Υποδοχείς Οπιοειδών ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΙΣΟΓ ΛΟΥ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Υποδοχείς Οπιοειδών ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΙΣΟΓ ΛΟΥ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ"

Transcript

1 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 25 Υποδοχείς Οπιοειδών ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΙΣΟΓ ΛΟΥ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ Τα τελευταία 20 χρόνια, έγιναν τεράστιες πρόοδοι στην κατανόηση του τρόπου δράσης των απιοειδών, παρ' όλο που το όπιο -το απόσταγμα της μήκωνος της υπνοφόρου (papaverum somniferum)- χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια. Οι Σουμέριοι αναφέρουν στην φαρμακοποιία τους την παπαρούνα σαν φυτό της χαράς 'ΉU QIL"1. Αναφέρεται στον πάπυρο του Evers (1550 π.χ.). Ο Όμηρος αναφέρει τις ενέργειες του οπίου και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια (νηπενθές τ' αχολόν τε, κακόν επίληθον απάντων). Στα 1803 ο Serturner απομόνωσε από το όπιο ένα αλκαλοειδές, που το ονόμασε μορφίνη από τον Μορφέα, τον Έλληνα θεό των ονείρων. Από το 1954 οι Beckett και Casy2 πρότειναν μια πειραματική κατασκευή για έναν υποδοχέα των απιοειδών, γιατί παρατήρησαν ότι μόνο το aριστερόστροφο ισομερές της μορφίνης ήταν δραστικό και γιατί τα περισσότερα απιοειδή αναλγητικά φάρμακα μοιάζουν στην κατασκευή. Το μεγάλο βήμα στην κατανόηση του μηχανισμού δράσης της μορφίνης έγινε, όταν σε ιστούς πειραματοζώων ανακαλύφθηκε ένας στερεοειδικός υποδοχέας των οπιοειδών3 Η εντόπισή του στο ΚΝΣ, στην συναπτική μεμβράνη, έδειξε ότι εμπλέκεται σε γεγονότα της σύναψης. Επειδή οι διάφοροι αγωνιστές ανταγωνιστές, προκαλούν διαφορες επιδράσεις υπέθεσαν ότι μπορεί να υπάρχουν περισσότεροι από ένας υποδοχείς4 5 Έτσι αυτοί απομονώθηκαν το 1973 ", στα 1974 διαπιστώθηκε η ύπαρξή τους στον εγκέφαλο7 ανθρώπων και πιθήκων και στα 1976 στον Ν.Μ.". Στα 1976 χορηγήθηκε υπαραχνοειδώς μορφίνη σε πειραματόζωα και παρατηρήθηκε αναλγησία". Στα υποδοχείς ονομάσθηκαν μ (ή mu) από την μορφίνη κ από την κετοκυκλαζοκίνη και σ από το SΚF ω. Έτσι τα απιοειδή όπως και διάφορα άλλα φάρμακα, ορμόνες και νευροδιαβιβαστές, προκαλούν τις επιδράσεις τους δρώντας σε υποδοχείς, που βρίσκονται στις εξωτερικές επιφάνειες των κυττάρων, στα όργανα στόχους. Μετά την ανακάλυψη των υποδοχέων των απιοειδών, για πολλά χρόνια έμεινε αναπάντητο το ερώτημα, γιατί να υπάρχουν στο ΚΝΣ υποδοχείς των απιοειδών (π. χ. για την μορφίνη), αφού τα αλκαλοειδή αυτά δεν βρίσκονται φυσιολογικά στον οργανισμό του ανθρώπου ή των ζώων και δεν υπάρχει καμμιά φυλογενετική σχέση μεταξύ αυτών και της παπαρούνας. Η παρουσία σε όλα τα σπονδυλωτά ειδικών υποδοχέων των απιοειδών δείχνει την ύπαρξη μέσα στον εγκέφαλο μιας ουσίας που μοιάζει με τη μορφίνη, πιθανόν ενός νευροδιαβιβαστή, που δρα σ' αυτές τις περιοχές. Πράγματι οι Hughes και Kδsterlitz1\ το 1975 aπομόνωσαν από τον εγκέφαλο χοίρων παράγοντα σαν τη μορφίνη που είναι μίγμα δύο πενταπεπτιδίων (τυροσίνηγλυκίνη-γλυκίνη-φαινυλαλανίνη-μεθειονινη και τυροσίνηγλυκίνη-γλυκίνη-φαινυλαλανίνη-λευκίνη). Τα ονόμασαν εγκεφαλίνες από τις ελληνικές λέξεις εντός του εγκεφάλου. Η κατανομή των εγκεφαλινών μέσα στον εγκέφαλο, είναι ανάλογη με την συγκέντρωση των υποδοχέων των απιοειδών. Τώρα είναι ξεκάθαρο ότι υπάρχουν 3 οικογένειες φυσικών ή ενδογενών-απιοειδών πεπτιδίων, οι εγκεφαλίνες, οι ενδορφίνες και οι δυνορφίνες που προέρχονται από 3 διαφορετικές προορμονες, την προεγκεφαλίνη την προοπιομελανοκορτίνη και την προδυνορφίνη12 ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ Υπάρχουν αρκετές αποδείξεις που υποστηρίζουν ότι υπάρχουν υποδοχείς απιοειδών. Αυτές είναι. 1. Σχήμα των οπιοειδών. Όλοι οι αγωνιστές των απιοειδών υποδοχέων έχουν βασικές ομοιότητες στην μοριακή αρχιτεκτονική τους. Είναι αλκαλοειδή του φαινανθρενίου που έχουν διάφορες πλα.ίνές ομάδες, γύρω από έναν βασικό πυρήνα. Αυτός ο βασικός πυρήνας έχει σχήμα Τ, όπου το οριζόντιο τμήμα είναι πιπεριδίνη και το κάθετο φαινύλιο1'. (Εικόνες 1,2). Ακόμη υπάρχουν μερικά βασικά δομικά συστατικά όπως το αλκοολικό ΟΗ και το πρωτονιομένο άζωτο (θετικώς φορτισμένο Ν). Ο πυρήνας αυτός προσαρμόζεται απ' ευθείας στον υποδοχέα όπως το «κλειδί στην κλειδαριά». Όσον αφορά τα ενδογενή απιοειδή, με την πρώτη ματιά φαίνεται ότι δεν έχουν την ίδια μοριακή δομή και διαμόρφωση με τα απιοειδή, γιατί η μία ένωση είναι ένα αλκαλοειδές με δύσκαμπτο μόριο, ενώ η άλλη ένωση είναι ένα πενταπεπτίδιο με εύκαμπτο μόριο. Αν δούμε όμως την διαδοχή των αμινοξέων, θα δούμε ότι στην άκρη του πενταπεπτιδίου υπάρχει τυροσίνη -όλα τα ενδογενή απιοειδή αρχίζουν με τυροσίνη- η οποια έχει σχήμα τ (εικόνα 2)-και ελεύθερη αμινοομαδα, η οποία επειδη

2 26 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ CH,... Η ) Εικόνα 1: Το μόριο της μορφίνης που έχει σχήμα τ. NALOXONE MEPERIDINE Α Β c D Ε Εικόνα 2: Προοδευτικιj απομάκρυνση των δακτυλίων από το μόριο της μορφίνης (Α) που έχει πέντε δακτυλίους, την μετατρέπει σε μορφινάνη (Β) με 4 δακτυλίους, σε βενζομορφάνη (Γ) με 3 δακτυλίους, σε φαινυλπιπεριδίνη (Δ) με 2 δακτυλίους και σε τυροσίνη (Ε) με 1 δακτύλιι/'. είναι ελεύθερη σε φυσιολογικό ph, είναι θετικώς φορτισμένη (πρωτονιομένη). Γενικά είναι αποδεκτό ότι για να δράσει ένα aπιοειδές πρέπει να έχει το βασικό του άζωτο σε πρωτονιομένη μορφή'4. Οποιαδήποτε άλλη θέση και αν είχε η τυροσίνη στο μόριο της εγκεφαλίνης το άτομο του Ν θα συμμετείχε σε αμιδικό δεσμό και έτσι δε θα μπορούσε να δώσει ΝΗ3 σε φυσιολογικό ph. Έτσι οι εγκεφαλίνες έχουν στην άκρη ένα υπόλοιπο τυραμίνης, την τυροσίνη η οποία έχει σχ1ίμα τ (εικόνα 2) και της οποίας η πρωτονιομένη αμινοομάδα σε φυσιολογικό ph αποτελεί το σημείο αλληλεπίδρασης της εγκεφαλίνης με τον υποδοχέα. Υπάρχει διαφορά εφαρμογής στον υποδοχέα των ενδογενών και εξωγενών aπιοειδών. Τα ενδογεν1ί aπιοειδή προσαρμόζονται με τον μηχανισμό «φερμουάρ» (Zipper). Στην αρχή ενώνεται το Ν της τυροσίνης με μια ορισμένη περιοχή του υποδοχέα, στη συνέχεια αλλάζει η διαμόρφωση του μερικά ενωμένου φαρμάκου, που τελικά οδηγεί στην προσαρμογή του υπολοίπου τμ1ίματος στις αντίστοιχες περιοχές του υποδοχέα. Στην (εικόνα 3) βλέπουμε πως ενώνεται η μορφίνη, η εγκεφαλίνη, η ναλοξόνη και η μεπεριδίνη με τους υποδοχείς. 2. Στερεοειδικότητα. Τα περισσότερα aπιοειδή υπάρχουνσ ε 2 οπτικά ισομερή' είναι δηλαδή μόρια που το ένα είναι το είδωλο του άλλου σε καθρέφτη, είναι απαράλλαχτα στην χημική κατασκευή, Εικιiνα 3: Ρ-= σημείο δέσμευσης των μη υδροξυλιωμένων αρωματικών δακτυλίων, όπως είναι η μεπεριδίνη και η εγκεφαλίνη. Ν+περιοχή που δεσμεύει τα ιόντα Ν. Τ- περιοχή όπου δεσμεύεται ο βασικός πυρήνας σχ1jματος τ. Sterίc ρumρ-ύβος για τους ανταγωνιστές. LEVO ISOMER (ΑCτιVΕ) Εικόνα 4: Τα 2 οπτικά ισομεριj ενός aπιοειδούς. DExτRO ISOMER (INACτιVE) αλλά δεν μπορεί να μπει το ένα πάνω στο άλλο στον χώρο (όπως το αριστερό και δεξί χέρι) (εικόνα 4). Συνήθως μόνο το aριστερόστροφο ισομερές προκαλεί τις επιδράσεις των aπιοειδών. Δηλαδή η δράση είναι στερεοειδική. Στην εικόνα 5 βλέπουμε ότι μόνο η (-) μορφίνη ελαττώνει την παραγωγή του camp και στην εικόνα 6 βλέπουμε ότι η (-) μορφίνη προκαλεί μεγαλύτερη αναλγησία από την ( +) μορφίνη με πολύ μικρότερη δόση'5 3. Σχέση χημικής δομής και φαρμακολογικής δράσης. (structure activity relationship) SAR Α Όλα τα aπιοειδή έχουν μερικά κοινά χαρακτηριστικά, τα οποία έχουν κάποια ορισμένη μεταξύ τους σχέση στο χώρο'4

3 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Μ ΗΟ Ο ΟΗ Lοι morρhlnι molarlty Εικόνα 5: Αδρανοποίηση της παραγωγής του camp από την (-) μορφίνη ενώ η ( +) μορφίνη δεν έχει επίδραση1ό (Τα απιοειδή ελαττώνουν την παραγωγή του camp.) Αυτά είναι α. Ένα βασικό τριτοταγές Ν με ενωμένη συνήθως, μια μεθυλοομάδα. β. Ένα κεντρικό τεταρτοταγές άτομο C γ. Ένα φαινύλιο ενωμένο με το κεντρικό τεταρτοταγές άτομο C. δ. Μια άλυσο από 2 άτομα C που ενώνει το βασικό κέντρο (Ν) με το κεντρικό τεταρτοταγές άτομο C γι α μέγιστη δραστηριότητα. Στην εικόνα 7 φαίνονται τα χαρακτηριστικά αυτά σε μερικά φυσικά και συνθετικά οπιοειδ1i. Β. Ακόμη οι διαφοροι αγωνιστές των ο;τιοειδών μ.-τορούν να μετασχηματισθούν με μικρές τροπο;τοιήσεις του μορίου τους σε μόρια που είναι περισσότερο ( dilandid) 1i λιγότερο 15 Ρ.02 1 D α ΗΟ ΙV Εικόνα 7:1 μορφίνη. Ι! μεθαδόνη. Ι!! πεθιδίνη. IV λεβορφανόλη. V φαιναζοσίνη. (κωδε'ίνη) δραστικά ή δενέχουν καμμία δράση ή ανταγωνίζονται τις δράσεις της μορφίνης. Η αντικατάσταση π.χ. του CH3 (μεθυλίου) στο Ν+ της μορφίνης από CH2-CH=CH2 (αλλυλική ομάδα), την μετατρέπει σε ναλορφίνη, έναν ισχυρό ανταγωνιστή\(' (εικόνα 8). Εστερο;τοίηση του φαινολικού υδροξυλίου (C3) ελαττώνει την αναλγητικ1i δράση. Εστεροποίηση του αλκοολικού υδροξυλίου (C6) αυξάνει την δράση. HXjQH fι4 orphinι lhyl l - ν Naιorρhine... ο u "' ιο ϊίί ' ίί fi ΗΟ Lινorphanol ΗΟ Ltνallorphan! 5 a Ν -CH, -CH =CH, - Ιallyll ο L_EWEL_,WZ1JL (+)Μ 80 1 (-)Μ 10 )&I Εικόνα 6: Αναλγησία μετά από χορήγηση (-) και ( +) μορφίνης στην φαιά ουσία περί των υδραγογό επιμύων. Oxrmorphonι Η Ο Νσlοχοnι Εικόνα 8: Μετατροπή των διαφόρων απιοειδών αγωνιστών σε ανταγωνιστές, όταν η μεθυλική ομάδα (-CH3) αντικαταστάθεί με αλλύλιο (-CH2-CH=CH2).

4 28 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓ!ΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Εντόπιση υποδοχέων των οπιοειδών στον εγκέφαλο1r Κυρίως μ Κυρίως δ μ και δ Φλοιός, περιοχή Ι/Ιν Φλοιός περιοχή Π, III, ν Φλοιός, περιοχή νι θάλαμος Αμυγδαλή Μον1iρης δεσμίδα υποθάλαμος Επικλην1iς πυρήν.(accumbeηs) (tractus solitarius) ιππόκαμπος Πυρήνες της γέφυρας Μεικτός πυρήνας φαιά ουσία περί τον υδραγωγό (η Ambiquous) Πίνακας Ι. Αν το τριτοταγές Ν γίνει τεταρτοταγές, εξαφανίζεται η δράση. Όλα αυτά σημαίνουν ότι οι διάφορες επιδράσεις ίσως γίνονται μέσω των ίδιων υποδοχέων17 ΕΝΤΟΠΙΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ Οι υποδοχείς των aπιοειδών βρίσκονται σε νευρικές κατασκευές και νευρικές οδούς που έχουν σχέση με τον πόνο. Ακόμη βρίσκονται σε νευρικά στοιχεία, ορισμένων λείων μυικών ινών θηλαστικών όπως είναι ο ειλεός ινδικού χοιριδίου, ο σπερματικός πόρος μυός. Έτσι στον εγκέφαλο εντοπίζονται στον θάλαμο (πίνακας 1)", στον υποθάλαμο, στον ιππόκαμπο, στη φαιά ουσία περί τον υδραγωγό (κυρίως οι μ υποδοχείς), στον φλοιό, περιοχές 11, ΠΙ, ν, στην αμυγδαλή, στους πυρήνες της γέφυρας, στον επικλινή πυρήνα (η. Accumbeηs) κυρίως οι δ υποδοχείς. Η εντόπισή τους εκτιμήθηκε με την χρ1iση ραδιοσεσημασμένων αγωνιστών και βρέθηκε ότι αυτοί είναι κατανεμημένοι παράλληλα με την παλαιοθαλαμική οδό του πόνου1" και σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι μέρος του λιμβικού συστήματος (limbic system) και ενέχονται σε μεγάλο βαθμό στην συγκινησιακή συμπεριφορά. Αν και οι περιοχές αυτές δεν έχουν σχέση με την αντίληψη του πόνου, όταν σε πειραματόζωα ερεθίζονται με ηλεκτρισμό περιοχές του λιμβικού συστήματος, το ζώο δείχνει φοβισμένο σαν να πονά. Αυτές οι περιοχές του εγκεφάλου φαίνεται ότι έχουν σχέση με το συγκινησιακό (emotioηal) στοιχείο του πόνου και επομένως με τις επιδράσεις ευφορίας των aπιοειδών. Στο στέλεχος του εγκεφάλου, είναι εντοπισμένοι σε μεγάλο βαθμό στον μονήρη πυρήνα και έτσι εξηγείται γιατί τα οπιοειδή καταστέλλουν τον βήχα. Ακόμη βρίσκονται στο έδαφος της 4ης κοιλίας όπου τα οπιοειδή προκαλούν αναπνευστική καταστολή ναυτία και εμετο. Υποδοχείς των απιοειδών υπάρχουν στον εγκέφαλο όλων των σπονδυλωτών, αλλά δεν υπάρχουν στα ασπόνδυλα. Στον Ν.Μ. εντοπίζονται στην πηκτωματώδη ουσία των οπισθίων κεράτων του Ν.Μ.20στις περιοχές Ι, Π, III κατά Rexed21 και λιγότερο στην λευκή ουσία. Στην εικόνα 9 φαίνεται η κατανομή ραδιοσεσημασμένης μορφίνης στον Ν.Μ. πιθ1iκων22 Εκτός από το ΚΝΣ υποδοχείς των απιοειδών υπάρχουν και στηνπεριφέρεια όπως στο Ίiπαρ, στην καρδιά στις λείες μυικές ίνες, στους καρωτιδικούς χημειοϋποδοχείς, στους πνευμονικούς J υποδοχείς, στα φαγοκυτταρικά λεμφοκύτταρα και στα τ λεμφοκύτταρα". Εικόνα 9: Κατανομή ραδιοσημασμένης μορφίνης στην πηκτωματώδη ουσία των οπισθίων κεράτων του Ν.Μ. πιθήκων". Α και Β περιοχές μεγάλης συγκέντρωσης. Και Δ περιοχές μικρότερης συγκέντρωσης. ΥΠΟΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ Από τα πειράματα του Martiη και συνεργατών10 σε σκύλους, διαπιστώθηκε η ύπαρξη τριών υποδοχέων των απιοειδών μ, κ, και σ. Οι δύο πρώτοι έχουν σχέση με την αναλγησία η οποία είναι γενικευμένη για τον μ αγωνιστή, αλλά ραχιαία για τον κ αγωνιστή. Δεν υπάρχει διασταυρούμενη ανοχή μεταξύ τους. Ο τρίτος υποδοχέας σ για το SΚF (aλλυνορ μετα-

5 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 29 ζοκίνη) δεν έχει σχέση με την αναλγησία, αλλά συνδέεται με τις ψυχομιμητικές δραστηριότητες των απιοειδών. Ο επόμενος υποδοχέας που περιγράφηκε ΊΊταν ο δ23 στον οποίον έχει εκλεκτικότητα το ενδογενές aπιοειδές πεπτίδιο λευ-εγκεφαλίνη. Ο τελευταίος υποδοχέας ε, είναι ακόμη ένα αίνιγμα. Σε μερικές περιπτώσεις η β-ενδορφίνη, ουσία που θεωρείται ότι δρα τον ε υποδοχέα, φαίνεται ότι έχει αγωνιστική δραστηριότητα σε aπιοειδείς υποδοχείς που δεν μοιάζουν με τους υποδοχείς της μορφίνης και την οποία δραστηριότητα ανταγωνίζονται οι κ αγωνιστές24 Αν αυτός είναι ένας άλλος υποδοχέας 1j είναι μια έλλειψη επί πλέον μ υποδοχέων σ' αυτές τις περιοχές τις ευαίσθητες στις β-ενδορφίνες25 είναι υπό συζψηση. Ανάλογα με τις ουσίες που δεσμεύονται στους υποδοχείς αυτοί υποδιαρούνται επί πλέον (πίνακας και πινακας ) μ-υποδοχέας Ονομάσθηκε έτσι από τη μορφίνη, με την οποίαν έχει μεγάλη συγγένεια. Ενδογενείς ουσίες γι' αυτόν είναι η β ενδορφίνη και η μετ εγκεφαλίνη. Υποδιαιρείται στις μ1 και μ2 υποομάδες και αυτό βασίζεται στην ανακάλυψη 2 καταστάσεων συγγένειας με τον υποδοχέα" και στην εr.λεκτικότητα που δείχνει ένας ανταγωνισηjς. η ναλοξοναζίνη για τον υ, υποδοχέα με τον οποίον έχει με'(αλύτερη σι γγένεια"'. Για τον μ1 υποδοχέα εκλεκτικός α'(ωνιστ1j; θεωρήθηκε ότι είναι η μεπταζινόλη. Η μορφίνη έχει μεγα/.ι'τερη εκλεκτικότητα με τον μz μικρ1jς συυίένεια; ι ;τοδοχέα. ενώ τα απιοειδή πεπτίδια και η μορφίνη έχουν ίδια συγγένεια με την μ1 περιοχή2' (πίνακας 3). Υπάρχουν διαφορες εργασίες από τις οποίες, άλλες δέχονται την ύπαρξη υποομάδων και άλλες όχι και επομένως δεν τις αναφέρουν. Με τους μ1 υποδοχείς έχει σχέση η αναλγησία πάνω από τον Ν.Μ, ενώ οι μ2 υποδοχείς έχουν σχέση με τη νωτιαία αναλγησία. Ακόμη προτείνεται ότι οι μι υποδοχείς έχουν σχέση με τις επιθυμητές δράσεις των απιοειδών και οι μ2 με τις ανεπιθύμητες 10. δ υποδοχείς Και αυτός ο υποδοχέας υποδιαιρείται σε 2 υποομάδες. Έχουν περιγραφεί 2 αγωνιστές μεγάλης εκλεκτικότητας, το συνθετικό πεπτίδιο (D-Pen', D-Pen') εγκεφαλίνη και η (D-Ala2) δελτορφίνη ΙΙ που απομονώθηκαν από το δέρμα βατράχου31, δεσμεύονται με μεγάλη συγγένεια με τον δ υποδοχέα και σε πειραματόζωα έχουν αναλγητική δράση 1 2. Αυηj την αναλγητική δράση την ανταγωνίζεται ο εκλεκτικός δ ανταγωνιστ1jς ICI (πίνακας 3), αλλά όχι ο εκλεκτικό; μ aνταγωνιστής β-φουναλτρεξαμίνη. Δεν υ;τάρχει διασταυρούμενη ανοχή στην αναλγητική δράση αι τών των ;τε!ττιδίων στον επίμυ, πράγμα που σημαίνει ότι δεν αντιδρούν με τους ίδιους υποδοχείς. Επί :τί.έ ον το κάθε ένα α::τό αυτά αποκλείεται εκλεκτικά από τον ένα εκ των 2 ανταγωνιστών των δ υποδοχέων34 (πίναr.α;3). Οι μ και δ ι ::τοδοχείς μπορεί να υπάρχουν σε 2 τύποι ;. είτε συνδεδεμένοι μεταξύ τους, είτε όχι35 Ο λει- Υποδοχεύς Αγωνιστής Ανταγωνιστής Προσδιορισμός in vitro μ μορφίνη, μορφισεπτίνη sufentanil, alfentanil fentanyl, μεπεριδίνη buprenorphine, μεθαδόνη, διλανδίνη ναλοξόνη β-fνα έντερο χοίρου Γουινέας μι δ κ ε σ μεπταζινόλη μορφίνη DPDPE, DADL, DSLET σπιραδολίνη, U50488H βουτορφανόλη, ναλμπουφίνη βρεμαζοκίνη β-ενδορφίνη SΚF 10047, PCP ναλοξόνη ναλοξαζίνη ναλοξόνη ICI-174, 816 ναλοξόνη ριναλτορφιμίνη ναλοξόνη σπερματικός πόρος ποντικού σπερματικός πόρος κουνελιού σπερματικός πόρος ποντικού - - Πίνακας 2: Πιθανή υποδιαίρεση των οποιοειδών υποδοχέων και οι αντίστοιχοι ανταγωνιστές. Συντμι)σεις: β-fνα =β-φουναλναλτρεξαμίνη, DACO= D-αlα2μεφε-yλυο-εyκεφαλίνη, DSET= D-σερ2-λευ5-εyκεφαλίνη- τ', SΚF =Ν=αλλυλνορκυκλαζοκίνη, DPDPE= D-πεν'-D-πεν'-εyκεφαλίνη, ICJ-174,816=N, Ν, διαλλυλ-τυρ-αιβ-αιβ-φε-λευ-οη, PCP= φενκυκλιδίνη (Yak1h, 1988).

6 30 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Υποδοχέας Υποομάδα Αγωνιστής Ανταγωνιστής μ μι μεπταζινόλη ναλοξοναζίνη μορφίνη=οπιοειδή πεπτίδια μz μορφίνη > aπιοειδή πεπτίδια β-φουναλτρεξαμίνη +κυπριδίμη + δ δι [D-Pen2 D-Pen5] [D-Ala2Leu5 (ys'] εγκεφαλίνη εγκεφαλίνη (DALCE) δz [O-Ala2] δελτορπίν Π ναλτρινδόλη-5' -ισοθειοκυανικό (5 ΝΠΙ) ναλτρινδόλη + ICI κ Κι κ νοp-βιναλτρορφιμίνη κz (ε;) κ3 NalBzoH σ PCP Φαινκυκλιδίνη > βενζομορφάνες ( +) Πενταζοκίνη βενζομορφάνες + > φαινκυκλιδίνη + αλλοπεριδόλη ;.: (-) πενταζοκίνη + σ2 σι Πίνακας 3. Ουσίες που δρουν εκλεκτικά στους υποδοχεις οπιοειδων. Μη εκλεκτικότητα στις υποομάδες. Σχέση αγωνιστή ανταγωνιστή είναι αμφισβητήσιμη. ICI =ΝιΝ-διαλλυλ-τρυ-αμινοισοβουτυρικό οξύ-α-αμινοϊσοβουτυρικό οξύ-φαι-λευ-οη. τουργικά συνδεδεμένος μ-δ υποδοχέας είναι ευαίσθητος στην β-φουναλτρεξαμίνη, αλλά όχι στην ναλοξάζίνη που είναι εκλεκτικός aνταγωνιστής για του μ υποδοχείς. Οι δ αγωνιστές προκαλούν αναλγησία χωρίς να επηρεάζουν την κινητικότητα του εντέρου, όπως κάνουν οι μ αγωνιστές. Δεν έχουν διασταυρούμενη ανοχή με την μορφίνη. Οι ανταγωνιστές των δ υποδοχέων δεν ανταγωνίζονται την αναλγησία της μορφίνης. κ-υποδοχείς Ονομάσθηκε κ από την κετακυκλαζοκίνη. Άλλοι αγωνιστές γι' αυτόν είναι η βρεμαζοκίνη, η ναλμπουφίνη, η βουτορφανόλη (πίνακας 2). Φαίνεται ότι υπάρχουν 3 υποομάδες των κ υποδοχέων. Οι κι και Κ3 υποδοχείς φαίνεται ότι έχουν εκλεκτικούς αγωνιστές, την (5α, Ία, 8b) - (-) -Ν- methyl-n-[7- (ipyrrolidinyl)-i-oxaspiro ( 4, 5)-de-8-yl] βενζενακεταμίδη για τους κι υποδοχείς3" και την ναλοξόνη βενζοιλυδραζόνη (NalBzoH) για τους Κ3 υποδοχείς37 Ο aνταγωνιστής νορ-βιναλτορφιμίνη που έχει μεγάλη εκλεκτικότητα στους κ υποδοχείς38 έχει μικρή συγγένεια με τους Κ3 υποδοχείς. Η ναλορφίνη, το πρώτο φάρμακο που χρησιμοποιήθηκε για να ανταγωνισθεί την αναπνευστική καταστολή της μορφίνης, ασκεί την ενδογενή αναλγητική της δράση διά των Κ3 υποδοχέων39 Η κz περιοχή χαρακτηρίζεται από το τι δεν δεσμεύεται σ' αυτήν παρά από το τι δεσμεύεται (π. χ. δεν επιδρά το U και το NalBzoH). Στα 1990 περιγράφει μια περιοχή όπου δεσμεύεται ο κ αγωνιστής εθυλκετοκυκλαζοκίνη, η οποία περιοχή όμως δεν είναι ευαίσθητη στους αγωνιστές U και NalBzoH40 Συμπεραίνεται ότι ίσως αυτή η περιοχή να είναι ο ειδικός υποδοχέας για την β-ενδορφίνη, ο ε υποδοχέας. Ίσως, δηλαδή ο κz και ε υποδοχέας να είναι ο ίδιος υποδοχέας. Δεν υπάρχει εντούτοις ακόμη εκλεκτικός αγωνιστής γι' αυτή την περιοχή δέσμευσης, γιατί η β-ενδορφίνη δεσμεύεται και στους μ, δ, Κ3 και κz/ε περιοχέξ. σ. υποδοχείς Προτείνουν ότι υπάρχουν 2 υποομάδες η σι, και σz41 Ουσίες για τους σ υποδοχείς όπως είναι η ( + )- πενταζοκίνη, η δεξτρομεθορφάνη και το SΚF , έχουν μεγαλύτερη συγγένεια για τον σι, παρά για τον σz υποδοχέα. Η(-) πενταζοκίνη και πολλά αντιψυχωτικά φάρμακα (πίνακας 3) δεν είναι εκλεκτικές ουσίες για τους σ υποδοχείς και η ναλοξόνη είναι ανενεργής42 Γι' αυτό θεωρείται πλέον ότι ο σ υποδοχέας δεν ανήκει στους οποιοειδείς υποδοχείς.

7 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 31 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ Μέχρι στιγμής υπάρχουν έμμεσα σημεία που δείχνουν τη μορφή και τη φύση των aπιοειδών υποδοχέων. Φαίνεται ότι οι περισσότεροι από τους υποδοχείς των aπιοειδών είναι μέλη της μεγάλης οικογένειας των υποδοχέων που συνδέονται με την πρωτε'ίνη G (πρωτε'ίνη που δεσμεύει το νουκλεοτίδιο της γονανίνης) γιατί έχουν τα χαρακτηριστικά σημεία των υποδοχέων που συνδέονται με την πρωτε ίνη G. α) Τα νουκλεοτίδια της γουανίνης, ιδίως το γουανοσινοτριφωσφορικό (GTP), ελαττώνουν την δέσμευση των αγωνιστών στους μ, δ, κ aπιοειδείς υποδοχείς και οι aπιοειδείς αγωνιστές διεγείρουν την δραστηριότητα της G ΤάσηξΌ ' β) Παρουσία ιόντων Να, τα νουκλεοτίδια της γουανίνης ξεχωρίζουν την δέσμευση των αγωνιστών και ανταγωνιστών και ελαττώνουν την δέσμευση των αγωνιστών. Η πρωτε ίνη G διακρίνεται στην πρωτείνη Gs, είναι αυτή που διεγείρει την αδενυλοκυκλάση (stimulate) και στην G; (inhibit) που αδρανοποιεί την αδενυλοκuκλάση. Οι G πρωτε'ίνες ειναι ετεροτριμερ1i, αποτελούνται από 3 ι ποομάδες α, β, γ (κατά σειρά μοριακού βάρους). Ακόμη εμπλέκονται 2 τοξίνες. Η τοξίνη τη; χολέρα; και η τοξίνη του κοκκύτη. Η τοξίνη της χολέρας έχει εκλεzτιzότητα στην α υποομάδα της Gs και ενεργοποιεί την αδενυλοzι κλάση'3. Η τοξίνη του κοκκύτη έχει εκλεzτικότητα στην G, πρωτε ίνη όχι στην Gs. Αυτή αναστέλει την δράση τη; G, πρωτε'ίνης με αποτέλεσμα ( αναστολ1i τη; αναστολή;) ενεργοποίηση και πάλι της αδενυλοκυκλάση;. Μερικοί aπιοειδείς αγωνιστές κυρίως οι μ και οι δ παρά οι κ, αδρανοποιούν την αδενυλοκυκλάση μέσω της πρωτε'ίνης Gi'". Η τοξίνη του κοκκύτη ελαττώνει την αναλγησία που προκαλεί η μορφίνη, όταν χορηγείται μέσα στις κοιλίες'' ή υπαραχνοειδώς"', συνεπώς εμπλέκεται η Gi. Επίσης και η τοξίνη της χολέρας εμποδίζει την αναλγησία της μορφίνης'7 Δηλαδή στην δράση των aπιοειδών εμπλέκονται οι πρωτε'ίνες G, οι οποίες αντιδρούν άμεσα με τους διαύλους ιόντων Ca++ και Κ και με άλλα συστήματα δεύτερων αγγελιοφόρων όπως η γουανυλικ1i κυκλαση, φωσφολιπάση Α2. Το ενδοκυττάριο Ca ++ διευκολύνει ενδοκυττάριες διεργασίες όπως είναι η απελευθέρωση νευροδιαβαστών 1i η παραγωγ1i δυναμικού ενέργειας. Οι αγωνιστές των κ υποδοχέων δεσμεύονται στους διαύλους ca++ και ελαττώνουν την είσοδο του Ca++. Οι αγωνιστές των μ και δ υποδοχέων, αυξάνουν την αγωγιμότητα του κ+. Αυτό γίνεται με την μεσολαβητική δράση της πρωτείνης G. Το τελικό αποτέλεσμα της αύξησης της αγωγιμότητας του κ+ ή της ελάττωσης του ρεύματος του ca++ είναι η ελάττωση της αδενοκυκλασης, ελάττωση του camp που είναι ενδοκυττάριος δεύτερος αγγελιοφόρος και έτσι εμποδίζεται η εκπόλωση της μεμβράνης. Οι αναστολείς των διαύλων του Ca++ αυξάνουν την αναλγητική δράση των aπιοειδών που προκαλείται είτε από φάρμακα είτε από stress49 και καταστέλλουν το σύνδρομο στέρησης της μορφίνης. Η γλιβενκλαμίδη, ένας αποκλειστής των διαύλων του Κ+ που είναι ευαίσθητοι στο ΑΤΡ, ανταγωνίζεται την αναλγησία που προκαλεί η μορφίνη, ενώ το τετρααιθυλαμμώνιο και η κινίνη που αποκλείουν άλλου είδους διαύλους του κ+ δεν έχει επίδραση στην αναλγησία511 Το pinacidie που ανοίγει τους διαύλους του κ+, ενεισχύει την αναλγησία από μορφίνη σε βατράχους'1 Η γλιβενκλαμίδη ανταγωνίζεται την αναλγησία που γίνεται μέσω των δι υποδοχέων ενώ το τετρααιθυλαμμώνιο ανταγωνίζεται την αναλγησία που γίνεται μέσω των δz υποδοχέων52 Όσον αφορά τους διαύλους του Ca++, υπάρχουν 4 τύποι οι L, Ν, Τ, Ρ. Οι Ν δίαυλοι αναστέλλονται από τον εκλεκτικό κ αγωνιστ1i την δυνορφίνη Α'3 Μόνο ένα μέρος των διαύλων είναι ευαίσθητοι στους κ αγωνιστές. Στην αναλγησία εμ.ιλέκεται και το νιτρικό οξείδιο (ΝΟ). Αι τό ενεργοποιεί την γουανυλίκη κυκλάση. Ο ρόλος του είναι άγνωστος αλλά αν προστεθεί L-αργινίνη, που είναι πρόδρομο; ουσία του ΝΟ, ενισχύει την αναλγησία της β ενδορq;ίνη;, ενώ ο αναστολέας παραγωγής ΝΟ, ο Νωνίτρο-L-αργινίνη, εμποδίζει την αναλγησία από την β ενδορq;ί ν η". ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤIΙ(Α ΤΗΣ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΟΔΟΧΕΑ Τα οποιοειδ1i όπως συμβαίνει με όλους τους παράγοντες που δρουν σε υποδοχείς, δρουν σύμφωνα με τον νόμο των μαζών 17, δηλαδ1i η δράση τους είναι ανάλογη με τον λογάριθμο της πυκνότητας του φαρμάκου. Ακόμη η δράση των aπιοειδών εξαρτάται και από την χημική συγγένεια με τον υποδοχέα. Παράγοντες που δρουν στον ίδιο υποδοχέα, μπορεί να διαφέρουν ως προς τη συγγένεια με τον υποδοχέα αυτόν. Υπάρχει σχέση συγγένειας και ισχύος. Φάρμακα που έχουν μεγάλη συγγένεια, έχουν και μεγάλη ισχύ π.χ. λοφεντανίλ. Η συγγένεια εξαρτάται από την στεροειδικότητα του φαρμάzοu -μεγάλη συγγένεια έχουν τα aριστερόστροφααλλά και από την IC5o του φαρμάκου (εκείνη η πυκνότητα του φαρμάκου που ελαττώνει τη δέσμευση της ναλοξόνης στους υποδοχείς κατά 50%). Μικρή ICso σημαίνει μεγάλη συγγένεια και μεγάλη ισχύ. Η συγγένεια των aπιοειδών με τους υποδοχείς εξαρτάται από τα ιόντα Να+. Σε πειραματικά μοντέλα, η συγγένεια με τον υποδοχέα ήταν ίδια για τους αγωνιστές και ανταγωνιστές ενώ είναι γνωστό ότι στους ζώντες οργανισμούς οι ανταγωνιστές έχουν μεγαλύτερη συγγένεια με τους υποδοχείς.

8 32 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Αυτό συνέβαινε γιατί οι συνθήκες που γινόταν τα πειράματα ήταν διαφορετικές από τις συνθήκες μέσα στον οργανισμό, όπου υπάρχουν συνεχώς ιόντα ιδίως Να+. Η προσθήκη Να+ έδειξε την διαφορετική συμπεριφορά των αγωνιστών και ανταγωνιστών. Οι πυκνότητες του Να+ που βρίσκονται φυσιολογικά στον οργανισμό αυξάνουν την δέσμευση των οπιοειδών ανταγωνιστών και ελαττώνουν την δέσμευση των αγωνιστών. Σε μικρότερο βαθμό αυτό συμβαίνει με το λίθιο, που έχει την ίδια ατομική ακτίνα, αλλά όχι και με τα άλλα, θετικά φορτισμένα ιόντα όπως το Κάλιο, ρουβίδιο, καίσιο. Για να εκτιμηθεί το μεγάλο εύρος των aπιοειδών, μετρήθηκε σε ποιο βαθμό το Να+, μπορεί να μεταβάλει την ικανότητα ενός φαρμάκου να αναστέλει την σύνδεση της ναλοξόνης με τους υποδοχείς των aπιοειδών. Έτσι ορίσθηκε ο δείκτης Να+ που αντιπροσωπεύει την σχέση της πυκνότητας του φαρμάκου που απαιτείται για να αναστα-. λεί η δέσμευση της ναλοξόνης με τους υποδοχείς κατά 50% παρουσία ιόντων Να+, προς την πυκνότητα που απαιτείται απουσία Να+. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός, τόσο το Να+ ελαττώνει την ικανότητα του φαρμάκου να αναστέλλει την σύνδεση της ναλοξόνης με τους υποδοχείς. Με άλλα λόγια, ένας δείκτης Να+ 2 σημαίνει ότι, παρουσία ιόντων Να+, η ικανότητα του φαρμάκου να δεσμεύεται με τον υποδοχέα των aπιοειδών, ελαττώνεται στο μισό. Ο δείκτης Να+ προσδιορίζει με ακρίβεια σε ποια έκταση ενα φάρμακο είναι αγωνιστής ή aνταγωνιστής. Οι αμιγείς αγωνιστές των aπιοειδών, όπως η ναλοξόνη και η ναλτρεξόνη, έχουν ένα δείκτη Να+ 1 ή λιγότερο, που σημαινει ότι το Να+ δεν ελαττώνει την ικανότητά τους να δεσμεύονται στον aπιοειδή υποδοχέα και στην πραγματικότητα την αυξάνει. Οι aπιοειδείς ανταγωνιστές που έχουν και αγωνιστική δράση -π. χ. η ναλορφίνη- έχουν ένα δείκτη Να+ 2,5 περίπου, που σημαίνει, ότι, παρουσία ιόντων Να+, η δέσμευση με τον υποδοχέα είναι ασθενέστερη 2-3 φορές. Οι αμιγείς αγωνιστές γίνονται φορές aσθενέστεροι παρουσία ιόντων Να+. Άλλο χαρακτηριστικό της δέσμευσης των aπιοειδών με τον υποδοχέα είναι η ενδογενής δραστικότητα (instrinsic activity). Δεν αρκεί να προσαρμοσθεί το φάρμακο στον υποδοχέα, πρέπει να υπάρχει αντίδραση. Ενδογενής δραστικότητα είναι η ικανότητα του φαρμάκου να ενεργοποιεί τον υποδοχέα και να προκαλεί μία μέγιστη δράση1 7 Τα διάφορα φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν την μεγιστη δράση τους, καταλαμβάνοντας διαφορετικό αριθμό από τους διαθέσιμους υποδοχείς. Τα φάρμακα που προκαλούν ένα μέγιστο αποτέλεσμα αφού καταλαβουν μικρό αριθμό υποδοχέων, έχουν μεγάλες εφεδρείες υποδοχέων και τα φάρμακα αυτά είναι πλήρεις και αποκλειστικοί αγωνιστές (full agonist) π.χ. μορφίνη, εγκεφαλίνη. Τα φάρμακα που δεν μπορούν να προκαλέσουν ένα μέγιστο αj(οτέλεσμα, παρ' όλο πουέχουν καταλάβει όλους τους υποδοχείς, θα είναι μερικώς αγωνιστές (partial agonist) -όπως είναι η μπουπρενορφίνη, η πενταζοκίνη, η ναλορφίνη. Παράγοντες που δεν έχουν καμμία δράση, ακόμη και όταν έχουν καταληφθεί όλοι οι υποδοχείς, αυτοί είναι ανταγωνιστές, όπως είναι η ναλοξόνη. Μεικτοί αγωνιστές ανταγωνιστές είναι φάρμακα που είναι συγχρόνως αγωνιστές για έναν υπδοχέα και ανταγωνιστές για άλλον π.χ. η ναλμπουφίνη αναστρέφει την αναπνευστική καταστολή του Fentanyl αποκλείοντας του μ υποδοχείς ενώ διατηρεί την αναλγησία ενεργοποιώντας τους κ υποδοχείς. Όταν ο υποδοχέας εκτίθεται συνεχώς σε ένα aπιοειδές, ελαττώνεται η αναλγητική δράση του aπιοειδούς. Αναπτύσσεται ανοχή ως προς το οπιοειδές55 Η ανοχή έχει μερικά χαρακτηριστικά. 1. Περιορίζεται στον υποδοχέα πάνω στον οποίο δρα το φάρμακο. Έτσι ακόμη και αν στην ίδια μεμβράνη μπορεί να βρίσκονται διαφοροι υποδοχείς που ενώνονται όλοι δια της πρωτείνης G με τους διαύλους κ+ (οι μ, σ, ω) φαίνεται ότι δεν υπάρχει διασταυρούμενη ανοχή'7 Η ελαττωμένη δράση -τουλάχιστον στα αρχικά στάδια αντιμετωπίζεται δίνοντας μεγαλύτερες δόσεις του ίδιου παράγοντα. 2. Η ανοχή είναι πιο έντονη για παράγοντες που έχουν μικρή ενδογενή δραστικότητα και μικρή εφεδρεία υποδοχέων, παρά μετά από χορήγηση φαρμάκων με μεγάλη ενδογενή δραστικότητα όταν δίνονται σε ίσες δόσεις. Η ελαττωμένη δράση μπορεί να σημαίνει, είτε ελαττωμένη συγγένεια με τον υποδοχέα, είτε ελάττωση του αριθμού των υποδοχέων"', είτε ότι ο υποδοχέας που έχει καταληφθεί είναι ανίκανος να ενωθεί με την πρωτε'ίνη 0'7 Στην εικόνα 10 φαίνεται η σχηματική απεικόνιση των διεργασιών ανάmυξης αναλγησίας και στέρησης. ΕΝΤΟΠΙΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ Τα aπιοειδή προκαλούν αναλγησία δρώντας: Α Πάνω από τον Ν.Μ. Β. Στον Ν. Μ. και που αναστέλλουν την μετάδοση του επώδυνου ερεθίσματος και Γ. Στην περιφέρεια, αν ο πόνος προκαλείται από φλεγμονή. Α Η αναλγησία που γίνεται από δράση πάνω από τον Ν. Μ. οφείλεται κυρίως σε ενεργοποίηση των μ υποδοχέων'" αν και μπορεί να συμβεί και από δράση στους δ υποδοχείξ. Όσον αφορά τους κ υποδοχείς άλλοι δέχονται ότι εμπλέκονται και άλλοι όχι'" 5Ό Γενικά η αναλγησία πάνω από τον Ν. Μ. γίνεται μέσω των μ υποδοχέων, χωρίς να είναι γνωστός ο ακριβής μηχανισμός δράσης.

9 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 33 Α Β Γ Δ Θ - Εικιίνα 10: Σχηματικιj παράσταση βιοχημικοι! :τροτι>:τοι στι c\ιεργασίες ανάπτυξης αναλγησίας και στέρηση::;. Α. Κανονικιj συγκέντρωση camp, φυσωλογικιj κατciσταση. Β. Αναστολιj σύνθεσης camp, η οπο(α ι\ιεγεfρεται rι:τιί τι; :τροστυγλανόfνες μέσω της Α C: αναλγησ(α. Γ Προσαρμοστική αι!ξηση της ι\ραστηριύτητας της ω)πη J.οκι κλασης, αυξημένη σιίνθεση cαμγ ώστε να φθαιπι τα ιrυσιυλογικά ε:τί:τεδα. Ανάπτυξη αντοχής. Δ. Απομάκρυνση αγωνιστυ!ν ιj προσθιjκη ανταγωνιστών εξαφανίζει την αναστολιj σύνθεσης του camp, το οποίο συντίθεται και σε μεγαλι!τερο βαθμr5 λr5γω της προσαρμοστικιjς ενεργοπο(ησης της αδενυλικής κυκλάσης: Στέρηση. PGE= προσταγλανδίνη, AL= αδενυλοκυκλάση. = Afferent Opioids block the retιαse of substancι Ρ at the synαptic site Neuron of the = Neurotubuli = Εικr5να 11: Μεταφορά επι.ύδυνων ερεθισμάτων στα οπίσθια κέρατα του Ν. Μ. Τα οπιοειδιj εμποδι'ζουν την απελευθέρωση τη; οvσ(ας Ρ. Β. Η αναλγησία των aπιοειδών από δράση στον Ν.Μ. γίνεται κυρίως μέσω των μ υποδοχέων, οι οποίοι αποτελούν το μεγαλύτερο μερος των υποδοχέων στον Ν.Μ. Αυτοί οι υποδοχείς βρίσκονται κοντά στις απολήξεις των C ινών στην πηκτωματώδη ουσία. υταν τα aπιοειδή δεσμεύονται στους υποδοχείς στον ΝΜ, εμποδίζουν την απελευθέρωση της ουσίας Ρ, που είναι ένα νευροπεπτίδιο που εμπλέκεται στην μεταφορά των επώδυνων ερεθισμάτων στην συναπτική σχισμ1i" (εικόνα 11 ). Η ναλοξαζίνη, δεν ανταγωνίζεται την αναλγητcκli δράση των μ αγωνιστών στον Ν.Μ, αν και ανταγωνίζεται την αναλγησία που γίνεται μέσω των μ υποδοχέων, πάνω από τον Ν.Μ. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η αναλγησία που επιτυγχάνεται μέσω των υποδοχέων του Ν.Μ, οφείλεται στους μ2 υποδοχείς, ενώ η αναλγησία που επιτυγχάνεται μεσω των υποδοχέων του εγκεφάλου οφείλεται στους μ1 υποδοχείς"". Οι μ και δ αγωνιστές δρουν συενργικά στην περιοχ1i του Ν.Μ.''1 Έτσι με την χρ1iση φαρμάκων που δρουν στους μ και δ υποδοχείς επιτυγχάνεται καλύτερη αναλγησία με μιzρότερες δόσεις. Ο ρόλος των z υ;τοδοχέων στην αναλγησία σε επίπεδο ΝΜ είναι zαι εδc)) αμφισβηηjσιμος γιατί: α) Μεριzοί αγωνιστές των z υ;τοδοχέων π.χ. το U50488H προzαί.οι'ν αναλγησία από δράση σε μη aπιοειδής υποδοzεί; =. β) Η Α δι νορφίνη, ;του είναι η ενδογεν1iς ουσία για τους κ ι ποδοzεί; σε μεριzέ; εργασίες φαίνεται ότι έχει αντιαναί.γητιzιj δράση'. Γ. Περιφεριz1j δράση των aπιοειδών. Σε φλεγμονώδη πόνο, τα οπιοειδ1i έχουν ισχυρ1i αναλγητική δράση αν χρησιμοποιηθούν περιφερικά. Η περιφερικ1i αυτή αναλγησία είναι στερεοειδική και αναστρέφεται με ναλοξόνη, πραγμα που σημαίνει ότι εκεί υπαρχουν υποδοχείς aπιοειδών. Οι υποδοχείς αυτοί έχουν τα χαρακτηριστικά των μ, δ, κ υποδοχέωνr"'. Ουσίες οι οποίες μεσολαβούν στην φλεγμον1i, όπως η προσταγλανδίνη Ε2 (PGE2) ενεργοποιούν μέσω της πρωτείνη; Gs την αδενυλοκυκλάση και προκαλούν την αίσθηση του πόνου. Χορήγηση aπιοειδών αγωνιστών που δρουν στους μ υποδοχείς, σταματά αυηi την δράση μέσω της πρωτείνης Gi και έτσι εμποδίζει την αίσθηση του πόνου"'. Η υπεραλγησία που προκαλείται από την PGE2 δεν εμποδίζεται από τους δ και κ αγωνιστές, αλλά αυτοί εμποδίζουν την υπεραλγησία της βραδυκινίνης. Η βραδυκινίνη απελευθερώνει από τα μεταγαγγλιονικά συμπαθητικά νεύρα ουσίες που προκαλούν πόνο. Ετσι θεωρείται ότι οι δ και κ υποδοχείς που επεμβαίνουν στην περιφερική αναλγησία, βρίσκονται στα συμπαθητικά νεύρα και οι αγωνιστές γι αυτούς εμποδίζουν την απελευθέρωση επώδυνων ουσιcόν''''. Α;τό τοι ς διαφορους αγωνιστές ισχυρότερη δράση στην ;τεριφέρεια έχουν οι μ αγωνιστές ενώ οι δ έχουν ασθενέστερη1'5, αν και η ισχύς εξαρτάται από την φύση του ερεθίσματος και από το είδος της βλάβης. Οι υ;τοδοχείς αυτοί ενεργοποιούνται και από ενδογενείς ουσίεξ1'' οι οποίες είτε απελευθερώνονται σε κατάσταση stress, δρουν τοπικά (αν υπάρχει στην περιοχή φλεγμονή) και προκαλούν εντοπισμένη αναλγησία, είτε απελευθερώνονται από περιφερικές πηγές (ανοσοκύτταρα) στην περιοχ1i της φλεγμονής. Εναντίον της περιφερικ1iς απελευθέρωσης είναι η παραηiρηση ότι η iv χορήγηση β ενδορφίνης, δεν προκαλεί

10 34 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Ο...,._Ρ ιιι.,;ο;.ι...,....c'ioaenι:njopioids Μονοαμίνες Οι ω αγωνιστές έχουν αναλγητική δράση. Υπάρχει συνέργεια με την αναλγησία από aπιοειδή και ω αγωνιστές. Ίσως υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στα δύο συστήματα κυρίως στον Ν.Μ. Οι κ aπιοειδείς αγωνιστές και όχι η μορφίνη, ενεργοποιούν νοραδρενεργικές και σεροτονινεργικές οδούς στον επίμυ7". Οι Η2 ανταγωνιστές, όταν χορηγούνται στον εγκέφαλο, αδρανοποιούν τις δράσεις της μορφίνης77. Εικr5να 12: 2-'χηματι;οj απεικιiνιση οπιοειόu)ν σε περιφερικά νεύρα DRG= γάγγλια οπισθίων ριζών Μ= μονοκύτταρα ΜΡ= μακροφάγα Τ=Τ-κύτταρα Β= Β- κύτταρα τοπική αναλγησία σε πειραματόζωα''7. Μεγάλες ποσότητες β-ενδορφίνης και μετ-εγκεφαλίνης ανιχνεύονται στα Τ και Β λεμφοκύτταρα, στα μονοκύτταρα και στα μακροφάγα που ανευρίσκονται σε φλεγμονώδεις ιστούς"''. Ακόμη διαπιστώθηκε η παρουσία προπιομελανοκορτίνης και προεγκεφαλίνης στις ίδιες περιοχές, πράγμα που δείχνει ότι τα οπιοειδ1ί πεπτίδια συντίθενται μέσα σ' αυτά τα κύτταρα"". Στην εικόνα 12 φαίνεται η σχηματική απεικόνιση περιφερικού ιστού με το άκρο ενός πρωτοπαθούς αισθητικού νευρώνα, ανοσοκύτταρα aπιοειδείς υποδοχείς. Οι παρατηρήσεις αυτές οδ1ίγησαν στην επιτυχή χορήγηση aπιοειδών περιφερικά, όπως μορφίνης ενδοαρθρικά για ανακούφιση από τον πόνο μετά από aρθροσκόπηση γόνατος7" και για πόνο στον ώμο7ό ΣΧΕΣΗ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΜΕ ΑΛΛΑ ΣΥΣΤΉΜΑΤΑ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ Αμινοξέα Τα διεγερτικά αμινοξέα, γλουταμινικό (glutamate) και ασπαρτικό ( aspartate) συνδέονται με πέντε υποομάδες υποδοχέών, τον N-methyl-D-arpartate (NMDA), τον α αμινο-3-υδροξυ-5-μεθυλ-ισοξαζόλη-προπιονικό (ΑΜΡΑ), τον mainate, τον L-2-αμινο-4-φωσφωροβουτυρικό (L-AP4) και τον metabotropic"ό ΊΌ γλουταμινικο προκαλεί αναλγησία όταν χορηγείται στην φαιά ουσία περί τον υδραγωγό, δράση που δεν είναι ευαίσθητη στην ναλοξόνη. Οι ανταγωνιστές των NMDA υπδοχέων, ανταγωνίζονται τις δράσεις της μορφίνηξ, ενώ σε άλλες εργασίες δεν αναστέλλουν την αναλγησία7). Τα ανασταλτικά αμινοξέα επίσης έχουν επίδραση στην αναλγησία με aπιοειδή, όπως η ενδοραχιαία χορήγηση μιδαζολάμης αυξάνει την αναλγησία από μορφίνη 7Ό Χολοκυστοκινί ν η Τα πεπτίδια της ομάδας τη; χολοκυστοκινίνης (Cck) βρίσκονται στον εγκέφαλο και στην περιφέρεια. Εχει 2 υποδοχείς, τον Cck-A και τον Cck-B. Ο Α τύπος βρίσκεται κυρίως στην περιφέρεια. Η χολοzυστοκινίνη ανταγωνίζεται τα ενδογεν1ί aπιοειδή, ειδιzά για του; μ και κ υποδοχείς -Ό Ανταγωνιστές της χολοzυστοzινίνης zαι αντισώματα χολοκυστοκινίνης αυξάνουν την αναλγησία της μορφίνης, αλλά αυτό καταργείται σε χρόνια χρ1ίση7". ΟΠΙΟΕΙΔΕΙΣ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ τισ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ Αναπνευστική καταστολή: Αυτή γίνεται μέσω των μ2 και δ υποδοχέων"', ενώ δεν έχουν σχέση οι z υποδοχείς. Γαστρεντερική κινητικότητα: Οι μ και δ αγωνιστές αναστέλλουν την κινητικότητα του εντέρου'', ενώ δεν έχουν επίδραση οι κ αγωνιστές. Διουρητική και αντιδιουρητική δράση. Οι μ αγωνιστές έχουν αντιδιουρητικ1ί δράση, από αυξημένη έκr.ριση βασοπρεσσίνης, ενcό οι z αγωνιστές προκαλούν διούρηση'2 ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ Η ταξινόμηση των υποδοχέων των aπιοειδών θα αλλάtει - μέχρι να περι'ιραφούν αι τοί αzριβώ;. Η κατανο ιjl του; διαφέρει στα διάφορα θηλαστικά. Ο εγκέφαλος του ανθρώπου περιέχει 29% μ υποδοχείς, 34% δ και 37% κ υποδοχείς. Ο εγκέφαλος ποντικών περιέχει 41% μ, 50% δ και μόνο 9% κ'". Ενδιαφέρουσα είναι η ανάπτυξη των υποδοχέων, για την αναλγησία νεογνών και βρεφών. Οι μ και κ υποδοχείς υπάρχουν στο έμβρυο ωτό την αρχ1ί της ανάπτυξης του ΚΝΣ, ενώ οι δ εμφανίζονται αργότερα'. Ακόμη από διάφορες εργασίες φαίνεται ότι μικρές δόσεις ναλοξόνης προκαλούν αναλγησία σε πειραματόζωα ενώ μεγαλύτερες δόσεις προκαλούν υπεραλγησία. Αυτό εξηγείται ως εξής: ίσως προσυναπτικά υπάρχουν υποδοχείς των απιοειδών που ελεγχουν την απελευθέρωση ενδογενών aπιοειδών και ο ανταγωνισμός αυτών των υποδοχέ-

11 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 35 ων αυξάνει τα επίπεδα των ενδογενών aπιοειδών και έτσι προκαλείται αναλγησία". Όσον αφορά την περιφερική δράση των aπιοειδών οι εργασίες είναι λίγες και όπως αναφέρεται αρκετές από αυτές έγιναν με κακή μεθοδολογία"ό Από αυτές φαίνεται ότι η άμεση τοπική εφαρμογή μικρών δόσεων aπιοειδών (που είναι ανενεργής όταν χορηγούνται συστηματικά) σε καταστάσεις φλεγμονής, έχει επίδραση στον πόνο. Ακόμη ίσως είναι πιθανόν, λιπόφιλοι παράγοντες που δεν μπορούν να περάσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, να μπορούν να χρησιμοποιηθούν τοπικά και ίσως να αντιπροσωπεύουν μια νέα γενιά αναλγητικών χωρίς ανεπιθύμητες επιδράσεις από το ΚΝΣ. Η ύπαρξη πολλών υποδοχέων των aπιοειδών, δίδει την δυνατότητα σε περίπτωση ανάπτυξης ανοχής σε έναν παράγοντα, να μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλοι αγωνιστές. Η αναλγησία εξαρτάται από την επίδραση των aπιοειδών στους διάφορους υποδοχείς καθώς και από διάφορους νευροδιαβαστές που δρουν μέσω aπιοειδών και μη aπιοειδών συστηματων. Καθώς κατανοούμε όλο και περισσότερο τους μηχανισμούς του πόνου και της αναλγησίας, πρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι που ο άνθρωπος πρώτα βρήκε το όπιο και το χρησιμοποίησε σαν αναλγητικό, προτού προσπαθήσει να ανακαλύψει τους μηχανισμούς του πόνου και της αναλγησίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Benedetti C. lntraspinal analgesia: an historical orerview. Acta Anaesthesiol. Scand. 1987: 31. Suppl. 85: Beckett Α.Η., Casy A.F. Synthetic analgesics: Stereochemical considerations J. Pharm Pharmacol : , 3. Goldstein Α, Lowney L I, Pal ΡΚ. Stereospecific and nonspecific interactions of the morphine congener levorphanol in subcellular fractions of mouse brain. Pra Natl Acad Sci USA 1971: Portoghese P.S. Α new concept on the mode of interaction of narcotic analgesics with receptors J. Med Chem 1965: 8: Martin WR. Opioid antagonists. Pharmacol Rev 1967: 19: Pert C, Snyder S. Opiate receptor: demonstration in nerve tissue. Science 1973: 179: Kuhar ΜΗ, Pert CB, Snyder S Η. Regional distribution opiate receptor binding in monkey and humman brain Nature : Lamotte C, Pert CB, Snyder SH. Opiate receptor binding primate spinal: distribution and changes after dorsal root section. Brain Res 1976: 11: Yaksh TL, Rudy ΤΑ. Analgesia mediated by a direct spinal action of narcotics. Science 1976: Martin WR, Eades CG. Thompson SA et al. The effects of morphine and nalorphine like drugs in the nondependent and morphine depedent chronic spinal dog. J. Pharmacol Exp. Ther 1976: 197: Hughes J, Smith TW, Kosterlitz HW, Fothergill LA, Morgan ΒΑ, Morris HR. ldentification of two related pentapeptides from the brain with potent opiate agonsit activity. Nature 1975; 258: Akil Η, Watsorr SJ, Young Ε, Lewis ΜΕ. Κhachaturin Η, Walker JM. Endogenous opioids: Biology and function. Ann Rev Neurosci 1984; 7: Carr DB Opioids. lnternational anesthesiology clinics. Vol 26 Νο Κουρουνάκης Π. Οργανική Φαρμακευτική χημεία Τόμος Α. University Studio Press Carmody JJ. Opiate receptors: Απ lntroduction. Anaesth intens Care 15, Freye Ε. Opioid Agonists Antagonists and mixed Narcotic Analgesics Yaksh Τ Opioid receptor. Annual Refresher Course Lectures Yaksh Τ Opioid receptors and endorphins. Annual Refresher Course liectures Snyder SH. Opiate receptors in the brain. Ν. Engl. J. Med 1977; 196: 5: Pert CB, Kuhar MJ, Snyder SH. Opiate receptor autoradiographic localization in rat brain. Nat. Acad Scien. 73: Κitahata lm., Kosaka Υ, Taub Α et al: Lamina specific suppression of dorsal horn activity by morphine sulphate. Anesthesiology 41: Gregory ΜΑ, Brock-Utne J.G., Gathiram Ρ, Bux S, Brouckaert C.J. Perssective graphics as a means of portraying the distribution of radiolabelled ligands in the spinal cort. Α pilot study using intrathecally administered 3Η morphine. Anaesth. lntens Care Lord JAH, Waterfield ΑΑ, Hughes J, Kosterlitz HW. Endogenous opioid peptides: multiple agonists and receptors. Nature (London) 1977; Wuster Μ, Schulz R, Herz Α. Specificity of opioids towards the μ, δ, and σ opiate receptors. Neuroscience letters 1989; 15: Miller L, Shaw JS, Whiting ΕΜ. THe contribution of instrinsic activity to the action of opioids in vitro. British Journal of Pharmacology 1986.

12 Pleuvry B.J. Opioid receptors αnd their velevαnce to unαestl1esia. Biritisl1 Jonιnal of Anaesthesia 1993; 71: Pasternak GW. High and low affinity opioid binding sites: relationsl1ip to mu αnd deltu sites. Life Sciences 1982; 31: Hαhn EF, Cίιroll-Buatti Μ, Pasternak GW. Irreversible opiίlte agonists and antagonists: tl1e 14 hydroxhydiydronίorpiίinone azines. J oιιrnal of Ν eιιrosciences : Hzl1ak Υ. Mιιltiple opioid binding sites. In Pasternak G.W. ed. The opiate receptors. Clifton, New Jersey: The Ηιιmαη<ι press, Pιιsternak G.W. Zl1ung ΑΖ. Tecott L. Developωental differences between high and low affinity opiate binding sites: tl1eir relαtionship to analgesia and respirαtory depression. Life Sci 27: Kreil G, Barra D, Siωmaco Μ, Erspamer V, et al. Deltorp in, a novel aωphibian skin peptide with high selectivity and affinity for δ opioid receptors. Eιιropeαn Journal of Plπaωacology 1989; 162: Jiang Q, Mosberg HJ, Porrecα F. Antinociceptive effects of [D-Alα2] deltorphin ΙΙ, a highly selective δ ιιgonist in vivo. Life Sciences J 990; 47: PL 43-PL Mattia Α, Vandeπιh Τ, Mosberg ΗΤ, Porreca F. Lack of ιωtinociceptive cross-tolerance bet\veen [D-Pen2, D Pen5] enkep!ίalin ιωd [D-Ala2] deltorphin Π in ωice: evidence for delt<ι receptor sιιbtypes. Joιιrnal of phαrωacology ιιηd Experimental Therapeutics 1991 [ 258: Jiιιng Q, Tαkemori ΑΕ, Sultιιnu Μ, Portoghese PS, Bowen WD, Mosberg ΗΙ., Porreca F. Different antagonism of opiod deltu ιιntinociception by [D-Α!ιι', Leιι'-Cys''] enkephιιlin (DALCE) and naltrindole 5- isothiocyanate (ΝΠΙ). Evidence for deltιι receptor sιιbtypes. Journal of Pharωαcology and Experiωentιιl therueutics 1991; 257: Heyman JS, Jiang Q, Rothωan RB, Mosberg HJ, Porreca F. Modulation of μ ωediated ιιntinociception by δ ιιgonists: clίarιιcterization with antagonists. Ειιrοpeιιη Jοιιrηα! of Phίlrmίlcology 1989; 169: Zιιkin RS, Eghbali Μ, Olive D, Untenvald ΕΜ, Teωpel Α. Cl1ιιracterization ίlnd visιιalization of rat and gιιineίl pig brain k opioid receptors: Evidence for k1 και k2 opioid receptors. Proceedings of the Nίltional Academy of Sciences USA 1988; 85: Cl1eng J, Roqιιes ΒΡ, Gιιsel GA, Hιιung Ε, Pasternιιk GW. k, Opiιιte receptor binding in the ωοιιse and rut. European Journal of Pharωacology 1992; 226: Tιιkeωori ΑΕ, Ηο By, Nιιveseth JS, Portoghese PS. Norbinιιltorphiωine ιι highly selective kappa opioid ίlntίlgonist. Jοιιrηιιl of Phίlrωιιcology and Experiωentιιl ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Therapιιeutics 1988; 246: Ρ<ιιιl D, Pick CG, Tive LA, Pasternak GW. Phιιrωacological charιιcterization of nalorphine, a kappa 3 ιιnιιlgesic. Journal of Phιιrωacology and Experiωental Therapeιιtics 1991: 257: Nock Β. Giordano AL, Cicero TJ, O'Conner LH. Affinity of drugs and peptides for U-69, 593 sensitive and insensitive kappa opiιιte binding sites: the U -69, 593- insensitive site appears to be the betίl-endorphin specific epsilon receptor. Joιιrnal of Phr<ιωacology ιιηd Experiωentαl therapeιιtics : Quiron R, Bowen WD, Itzhak Υ, Jιιnien JL, Musacchio JM, Rothωan RB, Su Τ-Ρ, Τaω W, Τιιylο DP. Α proposal for the classificιιtion of sigωίl binding sites. Trens in Pharωacological Sciences 1992: 13: Walker JM. BO\ven WD, Wιιlker FO, Matsιιωoto RR, De Costa Β, Rice KC. Sigma receptors. Biology and function. Pharωacological Revievvs 1990: 42: Gilωan AG. G Proteins and regulation of ιιdenyl cyclase. Journιιl of the Aωericίln Mediccιl Association 1989; 262: Childers SR. Opioid receptor-coιιpled second messenger systems. Life Sciences 1991; 48: Parenti Μ, Tiroωe F, Giagnoni G, Pecora Ν, Pιιrolaro D. Pertιιssis toxin inhibits the antinociceptive action of morphine in the rat. Eιιropean Joιιr nal of Pharωacology 1986; 124: Hoehn Κ, Reid Α, Sawynok J. Pertussis toxin inhibits ίlntinociception prodιιced l1y intrcιtlίecal injection of ωorphine, noradrenιιline and baclofen. Eιιropean Joιιrnal of Pharωacology 1988: 146: Bodnar RJ, Ριιιιl D, Rosenblιιm Μ. Lin L, Pasternak GW. Blockιιde of ωorphine ιωαlgesiιι by both pertιιssis and clίoleπι toxins in tl1e peraqueduct<ιl gray and locιιs coιιrulus. Brain Research 1990: 529: Dickenson ΑΗ. Mechanisω of the analgesic actions of opiιιtes and opioids. British Medicιιl Bιιlletin 1991; 47: Kavιιliers Μ: Stimulatory int1uences of calciιι111 channel antagonists on stress-induced opioid ιιnaglesia ιιηd locoωotor activity. Brain Res : Ocana Μ, Del Rozo Ε, Barrios Μ, Robles LI, Boveyens JM. An ATP-dependent potιιssiuω c!ίαnnel blocker ιιntagonizes ωorphine analgesiα. European Jοιιrηιιl of Pharmacology 1990; 186: Vergoni AV, Scarano Α, Bertolini Α. Pinacidil potentiates ωorphine analgesia. Life Sciences 1992; 50: Wild ΚD, Vanderah Τ, Mosberg HJ, Porreccι F. Opioid δ receptor subtypes are associated with different potassiιι111 channels. Eιιropean Joιιrnal of Pharωacology 1991; 193:

13 ΘΗΥΙΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Gross RA, Macdonald RL. Dynorphin Α selectively reduces a large transient (N-type) calcium current of mouse dorsal route ganglion neurons in cell culture. Proceeding of the Ν ational Academy ο Sciences USA 1987; 84: Tseng LF, Υιι JY, Pieper G. Increase of nitric oxide production by L-arginine potentiates i.c.v. administered b-endorphin induced ιιntinociception in tl1e ωouse. European Journal of Pharωacology 1992: 212: Yιιksh TL, Onofrio ΒΜ: Retrospective consideration of the doses of morphine given intrathecally by chronic infusion in 163 patients by 19 physicians. Pain 31: Zukin SR, Tempel Α. Α neurocheωical correlates of opiate receptor regulation. Biochem Pharωacol : Heyman JS, Vaught JL, Raffιι RB, Porreca F. Can supraspinal δ-opioid receptors mediate antinocieception? Trends in Pharmacological Sciences I 988; 9: Millen MJ. Κ. Opioid receptors and analgesia. Trends in Pharωacological Sciences I 990; 11: J essell Τ, lversen LL. Opiate analgesics inhibit substance Ρ release from rat trigeminal nucleιιs. Nature 1977: 268: Ρaιιl D, Bodnar RJ, Gistrak ΜΑ, Pιιsternak G.\ν. Different μ receptor sybtypes ωedizιte spinιιl zιnd sιιpraspinal analgesia in ωice. Eιιropean J οιιrωιl of Pl1armacology 1989; 168: Miaskowski G, SιιtteΓs ΚΑ, Τιιi\νο ΥΟ. Leνine JD. Antinociceptive and ωotor effccts of clelta/ωιι and kappa/ωιι coωbinations of intrathecal opioid agonists. Pain 1992; 99: Hayes AG, Birch PJ, Cavicehini Ε. Evidence that the kappa agonist U50488H has non-opioid actions. Journal of Pharmacy and Pharωacology 1988; 40: Fιιjiωoto JM, Arts KS, Rady JJ, Tseng LF. Spinal dynorphin Α (1-17): Possible ωediator of antianalgesic action. Neιιropharωacology 1990, 29: Stein C, Millan Μ. Shippenberg TS., Peter Κ, Ηeπ Α. Peripheral opioid receptors ωediating antinociception in inflaωn1ation. Evidence for involveωent of ωιι, delta and kappa receptors. J oιιrnal of Pharωacology and Experiωental Therapeutics 1989; 248: Levine JD, Taiwo ΥΟ, Involvement of the n1u-opiate receptor in peripheral anaglesia. Neιιroscience 1989; 32: Taiwo ΥΟ. Levine JD, k-and δ opioids block syωpatl1etically dependent hyperalgesia. Journal of Neuro-Science : Parsons C.G., Czlonkowski Α, Stein C, Herz Α. Peripheral opioid receptors mediating antinociception in inflaωmation. Activation by endogenous opioids and role of the pituitary adrenal axis. Pain 1990: Stein C, Gramsch C, Herz Α. Intrinsic ωechanism of antinociception in inflaωωation. Local opioid receptors and b-endorphin J. Neurosci 1990; 10: Stein C. Peripheral ωechanisms of opioid Analgesia. Anestl1 Analg 1993: 76: Stein C. Coωisel Κ, Haimer Ε, Ycιssoιιι-idis Α, Lehrberger Κ, Herz Α, Peter Κ. Ancιlgesic effect of intrcιcιrticulcιr morphine after cιrthroscopic knee surgery. New Englcιnd Journcιl of Medicine 1990; 325: Joshi GP, Mcccιrrol SM, Intrcι-cιrticιιlcιr morphine for tlιe ωcιnageωent of frozen shoulder. Anaesthesia 1992; 47: Lipa SM, Kavaliers Μ. Sex difi'erenses in tl1e inhibitory effects of the NMDA cιntcιgonist, ΜΚ 801, on ωorphine and stress-induced ιιncιlgesicι. Brcιin Resecιrcl1 Bulletin 1990; 24: Vcιn Pracιg Η, Frenk Η. The role of glutιιωate in opicιte descending inhibition of nociceptive spincιl reflexes. Brain Research 1990: 524: Vιιnez Α, Sabre ΜΒ, Stevens CW, Ycιksh TL. Intercιctions of ωidcιzolaω and morphine in the spincιl cord of the rιιt. Neurophcιrmacology 1990; 29: SulliYan AF. Kzιlso Ε.Α. McQιιay HJ. Dickenson ΑΙ-Ι. τιιe cιntinociceptive ιιctions of dexωedetoωidine 011 dorsιιl horn neιιronal response in tl1e cιncιesthetised rcιt. European Journίιl of Pharmzιcology 1992; 215, Kunilιcιrcι Μ. Ohyama Μ. Ncιkano Μ. Central moncιωnergic ωechcιnisωs in ωice and cιncιlgesic activity of spicιdoline mesylate, a selective k-opioid receptor agonist. Eιιropean _journal of Pharωcιcology 1992; 214: Hough LB, Ncιlwcιlk JW. Inl1il1ition of ωorpl1ine antinociception l1y centrally administered histaωine Hz receptor cιntcιgonists. European Journal of Pharmacology 1992; 2 15: Wcιng Χ-Ζ, Wang Χ-Η, Han J-S. Cholocystokinin octapeptide antagonized opioid analgesia mediated by μ and k but not δ recptors in the spinal cord of tl1e rat. Brain Research 1990; 523: Kellstein DE, Mayer DJ. ClHonic adωinistration of cholocystokinin antagonists reverses the enhanceωent of spinal morphine analgesia induced by acute pretreat ment. Brain Research 1990; 516: Pnzos Α. Florez J. Α companιtive study in rats of the respiratory depression and analgesia indιιced by μ and δ-opioid ngonists. European Journcιl of Pharωacology

14 38 99: Porreca F, Burks TF. The spinal cord as a site of opioid effects on gastointestinal transit in the mouse. Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics : Leander J.D. Α k. opioid effect increased urination in tl1e rat. European Journal of Pharmacology and ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Experimental Therapeutics : Shaw JS, Caroll JA, Alcock Ρ, Main B.C.. IVI Α. Kappa-opioid agonist with limited access to the CNS Br. J. Pharmacol 1989; Dickenson Α.Η. Opioid receptors. Anaesthesia Review

ΟΠΙΟΥΧΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Ή ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ

ΟΠΙΟΥΧΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Ή ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΟΠΙΟΥΧΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Ή ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Φάρµακα παρόµοια µε την µορφίνη που προκαλούν αναλγησία και υπνηλία, σε αντίθεση µε τα αντιπυρετικά-αντιφλεγµονώδη Ιστορία: γνωστά από τους Σουµέριους για την

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

Όσα πρέπει να γνωρίζουµε για τον αλγαισθητικό πόνο

Όσα πρέπει να γνωρίζουµε για τον αλγαισθητικό πόνο Όσα πρέπει να γνωρίζουµε για τον αλγαισθητικό πόνο Χρήστος Ιατρού, MD, PhD ABSTRACT What we need to know about nociceptive pain Christos A. Iatrou, MD, PhD Pain is the sensation associated with injury,

Διαβάστε περισσότερα

Οπιοειδή ΚΥΡΙΑΚΗ ΜΑΤΣΗ, ΕΛΕΝΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ

Οπιοειδή ΚΥΡΙΑΚΗ ΜΑΤΣΗ, ΕΛΕΝΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 113 Οπιοειδή ΚΥΡΙΑΚΗ ΜΑΤΣΗ, ΕΛΕΝΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Το όπιο προέρχεται από την ελληνική λέξη οπός που σημαίνει γαλακτώδης χυμός των φυτών. Το

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η θεραπεία µε οπιοειδή

Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η θεραπεία µε οπιοειδή 63 Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η θεραπεία µε οπιοειδή Ζούκα Μαρία MD ABSTRACT When to start and when to terminate an opioid treatment Zouka M Opioid use for cancer pain is well established in medical

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας

Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας Τι είναι πόνος; Ποινή-τιμωρία «Μια δυσάρεστη αισθητική και συναισθηματική εμπειρία, που συνδέεται με πραγματική ή δυνητική ιστική βλάβη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

11ο Συνέδριο Μαριάννα Λόρδου

11ο Συνέδριο Μαριάννα Λόρδου 11ο Συνέδριο Μαριάννα Λόρδου ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΙΚΟ ΠΟΝΟ (Evidence based recommendations from EAPC) 9-11 Μαρτίου 2012 ΣΟΦΙΑ ΝΕΣΤΟΡΟΣ MD, MSc Ιατρική Διευθύντρια Αντικαρκινικόs Σύνδεσμος Κύπρου

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης. 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν

Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης. 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν Τα Βασικά Γάγγλια Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Μη Ναρκωτικά Αναλγητικά

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Μη Ναρκωτικά Αναλγητικά ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Μη Ναρκωτικά Αναλγητικά Π. ΠΑΠΠΑΣ Εργαστήριο Φαρµακολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων Αντιµετώπιση του πόνου ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ αίσθηµα πόνου Ναρκωτικά αναλγητικά Μη ναρκωτικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΓΕΝΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κατεχολαμίνες :Νοραδρεναλίνη, Αδρεναλίνη Αποστολάκης Μ. Στοιχεία Φυσιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ. Π. Παππάς

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ. Π. Παππάς ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ Π. Παππάς ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ Κατηγορίες ιστικών ορµονών Αποκαρβοξυλιωµένα αµινοξέα (ισταµίνη, σεροτονίνη) Πολυπεπτίδια (κινίνες, ουσία Ρ) Εικοσανοειδή

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 Ο άξονας οστού-εντέρου-κνσ Ο ρόλος της σεροτονίνης 14η Επιστηµονική Συνάντηση Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 αούσης ηµήτρης Λέκτορας Παθολογίας/Ρευµατολογίας Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

Μετεγχειρητικός πόνος Τι νεότερο Πρόληψη - Θεραπεία

Μετεγχειρητικός πόνος Τι νεότερο Πρόληψη - Θεραπεία Μετεγχειρητικός πόνος Τι νεότερο Πρόληψη - Θεραπεία Η αίσθηση του πόνου για τον άνθρωπο είναι ένα σύνηθες γεγονός στη ζωή του. Ο πόνος είναι χρήσιμος διότι κινητοποιεί τον άνθρωπο προς αναζήτηση της αιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου»

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Αντιυπερτασικά & σεξ Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Υπέραταση & ED Η Υπέρταση αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για ED Feldman et al. J Urol

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Εκτίμηση και κατηγοριοποίηση του πόνου στα ζώα εργαστηρίου»

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Εκτίμηση και κατηγοριοποίηση του πόνου στα ζώα εργαστηρίου» ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΑΘΗΝΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Εκτίμηση και κατηγοριοποίηση του πόνου στα ζώα εργαστηρίου» Ειρήνη Συμεών Α.Μ.

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Φάρµακα του συµπαθητικού Αδρενεργικά Π. ΠΑΠΠΑΣ Εργαστήριο Φαρµακολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων Ι. Νευροφαρµακολογία αδρενεργικών συνάψεων Μεταγαγγλιακός νευρώνας του

Διαβάστε περισσότερα

Ευχαριστούμε όλους τους ασθενείς που συνεργάστηκαν μαζί μας και βοήθησαν στην διεκπεραίωση τη ς πτυχιακής μας εργασίας. iii

Ευχαριστούμε όλους τους ασθενείς που συνεργάστηκαν μαζί μας και βοήθησαν στην διεκπεραίωση τη ς πτυχιακής μας εργασίας. iii ii ΗΡΑΚΛΕΙΟ 2008 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Στις μέρες μας η λέξη πόνος έχει πολλές διαστάσεις και κατά καιρούς χρησιμοποιείται για να εκφράσει αρνητικό συναίσθημα που προκαλείται από κάποιο φυσικό ερέθισμα. Η ύπαρξη του

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ενίσχυση σήµατος: Η all-trans ρετινόλη δεν συντίθεται στον οργανισµό και πρέπει να λαµβάνεται µε τη τροφή (βιταµίνη Α).

Ενίσχυση σήµατος: Η all-trans ρετινόλη δεν συντίθεται στον οργανισµό και πρέπει να λαµβάνεται µε τη τροφή (βιταµίνη Α). Όραση Β Μετατροπή του φωτός σε νευρικό σήµα Η µετατροπή της φωτεινής ενέργειας σε νευρικό σήµα στηνµεµβράνη των φωτοϋποδοχέων ξεκινά µε την απορρόφηση των φωτονίων από την φωτοευαίσθητη χρωστική που βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες

ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ. 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ 2 η θεματική ενότητα: Χημικοί δεσμοί και μοριακές ιδιότητες Σχολή: Περιβάλλοντος Τμήμα: Επιστήμης Τροφίμων και Διατροφής Εκπαιδευτής: Χαράλαμπος Καραντώνης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ύπνος. Στάδια συνείδησης

Ύπνος. Στάδια συνείδησης Ύπνος Εγρήγορση Στάδια συνείδησης Ύπνος Τι συµβαίνει όταν κοιµόµαστε; (νευρώνες που αυξάνουν 5 µε 10 φορές τη συχνότητα δηµιουργίας δυναµικών ενεργείας κατά τη διάρκεια του ύπνου) Γιατί κοιµόµαστε; Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ

ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Ανατομική περιφερικών νεύρων και παθοφυσιολογικές διεργασίες της νευρικής κάκωσης Α. Παναγόπουλος ΑΝΑΤΟΜΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΙΚΩΝ ΝΕΥΡΩΝ Κινητική

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτικός Λειτουργός Μαία

Νοσηλευτικός Λειτουργός Μαία ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΓΙΑΚΟΥΜΗ Νοσηλευτικός Λειτουργός Μαία 5 Ιουνίου 2010 1η Ημερίδα Μαιευτικής Ρεφλεξολογία είναι η συμπληρωματική θεραπεία που ασχολείται με τα αντανακλαστικά σημεία στα πέλματα, χέρια, αυτιά με

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικά πορίσματα

Επιστημονικά πορίσματα Παράρτημα II Επιστημονικά πορίσματα και λόγοι για την ανάκληση ή την τροποποίηση των όρων των αδειών κυκλοφορίας και λεπτομερής αιτιολόγηση των αποκλίσεων από τη σύσταση της PRAC 69 Επιστημονικά πορίσματα

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση Athens 2010 Γλυκοζυλίωση Τα τελευταία χρόνια όληηπροσπάθειατης αισθητικής αποκατάστασης του γηρασμένου δέρματος αφορούσε κυρίως την αποκατάσταση της εξωγενούς γήρανσης φωτογήρανσης. Τι γίνεται όμως με

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυασµός γκαµπαπεντίνης και διαδερµικής φεντανύλης για την αντιµετώπιση του καρκινικού νευροπαθητικού πόνου

Συνδυασµός γκαµπαπεντίνης και διαδερµικής φεντανύλης για την αντιµετώπιση του καρκινικού νευροπαθητικού πόνου Συνδυασµός γκαµπαπεντίνης και διαδερµικής φεντανύλης για την αντιµετώπιση του καρκινικού νευροπαθητικού πόνου Παναγιώτα Γ Μαϊδάτση MD PhD, Άννα Θ Ζαραλίδου MD,Νίκος Κ Γοργίας MD PhD, Αικατερίνη Ν Αµανίτη

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ

ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ΠEΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΗΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ Ι. Φυσιολογία και παθοφυσιολογία του πόνου... 15 1. Ορισμός και τύποι του πόνου... 15 1.1. Ο ορισμός του πόνου... 15 1.2.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ EUROPAIN ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. 1.1. Εισαγωγή και λογική

ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ EUROPAIN ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. 1.1. Εισαγωγή και λογική ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ EUROPAIN ΣΤΗΝ ΕΘΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ 1.1. Εισαγωγή και λογική Η ανακούφιση από τον πόνο αποτελεί βασικό ανθρώπινο δικαίωµα ανεξάρτητα ηλικίας. Τα νεογνά αισθάνονται πόνο και µάλιστα τα πρόωρα

Διαβάστε περισσότερα

Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης. ΘΕΜΑ: Γνώσεις και στάσεις των τελειόφοιτων φοιτητών Νοσηλευτικής απέναντι στον πόνο

Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης. ΘΕΜΑ: Γνώσεις και στάσεις των τελειόφοιτων φοιτητών Νοσηλευτικής απέναντι στον πόνο Ανώτατο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Κρήτης ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: Γνώσεις και στάσεις των τελειόφοιτων φοιτητών Νοσηλευτικής απέναντι στον πόνο ΟΝΟΜΑΤΑ ΣΠΟΥΔΑΣΤΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μετα μετ βολική ενεργο ενεργο ο π ίηση

Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μετα μετ βολική ενεργο ενεργο ο π ίηση Γονιμοποίηση αναγνώριση και συνένωση ωαρίου-σπερματοζωαρίου φραγμός στην πολυσπερμία μεταβολική ενεργοποίηση του αυγού ανακατατάξεις στα συστατικά του αυγού σχηματισμός του διπλοειδή πυρήνα του ζυγωτού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΡΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ

ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΡΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΡΑΣΕΩΣ ΤΟΥ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΒΕΛΟΝΙΣΜΟ Η βασική αρχή της Κινεζικής Παραδοσιακής Ιατρικής είναι η ύπαρξη της Ζωτικής Ενέργειας. Η ζωτική ενέργεια δεν κυκλοφορεί

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας. ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο

Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας. ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο Μαρία Τσοπανοµίχαλου PhD. Μοριακής Βιολογίας ΝΕΕΣ Κοργιαλένειο Μπενάκειο Καταφεύγουµε στις µοριακές τεχνικές Συλλέγουµε το δείγµα για µοριακές τεχνικές ιάσπαση ιστικών δοµών ιαχωρισµός των κυττάρων ιάσπαση

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Βιοϊατρική τεχνολογία

Βιοϊατρική τεχνολογία Τμήμα Μηχανικών Πληροφορικής & Τηλεπικοινωνιών Βιοϊατρική τεχνολογία Ενότητα 3: Μεμβράνες - Ηλεκτρικά δυναμικά, Νευρικό & μυϊκό σύστημα Αν. καθηγητής Αγγελίδης Παντελής e-mail: paggelidis@uowm.gr ΕΕΔΙΠ

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου

2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου 2. Μεμβρανικά δυναμικά του νευρικού κυττάρου Στόχοι κατανόησης: Διαφορά δυναμικού της κυτταρικής μεμβράνης ενός νευρικού κυττάρου: Τί είναι; Πώς δημιουργείται; Ποιά είδη διαφοράς δυναμικού της μεμβράνης

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟΣ ΠΟΝΟΣ. Σταυρούλα Δικαίου Ρευµατολόγος

ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟΣ ΠΟΝΟΣ. Σταυρούλα Δικαίου Ρευµατολόγος ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟΣ ΠΟΝΟΣ Σταυρούλα Δικαίου Ρευµατολόγος Νευροπαθητικός πόνος Pain arising as a direct consequence of a lesion or disease affecting the somatosensory system (Special Interest Group on Neuropathic

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Ο ΝΕΥΡΙΚΟΣ ΙΣΤΟΣ ΚΑΙ Η ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛ.ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ Α.Π.Θ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Διευθυντής ο Καθηγητής Γ.Ανωγειανάκις

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα 2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα Θεωρία 9.1. Τι είναι ο περιοδικός πίνακας; Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στης Χημείας. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του πόνου του ασθενούς είναι απόλυτη προτεραιότητα και για τα μέλη της οικογένειας

Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του πόνου του ασθενούς είναι απόλυτη προτεραιότητα και για τα μέλη της οικογένειας KAΡKIN KINΙKOΣ Σ ΠΟΝΟΣ Η αποτελεσματική αντιμετώπιση του πόνου του ασθενούς είναι απόλυτη προτεραιότητα και για τα μέλη της οικογένειας Juarez, G., & Ferrell, B. R.. Family and caregiver involvement in

Διαβάστε περισσότερα

Ηδοµή των λιπαρών οξέων

Ηδοµή των λιπαρών οξέων Μεµβρανική Μεταφορά Ηδοµή των λιπαρών οξέων Λιπαρά οξέα-λιπίδια- µεµβράνες Κυτταρικές µεµβράνες: ρόλος διαχωριστικού τοίχους ιαφορετικές λειτουργίες της κυτταρικής µεµβράνης Ενδoκυτταρικές µεµβράνες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ

ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ Διάχυση Η διάχυση είναι το κύριο φαινόμενο με το οποίο γίνεται η παθητική μεταφορά διαμέσου ενός διαχωριστικού φράγματος Γενικά στη διάχυση ένα αέριο ή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

GnRH ανάλογα. Στρατής Κολυµπιανάκης MD MSc PhD. Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας και Υποβοηθούµενης Αναπαραγωγής

GnRH ανάλογα. Στρατής Κολυµπιανάκης MD MSc PhD. Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας και Υποβοηθούµενης Αναπαραγωγής GnRH ανάλογα Στρατής Κολυµπιανάκης MD MSc PhD Επίκουρος Καθηγητής Μαιευτικής Γυναικολογίας και Υποβοηθούµενης Αναπαραγωγής Μονάδα Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Α Μαιευτική και Γυναικολογική Κλινική ΑΠΘ Γιατί

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΟΥ (YΠΟ ΕΚ ΟΣΗ): ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ (Περιέχει 67 ερωτήσεις θεωρίας µε απαντήσεις, 116 ασκήσεις ανοικτού- κλειστού τύπου µε µ

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία. Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου :

Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία. Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου : Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων ΤΕΙ Αθήνας Εαρινό Εξάμηνο 2006 2007 a 1 η Εξέταση στην Βιοχημεία Ονοματεπώνυμο : Τυπικό εξάμηνο : Αριθμός Μητρώου : 1. Στο παρακάτω διάγραμμα του κύκλου του Krebs να σημειωθούν

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Η ανόργανη θρέψη των φυτών

Η ανόργανη θρέψη των φυτών Η ανόργανη θρέψη των φυτών Οργανικά θρεπτικά στοιχεία σάκχαρα που προέρχονται από τη διαδικασία της φωτοσύνθεσης με τις επακόλουθες μετατροπές Ανόργανα θρεπτικά στοιχεία προέρχονται από το έδαφος, με τη

Διαβάστε περισσότερα

Καινοτόμος σειρά, η οποία συνιστάται για τη φροντίδα των ευαίσθητων επιδερμίδων.

Καινοτόμος σειρά, η οποία συνιστάται για τη φροντίδα των ευαίσθητων επιδερμίδων. NEUROSENS Καινοτόμος σειρά, η οποία συνιστάται για τη φροντίδα των ευαίσθητων επιδερμίδων. Η NEUROSENS είναι μια καινοτόμος σειρά με καταπραϋντική, αναπλαστική και προστατευτική δράση, η οποία συνιστάται

Διαβάστε περισσότερα

Μέρος Δεύτερο. Εξάρτηση και απεξάρτηση από την ηρωίνη

Μέρος Δεύτερο. Εξάρτηση και απεξάρτηση από την ηρωίνη Μέρος Δεύτερο Εξάρτηση και απεξάρτηση από την ηρωίνη 4 0 Τα οπιούχα φάρμακα Νάρκη μετρίη οδύνης λυτική Ιπποκράτης... να φυλάγεται από τη μισή μόρφωση και από τη μισή μάθηση που καταντά στρέβλωση και νάρκη.

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΤΙΤΛΟΣ: Η Σημασία του στρες και του ύπνου στη ζωή του/της

Διαβάστε περισσότερα

PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις

PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις PΟΛΟΣ ΤΩΝ ΛΙΠΑΡΩΝ ΥΛΩΝ ΣΤΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ H βιολογική σημασία των λιποειδών είναι μεγάλη : Eίναι δομικές μονάδες των μεμβρανών και συμμετέχουν στις διάφορες διεργασίες που γίνονται μέσω των μεμβρανών. Eίναι

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και Ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 12 ΙΟΥΝΙΟΥ 2008 07:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ Θέμα Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ-ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο ΜΑΪΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Θέμα Α.. Α.1. δ Α.2. β Α.3. γ Α.4. β Α.5. α. Θέμα Β. ασθενειών. ν. περιβάλλον. βλαπτικές

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο ΜΑΪΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Θέμα Α.. Α.1. δ Α.2. β Α.3. γ Α.4. β Α.5. α. Θέμα Β. ασθενειών. ν. περιβάλλον. βλαπτικές Θέμα Α.. Α.1. δ Α.2. β Α.3. γ Α.4. β Α.5. α Θέμα Β. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα.

Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. 2 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό διατίθεται με του όρους χρήσης Creative Commons (CC) Αναφορά Δημιουργού Μη Εμπορική Χρήση Όχι Παράγωγα Έργα. Για εκπαιδευτικό υλικό, όπως εικόνες, διαγράμματα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του.

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του. ΕΝΖΥΜΑ 1. (α) Να εξηγήσετε τι εννοούμε με τον όρο «εξειδίκευση των ενζύμων» καθώς και που οφείλεται αυτή. (β) Ποιες ουσίες μπορούν να επηρεάσουν τη δράση ενός ενζύμου και πώς; (γ) Πώς τα ένζυμα επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστά και άγνωστα προβλήµατα της µακροχρόνιας χορήγησης οπιοειδών

Γνωστά και άγνωστα προβλήµατα της µακροχρόνιας χορήγησης οπιοειδών 37 Γνωστά και άγνωστα προβλήµατα της µακροχρόνιας χορήγησης οπιοειδών Αµανίτη Αικατερίνη MD, PhD ABSTRACT Known and unknown problems after prolonged use of opioids Amaniti E Opioid analgesics are widely

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ - ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ - ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ - ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ʹ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 18 ΜΑΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ(ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ) ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α.Π.Θ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας

Κυκλοφορικό Σύστηµα. Σοφία Χαβάκη. Λέκτορας Κυκλοφορικό Σύστηµα Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας Εβρυολογίας, Ιατρική Σχολή, ΕΚΠΑ Κυκλοφορικό Σύστηµα Αιµοφόροκυκλοφορικό σύστηµα Λεµφoφόροκυκλοφορικό σύστηµα Αιµοφόρο Κυκλοφορικό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο νευροπαθητικός πόνος; 1,2

Τι είναι ο νευροπαθητικός πόνος; 1,2 Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Βασιλείου Ιωάννα Φαρμακοποιός Μ.Ρ.Α.

ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Βασιλείου Ιωάννα Φαρμακοποιός Μ.Ρ.Α. ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Βασιλείου Ιωάννα Φαρμακοποιός Μ.Ρ.Α. ΜΠΟΛΝΤΟ (PEUMUS BOLDUS) Το μπόλντο ανήκει στην οικογένεια των Monimiaceae. Eίναι αυτοφυές της περιοχής των Άνδεων της Χιλής και του Περού, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.2 ΑΛΚΑΛΙΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση των αλκαλίων στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε ορισμένες κοινές ιδιότητες των αλκαλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ BOTOXTΩΝ ΡΥΤΙ ΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΙ ΡΩΣΙΑΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ BOTOXTΩΝ ΡΥΤΙ ΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΙ ΡΩΣΙΑΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΜΕ BOTOXTΩΝ ΡΥΤΙ ΩΝ ΤΟΥ ΠΡΟΣΩΠΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΥΠΕΡΙ ΡΩΣΙΑΣ Τι είναι το ΒΟΤΟΧ; Το ΒΟΤΟΧ είναι ίσως η πιο διαδεδομένη μέθοδος αντιμετώπισης της γήρανσης και των ρυτίδων σήμερα. Μόνο το 2005 και μόνο

Διαβάστε περισσότερα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα

1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1. Κεντρικό Νευρικό Σύστημα 1.1. Νευρικό Σύστημα 1.1.1. Ανατομία του Νευρικού Συστήματος: Το νευρικό σύστημα αποτελείται από ένα κεντρικό και ένα περιφερικό τμήμα (πίνακας 1, σχήμα 1). (α) Το κεντρικό

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα