Υποδοχείς Οπιοειδών ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΙΣΟΓ ΛΟΥ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Υποδοχείς Οπιοειδών ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΙΣΟΓ ΛΟΥ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ"

Transcript

1 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 25 Υποδοχείς Οπιοειδών ΓΕΩΡΓΙΑ ΑΝΙΣΟΓ ΛΟΥ-ΑΝΑΣΤΑΣΙΑΔΟΥ Τα τελευταία 20 χρόνια, έγιναν τεράστιες πρόοδοι στην κατανόηση του τρόπου δράσης των απιοειδών, παρ' όλο που το όπιο -το απόσταγμα της μήκωνος της υπνοφόρου (papaverum somniferum)- χρησιμοποιείται εδώ και χρόνια. Οι Σουμέριοι αναφέρουν στην φαρμακοποιία τους την παπαρούνα σαν φυτό της χαράς 'ΉU QIL"1. Αναφέρεται στον πάπυρο του Evers (1550 π.χ.). Ο Όμηρος αναφέρει τις ενέργειες του οπίου και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια (νηπενθές τ' αχολόν τε, κακόν επίληθον απάντων). Στα 1803 ο Serturner απομόνωσε από το όπιο ένα αλκαλοειδές, που το ονόμασε μορφίνη από τον Μορφέα, τον Έλληνα θεό των ονείρων. Από το 1954 οι Beckett και Casy2 πρότειναν μια πειραματική κατασκευή για έναν υποδοχέα των απιοειδών, γιατί παρατήρησαν ότι μόνο το aριστερόστροφο ισομερές της μορφίνης ήταν δραστικό και γιατί τα περισσότερα απιοειδή αναλγητικά φάρμακα μοιάζουν στην κατασκευή. Το μεγάλο βήμα στην κατανόηση του μηχανισμού δράσης της μορφίνης έγινε, όταν σε ιστούς πειραματοζώων ανακαλύφθηκε ένας στερεοειδικός υποδοχέας των οπιοειδών3 Η εντόπισή του στο ΚΝΣ, στην συναπτική μεμβράνη, έδειξε ότι εμπλέκεται σε γεγονότα της σύναψης. Επειδή οι διάφοροι αγωνιστές ανταγωνιστές, προκαλούν διαφορες επιδράσεις υπέθεσαν ότι μπορεί να υπάρχουν περισσότεροι από ένας υποδοχείς4 5 Έτσι αυτοί απομονώθηκαν το 1973 ", στα 1974 διαπιστώθηκε η ύπαρξή τους στον εγκέφαλο7 ανθρώπων και πιθήκων και στα 1976 στον Ν.Μ.". Στα 1976 χορηγήθηκε υπαραχνοειδώς μορφίνη σε πειραματόζωα και παρατηρήθηκε αναλγησία". Στα υποδοχείς ονομάσθηκαν μ (ή mu) από την μορφίνη κ από την κετοκυκλαζοκίνη και σ από το SΚF ω. Έτσι τα απιοειδή όπως και διάφορα άλλα φάρμακα, ορμόνες και νευροδιαβιβαστές, προκαλούν τις επιδράσεις τους δρώντας σε υποδοχείς, που βρίσκονται στις εξωτερικές επιφάνειες των κυττάρων, στα όργανα στόχους. Μετά την ανακάλυψη των υποδοχέων των απιοειδών, για πολλά χρόνια έμεινε αναπάντητο το ερώτημα, γιατί να υπάρχουν στο ΚΝΣ υποδοχείς των απιοειδών (π. χ. για την μορφίνη), αφού τα αλκαλοειδή αυτά δεν βρίσκονται φυσιολογικά στον οργανισμό του ανθρώπου ή των ζώων και δεν υπάρχει καμμιά φυλογενετική σχέση μεταξύ αυτών και της παπαρούνας. Η παρουσία σε όλα τα σπονδυλωτά ειδικών υποδοχέων των απιοειδών δείχνει την ύπαρξη μέσα στον εγκέφαλο μιας ουσίας που μοιάζει με τη μορφίνη, πιθανόν ενός νευροδιαβιβαστή, που δρα σ' αυτές τις περιοχές. Πράγματι οι Hughes και Kδsterlitz1\ το 1975 aπομόνωσαν από τον εγκέφαλο χοίρων παράγοντα σαν τη μορφίνη που είναι μίγμα δύο πενταπεπτιδίων (τυροσίνηγλυκίνη-γλυκίνη-φαινυλαλανίνη-μεθειονινη και τυροσίνηγλυκίνη-γλυκίνη-φαινυλαλανίνη-λευκίνη). Τα ονόμασαν εγκεφαλίνες από τις ελληνικές λέξεις εντός του εγκεφάλου. Η κατανομή των εγκεφαλινών μέσα στον εγκέφαλο, είναι ανάλογη με την συγκέντρωση των υποδοχέων των απιοειδών. Τώρα είναι ξεκάθαρο ότι υπάρχουν 3 οικογένειες φυσικών ή ενδογενών-απιοειδών πεπτιδίων, οι εγκεφαλίνες, οι ενδορφίνες και οι δυνορφίνες που προέρχονται από 3 διαφορετικές προορμονες, την προεγκεφαλίνη την προοπιομελανοκορτίνη και την προδυνορφίνη12 ΑΠΟΔΕΙΞΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΥΠΑΡΞΗ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ Υπάρχουν αρκετές αποδείξεις που υποστηρίζουν ότι υπάρχουν υποδοχείς απιοειδών. Αυτές είναι. 1. Σχήμα των οπιοειδών. Όλοι οι αγωνιστές των απιοειδών υποδοχέων έχουν βασικές ομοιότητες στην μοριακή αρχιτεκτονική τους. Είναι αλκαλοειδή του φαινανθρενίου που έχουν διάφορες πλα.ίνές ομάδες, γύρω από έναν βασικό πυρήνα. Αυτός ο βασικός πυρήνας έχει σχήμα Τ, όπου το οριζόντιο τμήμα είναι πιπεριδίνη και το κάθετο φαινύλιο1'. (Εικόνες 1,2). Ακόμη υπάρχουν μερικά βασικά δομικά συστατικά όπως το αλκοολικό ΟΗ και το πρωτονιομένο άζωτο (θετικώς φορτισμένο Ν). Ο πυρήνας αυτός προσαρμόζεται απ' ευθείας στον υποδοχέα όπως το «κλειδί στην κλειδαριά». Όσον αφορά τα ενδογενή απιοειδή, με την πρώτη ματιά φαίνεται ότι δεν έχουν την ίδια μοριακή δομή και διαμόρφωση με τα απιοειδή, γιατί η μία ένωση είναι ένα αλκαλοειδές με δύσκαμπτο μόριο, ενώ η άλλη ένωση είναι ένα πενταπεπτίδιο με εύκαμπτο μόριο. Αν δούμε όμως την διαδοχή των αμινοξέων, θα δούμε ότι στην άκρη του πενταπεπτιδίου υπάρχει τυροσίνη -όλα τα ενδογενή απιοειδή αρχίζουν με τυροσίνη- η οποια έχει σχήμα τ (εικόνα 2)-και ελεύθερη αμινοομαδα, η οποία επειδη

2 26 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ CH,... Η ) Εικόνα 1: Το μόριο της μορφίνης που έχει σχήμα τ. NALOXONE MEPERIDINE Α Β c D Ε Εικόνα 2: Προοδευτικιj απομάκρυνση των δακτυλίων από το μόριο της μορφίνης (Α) που έχει πέντε δακτυλίους, την μετατρέπει σε μορφινάνη (Β) με 4 δακτυλίους, σε βενζομορφάνη (Γ) με 3 δακτυλίους, σε φαινυλπιπεριδίνη (Δ) με 2 δακτυλίους και σε τυροσίνη (Ε) με 1 δακτύλιι/'. είναι ελεύθερη σε φυσιολογικό ph, είναι θετικώς φορτισμένη (πρωτονιομένη). Γενικά είναι αποδεκτό ότι για να δράσει ένα aπιοειδές πρέπει να έχει το βασικό του άζωτο σε πρωτονιομένη μορφή'4. Οποιαδήποτε άλλη θέση και αν είχε η τυροσίνη στο μόριο της εγκεφαλίνης το άτομο του Ν θα συμμετείχε σε αμιδικό δεσμό και έτσι δε θα μπορούσε να δώσει ΝΗ3 σε φυσιολογικό ph. Έτσι οι εγκεφαλίνες έχουν στην άκρη ένα υπόλοιπο τυραμίνης, την τυροσίνη η οποία έχει σχ1ίμα τ (εικόνα 2) και της οποίας η πρωτονιομένη αμινοομάδα σε φυσιολογικό ph αποτελεί το σημείο αλληλεπίδρασης της εγκεφαλίνης με τον υποδοχέα. Υπάρχει διαφορά εφαρμογής στον υποδοχέα των ενδογενών και εξωγενών aπιοειδών. Τα ενδογεν1ί aπιοειδή προσαρμόζονται με τον μηχανισμό «φερμουάρ» (Zipper). Στην αρχή ενώνεται το Ν της τυροσίνης με μια ορισμένη περιοχή του υποδοχέα, στη συνέχεια αλλάζει η διαμόρφωση του μερικά ενωμένου φαρμάκου, που τελικά οδηγεί στην προσαρμογή του υπολοίπου τμ1ίματος στις αντίστοιχες περιοχές του υποδοχέα. Στην (εικόνα 3) βλέπουμε πως ενώνεται η μορφίνη, η εγκεφαλίνη, η ναλοξόνη και η μεπεριδίνη με τους υποδοχείς. 2. Στερεοειδικότητα. Τα περισσότερα aπιοειδή υπάρχουνσ ε 2 οπτικά ισομερή' είναι δηλαδή μόρια που το ένα είναι το είδωλο του άλλου σε καθρέφτη, είναι απαράλλαχτα στην χημική κατασκευή, Εικιiνα 3: Ρ-= σημείο δέσμευσης των μη υδροξυλιωμένων αρωματικών δακτυλίων, όπως είναι η μεπεριδίνη και η εγκεφαλίνη. Ν+περιοχή που δεσμεύει τα ιόντα Ν. Τ- περιοχή όπου δεσμεύεται ο βασικός πυρήνας σχ1jματος τ. Sterίc ρumρ-ύβος για τους ανταγωνιστές. LEVO ISOMER (ΑCτιVΕ) Εικόνα 4: Τα 2 οπτικά ισομεριj ενός aπιοειδούς. DExτRO ISOMER (INACτιVE) αλλά δεν μπορεί να μπει το ένα πάνω στο άλλο στον χώρο (όπως το αριστερό και δεξί χέρι) (εικόνα 4). Συνήθως μόνο το aριστερόστροφο ισομερές προκαλεί τις επιδράσεις των aπιοειδών. Δηλαδή η δράση είναι στερεοειδική. Στην εικόνα 5 βλέπουμε ότι μόνο η (-) μορφίνη ελαττώνει την παραγωγή του camp και στην εικόνα 6 βλέπουμε ότι η (-) μορφίνη προκαλεί μεγαλύτερη αναλγησία από την ( +) μορφίνη με πολύ μικρότερη δόση'5 3. Σχέση χημικής δομής και φαρμακολογικής δράσης. (structure activity relationship) SAR Α Όλα τα aπιοειδή έχουν μερικά κοινά χαρακτηριστικά, τα οποία έχουν κάποια ορισμένη μεταξύ τους σχέση στο χώρο'4

3 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Μ ΗΟ Ο ΟΗ Lοι morρhlnι molarlty Εικόνα 5: Αδρανοποίηση της παραγωγής του camp από την (-) μορφίνη ενώ η ( +) μορφίνη δεν έχει επίδραση1ό (Τα απιοειδή ελαττώνουν την παραγωγή του camp.) Αυτά είναι α. Ένα βασικό τριτοταγές Ν με ενωμένη συνήθως, μια μεθυλοομάδα. β. Ένα κεντρικό τεταρτοταγές άτομο C γ. Ένα φαινύλιο ενωμένο με το κεντρικό τεταρτοταγές άτομο C. δ. Μια άλυσο από 2 άτομα C που ενώνει το βασικό κέντρο (Ν) με το κεντρικό τεταρτοταγές άτομο C γι α μέγιστη δραστηριότητα. Στην εικόνα 7 φαίνονται τα χαρακτηριστικά αυτά σε μερικά φυσικά και συνθετικά οπιοειδ1i. Β. Ακόμη οι διαφοροι αγωνιστές των ο;τιοειδών μ.-τορούν να μετασχηματισθούν με μικρές τροπο;τοιήσεις του μορίου τους σε μόρια που είναι περισσότερο ( dilandid) 1i λιγότερο 15 Ρ.02 1 D α ΗΟ ΙV Εικόνα 7:1 μορφίνη. Ι! μεθαδόνη. Ι!! πεθιδίνη. IV λεβορφανόλη. V φαιναζοσίνη. (κωδε'ίνη) δραστικά ή δενέχουν καμμία δράση ή ανταγωνίζονται τις δράσεις της μορφίνης. Η αντικατάσταση π.χ. του CH3 (μεθυλίου) στο Ν+ της μορφίνης από CH2-CH=CH2 (αλλυλική ομάδα), την μετατρέπει σε ναλορφίνη, έναν ισχυρό ανταγωνιστή\(' (εικόνα 8). Εστερο;τοίηση του φαινολικού υδροξυλίου (C3) ελαττώνει την αναλγητικ1i δράση. Εστεροποίηση του αλκοολικού υδροξυλίου (C6) αυξάνει την δράση. HXjQH fι4 orphinι lhyl l - ν Naιorρhine... ο u "' ιο ϊίί ' ίί fi ΗΟ Lινorphanol ΗΟ Ltνallorphan! 5 a Ν -CH, -CH =CH, - Ιallyll ο L_EWEL_,WZ1JL (+)Μ 80 1 (-)Μ 10 )&I Εικόνα 6: Αναλγησία μετά από χορήγηση (-) και ( +) μορφίνης στην φαιά ουσία περί των υδραγογό επιμύων. Oxrmorphonι Η Ο Νσlοχοnι Εικόνα 8: Μετατροπή των διαφόρων απιοειδών αγωνιστών σε ανταγωνιστές, όταν η μεθυλική ομάδα (-CH3) αντικαταστάθεί με αλλύλιο (-CH2-CH=CH2).

4 28 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓ!ΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Εντόπιση υποδοχέων των οπιοειδών στον εγκέφαλο1r Κυρίως μ Κυρίως δ μ και δ Φλοιός, περιοχή Ι/Ιν Φλοιός περιοχή Π, III, ν Φλοιός, περιοχή νι θάλαμος Αμυγδαλή Μον1iρης δεσμίδα υποθάλαμος Επικλην1iς πυρήν.(accumbeηs) (tractus solitarius) ιππόκαμπος Πυρήνες της γέφυρας Μεικτός πυρήνας φαιά ουσία περί τον υδραγωγό (η Ambiquous) Πίνακας Ι. Αν το τριτοταγές Ν γίνει τεταρτοταγές, εξαφανίζεται η δράση. Όλα αυτά σημαίνουν ότι οι διάφορες επιδράσεις ίσως γίνονται μέσω των ίδιων υποδοχέων17 ΕΝΤΟΠΙΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ Οι υποδοχείς των aπιοειδών βρίσκονται σε νευρικές κατασκευές και νευρικές οδούς που έχουν σχέση με τον πόνο. Ακόμη βρίσκονται σε νευρικά στοιχεία, ορισμένων λείων μυικών ινών θηλαστικών όπως είναι ο ειλεός ινδικού χοιριδίου, ο σπερματικός πόρος μυός. Έτσι στον εγκέφαλο εντοπίζονται στον θάλαμο (πίνακας 1)", στον υποθάλαμο, στον ιππόκαμπο, στη φαιά ουσία περί τον υδραγωγό (κυρίως οι μ υποδοχείς), στον φλοιό, περιοχές 11, ΠΙ, ν, στην αμυγδαλή, στους πυρήνες της γέφυρας, στον επικλινή πυρήνα (η. Accumbeηs) κυρίως οι δ υποδοχείς. Η εντόπισή τους εκτιμήθηκε με την χρ1iση ραδιοσεσημασμένων αγωνιστών και βρέθηκε ότι αυτοί είναι κατανεμημένοι παράλληλα με την παλαιοθαλαμική οδό του πόνου1" και σε περιοχές του εγκεφάλου που είναι μέρος του λιμβικού συστήματος (limbic system) και ενέχονται σε μεγάλο βαθμό στην συγκινησιακή συμπεριφορά. Αν και οι περιοχές αυτές δεν έχουν σχέση με την αντίληψη του πόνου, όταν σε πειραματόζωα ερεθίζονται με ηλεκτρισμό περιοχές του λιμβικού συστήματος, το ζώο δείχνει φοβισμένο σαν να πονά. Αυτές οι περιοχές του εγκεφάλου φαίνεται ότι έχουν σχέση με το συγκινησιακό (emotioηal) στοιχείο του πόνου και επομένως με τις επιδράσεις ευφορίας των aπιοειδών. Στο στέλεχος του εγκεφάλου, είναι εντοπισμένοι σε μεγάλο βαθμό στον μονήρη πυρήνα και έτσι εξηγείται γιατί τα οπιοειδή καταστέλλουν τον βήχα. Ακόμη βρίσκονται στο έδαφος της 4ης κοιλίας όπου τα οπιοειδή προκαλούν αναπνευστική καταστολή ναυτία και εμετο. Υποδοχείς των απιοειδών υπάρχουν στον εγκέφαλο όλων των σπονδυλωτών, αλλά δεν υπάρχουν στα ασπόνδυλα. Στον Ν.Μ. εντοπίζονται στην πηκτωματώδη ουσία των οπισθίων κεράτων του Ν.Μ.20στις περιοχές Ι, Π, III κατά Rexed21 και λιγότερο στην λευκή ουσία. Στην εικόνα 9 φαίνεται η κατανομή ραδιοσεσημασμένης μορφίνης στον Ν.Μ. πιθ1iκων22 Εκτός από το ΚΝΣ υποδοχείς των απιοειδών υπάρχουν και στηνπεριφέρεια όπως στο Ίiπαρ, στην καρδιά στις λείες μυικές ίνες, στους καρωτιδικούς χημειοϋποδοχείς, στους πνευμονικούς J υποδοχείς, στα φαγοκυτταρικά λεμφοκύτταρα και στα τ λεμφοκύτταρα". Εικόνα 9: Κατανομή ραδιοσημασμένης μορφίνης στην πηκτωματώδη ουσία των οπισθίων κεράτων του Ν.Μ. πιθήκων". Α και Β περιοχές μεγάλης συγκέντρωσης. Και Δ περιοχές μικρότερης συγκέντρωσης. ΥΠΟΔΙΑΙΡΕΣΗ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ Από τα πειράματα του Martiη και συνεργατών10 σε σκύλους, διαπιστώθηκε η ύπαρξη τριών υποδοχέων των απιοειδών μ, κ, και σ. Οι δύο πρώτοι έχουν σχέση με την αναλγησία η οποία είναι γενικευμένη για τον μ αγωνιστή, αλλά ραχιαία για τον κ αγωνιστή. Δεν υπάρχει διασταυρούμενη ανοχή μεταξύ τους. Ο τρίτος υποδοχέας σ για το SΚF (aλλυνορ μετα-

5 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 29 ζοκίνη) δεν έχει σχέση με την αναλγησία, αλλά συνδέεται με τις ψυχομιμητικές δραστηριότητες των απιοειδών. Ο επόμενος υποδοχέας που περιγράφηκε ΊΊταν ο δ23 στον οποίον έχει εκλεκτικότητα το ενδογενές aπιοειδές πεπτίδιο λευ-εγκεφαλίνη. Ο τελευταίος υποδοχέας ε, είναι ακόμη ένα αίνιγμα. Σε μερικές περιπτώσεις η β-ενδορφίνη, ουσία που θεωρείται ότι δρα τον ε υποδοχέα, φαίνεται ότι έχει αγωνιστική δραστηριότητα σε aπιοειδείς υποδοχείς που δεν μοιάζουν με τους υποδοχείς της μορφίνης και την οποία δραστηριότητα ανταγωνίζονται οι κ αγωνιστές24 Αν αυτός είναι ένας άλλος υποδοχέας 1j είναι μια έλλειψη επί πλέον μ υποδοχέων σ' αυτές τις περιοχές τις ευαίσθητες στις β-ενδορφίνες25 είναι υπό συζψηση. Ανάλογα με τις ουσίες που δεσμεύονται στους υποδοχείς αυτοί υποδιαρούνται επί πλέον (πίνακας και πινακας ) μ-υποδοχέας Ονομάσθηκε έτσι από τη μορφίνη, με την οποίαν έχει μεγάλη συγγένεια. Ενδογενείς ουσίες γι' αυτόν είναι η β ενδορφίνη και η μετ εγκεφαλίνη. Υποδιαιρείται στις μ1 και μ2 υποομάδες και αυτό βασίζεται στην ανακάλυψη 2 καταστάσεων συγγένειας με τον υποδοχέα" και στην εr.λεκτικότητα που δείχνει ένας ανταγωνισηjς. η ναλοξοναζίνη για τον υ, υποδοχέα με τον οποίον έχει με'(αλύτερη σι γγένεια"'. Για τον μ1 υποδοχέα εκλεκτικός α'(ωνιστ1j; θεωρήθηκε ότι είναι η μεπταζινόλη. Η μορφίνη έχει μεγα/.ι'τερη εκλεκτικότητα με τον μz μικρ1jς συυίένεια; ι ;τοδοχέα. ενώ τα απιοειδή πεπτίδια και η μορφίνη έχουν ίδια συγγένεια με την μ1 περιοχή2' (πίνακας 3). Υπάρχουν διαφορες εργασίες από τις οποίες, άλλες δέχονται την ύπαρξη υποομάδων και άλλες όχι και επομένως δεν τις αναφέρουν. Με τους μ1 υποδοχείς έχει σχέση η αναλγησία πάνω από τον Ν.Μ, ενώ οι μ2 υποδοχείς έχουν σχέση με τη νωτιαία αναλγησία. Ακόμη προτείνεται ότι οι μι υποδοχείς έχουν σχέση με τις επιθυμητές δράσεις των απιοειδών και οι μ2 με τις ανεπιθύμητες 10. δ υποδοχείς Και αυτός ο υποδοχέας υποδιαιρείται σε 2 υποομάδες. Έχουν περιγραφεί 2 αγωνιστές μεγάλης εκλεκτικότητας, το συνθετικό πεπτίδιο (D-Pen', D-Pen') εγκεφαλίνη και η (D-Ala2) δελτορφίνη ΙΙ που απομονώθηκαν από το δέρμα βατράχου31, δεσμεύονται με μεγάλη συγγένεια με τον δ υποδοχέα και σε πειραματόζωα έχουν αναλγητική δράση 1 2. Αυηj την αναλγητική δράση την ανταγωνίζεται ο εκλεκτικός δ ανταγωνιστ1jς ICI (πίνακας 3), αλλά όχι ο εκλεκτικό; μ aνταγωνιστής β-φουναλτρεξαμίνη. Δεν υ;τάρχει διασταυρούμενη ανοχή στην αναλγητική δράση αι τών των ;τε!ττιδίων στον επίμυ, πράγμα που σημαίνει ότι δεν αντιδρούν με τους ίδιους υποδοχείς. Επί :τί.έ ον το κάθε ένα α::τό αυτά αποκλείεται εκλεκτικά από τον ένα εκ των 2 ανταγωνιστών των δ υποδοχέων34 (πίναr.α;3). Οι μ και δ ι ::τοδοχείς μπορεί να υπάρχουν σε 2 τύποι ;. είτε συνδεδεμένοι μεταξύ τους, είτε όχι35 Ο λει- Υποδοχεύς Αγωνιστής Ανταγωνιστής Προσδιορισμός in vitro μ μορφίνη, μορφισεπτίνη sufentanil, alfentanil fentanyl, μεπεριδίνη buprenorphine, μεθαδόνη, διλανδίνη ναλοξόνη β-fνα έντερο χοίρου Γουινέας μι δ κ ε σ μεπταζινόλη μορφίνη DPDPE, DADL, DSLET σπιραδολίνη, U50488H βουτορφανόλη, ναλμπουφίνη βρεμαζοκίνη β-ενδορφίνη SΚF 10047, PCP ναλοξόνη ναλοξαζίνη ναλοξόνη ICI-174, 816 ναλοξόνη ριναλτορφιμίνη ναλοξόνη σπερματικός πόρος ποντικού σπερματικός πόρος κουνελιού σπερματικός πόρος ποντικού - - Πίνακας 2: Πιθανή υποδιαίρεση των οποιοειδών υποδοχέων και οι αντίστοιχοι ανταγωνιστές. Συντμι)σεις: β-fνα =β-φουναλναλτρεξαμίνη, DACO= D-αlα2μεφε-yλυο-εyκεφαλίνη, DSET= D-σερ2-λευ5-εyκεφαλίνη- τ', SΚF =Ν=αλλυλνορκυκλαζοκίνη, DPDPE= D-πεν'-D-πεν'-εyκεφαλίνη, ICJ-174,816=N, Ν, διαλλυλ-τυρ-αιβ-αιβ-φε-λευ-οη, PCP= φενκυκλιδίνη (Yak1h, 1988).

6 30 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Υποδοχέας Υποομάδα Αγωνιστής Ανταγωνιστής μ μι μεπταζινόλη ναλοξοναζίνη μορφίνη=οπιοειδή πεπτίδια μz μορφίνη > aπιοειδή πεπτίδια β-φουναλτρεξαμίνη +κυπριδίμη + δ δι [D-Pen2 D-Pen5] [D-Ala2Leu5 (ys'] εγκεφαλίνη εγκεφαλίνη (DALCE) δz [O-Ala2] δελτορπίν Π ναλτρινδόλη-5' -ισοθειοκυανικό (5 ΝΠΙ) ναλτρινδόλη + ICI κ Κι κ νοp-βιναλτρορφιμίνη κz (ε;) κ3 NalBzoH σ PCP Φαινκυκλιδίνη > βενζομορφάνες ( +) Πενταζοκίνη βενζομορφάνες + > φαινκυκλιδίνη + αλλοπεριδόλη ;.: (-) πενταζοκίνη + σ2 σι Πίνακας 3. Ουσίες που δρουν εκλεκτικά στους υποδοχεις οπιοειδων. Μη εκλεκτικότητα στις υποομάδες. Σχέση αγωνιστή ανταγωνιστή είναι αμφισβητήσιμη. ICI =ΝιΝ-διαλλυλ-τρυ-αμινοισοβουτυρικό οξύ-α-αμινοϊσοβουτυρικό οξύ-φαι-λευ-οη. τουργικά συνδεδεμένος μ-δ υποδοχέας είναι ευαίσθητος στην β-φουναλτρεξαμίνη, αλλά όχι στην ναλοξάζίνη που είναι εκλεκτικός aνταγωνιστής για του μ υποδοχείς. Οι δ αγωνιστές προκαλούν αναλγησία χωρίς να επηρεάζουν την κινητικότητα του εντέρου, όπως κάνουν οι μ αγωνιστές. Δεν έχουν διασταυρούμενη ανοχή με την μορφίνη. Οι ανταγωνιστές των δ υποδοχέων δεν ανταγωνίζονται την αναλγησία της μορφίνης. κ-υποδοχείς Ονομάσθηκε κ από την κετακυκλαζοκίνη. Άλλοι αγωνιστές γι' αυτόν είναι η βρεμαζοκίνη, η ναλμπουφίνη, η βουτορφανόλη (πίνακας 2). Φαίνεται ότι υπάρχουν 3 υποομάδες των κ υποδοχέων. Οι κι και Κ3 υποδοχείς φαίνεται ότι έχουν εκλεκτικούς αγωνιστές, την (5α, Ία, 8b) - (-) -Ν- methyl-n-[7- (ipyrrolidinyl)-i-oxaspiro ( 4, 5)-de-8-yl] βενζενακεταμίδη για τους κι υποδοχείς3" και την ναλοξόνη βενζοιλυδραζόνη (NalBzoH) για τους Κ3 υποδοχείς37 Ο aνταγωνιστής νορ-βιναλτορφιμίνη που έχει μεγάλη εκλεκτικότητα στους κ υποδοχείς38 έχει μικρή συγγένεια με τους Κ3 υποδοχείς. Η ναλορφίνη, το πρώτο φάρμακο που χρησιμοποιήθηκε για να ανταγωνισθεί την αναπνευστική καταστολή της μορφίνης, ασκεί την ενδογενή αναλγητική της δράση διά των Κ3 υποδοχέων39 Η κz περιοχή χαρακτηρίζεται από το τι δεν δεσμεύεται σ' αυτήν παρά από το τι δεσμεύεται (π. χ. δεν επιδρά το U και το NalBzoH). Στα 1990 περιγράφει μια περιοχή όπου δεσμεύεται ο κ αγωνιστής εθυλκετοκυκλαζοκίνη, η οποία περιοχή όμως δεν είναι ευαίσθητη στους αγωνιστές U και NalBzoH40 Συμπεραίνεται ότι ίσως αυτή η περιοχή να είναι ο ειδικός υποδοχέας για την β-ενδορφίνη, ο ε υποδοχέας. Ίσως, δηλαδή ο κz και ε υποδοχέας να είναι ο ίδιος υποδοχέας. Δεν υπάρχει εντούτοις ακόμη εκλεκτικός αγωνιστής γι' αυτή την περιοχή δέσμευσης, γιατί η β-ενδορφίνη δεσμεύεται και στους μ, δ, Κ3 και κz/ε περιοχέξ. σ. υποδοχείς Προτείνουν ότι υπάρχουν 2 υποομάδες η σι, και σz41 Ουσίες για τους σ υποδοχείς όπως είναι η ( + )- πενταζοκίνη, η δεξτρομεθορφάνη και το SΚF , έχουν μεγαλύτερη συγγένεια για τον σι, παρά για τον σz υποδοχέα. Η(-) πενταζοκίνη και πολλά αντιψυχωτικά φάρμακα (πίνακας 3) δεν είναι εκλεκτικές ουσίες για τους σ υποδοχείς και η ναλοξόνη είναι ανενεργής42 Γι' αυτό θεωρείται πλέον ότι ο σ υποδοχέας δεν ανήκει στους οποιοειδείς υποδοχείς.

7 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 31 ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΤΡΟΠΟΣ ΔΡΑΣΗΣ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ Μέχρι στιγμής υπάρχουν έμμεσα σημεία που δείχνουν τη μορφή και τη φύση των aπιοειδών υποδοχέων. Φαίνεται ότι οι περισσότεροι από τους υποδοχείς των aπιοειδών είναι μέλη της μεγάλης οικογένειας των υποδοχέων που συνδέονται με την πρωτε'ίνη G (πρωτε'ίνη που δεσμεύει το νουκλεοτίδιο της γονανίνης) γιατί έχουν τα χαρακτηριστικά σημεία των υποδοχέων που συνδέονται με την πρωτε ίνη G. α) Τα νουκλεοτίδια της γουανίνης, ιδίως το γουανοσινοτριφωσφορικό (GTP), ελαττώνουν την δέσμευση των αγωνιστών στους μ, δ, κ aπιοειδείς υποδοχείς και οι aπιοειδείς αγωνιστές διεγείρουν την δραστηριότητα της G ΤάσηξΌ ' β) Παρουσία ιόντων Να, τα νουκλεοτίδια της γουανίνης ξεχωρίζουν την δέσμευση των αγωνιστών και ανταγωνιστών και ελαττώνουν την δέσμευση των αγωνιστών. Η πρωτε ίνη G διακρίνεται στην πρωτείνη Gs, είναι αυτή που διεγείρει την αδενυλοκυκλάση (stimulate) και στην G; (inhibit) που αδρανοποιεί την αδενυλοκuκλάση. Οι G πρωτε'ίνες ειναι ετεροτριμερ1i, αποτελούνται από 3 ι ποομάδες α, β, γ (κατά σειρά μοριακού βάρους). Ακόμη εμπλέκονται 2 τοξίνες. Η τοξίνη τη; χολέρα; και η τοξίνη του κοκκύτη. Η τοξίνη της χολέρας έχει εκλεzτιzότητα στην α υποομάδα της Gs και ενεργοποιεί την αδενυλοzι κλάση'3. Η τοξίνη του κοκκύτη έχει εκλεzτικότητα στην G, πρωτε ίνη όχι στην Gs. Αυτή αναστέλει την δράση τη; G, πρωτε'ίνης με αποτέλεσμα ( αναστολ1i τη; αναστολή;) ενεργοποίηση και πάλι της αδενυλοκυκλάση;. Μερικοί aπιοειδείς αγωνιστές κυρίως οι μ και οι δ παρά οι κ, αδρανοποιούν την αδενυλοκυκλάση μέσω της πρωτε'ίνης Gi'". Η τοξίνη του κοκκύτη ελαττώνει την αναλγησία που προκαλεί η μορφίνη, όταν χορηγείται μέσα στις κοιλίες'' ή υπαραχνοειδώς"', συνεπώς εμπλέκεται η Gi. Επίσης και η τοξίνη της χολέρας εμποδίζει την αναλγησία της μορφίνης'7 Δηλαδή στην δράση των aπιοειδών εμπλέκονται οι πρωτε'ίνες G, οι οποίες αντιδρούν άμεσα με τους διαύλους ιόντων Ca++ και Κ και με άλλα συστήματα δεύτερων αγγελιοφόρων όπως η γουανυλικ1i κυκλαση, φωσφολιπάση Α2. Το ενδοκυττάριο Ca ++ διευκολύνει ενδοκυττάριες διεργασίες όπως είναι η απελευθέρωση νευροδιαβαστών 1i η παραγωγ1i δυναμικού ενέργειας. Οι αγωνιστές των κ υποδοχέων δεσμεύονται στους διαύλους ca++ και ελαττώνουν την είσοδο του Ca++. Οι αγωνιστές των μ και δ υποδοχέων, αυξάνουν την αγωγιμότητα του κ+. Αυτό γίνεται με την μεσολαβητική δράση της πρωτείνης G. Το τελικό αποτέλεσμα της αύξησης της αγωγιμότητας του κ+ ή της ελάττωσης του ρεύματος του ca++ είναι η ελάττωση της αδενοκυκλασης, ελάττωση του camp που είναι ενδοκυττάριος δεύτερος αγγελιοφόρος και έτσι εμποδίζεται η εκπόλωση της μεμβράνης. Οι αναστολείς των διαύλων του Ca++ αυξάνουν την αναλγητική δράση των aπιοειδών που προκαλείται είτε από φάρμακα είτε από stress49 και καταστέλλουν το σύνδρομο στέρησης της μορφίνης. Η γλιβενκλαμίδη, ένας αποκλειστής των διαύλων του Κ+ που είναι ευαίσθητοι στο ΑΤΡ, ανταγωνίζεται την αναλγησία που προκαλεί η μορφίνη, ενώ το τετρααιθυλαμμώνιο και η κινίνη που αποκλείουν άλλου είδους διαύλους του κ+ δεν έχει επίδραση στην αναλγησία511 Το pinacidie που ανοίγει τους διαύλους του κ+, ενεισχύει την αναλγησία από μορφίνη σε βατράχους'1 Η γλιβενκλαμίδη ανταγωνίζεται την αναλγησία που γίνεται μέσω των δι υποδοχέων ενώ το τετρααιθυλαμμώνιο ανταγωνίζεται την αναλγησία που γίνεται μέσω των δz υποδοχέων52 Όσον αφορά τους διαύλους του Ca++, υπάρχουν 4 τύποι οι L, Ν, Τ, Ρ. Οι Ν δίαυλοι αναστέλλονται από τον εκλεκτικό κ αγωνιστ1i την δυνορφίνη Α'3 Μόνο ένα μέρος των διαύλων είναι ευαίσθητοι στους κ αγωνιστές. Στην αναλγησία εμ.ιλέκεται και το νιτρικό οξείδιο (ΝΟ). Αι τό ενεργοποιεί την γουανυλίκη κυκλάση. Ο ρόλος του είναι άγνωστος αλλά αν προστεθεί L-αργινίνη, που είναι πρόδρομο; ουσία του ΝΟ, ενισχύει την αναλγησία της β ενδορq;ίνη;, ενώ ο αναστολέας παραγωγής ΝΟ, ο Νωνίτρο-L-αργινίνη, εμποδίζει την αναλγησία από την β ενδορq;ί ν η". ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤIΙ(Α ΤΗΣ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΟΔΟΧΕΑ Τα οποιοειδ1i όπως συμβαίνει με όλους τους παράγοντες που δρουν σε υποδοχείς, δρουν σύμφωνα με τον νόμο των μαζών 17, δηλαδ1i η δράση τους είναι ανάλογη με τον λογάριθμο της πυκνότητας του φαρμάκου. Ακόμη η δράση των aπιοειδών εξαρτάται και από την χημική συγγένεια με τον υποδοχέα. Παράγοντες που δρουν στον ίδιο υποδοχέα, μπορεί να διαφέρουν ως προς τη συγγένεια με τον υποδοχέα αυτόν. Υπάρχει σχέση συγγένειας και ισχύος. Φάρμακα που έχουν μεγάλη συγγένεια, έχουν και μεγάλη ισχύ π.χ. λοφεντανίλ. Η συγγένεια εξαρτάται από την στεροειδικότητα του φαρμάzοu -μεγάλη συγγένεια έχουν τα aριστερόστροφααλλά και από την IC5o του φαρμάκου (εκείνη η πυκνότητα του φαρμάκου που ελαττώνει τη δέσμευση της ναλοξόνης στους υποδοχείς κατά 50%). Μικρή ICso σημαίνει μεγάλη συγγένεια και μεγάλη ισχύ. Η συγγένεια των aπιοειδών με τους υποδοχείς εξαρτάται από τα ιόντα Να+. Σε πειραματικά μοντέλα, η συγγένεια με τον υποδοχέα ήταν ίδια για τους αγωνιστές και ανταγωνιστές ενώ είναι γνωστό ότι στους ζώντες οργανισμούς οι ανταγωνιστές έχουν μεγαλύτερη συγγένεια με τους υποδοχείς.

8 32 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Αυτό συνέβαινε γιατί οι συνθήκες που γινόταν τα πειράματα ήταν διαφορετικές από τις συνθήκες μέσα στον οργανισμό, όπου υπάρχουν συνεχώς ιόντα ιδίως Να+. Η προσθήκη Να+ έδειξε την διαφορετική συμπεριφορά των αγωνιστών και ανταγωνιστών. Οι πυκνότητες του Να+ που βρίσκονται φυσιολογικά στον οργανισμό αυξάνουν την δέσμευση των οπιοειδών ανταγωνιστών και ελαττώνουν την δέσμευση των αγωνιστών. Σε μικρότερο βαθμό αυτό συμβαίνει με το λίθιο, που έχει την ίδια ατομική ακτίνα, αλλά όχι και με τα άλλα, θετικά φορτισμένα ιόντα όπως το Κάλιο, ρουβίδιο, καίσιο. Για να εκτιμηθεί το μεγάλο εύρος των aπιοειδών, μετρήθηκε σε ποιο βαθμό το Να+, μπορεί να μεταβάλει την ικανότητα ενός φαρμάκου να αναστέλει την σύνδεση της ναλοξόνης με τους υποδοχείς των aπιοειδών. Έτσι ορίσθηκε ο δείκτης Να+ που αντιπροσωπεύει την σχέση της πυκνότητας του φαρμάκου που απαιτείται για να αναστα-. λεί η δέσμευση της ναλοξόνης με τους υποδοχείς κατά 50% παρουσία ιόντων Να+, προς την πυκνότητα που απαιτείται απουσία Να+. Όσο μεγαλύτερος είναι ο αριθμός, τόσο το Να+ ελαττώνει την ικανότητα του φαρμάκου να αναστέλλει την σύνδεση της ναλοξόνης με τους υποδοχείς. Με άλλα λόγια, ένας δείκτης Να+ 2 σημαίνει ότι, παρουσία ιόντων Να+, η ικανότητα του φαρμάκου να δεσμεύεται με τον υποδοχέα των aπιοειδών, ελαττώνεται στο μισό. Ο δείκτης Να+ προσδιορίζει με ακρίβεια σε ποια έκταση ενα φάρμακο είναι αγωνιστής ή aνταγωνιστής. Οι αμιγείς αγωνιστές των aπιοειδών, όπως η ναλοξόνη και η ναλτρεξόνη, έχουν ένα δείκτη Να+ 1 ή λιγότερο, που σημαινει ότι το Να+ δεν ελαττώνει την ικανότητά τους να δεσμεύονται στον aπιοειδή υποδοχέα και στην πραγματικότητα την αυξάνει. Οι aπιοειδείς ανταγωνιστές που έχουν και αγωνιστική δράση -π. χ. η ναλορφίνη- έχουν ένα δείκτη Να+ 2,5 περίπου, που σημαίνει, ότι, παρουσία ιόντων Να+, η δέσμευση με τον υποδοχέα είναι ασθενέστερη 2-3 φορές. Οι αμιγείς αγωνιστές γίνονται φορές aσθενέστεροι παρουσία ιόντων Να+. Άλλο χαρακτηριστικό της δέσμευσης των aπιοειδών με τον υποδοχέα είναι η ενδογενής δραστικότητα (instrinsic activity). Δεν αρκεί να προσαρμοσθεί το φάρμακο στον υποδοχέα, πρέπει να υπάρχει αντίδραση. Ενδογενής δραστικότητα είναι η ικανότητα του φαρμάκου να ενεργοποιεί τον υποδοχέα και να προκαλεί μία μέγιστη δράση1 7 Τα διάφορα φάρμακα μπορούν να προκαλέσουν την μεγιστη δράση τους, καταλαμβάνοντας διαφορετικό αριθμό από τους διαθέσιμους υποδοχείς. Τα φάρμακα που προκαλούν ένα μέγιστο αποτέλεσμα αφού καταλαβουν μικρό αριθμό υποδοχέων, έχουν μεγάλες εφεδρείες υποδοχέων και τα φάρμακα αυτά είναι πλήρεις και αποκλειστικοί αγωνιστές (full agonist) π.χ. μορφίνη, εγκεφαλίνη. Τα φάρμακα που δεν μπορούν να προκαλέσουν ένα μέγιστο αj(οτέλεσμα, παρ' όλο πουέχουν καταλάβει όλους τους υποδοχείς, θα είναι μερικώς αγωνιστές (partial agonist) -όπως είναι η μπουπρενορφίνη, η πενταζοκίνη, η ναλορφίνη. Παράγοντες που δεν έχουν καμμία δράση, ακόμη και όταν έχουν καταληφθεί όλοι οι υποδοχείς, αυτοί είναι ανταγωνιστές, όπως είναι η ναλοξόνη. Μεικτοί αγωνιστές ανταγωνιστές είναι φάρμακα που είναι συγχρόνως αγωνιστές για έναν υπδοχέα και ανταγωνιστές για άλλον π.χ. η ναλμπουφίνη αναστρέφει την αναπνευστική καταστολή του Fentanyl αποκλείοντας του μ υποδοχείς ενώ διατηρεί την αναλγησία ενεργοποιώντας τους κ υποδοχείς. Όταν ο υποδοχέας εκτίθεται συνεχώς σε ένα aπιοειδές, ελαττώνεται η αναλγητική δράση του aπιοειδούς. Αναπτύσσεται ανοχή ως προς το οπιοειδές55 Η ανοχή έχει μερικά χαρακτηριστικά. 1. Περιορίζεται στον υποδοχέα πάνω στον οποίο δρα το φάρμακο. Έτσι ακόμη και αν στην ίδια μεμβράνη μπορεί να βρίσκονται διαφοροι υποδοχείς που ενώνονται όλοι δια της πρωτείνης G με τους διαύλους κ+ (οι μ, σ, ω) φαίνεται ότι δεν υπάρχει διασταυρούμενη ανοχή'7 Η ελαττωμένη δράση -τουλάχιστον στα αρχικά στάδια αντιμετωπίζεται δίνοντας μεγαλύτερες δόσεις του ίδιου παράγοντα. 2. Η ανοχή είναι πιο έντονη για παράγοντες που έχουν μικρή ενδογενή δραστικότητα και μικρή εφεδρεία υποδοχέων, παρά μετά από χορήγηση φαρμάκων με μεγάλη ενδογενή δραστικότητα όταν δίνονται σε ίσες δόσεις. Η ελαττωμένη δράση μπορεί να σημαίνει, είτε ελαττωμένη συγγένεια με τον υποδοχέα, είτε ελάττωση του αριθμού των υποδοχέων"', είτε ότι ο υποδοχέας που έχει καταληφθεί είναι ανίκανος να ενωθεί με την πρωτε'ίνη 0'7 Στην εικόνα 10 φαίνεται η σχηματική απεικόνιση των διεργασιών ανάmυξης αναλγησίας και στέρησης. ΕΝΤΟΠΙΣΗ ΤΩΝ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΚΑΙ ΑΝΑΛΓΗΣΙΑ Τα aπιοειδή προκαλούν αναλγησία δρώντας: Α Πάνω από τον Ν.Μ. Β. Στον Ν. Μ. και που αναστέλλουν την μετάδοση του επώδυνου ερεθίσματος και Γ. Στην περιφέρεια, αν ο πόνος προκαλείται από φλεγμονή. Α Η αναλγησία που γίνεται από δράση πάνω από τον Ν. Μ. οφείλεται κυρίως σε ενεργοποίηση των μ υποδοχέων'" αν και μπορεί να συμβεί και από δράση στους δ υποδοχείξ. Όσον αφορά τους κ υποδοχείς άλλοι δέχονται ότι εμπλέκονται και άλλοι όχι'" 5Ό Γενικά η αναλγησία πάνω από τον Ν. Μ. γίνεται μέσω των μ υποδοχέων, χωρίς να είναι γνωστός ο ακριβής μηχανισμός δράσης.

9 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 33 Α Β Γ Δ Θ - Εικιίνα 10: Σχηματικιj παράσταση βιοχημικοι! :τροτι>:τοι στι c\ιεργασίες ανάπτυξης αναλγησίας και στέρηση::;. Α. Κανονικιj συγκέντρωση camp, φυσωλογικιj κατciσταση. Β. Αναστολιj σύνθεσης camp, η οπο(α ι\ιεγεfρεται rι:τιί τι; :τροστυγλανόfνες μέσω της Α C: αναλγησ(α. Γ Προσαρμοστική αι!ξηση της ι\ραστηριύτητας της ω)πη J.οκι κλασης, αυξημένη σιίνθεση cαμγ ώστε να φθαιπι τα ιrυσιυλογικά ε:τί:τεδα. Ανάπτυξη αντοχής. Δ. Απομάκρυνση αγωνιστυ!ν ιj προσθιjκη ανταγωνιστών εξαφανίζει την αναστολιj σύνθεσης του camp, το οποίο συντίθεται και σε μεγαλι!τερο βαθμr5 λr5γω της προσαρμοστικιjς ενεργοπο(ησης της αδενυλικής κυκλάσης: Στέρηση. PGE= προσταγλανδίνη, AL= αδενυλοκυκλάση. = Afferent Opioids block the retιαse of substancι Ρ at the synαptic site Neuron of the = Neurotubuli = Εικr5να 11: Μεταφορά επι.ύδυνων ερεθισμάτων στα οπίσθια κέρατα του Ν. Μ. Τα οπιοειδιj εμποδι'ζουν την απελευθέρωση τη; οvσ(ας Ρ. Β. Η αναλγησία των aπιοειδών από δράση στον Ν.Μ. γίνεται κυρίως μέσω των μ υποδοχέων, οι οποίοι αποτελούν το μεγαλύτερο μερος των υποδοχέων στον Ν.Μ. Αυτοί οι υποδοχείς βρίσκονται κοντά στις απολήξεις των C ινών στην πηκτωματώδη ουσία. υταν τα aπιοειδή δεσμεύονται στους υποδοχείς στον ΝΜ, εμποδίζουν την απελευθέρωση της ουσίας Ρ, που είναι ένα νευροπεπτίδιο που εμπλέκεται στην μεταφορά των επώδυνων ερεθισμάτων στην συναπτική σχισμ1i" (εικόνα 11 ). Η ναλοξαζίνη, δεν ανταγωνίζεται την αναλγητcκli δράση των μ αγωνιστών στον Ν.Μ, αν και ανταγωνίζεται την αναλγησία που γίνεται μέσω των μ υποδοχέων, πάνω από τον Ν.Μ. Αυτό μπορεί να σημαίνει ότι η αναλγησία που επιτυγχάνεται μέσω των υποδοχέων του Ν.Μ, οφείλεται στους μ2 υποδοχείς, ενώ η αναλγησία που επιτυγχάνεται μεσω των υποδοχέων του εγκεφάλου οφείλεται στους μ1 υποδοχείς"". Οι μ και δ αγωνιστές δρουν συενργικά στην περιοχ1i του Ν.Μ.''1 Έτσι με την χρ1iση φαρμάκων που δρουν στους μ και δ υποδοχείς επιτυγχάνεται καλύτερη αναλγησία με μιzρότερες δόσεις. Ο ρόλος των z υ;τοδοχέων στην αναλγησία σε επίπεδο ΝΜ είναι zαι εδc)) αμφισβηηjσιμος γιατί: α) Μεριzοί αγωνιστές των z υ;τοδοχέων π.χ. το U50488H προzαί.οι'ν αναλγησία από δράση σε μη aπιοειδής υποδοzεί; =. β) Η Α δι νορφίνη, ;του είναι η ενδογεν1iς ουσία για τους κ ι ποδοzεί; σε μεριzέ; εργασίες φαίνεται ότι έχει αντιαναί.γητιzιj δράση'. Γ. Περιφεριz1j δράση των aπιοειδών. Σε φλεγμονώδη πόνο, τα οπιοειδ1i έχουν ισχυρ1i αναλγητική δράση αν χρησιμοποιηθούν περιφερικά. Η περιφερικ1i αυτή αναλγησία είναι στερεοειδική και αναστρέφεται με ναλοξόνη, πραγμα που σημαίνει ότι εκεί υπαρχουν υποδοχείς aπιοειδών. Οι υποδοχείς αυτοί έχουν τα χαρακτηριστικά των μ, δ, κ υποδοχέωνr"'. Ουσίες οι οποίες μεσολαβούν στην φλεγμον1i, όπως η προσταγλανδίνη Ε2 (PGE2) ενεργοποιούν μέσω της πρωτείνη; Gs την αδενυλοκυκλάση και προκαλούν την αίσθηση του πόνου. Χορήγηση aπιοειδών αγωνιστών που δρουν στους μ υποδοχείς, σταματά αυηi την δράση μέσω της πρωτείνης Gi και έτσι εμποδίζει την αίσθηση του πόνου"'. Η υπεραλγησία που προκαλείται από την PGE2 δεν εμποδίζεται από τους δ και κ αγωνιστές, αλλά αυτοί εμποδίζουν την υπεραλγησία της βραδυκινίνης. Η βραδυκινίνη απελευθερώνει από τα μεταγαγγλιονικά συμπαθητικά νεύρα ουσίες που προκαλούν πόνο. Ετσι θεωρείται ότι οι δ και κ υποδοχείς που επεμβαίνουν στην περιφερική αναλγησία, βρίσκονται στα συμπαθητικά νεύρα και οι αγωνιστές γι αυτούς εμποδίζουν την απελευθέρωση επώδυνων ουσιcόν''''. Α;τό τοι ς διαφορους αγωνιστές ισχυρότερη δράση στην ;τεριφέρεια έχουν οι μ αγωνιστές ενώ οι δ έχουν ασθενέστερη1'5, αν και η ισχύς εξαρτάται από την φύση του ερεθίσματος και από το είδος της βλάβης. Οι υ;τοδοχείς αυτοί ενεργοποιούνται και από ενδογενείς ουσίεξ1'' οι οποίες είτε απελευθερώνονται σε κατάσταση stress, δρουν τοπικά (αν υπάρχει στην περιοχή φλεγμονή) και προκαλούν εντοπισμένη αναλγησία, είτε απελευθερώνονται από περιφερικές πηγές (ανοσοκύτταρα) στην περιοχ1i της φλεγμονής. Εναντίον της περιφερικ1iς απελευθέρωσης είναι η παραηiρηση ότι η iv χορήγηση β ενδορφίνης, δεν προκαλεί

10 34 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Ο...,._Ρ ιιι.,;ο;.ι...,....c'ioaenι:njopioids Μονοαμίνες Οι ω αγωνιστές έχουν αναλγητική δράση. Υπάρχει συνέργεια με την αναλγησία από aπιοειδή και ω αγωνιστές. Ίσως υπάρχει στενή σχέση ανάμεσα στα δύο συστήματα κυρίως στον Ν.Μ. Οι κ aπιοειδείς αγωνιστές και όχι η μορφίνη, ενεργοποιούν νοραδρενεργικές και σεροτονινεργικές οδούς στον επίμυ7". Οι Η2 ανταγωνιστές, όταν χορηγούνται στον εγκέφαλο, αδρανοποιούν τις δράσεις της μορφίνης77. Εικr5να 12: 2-'χηματι;οj απεικιiνιση οπιοειόu)ν σε περιφερικά νεύρα DRG= γάγγλια οπισθίων ριζών Μ= μονοκύτταρα ΜΡ= μακροφάγα Τ=Τ-κύτταρα Β= Β- κύτταρα τοπική αναλγησία σε πειραματόζωα''7. Μεγάλες ποσότητες β-ενδορφίνης και μετ-εγκεφαλίνης ανιχνεύονται στα Τ και Β λεμφοκύτταρα, στα μονοκύτταρα και στα μακροφάγα που ανευρίσκονται σε φλεγμονώδεις ιστούς"''. Ακόμη διαπιστώθηκε η παρουσία προπιομελανοκορτίνης και προεγκεφαλίνης στις ίδιες περιοχές, πράγμα που δείχνει ότι τα οπιοειδ1ί πεπτίδια συντίθενται μέσα σ' αυτά τα κύτταρα"". Στην εικόνα 12 φαίνεται η σχηματική απεικόνιση περιφερικού ιστού με το άκρο ενός πρωτοπαθούς αισθητικού νευρώνα, ανοσοκύτταρα aπιοειδείς υποδοχείς. Οι παρατηρήσεις αυτές οδ1ίγησαν στην επιτυχή χορήγηση aπιοειδών περιφερικά, όπως μορφίνης ενδοαρθρικά για ανακούφιση από τον πόνο μετά από aρθροσκόπηση γόνατος7" και για πόνο στον ώμο7ό ΣΧΕΣΗ ΥΠΟΔΟΧΕΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΜΕ ΑΛΛΑ ΣΥΣΤΉΜΑΤΑ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ Αμινοξέα Τα διεγερτικά αμινοξέα, γλουταμινικό (glutamate) και ασπαρτικό ( aspartate) συνδέονται με πέντε υποομάδες υποδοχέών, τον N-methyl-D-arpartate (NMDA), τον α αμινο-3-υδροξυ-5-μεθυλ-ισοξαζόλη-προπιονικό (ΑΜΡΑ), τον mainate, τον L-2-αμινο-4-φωσφωροβουτυρικό (L-AP4) και τον metabotropic"ό ΊΌ γλουταμινικο προκαλεί αναλγησία όταν χορηγείται στην φαιά ουσία περί τον υδραγωγό, δράση που δεν είναι ευαίσθητη στην ναλοξόνη. Οι ανταγωνιστές των NMDA υπδοχέων, ανταγωνίζονται τις δράσεις της μορφίνηξ, ενώ σε άλλες εργασίες δεν αναστέλλουν την αναλγησία7). Τα ανασταλτικά αμινοξέα επίσης έχουν επίδραση στην αναλγησία με aπιοειδή, όπως η ενδοραχιαία χορήγηση μιδαζολάμης αυξάνει την αναλγησία από μορφίνη 7Ό Χολοκυστοκινί ν η Τα πεπτίδια της ομάδας τη; χολοκυστοκινίνης (Cck) βρίσκονται στον εγκέφαλο και στην περιφέρεια. Εχει 2 υποδοχείς, τον Cck-A και τον Cck-B. Ο Α τύπος βρίσκεται κυρίως στην περιφέρεια. Η χολοzυστοκινίνη ανταγωνίζεται τα ενδογεν1ί aπιοειδή, ειδιzά για του; μ και κ υποδοχείς -Ό Ανταγωνιστές της χολοzυστοzινίνης zαι αντισώματα χολοκυστοκινίνης αυξάνουν την αναλγησία της μορφίνης, αλλά αυτό καταργείται σε χρόνια χρ1ίση7". ΟΠΙΟΕΙΔΕΙΣ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ τισ ΔΡΑΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ Αναπνευστική καταστολή: Αυτή γίνεται μέσω των μ2 και δ υποδοχέων"', ενώ δεν έχουν σχέση οι z υποδοχείς. Γαστρεντερική κινητικότητα: Οι μ και δ αγωνιστές αναστέλλουν την κινητικότητα του εντέρου'', ενώ δεν έχουν επίδραση οι κ αγωνιστές. Διουρητική και αντιδιουρητική δράση. Οι μ αγωνιστές έχουν αντιδιουρητικ1ί δράση, από αυξημένη έκr.ριση βασοπρεσσίνης, ενcό οι z αγωνιστές προκαλούν διούρηση'2 ΣΥΜΠΕΡΆΣΜΑΤΑ Η ταξινόμηση των υποδοχέων των aπιοειδών θα αλλάtει - μέχρι να περι'ιραφούν αι τοί αzριβώ;. Η κατανο ιjl του; διαφέρει στα διάφορα θηλαστικά. Ο εγκέφαλος του ανθρώπου περιέχει 29% μ υποδοχείς, 34% δ και 37% κ υποδοχείς. Ο εγκέφαλος ποντικών περιέχει 41% μ, 50% δ και μόνο 9% κ'". Ενδιαφέρουσα είναι η ανάπτυξη των υποδοχέων, για την αναλγησία νεογνών και βρεφών. Οι μ και κ υποδοχείς υπάρχουν στο έμβρυο ωτό την αρχ1ί της ανάπτυξης του ΚΝΣ, ενώ οι δ εμφανίζονται αργότερα'. Ακόμη από διάφορες εργασίες φαίνεται ότι μικρές δόσεις ναλοξόνης προκαλούν αναλγησία σε πειραματόζωα ενώ μεγαλύτερες δόσεις προκαλούν υπεραλγησία. Αυτό εξηγείται ως εξής: ίσως προσυναπτικά υπάρχουν υποδοχείς των απιοειδών που ελεγχουν την απελευθέρωση ενδογενών aπιοειδών και ο ανταγωνισμός αυτών των υποδοχέ-

11 ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 35 ων αυξάνει τα επίπεδα των ενδογενών aπιοειδών και έτσι προκαλείται αναλγησία". Όσον αφορά την περιφερική δράση των aπιοειδών οι εργασίες είναι λίγες και όπως αναφέρεται αρκετές από αυτές έγιναν με κακή μεθοδολογία"ό Από αυτές φαίνεται ότι η άμεση τοπική εφαρμογή μικρών δόσεων aπιοειδών (που είναι ανενεργής όταν χορηγούνται συστηματικά) σε καταστάσεις φλεγμονής, έχει επίδραση στον πόνο. Ακόμη ίσως είναι πιθανόν, λιπόφιλοι παράγοντες που δεν μπορούν να περάσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, να μπορούν να χρησιμοποιηθούν τοπικά και ίσως να αντιπροσωπεύουν μια νέα γενιά αναλγητικών χωρίς ανεπιθύμητες επιδράσεις από το ΚΝΣ. Η ύπαρξη πολλών υποδοχέων των aπιοειδών, δίδει την δυνατότητα σε περίπτωση ανάπτυξης ανοχής σε έναν παράγοντα, να μπορούν να χρησιμοποιηθούν άλλοι αγωνιστές. Η αναλγησία εξαρτάται από την επίδραση των aπιοειδών στους διάφορους υποδοχείς καθώς και από διάφορους νευροδιαβαστές που δρουν μέσω aπιοειδών και μη aπιοειδών συστηματων. Καθώς κατανοούμε όλο και περισσότερο τους μηχανισμούς του πόνου και της αναλγησίας, πρέπει να είμαστε ευχαριστημένοι που ο άνθρωπος πρώτα βρήκε το όπιο και το χρησιμοποίησε σαν αναλγητικό, προτού προσπαθήσει να ανακαλύψει τους μηχανισμούς του πόνου και της αναλγησίας. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Benedetti C. lntraspinal analgesia: an historical orerview. Acta Anaesthesiol. Scand. 1987: 31. Suppl. 85: Beckett Α.Η., Casy A.F. Synthetic analgesics: Stereochemical considerations J. Pharm Pharmacol : , 3. Goldstein Α, Lowney L I, Pal ΡΚ. Stereospecific and nonspecific interactions of the morphine congener levorphanol in subcellular fractions of mouse brain. Pra Natl Acad Sci USA 1971: Portoghese P.S. Α new concept on the mode of interaction of narcotic analgesics with receptors J. Med Chem 1965: 8: Martin WR. Opioid antagonists. Pharmacol Rev 1967: 19: Pert C, Snyder S. Opiate receptor: demonstration in nerve tissue. Science 1973: 179: Kuhar ΜΗ, Pert CB, Snyder S Η. Regional distribution opiate receptor binding in monkey and humman brain Nature : Lamotte C, Pert CB, Snyder SH. Opiate receptor binding primate spinal: distribution and changes after dorsal root section. Brain Res 1976: 11: Yaksh TL, Rudy ΤΑ. Analgesia mediated by a direct spinal action of narcotics. Science 1976: Martin WR, Eades CG. Thompson SA et al. The effects of morphine and nalorphine like drugs in the nondependent and morphine depedent chronic spinal dog. J. Pharmacol Exp. Ther 1976: 197: Hughes J, Smith TW, Kosterlitz HW, Fothergill LA, Morgan ΒΑ, Morris HR. ldentification of two related pentapeptides from the brain with potent opiate agonsit activity. Nature 1975; 258: Akil Η, Watsorr SJ, Young Ε, Lewis ΜΕ. Κhachaturin Η, Walker JM. Endogenous opioids: Biology and function. Ann Rev Neurosci 1984; 7: Carr DB Opioids. lnternational anesthesiology clinics. Vol 26 Νο Κουρουνάκης Π. Οργανική Φαρμακευτική χημεία Τόμος Α. University Studio Press Carmody JJ. Opiate receptors: Απ lntroduction. Anaesth intens Care 15, Freye Ε. Opioid Agonists Antagonists and mixed Narcotic Analgesics Yaksh Τ Opioid receptor. Annual Refresher Course Lectures Yaksh Τ Opioid receptors and endorphins. Annual Refresher Course liectures Snyder SH. Opiate receptors in the brain. Ν. Engl. J. Med 1977; 196: 5: Pert CB, Kuhar MJ, Snyder SH. Opiate receptor autoradiographic localization in rat brain. Nat. Acad Scien. 73: Κitahata lm., Kosaka Υ, Taub Α et al: Lamina specific suppression of dorsal horn activity by morphine sulphate. Anesthesiology 41: Gregory ΜΑ, Brock-Utne J.G., Gathiram Ρ, Bux S, Brouckaert C.J. Perssective graphics as a means of portraying the distribution of radiolabelled ligands in the spinal cort. Α pilot study using intrathecally administered 3Η morphine. Anaesth. lntens Care Lord JAH, Waterfield ΑΑ, Hughes J, Kosterlitz HW. Endogenous opioid peptides: multiple agonists and receptors. Nature (London) 1977; Wuster Μ, Schulz R, Herz Α. Specificity of opioids towards the μ, δ, and σ opiate receptors. Neuroscience letters 1989; 15: Miller L, Shaw JS, Whiting ΕΜ. THe contribution of instrinsic activity to the action of opioids in vitro. British Journal of Pharmacology 1986.

12 Pleuvry B.J. Opioid receptors αnd their velevαnce to unαestl1esia. Biritisl1 Jonιnal of Anaesthesia 1993; 71: Pasternak GW. High and low affinity opioid binding sites: relationsl1ip to mu αnd deltu sites. Life Sciences 1982; 31: Hαhn EF, Cίιroll-Buatti Μ, Pasternak GW. Irreversible opiίlte agonists and antagonists: tl1e 14 hydroxhydiydronίorpiίinone azines. J oιιrnal of Ν eιιrosciences : Hzl1ak Υ. Mιιltiple opioid binding sites. In Pasternak G.W. ed. The opiate receptors. Clifton, New Jersey: The Ηιιmαη<ι press, Pιιsternak G.W. Zl1ung ΑΖ. Tecott L. Developωental differences between high and low affinity opiate binding sites: tl1eir relαtionship to analgesia and respirαtory depression. Life Sci 27: Kreil G, Barra D, Siωmaco Μ, Erspamer V, et al. Deltorp in, a novel aωphibian skin peptide with high selectivity and affinity for δ opioid receptors. Eιιropeαn Journal of Plπaωacology 1989; 162: Jiang Q, Mosberg HJ, Porrecα F. Antinociceptive effects of [D-Alα2] deltorphin ΙΙ, a highly selective δ ιιgonist in vivo. Life Sciences J 990; 47: PL 43-PL Mattia Α, Vandeπιh Τ, Mosberg ΗΤ, Porreca F. Lack of ιωtinociceptive cross-tolerance bet\veen [D-Pen2, D Pen5] enkep!ίalin ιωd [D-Ala2] deltorphin Π in ωice: evidence for delt<ι receptor sιιbtypes. Joιιrnal of phαrωacology ιιηd Experimental Therapeutics 1991 [ 258: Jiιιng Q, Tαkemori ΑΕ, Sultιιnu Μ, Portoghese PS, Bowen WD, Mosberg ΗΙ., Porreca F. Different antagonism of opiod deltu ιιntinociception by [D-Α!ιι', Leιι'-Cys''] enkephιιlin (DALCE) and naltrindole 5- isothiocyanate (ΝΠΙ). Evidence for deltιι receptor sιιbtypes. Journal of Pharωαcology and Experiωentιιl therueutics 1991; 257: Heyman JS, Jiang Q, Rothωan RB, Mosberg HJ, Porreca F. Modulation of μ ωediated ιιntinociception by δ ιιgonists: clίarιιcterization with antagonists. Ειιrοpeιιη Jοιιrηα! of Phίlrmίlcology 1989; 169: Zιιkin RS, Eghbali Μ, Olive D, Untenvald ΕΜ, Teωpel Α. Cl1ιιracterization ίlnd visιιalization of rat and gιιineίl pig brain k opioid receptors: Evidence for k1 και k2 opioid receptors. Proceedings of the Nίltional Academy of Sciences USA 1988; 85: Cl1eng J, Roqιιes ΒΡ, Gιιsel GA, Hιιung Ε, Pasternιιk GW. k, Opiιιte receptor binding in the ωοιιse and rut. European Journal of Pharωacology 1992; 226: Tιιkeωori ΑΕ, Ηο By, Nιιveseth JS, Portoghese PS. Norbinιιltorphiωine ιι highly selective kappa opioid ίlntίlgonist. Jοιιrηιιl of Phίlrωιιcology and Experiωentιιl ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Therapιιeutics 1988; 246: Ρ<ιιιl D, Pick CG, Tive LA, Pasternak GW. Phιιrωacological charιιcterization of nalorphine, a kappa 3 ιιnιιlgesic. Journal of Phιιrωacology and Experiωental Therapeιιtics 1991: 257: Nock Β. Giordano AL, Cicero TJ, O'Conner LH. Affinity of drugs and peptides for U-69, 593 sensitive and insensitive kappa opiιιte binding sites: the U -69, 593- insensitive site appears to be the betίl-endorphin specific epsilon receptor. Joιιrnal of Phr<ιωacology ιιηd Experiωentαl therapeιιtics : Quiron R, Bowen WD, Itzhak Υ, Jιιnien JL, Musacchio JM, Rothωan RB, Su Τ-Ρ, Τaω W, Τιιylο DP. Α proposal for the classificιιtion of sigωίl binding sites. Trens in Pharωacological Sciences 1992: 13: Walker JM. BO\ven WD, Wιιlker FO, Matsιιωoto RR, De Costa Β, Rice KC. Sigma receptors. Biology and function. Pharωacological Revievvs 1990: 42: Gilωan AG. G Proteins and regulation of ιιdenyl cyclase. Journιιl of the Aωericίln Mediccιl Association 1989; 262: Childers SR. Opioid receptor-coιιpled second messenger systems. Life Sciences 1991; 48: Parenti Μ, Tiroωe F, Giagnoni G, Pecora Ν, Pιιrolaro D. Pertιιssis toxin inhibits the antinociceptive action of morphine in the rat. Eιιropean Joιιr nal of Pharωacology 1986; 124: Hoehn Κ, Reid Α, Sawynok J. Pertussis toxin inhibits ίlntinociception prodιιced l1y intrcιtlίecal injection of ωorphine, noradrenιιline and baclofen. Eιιropean Joιιrnal of Pharωacology 1988: 146: Bodnar RJ, Ριιιιl D, Rosenblιιm Μ. Lin L, Pasternak GW. Blockιιde of ωorphine ιωαlgesiιι by both pertιιssis and clίoleπι toxins in tl1e peraqueduct<ιl gray and locιιs coιιrulus. Brain Research 1990: 529: Dickenson ΑΗ. Mechanisω of the analgesic actions of opiιιtes and opioids. British Medicιιl Bιιlletin 1991; 47: Kavιιliers Μ: Stimulatory int1uences of calciιι111 channel antagonists on stress-induced opioid ιιnaglesia ιιηd locoωotor activity. Brain Res : Ocana Μ, Del Rozo Ε, Barrios Μ, Robles LI, Boveyens JM. An ATP-dependent potιιssiuω c!ίαnnel blocker ιιntagonizes ωorphine analgesiα. European Jοιιrηιιl of Pharmacology 1990; 186: Vergoni AV, Scarano Α, Bertolini Α. Pinacidil potentiates ωorphine analgesia. Life Sciences 1992; 50: Wild ΚD, Vanderah Τ, Mosberg HJ, Porreccι F. Opioid δ receptor subtypes are associated with different potassiιι111 channels. Eιιropean Joιιrnal of Pharωacology 1991; 193:

13 ΘΗΥΙΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΠΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Gross RA, Macdonald RL. Dynorphin Α selectively reduces a large transient (N-type) calcium current of mouse dorsal route ganglion neurons in cell culture. Proceeding of the Ν ational Academy ο Sciences USA 1987; 84: Tseng LF, Υιι JY, Pieper G. Increase of nitric oxide production by L-arginine potentiates i.c.v. administered b-endorphin induced ιιntinociception in tl1e ωouse. European Journal of Pharωacology 1992: 212: Yιιksh TL, Onofrio ΒΜ: Retrospective consideration of the doses of morphine given intrathecally by chronic infusion in 163 patients by 19 physicians. Pain 31: Zukin SR, Tempel Α. Α neurocheωical correlates of opiate receptor regulation. Biochem Pharωacol : Heyman JS, Vaught JL, Raffιι RB, Porreca F. Can supraspinal δ-opioid receptors mediate antinocieception? Trends in Pharmacological Sciences I 988; 9: Millen MJ. Κ. Opioid receptors and analgesia. Trends in Pharωacological Sciences I 990; 11: J essell Τ, lversen LL. Opiate analgesics inhibit substance Ρ release from rat trigeminal nucleιιs. Nature 1977: 268: Ρaιιl D, Bodnar RJ, Gistrak ΜΑ, Pιιsternak G.\ν. Different μ receptor sybtypes ωedizιte spinιιl zιnd sιιpraspinal analgesia in ωice. Eιιropean J οιιrωιl of Pl1armacology 1989; 168: Miaskowski G, SιιtteΓs ΚΑ, Τιιi\νο ΥΟ. Leνine JD. Antinociceptive and ωotor effccts of clelta/ωιι and kappa/ωιι coωbinations of intrathecal opioid agonists. Pain 1992; 99: Hayes AG, Birch PJ, Cavicehini Ε. Evidence that the kappa agonist U50488H has non-opioid actions. Journal of Pharmacy and Pharωacology 1988; 40: Fιιjiωoto JM, Arts KS, Rady JJ, Tseng LF. Spinal dynorphin Α (1-17): Possible ωediator of antianalgesic action. Neιιropharωacology 1990, 29: Stein C, Millan Μ. Shippenberg TS., Peter Κ, Ηeπ Α. Peripheral opioid receptors ωediating antinociception in inflaωn1ation. Evidence for involveωent of ωιι, delta and kappa receptors. J oιιrnal of Pharωacology and Experiωental Therapeutics 1989; 248: Levine JD, Taiwo ΥΟ, Involvement of the n1u-opiate receptor in peripheral anaglesia. Neιιroscience 1989; 32: Taiwo ΥΟ. Levine JD, k-and δ opioids block syωpatl1etically dependent hyperalgesia. Journal of Neuro-Science : Parsons C.G., Czlonkowski Α, Stein C, Herz Α. Peripheral opioid receptors mediating antinociception in inflaωmation. Activation by endogenous opioids and role of the pituitary adrenal axis. Pain 1990: Stein C, Gramsch C, Herz Α. Intrinsic ωechanism of antinociception in inflaωωation. Local opioid receptors and b-endorphin J. Neurosci 1990; 10: Stein C. Peripheral ωechanisms of opioid Analgesia. Anestl1 Analg 1993: 76: Stein C. Coωisel Κ, Haimer Ε, Ycιssoιιι-idis Α, Lehrberger Κ, Herz Α, Peter Κ. Ancιlgesic effect of intrcιcιrticulcιr morphine after cιrthroscopic knee surgery. New Englcιnd Journcιl of Medicine 1990; 325: Joshi GP, Mcccιrrol SM, Intrcι-cιrticιιlcιr morphine for tlιe ωcιnageωent of frozen shoulder. Anaesthesia 1992; 47: Lipa SM, Kavaliers Μ. Sex difi'erenses in tl1e inhibitory effects of the NMDA cιntcιgonist, ΜΚ 801, on ωorphine and stress-induced ιιncιlgesicι. Brcιin Resecιrcl1 Bulletin 1990; 24: Vcιn Pracιg Η, Frenk Η. The role of glutιιωate in opicιte descending inhibition of nociceptive spincιl reflexes. Brain Research 1990: 524: Vιιnez Α, Sabre ΜΒ, Stevens CW, Ycιksh TL. Intercιctions of ωidcιzolaω and morphine in the spincιl cord of the rιιt. Neurophcιrmacology 1990; 29: SulliYan AF. Kzιlso Ε.Α. McQιιay HJ. Dickenson ΑΙ-Ι. τιιe cιntinociceptive ιιctions of dexωedetoωidine 011 dorsιιl horn neιιronal response in tl1e cιncιesthetised rcιt. European Journίιl of Pharmzιcology 1992; 215, Kunilιcιrcι Μ. Ohyama Μ. Ncιkano Μ. Central moncιωnergic ωechcιnisωs in ωice and cιncιlgesic activity of spicιdoline mesylate, a selective k-opioid receptor agonist. Eιιropean _journal of Pharωcιcology 1992; 214: Hough LB, Ncιlwcιlk JW. Inl1il1ition of ωorpl1ine antinociception l1y centrally administered histaωine Hz receptor cιntcιgonists. European Journal of Pharmacology 1992; 2 15: Wcιng Χ-Ζ, Wang Χ-Η, Han J-S. Cholocystokinin octapeptide antagonized opioid analgesia mediated by μ and k but not δ recptors in the spinal cord of tl1e rat. Brain Research 1990; 523: Kellstein DE, Mayer DJ. ClHonic adωinistration of cholocystokinin antagonists reverses the enhanceωent of spinal morphine analgesia induced by acute pretreat ment. Brain Research 1990; 516: Pnzos Α. Florez J. Α companιtive study in rats of the respiratory depression and analgesia indιιced by μ and δ-opioid ngonists. European Journcιl of Pharωacology

14 38 99: Porreca F, Burks TF. The spinal cord as a site of opioid effects on gastointestinal transit in the mouse. Journal of Pharmacology and Experimental Therapeutics : Leander J.D. Α k. opioid effect increased urination in tl1e rat. European Journal of Pharmacology and ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΊΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Experimental Therapeutics : Shaw JS, Caroll JA, Alcock Ρ, Main B.C.. IVI Α. Kappa-opioid agonist with limited access to the CNS Br. J. Pharmacol 1989; Dickenson Α.Η. Opioid receptors. Anaesthesia Review

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΟΥΧΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Ή ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ

ΟΠΙΟΥΧΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Ή ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΟΠΙΟΥΧΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Ή ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ Φάρµακα παρόµοια µε την µορφίνη που προκαλούν αναλγησία και υπνηλία, σε αντίθεση µε τα αντιπυρετικά-αντιφλεγµονώδη Ιστορία: γνωστά από τους Σουµέριους για την

Διαβάστε περισσότερα

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις

Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις Συστήµατα Αισθήσεων Σωµατικές Αισθήσεις ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Φλοιός (Ανώτερος Εγκέφαλος) Κατώτερος Εγκέφαλος Ειδικές Αισθήσεις Εν τω Βάθει Αισθητικότητα Επί πολλής Αισθητικότητα Χυµικά Ερεθίσµατα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ Όπως συμβαίνει με τη συναπτική διαβίβαση στη νευρομυϊκή σύναψη, σε πολλές μορφές επικοινωνίας μεταξύ νευρώνων στο κεντρικό νευρικό σύστημα παρεμβαίνουν άμεσα ελεγχόμενοι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Εγκέφαλος Μεγάλη αιµάτωση, πολύ σηµαντική για την λειτουργία του Επικοινωνία µε το περιβάλλον Χρησιµοποιεί το 20% του Ο 2 και ως πηγή ενέργειας γλυκόζη Στις χειρουργικές επεµβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7 ΑΛΚΑΛΟΕΙΔΗ Τα αλκαλοειδή δεν αποτελούν μια ομογενή ομάδα ενώσεων, αποτέλεσμα να είναι ιδιαίτερα δύσκολος ο προσδιορισμός τους. με Ένας γενικότερος ορισμός των αλκαλοειδών αναφέρει ότι αυτά είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

19 Ενδοκρινολόγος. Φάρµακα που στοχεύουν το β- κύτταρο ΕΥΡΥΔΙΚΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΡΑΣΗΣ

19 Ενδοκρινολόγος. Φάρµακα που στοχεύουν το β- κύτταρο ΕΥΡΥΔΙΚΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΣ ΔΡΑΣΗΣ Φάρµακα που στοχεύουν το β- κύτταρο ΕΥΡΥΔΙΚΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ 19 Ενδοκρινολόγος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι σουλφονυλουρίες είναι η πρώτη κατηγορία υπογλυκαιμικών φαρμάκων που χορηγήθηκαν για την αντιμετώπιση του διαβήτη

Διαβάστε περισσότερα

Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση

Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση Επίδραση Φαρµάκων στο ΚΝΣ Προσυναπτικά: 1.δυναµικό παλµού 2.σύνθεση νευροδιαβιβαστών 3.µεταβολισµός 4.έκκριση 5.επαναπρόσληψη 6.διάσπαση Μετασυναπτικά: 7.σύνδεση µε τον υποδοχέα 8.µεταβολές διαπερατότητας

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

υποδοχείς αισθητικoί νευρώνες ΚΝΣ

υποδοχείς αισθητικoί νευρώνες ΚΝΣ υποδοχείς αισθητικoί νευρώνες ΚΝΣ 1 Ειδικοί υποδοχείς (7ΤΜ και υποδοχείς-ιονικοί δίαυλοι) εκφράζονται σε εξειδικευμένους αισθητικούς νευρώνες οι οποίοι μεταβιβάζουν νευρικές ώσεις στο ΚΝΣ 7ΤΜ Δίαυλοι Ιόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

ΟΠΙΟΕΙΔΗ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΝΤ Ν ΑΓΩ Γ ΝΙΣ

ΟΠΙΟΕΙΔΗ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΝΤ Ν ΑΓΩ Γ ΝΙΣ ΟΠΙΟΕΙΔΗ ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΚΑΙ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΠΟΝΟΣ ΟΡΙΣΜΟΣ Δυσάρεστη αίσθηση, είτε οξεία, είτε χρόνια, συνέπεια περίπλοκων νευροχημικών διαδικασιών στο περιφερικό και στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Διάκριση του

Διαβάστε περισσότερα

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις

Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις Biomedical Imaging & Applied Optics University of Cyprus Νευροφυσιολογία και Αισθήσεις ιάλεξη 13 Σωµατοαισθητικό Σύστηµα (Somatosensory System) Σωµατικές Αισθήσεις (Somatic Sensation) Επιτρέπει στο σώµα

Διαβάστε περισσότερα

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ

AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ AΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ 1. ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ-ΑΙΣΘΗΤΙΚΟΙ ΥΠΟΔΟΧΕΙΣ- ΑΙΣΘΗΣΗ Αισθητικότητα ονομάζεται η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε αφενός το εξωτερικό μας περιβάλλον και το ίδιο μας το σώμα,

Διαβάστε περισσότερα

Όσα πρέπει να γνωρίζουµε για τον αλγαισθητικό πόνο

Όσα πρέπει να γνωρίζουµε για τον αλγαισθητικό πόνο Όσα πρέπει να γνωρίζουµε για τον αλγαισθητικό πόνο Χρήστος Ιατρού, MD, PhD ABSTRACT What we need to know about nociceptive pain Christos A. Iatrou, MD, PhD Pain is the sensation associated with injury,

Διαβάστε περισσότερα

Οπιοειδή ΚΥΡΙΑΚΗ ΜΑΤΣΗ, ΕΛΕΝΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ

Οπιοειδή ΚΥΡΙΑΚΗ ΜΑΤΣΗ, ΕΛΕΝΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΙΣΘΗΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΝΤΑΤΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 113 Οπιοειδή ΚΥΡΙΑΚΗ ΜΑΤΣΗ, ΕΛΕΝΗ-ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΜΑΝΩΛΟΠΟΥΛΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Το όπιο προέρχεται από την ελληνική λέξη οπός που σημαίνει γαλακτώδης χυμός των φυτών. Το

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΠΟΝΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΟΥΣ ΜΕ ΟΠΙΟΕΙΔΗ. E. Αλεξοπούλου - Βραχνού

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΠΟΝΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΟΥΣ ΜΕ ΟΠΙΟΕΙΔΗ. E. Αλεξοπούλου - Βραχνού ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΠΟΝΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΠΑΘΟΥΣ ΜΕ ΟΠΙΟΕΙΔΗ E. Αλεξοπούλου - Βραχνού Ο πόνος δεν πρέπει να σχετίζεται με ογκολογικό επείγον (π.χ. #, απόφραξη, φλεγμονή, λεπτομηνιγγικές μετ/σεις, διάτρηση

Διαβάστε περισσότερα

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο

Βλέννα, υδαρές υγρό. ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα. βλέννα. ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Στόμαχος Δομή βλεννογόνου στομάχου - Γαστρικοί αδένες Βλέννα, υδαρές υγρό ή τοιχωματικό ή οξυπαραγωγικό = HCl + ενδογενή παράγοντα βλέννα ή ζυμογόνο ή πεπτικό = πεψινογόνο Κύτταρα G = γαστρίνη Διάσπαρτα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η θεραπεία µε οπιοειδή

Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η θεραπεία µε οπιοειδή 63 Πότε αρχίζει και πότε τελειώνει η θεραπεία µε οπιοειδή Ζούκα Μαρία MD ABSTRACT When to start and when to terminate an opioid treatment Zouka M Opioid use for cancer pain is well established in medical

Διαβάστε περισσότερα

11ο Συνέδριο Μαριάννα Λόρδου

11ο Συνέδριο Μαριάννα Λόρδου 11ο Συνέδριο Μαριάννα Λόρδου ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΟΠΙΟΕΙΔΩΝ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΙΚΟ ΠΟΝΟ (Evidence based recommendations from EAPC) 9-11 Μαρτίου 2012 ΣΟΦΙΑ ΝΕΣΤΟΡΟΣ MD, MSc Ιατρική Διευθύντρια Αντικαρκινικόs Σύνδεσμος Κύπρου

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ I ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΟΡΙΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΟΡΩΝ ΑΔΕΙΩΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑΣ Επιστημονικά πορίσματα - Σύνδρομο στέρησης: Για τα Effentora/Actiq, έχουν εμφανιστεί 54 περιστατικά ρίγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΠΟΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΠΟΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΝΕΥΡΟΠΑΘΗΤΙΚΟ ΠΟΝΟ Χρήστος Ιατρού Καθηγητής Αναισθησιολογίας Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης I. ΟΡΙΣΜΟΣ Νευροπαθητικός πόνος (ΝΠ-Πόνος) - Παθολογικός πόνος Ο πόνος που προκαλείται από βλάβη

Διαβάστε περισσότερα

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά

9/5/2015. Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για τα φυτά Δηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ «Θρεπτικά στοιχεία» Θρεπτικές ουσίες Απαραίτητα θρεπτικά στοιχεία για την αύξηση των φυτών: Μακροστοιχεία: C, H, O, N, P, S, K,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα.

Σύναψη µεταξύ της απόληξης του νευράξονα ενός νευρώνα και του δενδρίτη ενός άλλου νευρώνα. ΟΙ ΝΕΥΡΩΝΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΟΥΝ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΣΥΝΑΨΗΣ Άντα Μητσάκου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήµιο Πατρών Γνωρίζουµε ότι είµαστε ικανοί να εκτελούµε σύνθετες νοητικές διεργασίες εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων

Θέµατα ιάλεξης ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ιαχωρισµός Αµινοξέων MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ - ΕΝΖΥΜΑ Θέµατα ιάλεξης οµή, αριθµός και διαχωρισµός των αµινοξέων Ένωση αµινοξέων µε τον πεπτιδικό δεσµό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 8ο ΜΕΡΟΣ Α ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟ-ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΟΣ ΦΡΑΓΜΟΣ ΚΑΙ ΦΡΑΓΜΟΣ ΑΙΜΑΤΟΣΕΓΚΕΦΑΛΟΝΩΤΙΑΙΟΥ ΥΓΡΟΥ Το ΚΝΣ για να λειτουργεί φυσιολογικά χρειάζεται πολύ σταθερό περιβάλλον Η σταθερότητα αυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Μη Ναρκωτικά Αναλγητικά

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Μη Ναρκωτικά Αναλγητικά ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Μη Ναρκωτικά Αναλγητικά Π. ΠΑΠΠΑΣ Εργαστήριο Φαρµακολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων Αντιµετώπιση του πόνου ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ αίσθηµα πόνου Ναρκωτικά αναλγητικά Μη ναρκωτικά

Διαβάστε περισσότερα

Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας

Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας ΑΝΑΛΓΗΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΑ Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας Τι είναι πόνος; Ποινή-τιμωρία «Μια δυσάρεστη αισθητική και συναισθηματική εμπειρία, που συνδέεται με πραγματική ή δυνητική ιστική βλάβη

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 6 ΘΕΜΑ Β. ιαθέτουμε υδατικό διάλυμα CH 3 COONa συγκέντρωσης 0,1 Μ ( ιάλυμα 1 ). Β1. Να υπολογίσετε το ph του διαλύματος 1.

Μονάδες 6 ΘΕΜΑ Β. ιαθέτουμε υδατικό διάλυμα CH 3 COONa συγκέντρωσης 0,1 Μ ( ιάλυμα 1 ). Β1. Να υπολογίσετε το ph του διαλύματος 1. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ

BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ BIOXHMEIA, TOMOΣ I ΠANEΠIΣTHMIAKEΣ EKΔOΣEIΣ KPHTHΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8: ΕΝΖΥΜΑ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΑΙ ΚΙΝΗΤΙΚΗ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΑΛΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Παράδειγμα: η αναγωγή του αζώτου σε αμμωνία Ν 2 + 3Η

Διαβάστε περισσότερα

Τροπάνιο: Πυρρολιδίνη Πυρρολιζιδίνη Πυρρολιδίνη + Πιπεριδίνη Νικοτινικό οξύ (Νιασίνη, Β3) Ινδολιζιδίνη Κινολιζιδίνη Γλουταμικό οξύ Ορνιθίνη

Τροπάνιο: Πυρρολιδίνη Πυρρολιζιδίνη Πυρρολιδίνη + Πιπεριδίνη Νικοτινικό οξύ (Νιασίνη, Β3) Ινδολιζιδίνη Κινολιζιδίνη Γλουταμικό οξύ Ορνιθίνη COOH Πυρρολιδίνη Πυρρολιζιδίνη Τροπάνιο: Πυρρολιδίνη + Πιπεριδίνη Νικοτινικό οξύ (Νιασίνη, Β3) Ινδολιζιδίνη HOOC COOH H 2 H 2 H 2 COOH Κινολιζιδίνη Γλουταμικό οξύ Ορνιθίνη HOOC COOH HOOC COOH O H 2 Α-κετογλουταρικό

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες σχετικά με την Μετεγχειρητική Αναλγησία

Πληροφορίες σχετικά με την Μετεγχειρητική Αναλγησία Πληροφορίες σχετικά με την Μετεγχειρητική Αναλγησία H εξασφάλιση μετεγχειρητικής αναλγησίας είναι εξίσου σημαντική με την επιτυχή πραγματοποίηση της επέμβασης. Η αναλγησία εξασφαλίζει την ομαλή μετεγχειρητική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Φαρμακολογία Ι Αυτόχθονα Βιοδραστικά Μόρια Διδάσκοντες: Μ. Μαρσέλος, Μ. Κωνσταντή, Π. Παππάς, Κ. Αντωνίου, Γ. Λεονταρίτης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ

ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ Γεωργία Γ. Πίτσιου,, MD, PhD Πνευμονολόγος Εντατικολόγος Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας ΑΠΘ ΑΓΓΕΙΟΔΙΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΟΝΑΣ Ανταγωνιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΑΥΤΟΝΟΜΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ (ΑΝΣ) ΑΝΣ ΚΙΝΗΤΙΚΑ ΝΕΥΡΑ (λείοι μύες, καρδιακός μυς, αδένες) (Σπλαχνικά Νεύρα)

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΓΕΝΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κατεχολαμίνες :Νοραδρεναλίνη, Αδρεναλίνη Αποστολάκης Μ. Στοιχεία Φυσιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ. Π. Παππάς

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ. Π. Παππάς ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ Π. Παππάς ΑΥΤΟΧΘΟΝΑ ΒΙΟ ΡΑΣΤΙΚΑ ΜΟΡΙΑ Κατηγορίες ιστικών ορµονών Αποκαρβοξυλιωµένα αµινοξέα (ισταµίνη, σεροτονίνη) Πολυπεπτίδια (κινίνες, ουσία Ρ) Εικοσανοειδή

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης. 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν

Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης. 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν Τα Βασικά Γάγγλια Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης 4 διακριτά υποσυστήματα που αλληλεπιδρούν Εγκέφαλος και Έλεγχος της Κίνησης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Ύπνος. Στάδια συνείδησης

Ύπνος. Στάδια συνείδησης Ύπνος Εγρήγορση Στάδια συνείδησης Ύπνος Τι συµβαίνει όταν κοιµόµαστε; (νευρώνες που αυξάνουν 5 µε 10 φορές τη συχνότητα δηµιουργίας δυναµικών ενεργείας κατά τη διάρκεια του ύπνου) Γιατί κοιµόµαστε; Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ ΟΡΩΝ ΤΖΟΥΛΙΑ ΑΤΤΑ ΠΟΛΙΤΟΥ

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ ΟΡΩΝ ΤΖΟΥΛΙΑ ΑΤΤΑ ΠΟΛΙΤΟΥ ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΔΙΕΥΚΡΙΝΗΣΕΙΣ ΟΡΩΝ ΤΖΟΥΛΙΑ ΑΤΤΑ ΠΟΛΙΤΟΥ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΡΙΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΡΓ. ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝ/ΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ 1 ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ Ουσίες

Διαβάστε περισσότερα

ÊÏÑÕÖÇ. 1.2 Το ph υδατικού διαλύµατος ασθενούς βάσης Β 0,01Μ είναι : Α. Μεγαλύτερο του 12 Β. 12 Γ. Μικρότερο του 2. Μικρότερο του 12 Μονάδες 5

ÊÏÑÕÖÇ. 1.2 Το ph υδατικού διαλύµατος ασθενούς βάσης Β 0,01Μ είναι : Α. Μεγαλύτερο του 12 Β. 12 Γ. Μικρότερο του 2. Μικρότερο του 12 Μονάδες 5 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΜΑ 1ο ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Η ενέργεια ιοντισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΚΤ 2008 ΠΟΝΟΣ. Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας

ΚΤ 2008 ΠΟΝΟΣ. Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας ΠΟΝΟΣ Κατερίνα Τυλιγάδα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρµακολογίας Τι είναι πόνος; Πόνος Πένοµαι: µοχθώ, κοπιάζω Πόνος-πονώ: σκληρή εργασία, µόχθος - ταύτιση µε θλίψη, στεναχώρια, συµπόνια, τιµωρία (ποινή) Poena:

Διαβάστε περισσότερα

Συναπτική ολοκλήρωση. Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα. Τετάρτη, 20 Μαρτίου 13

Συναπτική ολοκλήρωση. Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα. Τετάρτη, 20 Μαρτίου 13 Συναπτική ολοκλήρωση Η διαδικασία της άθροισης όλων των εισερχόμενων διεγερτικών και ανασταλτικών σημάτων σε ένα νευρώνα http://www.mpg.de/13795/learning_memory_perception?print=yes 2 Τοποθεσία συνάψεων

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου»

Αντιυπερτασικά & σεξ. Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Αντιυπερτασικά & σεξ Σοκολάκης Ιωάννης, MD, MSc Ειδικευόμενος Β Ουρολογικής Κλινικής ΑΠΘ, ΓΝΘ «Παπαγεωργίου» Υπέραταση & ED Η Υπέρταση αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για ED Feldman et al. J Urol

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

Νευροφυσιολογικό υπόστρωμα του πόνου: Νεώτερες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Καθηγήτρια Φαρμακολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Νευροφυσιολογικό υπόστρωμα του πόνου: Νεώτερες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Καθηγήτρια Φαρμακολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών Νευροφυσιολογικό υπόστρωμα του πόνου: Νεώτερες θεραπευτικές προσεγγίσεις Ζ.Παπαδοπούλου-Νταϊφώτη Καθηγήτρια Φαρμακολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ο πόνος (ποινή-τιμωρία) είναι συνυφασμένος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι

ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι ΙΑΤΡΙΚΗ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑ Ι Φάρµακα του συµπαθητικού Αδρενεργικά Π. ΠΑΠΠΑΣ Εργαστήριο Φαρµακολογίας Ιατρική Σχολή Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων Ι. Νευροφαρµακολογία αδρενεργικών συνάψεων Μεταγαγγλιακός νευρώνας του

Διαβάστε περισσότερα

ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς

ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς Μάθηση και Μνήµη Μάθηση Μνήµη Μάθηση: Μνήµη: ηδιεργασία µε την οποία αποκτούµε γνώσεις για τον κόσµο η οποία θα οδηγήσει στην τροποποίηση µιας συµπεριφοράς ηαποθήκευσητωνπληροφοριώναυτών η ικανότητα να

Διαβάστε περισσότερα

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη (αδρεναλίνη) ευνοούν τη β-οξείδωση και την κινητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει»

«Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» «Η ομορφιά εξαρτάται από τα μάτια εκείνου που τη βλέπει» Γνωστική Νευροεπιστήμη Πώς γίνεται αντιληπτή η αισθητική πληροφορία; Πώς σχηματίζονται οι μνήμες; Πώς μετασχηματίζονται σε λόγο οι αντιλήψεις και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Στροφή στην πρόοδο. Όλες οι ιδιότητες που αναζητάτε σε ένα μέσο καταστολής και προνάρκωσης. Εξαιρετικό προφίλ ασφαλείας. Συμβάλλει στην αποτελεσματική

Στροφή στην πρόοδο. Όλες οι ιδιότητες που αναζητάτε σε ένα μέσο καταστολής και προνάρκωσης. Εξαιρετικό προφίλ ασφαλείας. Συμβάλλει στην αποτελεσματική Όλες οι ιδιότητες που αναζητάτε σε ένα μέσο καταστολής και προνάρκωσης. Εξαιρετικό προφίλ ασφαλείας Αξιοπιστία Συμβάλλει στην αποτελεσματική αναλγησία Μείωση της απαιτούμενης ποσότητας παράγοντα εισαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΑΝΤΙΓΟΝΟΥ/ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΟΣ

ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΑΝΤΙΓΟΝΟΥ/ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΟΣ Β ΒΑΣΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΚΥΤΤΑΡΟΜΕΤΡΙΑΣ 2 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2013 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΙΚΟΥ ΑΘΗΝΩΝ «Γ. ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ» IV Σχεδιασμός Πειραμάτων και Ανάπτυξη Δοκιμασιών ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΑΝΤΙΓΟΝΟΥ/ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΟΣ Βικεντίου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1 ΚΑΙ 2 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Το

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 14 Απριλίου 01 ιάρκεια Εξέτασης: ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ένα υδατικό διάλυμα έχει ph = 5 στους 25 ο C. Το διάλυμα αυτό μπορεί να περιέχει α. ΝΗ 3. β. HCOOH. γ. HCOONa. δ. KCl.

1.2. Ένα υδατικό διάλυμα έχει ph = 5 στους 25 ο C. Το διάλυμα αυτό μπορεί να περιέχει α. ΝΗ 3. β. HCOOH. γ. HCOONa. δ. KCl. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΙΟΥΛΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ένα υδατικό διάλυμα έχει ph = 5 στους 25 ο C. Το διάλυμα αυτό μπορεί να περιέχει α. ΝΗ 3. β. HCOOH. γ. HCOONa. δ. KCl.

1.2. Ένα υδατικό διάλυμα έχει ph = 5 στους 25 ο C. Το διάλυμα αυτό μπορεί να περιέχει α. ΝΗ 3. β. HCOOH. γ. HCOONa. δ. KCl. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΙΟΥΛΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ VO2max Βαμβακούδης Ευστράτιος Επίκουρος Καθηγητής Εργοφυσιολογικής Αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών

Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών Μάθηµα: Κίνηση πρωτεινών ιάλεξη 1:Σύνθεση πρωτεινών- Ριβόσωµα Κώστας Τοκατλίδης Η σύνθεση πρωτεινών απαιτεί την µετάφραση αλληλουχίας νουκλεοτιδίων σε αλληλουχία αµινοξέων Οι συνθετάσες των αµινοακυλο-trna

Διαβάστε περισσότερα

+ - - εκπολώνεται. ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ

+ - - εκπολώνεται. ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟMYΟΓΡΑΦΗΜΑ Στόχοι Κατανόησης: -Να σας είναι ξεκάθαρες οι έννοιες πόλωση, εκπόλωση, υπερπόλωση, διεγερτικό ερέθισμα, ανασταλτικό ερέθισμα, κατώφλιο δυναμικό, υποκατώφλιες εκπολώσεις, υπερκατώφλιες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. )

ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. ) ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΤΩΝ ΣΤΙΓΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΦΥΤΟΥ ΚΡΟΚΟΣ (Crocus sativus L. ) Μόσχος Γ. Πολυσίου, Χημικός, Καθηγητής Χημείας, Εργαστήριο Γενικής Χημείας, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Οι δευτερογενείς µεταβολίτες

Οι δευτερογενείς µεταβολίτες Οι δευτερογενείς µεταβολίτες Είναιταπροϊόνταδευτερογενούςµεταβολισµού. Μερικοί γνωστοί δευτερογενείς µεταβολίτες είναι η µορφίνη, ήκαφεΐνη, το καουτσούκ κ.ά. Ο ρόλος τους φαίνεται να είναι οικολογικής

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα

Διαβάστε περισσότερα

5o Μάθηµα. Αισθητικά Συστήµατα

5o Μάθηµα. Αισθητικά Συστήµατα 5o Μάθηµα Αισθητικά Συστήµατα Γραφή Μπράιγ Σωµαταισθητικό Σύστηµα Αισθήσεις:Αφής,Ιδιοδεκτικότητας Πόνου,Θερµοκρασίας Οργάνωση:Ιεραρχική-Παράλληλη Τρείς Νευρώνες:Πρωτοταγής ευτεροταγής Τριτοταγής Ραχιαίο

Διαβάστε περισσότερα

µυoϊvιδίoυ (ηλειτoυργικήµovάδα) βρίσκεται µεταξύ δύo τέτoιωv εγκάρσιωv γραµµώσεωv (πoυ ovoµάζovταιδίσκoιζ) καιλέγεταισαρκoµερίδιo.

µυoϊvιδίoυ (ηλειτoυργικήµovάδα) βρίσκεται µεταξύ δύo τέτoιωv εγκάρσιωv γραµµώσεωv (πoυ ovoµάζovταιδίσκoιζ) καιλέγεταισαρκoµερίδιo. ΜΥIΚΕΣ ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ (Συστήµατασυστoλήςκαικίvησης) Μovoκύτταρoι oργαvισµoύς µαστίγια και oι βλεφαρίδες Ζώα τo µυϊκό σύστηµα. Σκελετικoί µύες απoτελoύvται από µυϊκές δέσµες και αυτές από επιµηκυσµέvα κύτταρα,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας

Αρχές Πειραματικής. Έρευνας ΕΛΑΧΙΣΤΑ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ, ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ ΚΑΙ ΤΗΛΕΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗ Αρχές Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Έρευνας ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου

Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία. επ. Κωνσταντίνος Π. Χρήστου Εισαγωγή στη Γνωστική Ψυχολογία Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική Ψυχολογία / Γνωσιακή Επιστήµη Inside the black box για µια επιστήµη του Νου Επιστροφή στο Νου Γνωστική

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων 1. Ερώτηση: Ποια θεωρούνται θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου και γιατί; Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου είναι: η ατομική ακτίνα, η ενέργεια ιοντισμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011 ά ς. ύ ς ή ί ή ή. ώ Costa Navarino 26/6/2011 ά ή : ίπ 5% ύ π ύ ά- ά ή ά ή ά ή/ ώ - ά ή : ό ή ά π ό π ί ς ό έ - π ά ά ς- έ ς ά ής π ί ς ύ- ύς ό ς ής π ί ς ς ό ύ ά ά ή ί έ ς π ύς ί ς ή ή ς ής ής Ά ώ π ή

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα διάλεξης ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΜΥΪΚΗ ΣΥΣΤΟΛΗ. Τρόποι µετάδοσης των νευρικών σηµάτων. υναµικό Ηρεµίας. Νευρώνας

Θέµατα διάλεξης ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΜΥΪΚΗ ΣΥΣΤΟΛΗ. Τρόποι µετάδοσης των νευρικών σηµάτων. υναµικό Ηρεµίας. Νευρώνας Θέµατα διάλεξης MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΜΥΪΚΗ ΣΥΣΤΟΛΗ Τρόποι µετάδοσης νευρικών σηµάτων Ρόλος και λειτουργία των νευροδιαβιβαστών

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012

14η Επιστηµονική Συνάντηση. Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 Ο άξονας οστού-εντέρου-κνσ Ο ρόλος της σεροτονίνης 14η Επιστηµονική Συνάντηση Ρευµατολόγων Βορειοδυτικής Ελλάδας Μέτσοβο, 21 Ιανουαρίου 2012 αούσης ηµήτρης Λέκτορας Παθολογίας/Ρευµατολογίας Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα