Η Επιθετικότητα στο Νηπιαγωγείο και η Σύνδεσή της με τη Λειτουργικότητα της Οικογένειας και τις Ψυχολογικές Δυσκολίες των Παιδιών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η Επιθετικότητα στο Νηπιαγωγείο και η Σύνδεσή της με τη Λειτουργικότητα της Οικογένειας και τις Ψυχολογικές Δυσκολίες των Παιδιών"

Transcript

1 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ψυχολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Εξελικτικής και Σχολικής Ψυχολογίας Η Επιθετικότητα στο Νηπιαγωγείο και η Σύνδεσή της με τη Λειτουργικότητα της Οικογένειας και τις Ψυχολογικές Δυσκολίες των Παιδιών Διπλωματική Εργασία Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών Λεύκου Αποστολίνα Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Στογιαννίδου Αριάδνη, Καθηγήτρια ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 2013

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ... 3 ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ Επιθετικότητα: Ορισμός και μορφές επιθετικότητας Επιθετικότητα στην προσχολική ηλικία Θεωρίες για την επιθετικότητα Θεωρίες ενστίκτου για την επιθετικότητα Θεωρίες μάθησης για την επιθετικότητα Φανερή επιθετικότητα Επιθετικότητα σχέσεων Συνέπειες επιθετικότητας Επιθετικότητα και κοινωνικοδημογραφικοί παράγοντες Επιθετικότητα και χαρακτηριστικά οικογένειας Επιθετικότητα και ψυχολογικές δυσκολίες Επιθετικότητα και θετική κοινωνική συμπεριφορά Αντιλήψεις γονέων για την επιθετικότητα Αντιλήψεις εκπαιδευτικών για την επιθετικότητα Διαφορές στις αντιλήψεις γονέων και εκπαιδευτικών για την επιθετικότητα Πρόληψη και παρεμβάσεις για την επιθετικότητα στην προσχολική και σχολική ηλικία Το σκεπτικό, οι στόχοι, τα ερωτήματα και οι υποθέσεις της παρούσας έρευνας ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΜΕΘΟΔΟΣ Συμμετέχοντες Εργαλεία Συλλογής Δεδομένων Διαδικασία

3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Προκαταρκτικές αναλύσεις Περιγραφικά χαρακτηριστικά Συσχετίσεις μεταξύ των μεταβλητών Διερεύνηση διαφορών στην επιθετικότητα ως προς το φύλο και την ύπαρξη αδερφών Διερεύνηση των διαφορών μεταξύ των αντιλήψεων των μητέρων, των πατέρων και των νηπιαγωγών για την επιθετικότητα Διερεύνηση της επίδρασης των ανεξάρτητων μεταβλητών στην επιθετικότητα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4: ΣΥΖΗΤΗΣΗ Επιθετικότητα και λειτουργικότητα οικογένειας Επιθετικότητα και ψυχολογικές δυσκολίες Επιθετικότητα και θετικές κοινωνικές συμπεριφορές Επιθετικότητα και κοινωνικοδημογραφικοί παράγοντες Επιθετικότητα και φύλο Διαφορές στις εκτιμήσεις μεταξύ μητέρων πατέρων και νηπιαγωγών για την επιθετικότητα, τη φανερή επιθετικότητα και την επιθετικότητα σχέσεων Συμβολή και περιορισμοί της παρούσας έρευνας ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Κλίμακα Επιθετικότητας για την Προσχολική Ηλικία FACES Ερωτηματολόγιο Δυνατοτήτων και Δυσκολιών (SDQ-Hel). 139 ΦΟΡΜΑ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ

4 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους τους ανθρώπους που συνέβαλαν στη διεξαγωγή αυτής της έρευνας. Πρώτα απ όλα, ευχαριστώ την επόπτριά μου, κα. Στογιαννίδου, Καθηγήτρια, της οποίας η καθοδήγηση και η υποστήριξη ήταν ανεκτίμητες σε όλη την πορεία μου μέχρι και την ολοκλήρωση της εργασίας μου. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον κ. Κιοσέογλου, Καθηγητή, για την πολύτιμη βοήθεια του σε θέματα στατιστικής. Θα ήθελα επίσης να ευχαριστήσω θερμά την επόπτριά μου στην πρακτική μου άσκηση στο Γραφείο Συμβουλευτικής και Ψυχολογικής Υποστήριξης Μαθητών και Γονέων του Δήμου Καλαμαριάς, κα. Μωραΐτου-Πήτερσεν, καθώς και την αναπληρώτρια Επιστημονική Υπεύθυνη του γραφείου, κα. Παπαχριστούδη, γιατί χωρίς τη δική τους διαμεσολάβηση δε θα μπορούσα να συνεργαστώ με την πλειοψηφία των νηπιαγωγείων του Δήμου Καλαμαριάς. Συναδελφικές ευχαριστίες θα ήθελα να εκφράσω στον Καμαριώτη Χάρη και την Παναγιωτίδου Αλίκη για την πολύτιμη βοήθειά τους που πρόθυμα μου πρόσφεραν όποτε τη χρειάστηκα, καθώς επίσης ευχαριστώ την οικογένεια και τους δικούς μου ανθρώπους που με στήριξαν καθ όλη τη διάρκεια των σπουδών μου. Τέλος, ευχαριστώ όλες τις νηπιαγωγούς και τους γονείς που συμμετείχαν στην έρευνα και βοήθησαν με τον πιο καθοριστικό τρόπο στη διεξαγωγή της. 3

5 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στόχος της παρούσας έρευνας ήταν η διερεύνηση του φαινομένου της επιθετικότητας, φανερής και επιθετικότητας σχέσεων, στο νηπιαγωγείο καθώς και η διερεύνηση της σύνδεσής του με τη λειτουργικότητα της οικογένειας και τις ψυχολογικές δυσκολίες και δυνατότητες των παιδιών. Για τη επίτευξη του στόχου αυτού χρησιμοποιήθηκαν δεδομένα τόσο από τις μητέρες, όσο και από τους πατέρες και τις νηπιαγωγούς των παιδιών, τα οποία έδιναν πληροφορίες για τις αντιλήψεις τους για τους παράγοντες που προαναφέρθηκαν. Στο δείγμα συμμετείχαν 123 μητέρες, 110 πατέρες και 16 νηπιαγωγοί οι οποίοι κλήθηκαν να εκτιμήσουν τα επίπεδα επιθετικότητας των παιδιών, τις ψυχολογικές τους δυσκολίες και τις θετικές κοινωνικές τους συμπεριφορές, ενώ από τους γονείς ζητήθηκε επιπλέον να συμπληρώσουν ένα ερωτηματολόγιο σχετικά με τη λειτουργικότητα της οικογένειάς τους. Η επιθετικότητα βρέθηκε να συνδέεται θετικά με τις ψυχολογικές δυσκολίες και αρνητικά με τις θετικές κοινωνικές συμπεριφορές των παιδιών και για τους τρεις αξιολογητές (μητέρες, πατέρες, νηπιαγωγούς). Επιπλέον, βρέθηκε στατιστικώς σημαντική επίδραση του φύλου στην επιθετικότητα και στις δύο διαστάσεις της. Τέλος, βρέθηκαν αρκετές ομοιότητες στις αντιλήψεις των γονέων μεταξύ τους αλλά και των γονέων με τις νηπιαγωγούς για την επιθετικότητα, με εξαίρεση τη φανερή επιθετικότητα όπου οι νηπιαγωγοί δήλωσαν χαμηλότερη συχνότητα τέτοιου τύπου περιστατικών. Λέξεις-κλειδιά: επιθετικότητα στο νηπιαγωγείο, επιθετικότητα και ψυχολογικές δυσκολίες, φανερή επιθετικότητα, επιθετικότητα σχέσεων, επιθετικότητα και λειτουργικότητα οικογένειας 4

6 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η επιθετικότητα είναι ένα φαινόμενο το οποίο μπορεί να παρατηρηθεί καθ όλη τη διάρκεια της ζωής του ανθρώπου και μπορεί να πάρει πολλές και διαφορετικές μορφές. Το ίδιο ισχύει και για την προσχολική ηλικία, μια αναπτυξιακή φάση ιδιαίτερα σημαντική για την κοινωνικοποίηση των παιδιών, λίγο πριν την ένταξή τους στο σχολικό πλαίσιο. Έτσι λοιπόν, οι μορφές της επιθετικότητας που παρατηρούνται κατά την προσχολική ηλικία, όπως η σωματική και η λεκτική (φανερή επιθετικότητα) και η επιθετικότητα σχέσεων αποτελούν ένα ιδιαίτερο αντικείμενο μελέτης που μπορεί να συμβάλει στην κατανόηση της εξέλιξης της επιθετικής συμπεριφοράς σε όλο το φάσμα της. Επιπρόσθετα, η σύνδεση της επιθετικότητας με τη λειτουργικότητα της οικογένειας όπως επίσης και με τις ψυχολογικές δυσκολίες και δυνατότητες των παιδιών, συνθέτουν ένα πλέγμα χρήσιμων πληροφοριών που μπορούν να καθοδηγήσουν τις προσπάθειες για την πρόληψη και αντιμετώπιση του φαινομένου. Στο πρώτο κεφάλαιο της εργασίας αναφέρονται σύντομα κάποια εισαγωγικά στοιχεία για την επιθετικότητα, όπως επίσης οι παράγοντες που συνδέονται με την επιθετικότητα στην προσχολική ηλικία και συγκεκριμένα οι κοινωνικοδημογραφικοί παράγοντες, τα χαρακτηριστικά της οικογένειας, οι ψυχολογικές δυσκολίες και δυνατότητες των παιδιών. Επιπλέον, γίνεται αναφορά στις αντιλήψεις, τόσο των γονέων, όσο και των νηπιαγωγών για την επιθετικότητα, και τέλος αναπτύσσονται το σκεπτικό και οι στόχοι της παρούσας έρευνας. Στο δεύτερο κεφάλαιο παρουσιάζεται η μέθοδος της έρευνας και αναλυτικά τα εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν και η διαδικασία που ακολουθήθηκε. Στο τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζονται τα αποτελέσματα και τα ευρήματα της έρευνας,τα οποία συζητούνται στο τελευταίο κεφάλαιο με βάση τα ευρήματα της υπάρχουσας σχετικής βιβλιογραφίας. 5

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ 6

8 1.1 Επιθετικότητα: Ορισμός και μορφές επιθετικότητας Πολλές είναι οι διατυπώσεις που έχουν δοθεί στον ορισμό της επιθετικότητας στην μέχρι τώρα υπάρχουσα βιβλιογραφία. Τα κοινά στοιχεία που συνυπάρχουν στις περισσότερες προσπάθειες ορισμού του φαινομένου είναι ότι επιθετική πράξη είναι οποιαδήποτε εμπρόθετη συμπεριφορά η οποία βλάπτει τον αποδέκτη θύμα, είτε σωματικά, είτε πνευματικά (Dodge, Coie, & Lynam, 2006). Ιδιαίτερη έμφαση βέβαια έχει δοθεί στο γεγονός ότι οι μορφές των επιθετικών πράξεων ποικίλουν και καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα συμπεριφορών, και κατ επέκταση ποικίλουν και οι τρόποι κατηγοριοποίησής τους (Crick, Casas, & Mosher, Dodge, Goldstein & Conoley, McEvoy, Estrem, Rodriguez, & Olson, 2003). Ένας ιδιαίτερα ενδιαφέρον διαχωρισμός των επιθετικών πράξεων είναι αυτός που διαχωρίζει την πρόθεση από το περιεχόμενο της επιθετικής πράξης. Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με το Little και τους συνεργάτες του (2003) η πρόθεση της επιθετικής συμπεριφοράς είναι αυτή που περιγράφει τα κίνητρα που υποκινούν την επιθετική πράξη, ενώ το περιεχόμενο είναι αυτό που περιγράφει την ίδια την πράξη. Με βάση αυτό το διαχωρισμό πολλοί ερευνητές έχουν μιλήσει για την πρόθεση της επιθετικότητας διαχωρίζοντάς την σε αντιδραστική και ενεργητική. Αντιδραστική επιθετικότητα είναι η βίαιη και απειλητική συμπεριφορά που εκδηλώνεται ως άμεση απάντηση στις πράξεις κάποιου άλλου. Δεν πρόκειται για προσχεδιασμένες πράξεις και γι αυτό το λόγο χαρακτηρίζεται ως επιθετικότητα που εκδηλώνεται «εν θερμώ». Ένα παράδειγμα τέτοιας πράξης θα μπορούσε να είναι ο καυγάς δύο παιδιών για ένα παιχνίδι, όπου το ένα παιδί θυμώνει και χτυπάει το άλλο παιδί που του πήρε το παιχνίδι του. Απ την άλλη, η ενεργητική επιθετικότητα χαρακτηρίζεται από το γεγονός ότι αποτελεί εμπρόθετη και προσχεδιασμένη πράξη που έχει ως στόχο κάποιο προσωπικό όφελος για τον ίδιο το θύτη έναντι του θύματος (Clarke, Conner, Steingard, Anderson, & Melloni, Hubbard, Dodge, Cilessen, Coie, & Swartz, Little et al., Vitaro, Brendgen &Tremblay, 2002). Στο παράδειγμα που μόλις δόθηκε, το παιδί που παίρνει το παιχνίδι, αν προηγουμένως χτύπησε το άλλο παιδί με στόχο να του το πάρει, τότε πρόκειται για ενεργητική επιθετικότητα. Το είδος κατηγοριοποίησης που βασίζεται στο περιεχόμενο της επιθετικής πράξης, είναι αυτό που διαχωρίζει την επιθετικότητα σε φανερή ή άμεση και καλυμμένη ή έμμεση επιθετικότητα. H άμεση και φανερή επιθετικότητα απαιτεί τη 7

9 φυσική παρουσία τόσο του θύτη, όσο και του θύματος, και ένα παράδειγμά της θα μπορούσε να είναι η άσκηση σωματικής βίας από ένα άτομο σε ένα άλλο. Απ την άλλη μεριά, η έμμεση και καλυμμένη επιθετικότητα απαιτεί την παρουσία ενός ακόμη ατόμου που έχει διευκολυντικό ρόλο στην επιθετική πράξη του θύτη. Ένα παράδειγμα τέτοιας επιθετικής συμπεριφοράς θα μπορούσε να είναι η συμμετοχή ενός τρίτου ατόμου στη διάδοση μιας φήμης που ένα άλλο άτομο ξεκίνησε για το θύμα (Kochenderfer-Ladd & Ladd, Little, et al., 2003). Ένα τρίτο είδος κατηγοριοποίησης των επιθετικών συμπεριφορών είναι αυτό που βασίζεται στην περιγραφή της ίδιας της επιθετικής πράξης. Με βάση το κριτήριο αυτό έχουν διατυπωθεί ως κατηγορίες της επιθετικότητας η σωματική επιθετικότητα, η λεκτική επιθετικότητα και η επιθετικότητα σχέσεων. Στη σωματική επιθετικότητα είναι απαραίτητη η χρήση σωματικής δύναμης, είτε πρόκειται για σωματική βία, είτε συμπεριλαμβάνει και τη χρήση αντικειμένων. Στη λεκτική επιθετικότητα ο θύτης χρησιμοποιεί άμεσα τη γλώσσα με σκοπό να βλάψει κάποιον και παράδειγμα τέτοιας επιθετικής συμπεριφοράς θα μπορούσε να είναι η χρήση προσβλητικών λέξεων εναντίον κάποιου. Τέλος, η επιθετικότητα σχέσεων προϋποθέτει τη χειραγώγηση του περιβάλλοντος του θύματος εναντίον του. Παράδειγμα τέτοιας συμπεριφοράς θα μπορούσε να είναι η διάδοση φημών για το θύμα από μέρους του θύτη στο άμεσο φιλικό περιβάλλον του θύματος με σκοπό την κοινωνική απομόνωσή του (Crick et al, 2001). Σε μια τέτοιου είδους κατηγοριοποίηση δεν είναι καθόλου απίθανο να υπάρχουν συμπεριφορές που να μπορούν να ταξινομηθούν σε περισσότερες από μία κατηγορίες, δεδομένου ότι η λεκτική επιθετικότητα και η επιθετικότητα σχέσεων είναι κατηγορίες επιθετικότητας που συχνά συνυπάρχουν. Για παράδειγμα, το να πει ο θύτης στο θύμα ότι «Αν μιλάς με τη Μαρία, θα σταματήσω να κάνω παρέα μαζί σου», μπορεί να θεωρηθεί εξίσου δείγμα λεκτικής επιθετικότητας και επιθετικότητας σχέσεων. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι όλες οι μορφές επιθετικότητας σχέσεων προϋποθέτουν και τη χρήση της λεκτικής επιθετικότητας. Υπάρχουν μορφές της επιθετικότητας σχέσεων, όπως η αγνόηση ενός ατόμου και η έμμεση απομόνωσή του όπως στο παράδειγμα που προαναφέρθηκε, οι οποίες σαφώς δε θα μπορούσαν να θεωρηθούν μορφές λεκτικής επιθετικότητας, και γι αυτό το λόγο ο διαχωρισμός των δύο αυτών μορφών και νόημα έχει, και απόλυτα χρήσιμος είναι όταν γίνεται προσπάθεια περιγραφικής κατηγοριοποίησης της επιθετικότητας (Crick et al, 2001). 8

10 1.2 Επιθετικότητα στην προσχολική ηλικία Παρά το γεγονός ότι υπάρχει πληθώρα ερευνών σχετικά με την επιθετικότητα και τους τύπους της, οι έρευνες που εξετάζουν την επιθετικότητα στην προσχολική ηλικία και μελετούν και τις δύο υποκατηγορίες της, τη φανερή επιθετικότητα αλλά και την επιθετικότητα σχέσεων είναι λιγότερες (Juliano et al, 2006). Στις έρευνες που έχουν μελετήσει το φαινόμενο της επιθετικότητας στην προσχολική ηλικία μέσα σε ομάδες συνομηλίκων και για τα δύο φύλα τα ευρήματα είναι πολύ ενδιαφέροντα (Bonica et al, Crick, Casas, & Mosher, Hart et al, Nelson et al, Ostrov et al, Sebanc, 2003). Φαίνεται λοιπόν ότι αναπτυξιακά, η βρεφική και η προσχολική ηλικία είναι οι περίοδοι όπου το άτομο εκδηλώνει συχνότερα επιθετικές συμπεριφορές (ιδίως σωματική επιθετικότητα), με τη συχνότητά τους να μειώνεται καθώς αναπτύσσονται οι θετικές κοινωνικές συμπεριφορές με την αύξηση της ηλικίας (Coie & Dodge, 1998). Κατά συνέπεια, αυτό σημαίνει ότι με το πέρασμα του χρόνου και κατά τη διάρκεια της ανάπτυξης, οι επιθετικές πράξεις καθώς και τα κίνητρα που τις υποκινούν αποτελούν μεταβλητές που παίρνουν διαφορετικές μορφές και εκδηλώνονται με διαφορετικές συχνότητες (Cummings et al., Hay, Castle, & Davies, 2000). Κατά την προσχολική ηλικία, μια περίοδο ραγδαίας κοινωνικής, γνωστικής και συναισθηματικής ανάπτυξης, τα χαμηλά έως και μέτρια επίπεδα επιθετικότητας θεωρούνται ένα αναμενόμενο και φυσιολογικό χαρακτηριστικό της συγκεκριμένης αναπτυξιακής φάσης, ιδιαίτερα ανάμεσα στις ηλικίες των 2 έως 5 ετών (Alink et al., Tremblay et al, 1999). Μάλιστα, έχει βρεθεί ότι η συχνότητα των αντικοινωνικών συμπεριφορών, μέσα στις οποίες συμπεριλαμβάνονται και οι επιθετικές, είναι μία την ημέρα για το μέσο όρο των παιδιών (Willoughby, Kupersmidt, & Bryant, 2001). Παρόλα αυτά, μόλις το 3 έως 10% των παιδιών θα διατηρήσουν τα υψηλά επίπεδα επιθετικότητας σε βάθος χρόνου (Broidy et al., NICHD Early Child Care Research Network, 2004). Μάλιστα, τα παιδιά αυτά είναι συνήθως τα παιδιά τα οποία συνήθιζαν να εκδηλώνουν υπερβολική επιθετικότητα κατά την προσχολική ηλικία και φαίνεται ότι, σε αντίθεση με την πλειονότητα των περιπτώσεων, οι επιθετικές συμπεριφορές τους τείνουν να αυξάνονται αντί να μειώνονται με το πέρασμα του χρόνου και να γίνονται περισσότερο εχθρικές και πιο έντονες (Shaffer, 1994). 9

11 Φαίνεται λοιπόν ότι η συχνότητα και η ένταση των επιθετικών συμπεριφορών που εκδηλώνονται κατά την προσχολική ηλικία είναι τα στοιχεία τα οποία παίζουν καθοριστικό ρόλο στο πώς επηρεάζεται η λειτουργικότητα, η ψυχική υγεία και το κοινωνικό status των παιδιών σε αυτή την ηλικιακή φάση, άλλα και στην πορεία της ανάπτυξής τους μέχρι και την ενήλικη ζωή (Broidy et al, NICHD, 2004b) Θεωρίες για την επιθετικότητα Αρκετές είναι οι θεωρίες που έχουν διατυπωθεί με σκοπό να ερμηνεύσουν και να συμβάλλουν στην κατανόηση της επιθετικότητας στην προσχολική ηλικία και στην αναπτυξιακή πορεία του φαινομένου. Πιο συγκεκριμένα, δύο είναι οι κύριες κατευθύνσεις που έχουν διαμορφωθεί μέσα από την έρευνα, οι θεωρίες της μάθησης και οι θεωρίες του ενστίκτου Θεωρίες ενστίκτου για την επιθετικότητα α) Η ψυχαναλυτική θεωρία του Freud για την επιθετικότητα Η ψυχαναλυτική θεωρία του Freud για την επιθετικότητα υποστηρίζει ότι όλοι οι άνθρωποι γεννιούνται με δύο βασικά ένστικτα: το ένστικτο της επιβίωσης και το ένστικτο του θανάτου (Mizen & Morris, Moeller, 2001). Το ένστικτο του θανάτου είναι αυτό που υποκινεί όλες τις καταστροφικές και βίαιες πράξεις. Ο Freud πίστευε ότι η ενέργεια του σώματος μετατρέπεται σε επιθετική ενέργεια και ότι αυτές οι επιθετικές ορμές θα πρέπει να εκτονωθούν ομαλά έτσι ώστε να αποφευχθεί η επικίνδυνη συσσώρευσή τους. Αυτό μπορεί να γίνει και με κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους, όπως τα αθλήματα και η άσκηση. Σύμφωνα με το Freud, το ένστικτο του θανάτου το οποίο στρέφεται προς τον εαυτό είναι αυτό που υποκινεί πράξεις όπως είναι οι αυτοτραυματισμοί, η αυτοτιμωρία, ακόμη και η αυτοκτονία (Krahé, Shaffer, 1994). 10

12 β) Η ηθολογική θεωρία του Lorenz για την επιθετικότητα Μια ακόμη θεωρία ενστίκτου είναι η ηθολογική θεωρία του Lorenz. Σύμφωνα με αυτήν, οι άνθρωποι, όπως και τα ζώα, έχουν ένα βασικό επιθετικό ένστικτο το οποίο κατευθύνεται ενάντια στο ίδιο τους το είδος. Όπως και ο Freud, πίστευε ότι η επιθετικότητα παράγει ενέργεια και ότι αυτές οι ορμές συσσωρεύονται μέχρις ότου εκτονωθούν παρουσία του κατάλληλου ερεθίσματος. Η θεωρία υποστηρίζει ότι το ένστικτο της επιθετικότητας εξυπηρετεί εξελικτικούς σκοπούς, όπως η επιβίωση του ατόμου αλλά και του είδους και ότι όλα τα είδη έχουν εξελίξει διάφορες «ενστικτώδεις αναστολές» οι οποίες τους εμποδίζουν από το να σκοτώσουν άτομα του ίδιου τους του είδους. Η κριτική η οποία έχει ασκηθεί, τόσο σε αυτή τη θεωρία, όσο και στη θεωρία του Freud, έχει να κάνει κυρίως με την επεξηγηματική αξία τους. Επιπλέον, δεν υπάρχουν νευροβιολογικές έρευνες οι οποίες να αποδεικνύουν ότι όντως το σώμα «παράγει» επιθετική ενέργεια, αλλά ακόμη κι αν υπάρχει αυτή η πλευρά της επιθετικότητας, σίγουρα οι εκδηλώσεις της θα πρέπει να επηρεάζονται και από κοινωνικές εμπειρίες και περιστάσεις (Shaffer, 1994). γ) Το ερευνητικό έργο του Tremblay Πιο πρόσφατα, η έρευνα έχει στραφεί στη μελέτη του φαινομένου της επιθετικότητας σε μικρότερες ηλικίες, βασιζόμενη στην υπόθεση των θεωριών ενστίκτου ότι υπάρχει η πιθανότητα οι επιθετικές συμπεριφορές να είναι εν μέρει έμφυτες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να πραγματοποιηθούν έρευνες σε παιδιά ήδη από τον πρώτο και δεύτερο χρόνο της ζωής τους μέχρι και τα πέντε έτη, τα ευρήματα των οποίων επιβεβαιώνουν την υπόθεση ότι επιθετικές συμπεριφορές, όπως το χτύπημα, το δάγκωμα και οι κλωτσιές, μπορούν να παρατηρηθούν ακόμη και σε παιδιά ηλικίας ενός έτους (Alink et al, Dionne et al, Tremblay et al., Tremblay et al, Vaillancourt, Brendgen, Boivin, & Tremblay, 2003). Τα ευρήματα αυτά οδήγησαν τον Tremblay (2003) στο να υποστηρίξει ότι, αφού οι επιθετικές συμπεριφορές είναι ήδη παρούσες κατά τη διάρκεια της βρεφικής ηλικίας, αυτό πιθανότατα να σημαίνει ότι πρόκειται για συμπεριφορές οι οποίες δε μαθαίνονται. Κατά συνέπεια, η επιθετικότητα, και ιδίως η σωματική, είναι ένας τρόπος έκφρασης του θυμού για τα παιδιά βρεφικής ηλικίας, τον οποίο όμως τα περισσότερα παιδιά είναι σε θέση να ρυθμίζουν με άλλους τρόπους καθώς μεγαλώνουν. Αυτό είναι 11

13 δυνατό λόγω της ωρίμανσης του εγκεφάλου και της ανάπτυξης του ελέγχου των κινήσεων και του λόγου που αφήνουν χώρο για την ανάπτυξη άλλων μορφών επιθετικότητας, όπως η λεκτική, αλλά και θετικών κοινωνικών συμπεριφορών (Bronson, Calkins & Degnan, 2005b. Keenan, Shaffer, 1994.). Το γεγονός αυτό δικαιολογεί και τις συνδέσεις που φαίνεται να υπάρχουν ανάμεσα στην επιθετικότητα, και ιδιαίτερα την αντιδραστική, με τις δυσκολίες στη συναισθηματική αυτορρύθμιση για τα παιδιά προσχολικής ηλικίας (Day, Bream, & Pal, Dodge, Dodge et al., Eisenberg, 2001). Τα παιδιά που αντιμετωπίζουν περισσότερες δυσκολίες σε αυτό, είναι αυτά τα οποία κινδυνεύουν σε μεγαλύτερο βαθμό να αναπτύξουν αντικοινωνικές συμπεριφορές αργότερα στη ζωή τους. Συμπερασματικά, σύμφωνα με τον Tremblay, είναι σημαντικότερο να εστιάσουμε στο πώς τα παιδιά μαθαίνουν να διατηρούν αυτές τις επιθετικές συμπεριφορές και όχι στο τι είναι αυτό που οδηγεί στη «γένεσή» τους (Tremblay, 2002, 2003) Θεωρίες μάθησης για την επιθετικότητα α) Η υπόθεση της απογοήτευσης επιθετικότητας του Dollard Η υπόθεση της απογοήτευσης επιθετικότητας υποστηρίζει ότι κάθε μορφή απογοήτευσης οδηγεί σε επιθετικότητα και ότι η επιθετικότητα με τη σειρά της οδηγεί πάντα σε απογοήτευση. Δεν είναι ξεκάθαρο πότε αρχίζει αυτός ο κύκλος ή πότε και πώς μαθαίνεται. Η υπόθεση του Dollard ότι η απογοήτευση συνδέεται πάντα με την επιθετικότητα ήταν αυτή που οδήγησε στη διεξαγωγή των πρώτων εμπειρικών ερευνών για την επιθετικότητα (Coie, Dodge & Lynam, 2006). Από την άλλη, θεωρητικοί όπως ο Bandura (1983) και ο Sears (αναφέρεται στο Shaffer, 1994) αμφισβήτησαν την απολυτότητα αυτής της υπόθεσης. Πιο συγκεκριμένα, υποστήριξαν ότι η απογοήτευση είναι επαρκής αλλά όχι και αναγκαία συνθήκη για την εκδήλωση επιθετικών συμπεριφορών και ότι υπάρχει η πιθανότητα το άτομο που νιώθει απογοήτευση να αντιδράσει με διαφορετικό τρόπο, όπως για παράδειγμα με κλάμα. Επιπλέον, υπάρχουν άνθρωποι που συμπεριφέρονται επιθετικά χωρίς να νιώθουν απογοήτευση, επομένως η υπόθεση αυτή χαρακτηρίζεται από κάποιες βασικές αδυναμίες. 12

14 β) Η αναθεωρημένη υπόθεση απογοήτευσης επιθετικότητας του Berkowitz Ο Berkowitz εμπλούτισε περαιτέρω την υπόθεση της απογοήτευσης επιθετικότητας του Dollard (Geen, Moeller, 2001). Πιο συγκεκριμένα, θεωρούσε ότι αυτό που κάνει η απογοήτευση είναι να προετοιμάζει το έδαφος για την επιθετικότητα. Επιπλέον, υποστήριξε ότι η απογοήτευση οδηγεί στην επιθετικότητα μέσα από την πρόκληση αρνητικών συναισθημάτων, όπως είναι ο θυμός, όταν το άτομο βρίσκεται αντιμέτωπο με μια αντίξοη συνθήκη. Η δυσάρεστη αυτή εμπειρία συνδέεται με συναισθηματικούς, γνωστικούς και κινητικούς μηχανισμούς που έχουν διαμορφωθεί από την εμπειρία και τη μάθηση οι οποίοι με τη σειρά τους οδηγούν σε δύο ειδών άμεσες και αυθόρμητες αντιδράσεις. Η πρώτη είναι η επιθετική αντίδραση και η δεύτερη είναι η φυγή από την κατάσταση. Το πώς θα αντιδράσει το άτομο εξαρτάται από το ποια τάση του είναι ισχυρότερη και ποια θα επικρατήσει έναντι της άλλης. Επομένως, η πρώτη αντίδραση στην απογοήτευση είναι συναισθηματική αλλά στη συνέχεια το άτομο μέσα από ανώτερες γνωστικές διαδικασίες αποδίδει προθέσεις και κρίνει σύμφωνα με τις καταστάσεις, υποκινώντας ή παρεμποδίζοντας με αυτό τον τρόπο την εκδήλωση επιθετικών συμπεριφορών (Berkowitz, Geen, 2001). Συμπερασματικά, ο Berkowitz θεωρεί την επιθετικότητα αποτέλεσμα ενός συνδυασμού εσωτερικών δυνάμεων, όπως ο θυμός, και εξωτερικών ερεθισμάτων που όμως δεν καθιστά σαφές το πώς γίνονται αντιληπτά ως επιθετικά σήματα, ούτε και τι συμβαίνει όταν υπάρχει επιθετικότητα χωρίς να υπάρχει θυμός (Shaffer, 1994). γ) Η θεωρία της κοινωνικής μάθησης του Bandura Μια από τις προσεγγίσεις στην έρευνα για την επιθετικότητα είναι αυτή της θεωρίας της κοινωνικής μάθησης, η οποία εστιάζει στην επιρροή του κοινωνικού περιβάλλοντος στην έναρξη και στην εξέλιξη αυτού του φαινομένου κατά την αναπτυξιακή πορεία του ατόμου (Bandura, Feshbach, Johannesson, 1974). Σύμφωνα με το Bandura (1973), «Οι άνθρωποι δε γεννιούνται με προδιαμορφωμένα ρεπερτόρια επιθετικής συμπεριφοράς. Θα πρέπει να τα μάθουν με τον έναν ή με τον άλλο τρόπο» (σελ. 61). Ο πυρήνας αυτής της θεωρίας επομένως, είναι η πεποίθηση ότι τα παιδιά μαθαίνουν συγκεκριμένες συμπεριφορές, όπως είναι 13

15 οι επιθετικές, μέσα από τη μίμηση και την ανατροφοδότηση από το κοινωνικό τους περιβάλλον. Πιο συγκεκριμένα, όσον αφορά στο σκέλος της μίμησης, διατυπώνεται η υπόθεση ότι οι γονείς είναι οι πρώτοι οι οποίοι λειτουργούν ως μοντέλα για τα παιδιά τους σχετικά με την επίλυση συγκρούσεων. Όταν αυτό γίνεται μέσα από την επιθετικότητα, τότε είναι πιο πιθανό να χρησιμοποιήσουν την επιθετικότητα και τα παιδιά στις δικές τους διαπροσωπικές σχέσεις (Durkin, 1995). Ένας άλλος τρόπος ανάπτυξης της επιθετικότητας μέσα από τη μίμηση είναι μέσα από την υπο κουλτούρα της γειτονιάς στην οποία μένουν τα παιδιά, όπου υπάρχει η πιθανότητα η επιθετικότητα να αποτελεί έναν τρόπο για να κερδίσει κάποιος κοινωνική αποδοχή. Ο τρίτος τρόπος με τον οποίο ενθαρρύνεται η επιθετικότητα μέσα από το μηχανισμό της μίμησης είναι τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης, ιδιαίτερα μέσα από την έκθεση των παιδιών σε ένα εύρος επιθετικών πράξεων το οποίο με τη σειρά του αυξάνει τις πιθανότητες για ανάπτυξη και διατήρηση των επιθετικών συμπεριφορών των παιδιών (Durkin, Renfrew, 1997). Σχετικά με το δεύτερο σκέλος, αυτό της ανατροφοδότησης των επιθετικών συμπεριφορών και της μάθησης μέσω της άμεσης εμπειρίας, πολλές είναι οι έρευνες, όπως αυτές των Bandura, Crowley και Lovaas που επιβεβαιώνουν ότι, όταν οι επιθετικές συμπεριφορές ενισχύονται από το άμεσο περιβάλλον, τότε η επιθετικότητα αυξάνεται (αναφέρεται σε Shaffer, 1994). Αυτό σημαίνει ότι αν ένα παιδί απολαμβάνει οφέλη και πετυχαίνει το στόχο του μέσα από την επιθετικότητα, τότε έχει περισσότερες πιθανότητες να χρησιμοποιήσει τα ίδια μέσα, δηλαδή τις επιθετικές πράξεις, στο μέλλον, τόσο στις ίδιες, όσο και σε διαφορετικές καταστάσεις (Bandura, Krahé, Shaffer, 1994). Επιπλέον, πολύ σημαντικό στοιχείο αυτής της προσέγγισης είναι ότι δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στις κοινωνικές αποδόσεις των παρατηρητών μιας επιθετικής πράξης, τους λόγους δηλαδή για τους οποίους οι άνθρωποι χαρακτηρίζουν μια πράξη ως επιθετική ή όχι. Σύμφωνα με το Bandura (1983) λοιπόν, η επιθετικότητα είναι μια κοινωνική ταμπέλα η οποία αποδίδεται σε ένα άτομο ή μια πράξη με βάση κοινωνικούς, προσωπικούς και περιστασιακούς παράγοντες, όπως οι αντιλήψεις του παρατηρητή για το τι είναι η επιθετικότητα, το πλαίσιο μέσα στο οποίο συμβαίνει η επιθετική πράξη, αλλά και τα χαρακτηριστικά των ατόμων που εμπλέκονται στο συμβάν. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα πολλές φορές οι παρατηρητές αλλά και οι συμμετέχοντες στο ίδιο επιθετικό συμβάν να έχουν τελείως ή μερικώς διαφορετική 14

16 αντίληψη για το τι ακριβώς συνέβη και ποιες ήταν οι προθέσεις των συμμετεχόντων (Bandura, 1973, Shaffer, 1994). Αυτή η έμφαση που δίνετε από τη θεωρία στην επίδραση του κοινωνικού περιβάλλοντος στην εμφάνιση και στην ανάπτυξη της επιθετικότητας, σαφώς δε σημαίνει ότι παραγνωρίζεται η συμβολή των ενστίκτων και του θυμού. Σύμφωνα με τη θεωρία, η ύπαρξη αυτών των παραγόντων συμβάλει στο φαινόμενο της επιθετικότητας αλλά δεν είναι προαπαιτούμενο για την εμφάνισή της. Η επίδρασή τους περιορίζεται στην αύξηση των πιθανοτήτων για επιθετική συμπεριφορά σε περιπτώσεις εσωτερικής διέγερσης (Bandura, 1983). Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο προτείνεται ο περιορισμός των εξωτερικών ενισχύσεων και ερεθισμάτων που συμβάλουν στη διατήρηση της επιθετικότητας, όταν ο στόχος είναι η μείωση των επιθετικών συμπεριφορών, δεδομένου ότι αυτό είναι το κομμάτι στο οποίο υπάρχει δυνατότητα άμεσης παρέμβασης (Bandura, Renfrew, 1997). Μια θεωρία η οποία διατυπώθηκε μέσα στα πλαίσια της προσέγγισης της κοινωνικής μάθησης είναι η θεωρία του μοντέλου του εξαναγκασμού που προτάθηκε από την Patterson (1976, 1982). Η θεωρία αυτή περιγράφει την παιδική επιθετικότητα ως αποτέλεσμα της ανατροφοδότησης των επιθετικών συμπεριφορών από την οικογένεια. Η διαφορά της με την κλασσική θεωρία της κοινωνικής μάθησης είναι ότι η Patterson υποστηρίζει ότι οι επιθετικές συμπεριφορές πιθανόν να καθορίζονται σε μεγαλύτερο βαθμό από ένα βιολογικό υπόβαθρο, και ότι η οικογένεια μπορεί απλά να συμβάλει στη διατήρηση ή και στην αύξησή τους μέσα από τις διαδικασίες ανατροφοδότησης (Patterson, 1982). Φαίνεται πάντως ότι η ισχύς της θεωρίας της κοινωνικής μάθησης στην ανάπτυξη της επιθετικότητας στην παιδική ηλικία έχει επιβεβαιωθεί από αρκετές έρευνες και το ίδιο ισχύει και για την πρόληψη και αντιμετώπισή της, ιδίως σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας (Bandura, Johannesson, Reid, Eddy, Fetrow, & Stoolmiller, Snyder et al, Webster-Stratton, Reid, & Hammond, 2004). δ) Η θεωρία της επεξεργασίας κοινωνικών πληροφοριών του Dodge Σύμφωνα με τη θεωρία της επεξεργασίας κοινωνικών πληροφοριών, το αν ένα παιδί θα αντιδράσει επιθετικά ή όχι, δεν εξαρτάται από την παρουσία απογοήτευσης, θυμού ή επιθετικών σημάτων, αλλά από τον τρόπο με τον οποίο επεξεργάζεται και 15

17 ερμηνεύει αυτά τα σήματα (Chan, Dodge, Shaffer, 1994).Στη θεωρία του Dodge (1986) υποστηρίζεται ότι το παιδί εισέρχεται σε μια κοινωνική κατάσταση έχοντας μια βάση δεδομένων από παρελθούσες εμπειρίες όπως επίσης και ένα στόχο, για παράδειγμα να κάνει φίλους ή να αποφύγει μια διαμάχη. Οι αναμνήσεις των παιδιών από προηγούμενες εμπειρίες μάθησης συμπεριλαμβάνουν συναισθηματικούς αλλά και φυσιολογικούς παράγοντες οι οποίοι με τη σειρά τους επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο θα αντιδράσει το άτομο σε μια δεδομένη κατάσταση. Όταν για παράδειγμα, το παιδί θα σκοντάψει πάνω στο πόδι ενός άλλου παιδιού, τότε η αντίδραση του παιδιού θα εξαρτηθεί από την έκβαση έξι γνωστικών βημάτων τα οποία θα αναφερθούν παρακάτω (βλ. σχήμα 1). Στο πρώτο βήμα, τη φάση της κωδικοποίησης, το παιδί συλλέγει πληροφορίες σχετικές με το συμβάν και κοινωνικές πληροφορίες από το περιβάλλον. Στο παράδειγμα που δόθηκε προηγουμένως, το παιδί θα δει την αντίδραση του παιδιού πάνω στο οποίο σκόνταψε, αν γελάει, αν δείχνει ανήσυχο ή αν κοιτάζει αλλού. Αυτό θα επηρεάσει τις αντιδράσεις του παιδιού. Στο δεύτερο βήμα, στη φάση της ερμηνείας, το παιδί θα συγκρίνει τις πληροφορίες που συνέλλεξε στο παρόν συμβάν με πληροφορίες από παρόμοια γεγονότα του παρελθόντος. Επίσης, θα συνυπολογίσει τους λόγους για τους οποίους μπήκε σε αυτήν την κατάσταση και θα αποφασίσει για τις προθέσεις του άλλου παιδιού, δηλαδή αν ήταν ατύχημα ή αν υπήρχε πρόθεση από τη μεριά του άλλου. Αυτό θα επηρεάσει την αντίληψη του παιδιού για το συμβάν. Στη συνέχεια το παιδί θα αναλογιστεί και θα αποφασίσει ποιοι είναι οι κοινωνικοί του στόχοι στη συγκεκριμένη περίπτωση, όπως το να κάνει φίλους ή να μείνει έξω από έναν καυγά. Το επόμενο βήμα είναι η αναζήτηση πιθανών λύσεων στο παρόν πρόβλημα, όπως το αντιλαμβάνεται το ίδιο το παιδί, σύμφωνα με τη βάση εμπειριών και αναμνήσεων από παρόμοια γεγονότα. Πιο συγκεκριμένα, το παιδί ανακαλεί τις αντιδράσεις που είχε σε παρόμοια περιστατικά, καθώς επίσης και τις συνέπειες των αντιδράσεών του. Έπειτα, αυτές οι λύσεις αξιολογούνται και στη συνέχεια επιλέγονται οι πιθανές αντιδράσεις. Το παιδί ζυγίζει τα υπέρ και τα κατά των πιθανών αντιδράσεων και στη συνέχεια επιλέγει το καλύτερο για τις συγκεκριμένες συνθήκες. Το τελευταίο βήμα είναι η πραγματοποίηση της επιλογής του παιδιού. Τέλος, αξιολογείται η επιτυχία ή όχι της επιλογής που έγινε και οι πληροφορίες και η ανατροφοδότηση για το συγκεκριμένο συμβάν αποθηκεύονται στη βάση με τα παρόμοια γεγονότα (Chan, Dodge, Semrud-Clikeman, 2007). 16

18 Σύμφωνα με το Dodge, οι ατομικές διαφορές σχετικά με την εκδήλωση επιθετικών συμπεριφορών οφείλονται ακριβώς στις διαφορετικές εμπειρίες αλλά και στις διαφορές στις δεξιότητες επεξεργασίας πληροφοριών (Semrud-Clikeman, 2007). Επιπλέον, τα παιδιά που εκδηλώνουν υπερβολική επιθετικότητα έχουν την τάση να αποδίδουν συχνότερα εχθρικές προθέσεις και στους άλλους. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να αποδίδονται αρνητικές και επιθετικές προθέσεις ακόμη και σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχουν και τα παιδιά αυτά να μπαίνουν στη διαδικασία να αναζητούν κοινωνικές πληροφορίες που να επιβεβαιώνουν τις αρνητικές υποθέσεις τους. Αφού το παιδί έχει αποδώσει με μεγαλύτερη ευκολία εχθρικές προθέσεις στον άλλο, τότε είναι πολύ πιθανότερο να αντιδράσει και το ίδιο με επιθετικό τρόπο στο συμβάν. Μια επιθετική αντίδραση θα έχει στη συνέχεια ως αποτέλεσμα την αντεπίθεση του άλλου παιδιού, η οποία με τη σειρά της θα έρθει να ανατροφοδοτήσει τις εχθρικές προθέσεις που το παιδί είχε ήδη αποδώσει. Επομένως, μέσω αυτής της ακολουθίας γεγονότων, ερμηνειών και αποδόσεων προθέσεων, ο κύκλος της επιθετικότητας ανατροφοδοτείται και συνεχίζεται (Krahé, Shaffer, 1994) Αυτή η τάση απόδοσης εχθρικών προθέσεων εκεί όπου τα κοινωνικά στοιχεία είναι ασαφή ή ανύπαρκτα, ονομάζεται προκατάληψη εχθρικής απόδοσης. Οι δυσκολίες στην επεξεργασία κοινωνικών πληροφοριών έχουν επιπλέον επιπτώσεις στην ικανότητα προσαρμογής της συμπεριφοράς του παιδιού σε περιπτώσεις απογοήτευσης και θυμού. Οι δυσκολίες των επιθετικών παιδιών μάλιστα, εντοπίζονται σε όλες τις φάσεις της επεξεργασίας κοινωνικών πληροφοριών. Φαίνεται ότι τα παιδιά με ελλείμματα σε αυτόν τον τομέα βλέπουν την επιθετικότητα ως ένα τρόπο επίλυσης προβλημάτων, χωρίς να μπορούν να αντιληφθούν τις επιπτώσεις των πράξεών τους και χωρίς να μπορούν να γενικεύσουν τις αποτελεσματικές λύσεις που πιθανόν να υιοθέτησαν σε άλλες περιπτώσεις (Larson & Lochman, Semrud-Clikeman, 2007). Παρόλα αυτά, η θεωρία του Dodge δεν επιτυγχάνει να εξηγήσει το πώς και το γιατί τα επιθετικά παιδιά εξ αρχής επεξεργάζονται τις κοινωνικές πληροφορίες με τρόπο που να κατευθύνει στην υιοθέτηση της επιθετικότητας, ενώ τα υπόλοιπα παιδιά όχι (Hudley, 1994). 17

19 Σχήμα 1: τα γνωστικά βήματα της θεωρίας της επεξεργασίας κοινωνικών πληροφοριών του Dodge (προσαρμογή από Geen, 2001, p. 51) 18

20 1.4 Φανερή επιθετικότητα Με τον όρο φανερή επιθετικότητα περιγράφονται πράξεις σωματικής επιθετικότητας, όπως το χτύπημα, το σπρώξιμο, το δάγκωμα, οι κλωτσιές και το πέταγμα αντικειμένων, όπως επίσης και οι απειλές για πραγματοποίηση τέτοιων πράξεων, οι οποίες έχουν ως στόχο να βλάψουν ένα άλλο άτομο μέσα από τη χρήση φυσικών μέσων (Coie & Dodge, Crick & Grotpeter, 1995). Επιπλέον, φανερή επιθετικότητα θεωρείται και η χρήση προσβλητικών λέξεων εναντίον ενός άλλου ατόμου που σκοπό έχει να το πληγώσει (Goldstein, Tisak & Boxer, 2002). Αυτός είναι ο ορισμός που υιοθετείται και στην παρούσα έρευνα. Έρευνες όπως αυτές των Guerra, Tolan, Huesmann, Van Acker και Eron (1995), και Goldstein, Tisak και Boxer (2002), έχουν δείξει ότι η μελέτη της φανερής επιθετικότητας αποτελεί ένα πεδίο έρευνας που έχει να προσφέρει πολλά στην κατανόηση του φαινομένου της επιθετικότητας, ιδιαίτερα μέσα από μια αναπτυξιακή σκοπιά. Αυτό συμβαίνει διότι η προσχολική ηλικία είναι η περίοδος κατά την οποία παρατηρείται η μεγαλύτερη αύξηση των εκδηλώσεων φανερής επιθετικότητας μεταξύ συνομηλίκων και φαίνεται ότι αποτελεί ένα χαρακτηριστικό το οποίο επιμένει στο χρόνο και προβλέπει τις δυσκολίες στη ομαλή κοινωνική προσαρμογή των παιδιών μέχρι και την ενήλικη ζωή. Επομένως, η προσχολική ηλικία αποτελεί την καταλληλότερη περίοδο για έγκαιρη πρόληψη, αναγνώριση και αντιμετώπιση του φαινομένου προς αποφυγή της διαιώνισης αλλά και της επιδείνωσής του (Denham et al., Huesmann & Moise, Loeber & Stouthamer-Loeber, Rubin et al., 2003). Από τη μέχρι τώρα βιβλιογραφία, φαίνεται ότι η φανερή επιθετικότητα είναι ο τύπος επιθετικότητας ο οποίος έχει μελετηθεί περισσότερο και διαχρονικότερα σε σχέση με άλλες μορφές, όπως η επιθετικότητα σχέσεων, ιδίως στην προσχολική ηλικία και ιδίως στα αγόρια (Crick et al., Crick et al., 1997). Δεδομένου ότι η φανερή επιθετικότητα δεν προϋποθέτει την ανάπτυξη των γνωστικών και γλωσσικών δεξιοτήτων, τουλάχιστον όχι τόσο όσο οι πιο εκλεπτυσμένες και περίπλοκες μορφές επιθετικότητας, είναι σίγουρα η μορφή επιθετικότητας που παρατηρείται πρώτη αλλά και ευκολότερα από το περιβάλλον των παιδιών το οποίο καλείται να εκτιμήσει και να δώσει πληροφορίες για τις επιθετικές πράξεις που παρατηρεί (Bonica et al, Renouf et al, 2010). 19

21 1.5 Επιθετικότητα σχέσεων Όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, η επιθετικότητα σχέσεων είναι η επιθετικότητα η οποία έχει ως στόχο να βλάψει ένα άλλο άτομο μέσω της καταστροφής των διαπροσωπικών του σχέσεων με τους συνομηλίκους, των φιλικών του σχέσεων και της αποδοχής του στην ομάδα (Simmons, 2002). Η επιθετικότητα σχέσεων μπορεί να εκδηλώνεται με λεκτικούς ή μη λεκτικούς τρόπους, μπορεί να είναι άμεση ή έμμεση, μέσα από την ενθάρρυνση τρίτων ατόμων να αποκλείσουν κάποιον από την ομάδα, και μπορεί να είναι ακόμη και η απειλή για κάτι τέτοιο (McEvoy, Estrem, Rodriguez, & Olson, 2003, σελ. 53). Τα χρόνια της προσχολικής ηλικίας, αν και ερευνήθηκαν μόλις τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια, φαίνεται να είναι πολύ σημαντικά στη μελέτη της επιθετικότητας σχέσεων και των σχέσεων μεταξύ συνομηλίκων. Η έρευνα μέχρι τώρα έχει δείξει ότι τέτοιες πράξεις είναι ήδη εμφανείς από την ηλικία των δυόμιση ετών και ότι υπάρχει η δυνατότητα για αξιόπιστη παρατήρηση του φαινομένου στο φυσικό περιβάλλον των παιδιών (Crick et al, McEvoy, Estrem, Rodriguez, & Olson, Ostrov & Keating, 2004). Μια θεωρία η οποία έχει διατυπωθεί, πέραν των όσων προαναφέρθηκαν, και η οποία προσπαθεί να ερμηνεύσει την επιθετικότητα σχέσεων είναι αυτή του Hawley (2003) που ονομάζεται Θεωρία του Ελέγχου των Πόρων. Σύμφωνα με αυτήν τη θεωρία, διάφορες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των παιδιών απαιτούν ανταγωνισμό σε σχέση με τους πόρους (την προσοχή των συνομηλίκων ή των ενηλίκων, ένα αντικείμενο, ή τη σειρά τους σε ένα παιχνίδι). Αυτός ο ανταγωνισμός έχει ως αποτέλεσμα την ανάγκη για χρήση των «στρατηγικών προσπαθειών ελέγχου». Για παράδειγμα, αν ένα παιδί θέλει το παιχνίδι ενός άλλου παιδιού, μπορεί να δράσει είτε με τη θετική κοινωνική στρατηγική (να πει στο άλλο παιδί: «μπορώ να παίξω λίγο με το παιχνίδι σου;»), ή μπορεί να το διεκδικήσει με εξαναγκαστικές στρατηγικές (να σκεφτεί: «αν σπρώξω κάποιον πάνω σ αυτό το παιδί, τότε θα το σπρώξει κι αυτός και η δασκάλα θα τον βάλει τιμωρία και τότε εγώ θα μπορώ να παίξω με το παιχνίδι του.»). Τα παιδιά που χρησιμοποιούν και τα δύο είδη στρατηγικών, εκδηλώνουν επιθετικότητα, και συγκεκριμένα επιθετικότητα σχέσεων, σε μεγαλύτερο βαθμό (Hawley, 2003). Το ενδιαφέρον μάλιστα είναι ότι αυτά τα παιδιά φαίνεται να έχουν πιο ανεπτυγμένες γλωσσικές δεξιότητες, όπως επίσης και ηθική ωριμότητα σε σχέση με τα παιδιά που εκδηλώνουν σε μικρότερο βαθμό επιθετικότητα σχέσεων, όπως 20

22 επίσης έχουν πιο εξελιγμένη την ικανότητα να αντιλαμβάνονται την οπτική του άλλου και να επιλέγουν στρατηγική ανάλογα με τις συνθήκες (Hawley, 2003). Τα δεδομένα αυτά ανατρέπουν την άποψη που επικρατούσε και που υποστήριζε ότι τα παιδιά προσχολικής ηλικίας δεν είναι σε θέση να χρησιμοποιούν εκλεπτυσμένες μορφές επιθετικότητας, όπως η επιθετικότητα σχέσεων, λόγω των περιορισμένων γνωστικών, λεκτικών και κοινωνικών τους δεξιοτήτων. Επιπλέον, ανατρέπεται και η πεποίθηση ότι τα κορίτσια δεν δείχνουν επιθετικότητα όσο τα αγόρια, αφού με το να συμπεριληφθούν μορφές επιθετικότητας λιγότερο «οφθαλμοφανείς» φαίνεται ότι καθ όλη τη διάρκεια της ανάπτυξης, από την προσχολική ηλικία μέχρι και την εφηβεία, τόσο τα αγόρια, όσο και τα κορίτσια μπορεί να είναι επιθετικά, έστω και με διαφορετικό τρόπο (Crick et al, 1999). Παρά τις διαφορές της με τη φανερή επιθετικότητα, φαίνεται ότι οι επιπτώσεις στην κοινωνική και ψυχολογική προσαρμογή των παιδιών είναι αρκετά σοβαρές και ότι πρόκειται για ένα φαινόμενο που επιμένει στο πέρασμα του χρόνου (Crick, Casas & Ku, Crick et al, 1997). Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η έρευνα θα πρέπει να εστιάσει στην κατανόησή του καθώς επίσης και στον καθορισμό των παραγόντων με τους οποίους συνδέεται με στόχο την κατάλληλη αντιμετώπισή του. 1.6 Συνέπειες επιθετικότητας Η επιθετικότητα στην προσχολική ηλικία, σε όλες τις μορφές της, έχει βρεθεί να συνδέεται με επιπτώσεις σε πολλούς τομείς της λειτουργικότητας των παιδιών. Μάλιστα, φαίνεται ότι αυτές οι επιπτώσεις διατηρούνται, ή και επιδεινώνονται, για κάποιο ποσοστό από τα παιδιά αυτά σε βάθος χρόνου, και ενδέχεται να φτάσουν μέχρι και στην ενήλικη ζωή με προβλήματα που επηρεάζουν άμεσα την κοινωνία, όπως, η παραβατικότητα, η εγκατάλειψη του σχολείου και η ψυχική ασθένεια (Huesmann, Eron, & Dubow, McMonagle, Miller-Johnson, Coie, Maumary-Gremaud, & Bierman, Risi, Gerhardstein, & Kistner, 2003). Φαίνεται επίσης, ότι οι επιπτώσεις αυτές είναι διαφορετικές, ανάλογα με τη μορφή επιθετικότητας που εκδηλώνει το κάθε παιδί. Πιο συγκεκριμένα, οι τομείς που επηρεάζονται είναι αυτοί των κοινωνικών σχέσεων, της ακαδημαϊκής επίδοσης, της λειτουργίας της οικογένειας και της ψυχικής υγείας (Campbell et al., Baillargeon, et al., 2007a. Lee, Baillargeon, 21

23 Vermunt, Wu, & Tremblay, 2007). Για τις επιπτώσεις και τις συνδέσεις της επιθετικότητας με την ψυχική υγεία θα γίνει εκτενής αναφορά στην ενότητα 1.9. Όσον αφορά στις κοινωνικές σχέσεις, έρευνες έχουν δείξει ότι τα παιδιά που εκδηλώνουν επιθετικότητα αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην κοινωνική τους λειτουργικότητα, και προβλήματα όπως η απόρριψη από τους συνομηλίκους, η διατήρηση φιλιών οι οποίες χαρακτηρίζονται από συγκρούσεις και οι μικρότερες πιθανότητες για διαμόρφωση και διατήρηση υγιών και θετικών σχέσεων με τους συνομηλίκους (Ladd, Sebanc, Sutton et al, Wood, Cowan & Baker, 2002). Οι Vitaro, Gagnon και Tremblay (1990) βρήκαν ότι τα παιδιά που «μάλωναν περισσότερο» ή «ενοχλούσαν στην τάξη» μοιράζονταν λιγότερο, συγκρούονταν περισσότερο και ενοχλούσαν τους άλλους, έχοντας ως συνέπεια την απόρριψη από τους συνομηλίκους. Μάλιστα, αυτή η απόρριψη ήταν εμφανής ακόμη κι ένα χρόνο μετά τις πρώτες μετρήσεις, σημάδι της σταθερότητας των επιπτώσεων της επιθετικότητας στη λειτουργικότητα του ατόμου. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι βρέθηκε ότι τα παιδιά που εκδήλωναν επιθετικότητα σχέσεων είχαν πιο στενές και αποκλειστικές φιλικές σχέσεις συγκριτικά με τα παιδιά που εκδήλωναν άλλου είδους επιθετικότητα, ανεξάρτητα από το επίπεδο συγκρούσεων στις σχέσεις, υποδεικνύοντας έτσι ότι πιθανότατα τα παιδιά αυτά δεν υστερούν στην ανάπτυξη των κοινωνικών τους δεξιοτήτων, αλλά για διαφορετικούς λόγους χρησιμοποιούν στις σχέσεις τους τέτοιες μορφές επιθετικότητας, λόγοι οι οποίοι δεν είναι σαφείς και θα πρέπει να διερευνηθούν περαιτέρω (Sebanc, 2003). Σχετικά με το δεύτερο τομέα που αναφέρθηκε ότι επηρεάζεται αρνητικά από την εκδήλωση επιθετικών συμπεριφορών, την ακαδημαϊκή επίδοση, έρευνες έχουν δείξει ότι υπάρχει σύνδεση μεταξύ της επιθετικότητας, και ιδιαίτερα της σωματικής, με τη χαμηλή σχολική επίδοση και τη σχολική αποτυχία (Barrington & Hendricks, Cairns, Cairns, and Neckerman, Hawkins et al, Risi, Gerhardstein, & Kistner, Shinn et al, Trembley, 1992). Μακροπρόθεσμα, αυτό έχει ως αποτέλεσμα τα μεγαλύτερα ποσοστά εγκατάλειψης του σχολείου, όπως προαναφέρθηκε, και τη δυσκολότερη επαγγελματική αποκατάσταση στην ενήλικη ζωή (Ensminger & Slusarckick, Risi, Gerhardstein & Kistner. 2003). Παρόλα αυτά, δεν είναι ξεκάθαρο αν αυτές οι ακαδημαϊκές δυσκολίες συνδέονται άμεσα με την επιθετικότητα, ή αν σχετίζονται και με τις συγκρούσεις με τους εκπαιδευτικούς, καθώς είναι γνωστό ότι οι συγκρούσεις με τους δάσκαλους συνδέονται με χαμηλές 22

24 προσδοκίες από τη μεριά τους οι οποίες με τη σειρά τους επηρεάζουν τη σχολική επίδοση των παιδιών (Brophy, Meyer, 1985). Από την επιθετική συμπεριφορά των παιδιών, σημαντικές είναι οι συνέπειες και για τη λειτουργία της οικογένειας. Πιο συγκεκριμένα, έρευνες έχουν δείξει ότι οι οικογένειες των παιδιών με επιθετική συμπεριφορά αντιμετωπίζουν δυσκολίες στην καθημερινότητά τους, τόσο στο σπίτι και στην αντιμετώπιση αυτών των συμπεριφορών, όσο και στην εργασία τους, διότι αναγκάζονται να απουσιάζουν περισσότερες φορές από αυτή και να μειώνεται με αυτόν τον τρόπο η αποδοτικότητά τους (Knapp, Scott & Davies, Raaijmakers et al, Romeo, Knapp & Scott, 2006). Επιπλέον, οι γονείς των επιθετικών παιδιών φαίνεται να έχουν περισσότερο άγχος και ανησυχία για την ανατροφή των παιδιών τους, γενικά αλλά και στην καθημερινότητά τους, σε σχέση με τους γονείς των άλλων παιδιών (Bussing et al., 2003a). Αυτό φαίνεται να έχει σαν αποτέλεσμα και τη συχνότερη χρήση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας, συγκριτικά με τους γονείς που αναφέρουν λιγότερες επιθετικές συμπεριφορές για τα παιδιά τους (Knapp, Scott & Davies, 1999). Κλείνοντας την αναφορά στις επιπτώσεις της επιθετικότητας στη λειτουργικότητα του παιδιού και της οικογένειας, και κατ επέκταση στην κοινωνία, το πιο σημαντικό και κοινά αποδεκτό στοιχείο από τους ερευνητές είναι αυτό της σταθερότητας του φαινομένου σε βάθος χρόνου. Η έρευνα τα τελευταία 30 χρόνια έχει δείξει ότι η επιθετικότητα είναι σταθερό χαρακτηριστικό του ατόμου και ότι μπορεί να εκδηλωθεί ήδη από τη βρεφική ηλικία και να διαρκέσει μέχρι και την ενήλικη ζωή. Μάλιστα, ο πιο ικανοποιητικός προβλεπτικός παράγοντας για την παραβατικότητα ανηλίκων και τα ποσοστά υποτροπής φαίνεται ότι είναι η συχνότητα των επιθετικών συμπεριφορών στο παρελθόν. (Campbell, Loeber & Dishion, Olewus, Tremblay et al., 2004). Τα παιδιά τα οποία εκδηλώνουν επιθετικότητα ήδη από μικρή ηλικία, έχουν σοβαρές πιθανότητες να συνεχίσουν αυτού του είδους τη συμπεριφορά σε όλη την παιδική, εφηβική και ενήλικη ζωή, ιδίως όταν οι επιθετικές συμπεριφορές νωρίς στη ζωή είναι συχνότερες και σοβαρότερες (Campbell, et al, Tremblay, 2000). Τα ευρήματα αυτά είναι ιδιαίτερα σημαντικά καθώς υποδεικνύουν ότι οι ενήλικες που εκδηλώνουν επιθετικότητα δεν ξεκινούν να συμπεριφέρονται με αυτόν τον τρόπο στην ενήλικη ζωή, ούτε καν στην εφηβεία. Οι ενήλικες που είναι οι δράστες σοβαρών επιθετικών περιστατικών συχνά αναφέρεται ότι είχαν προβλήματα 23

25 διαγωγής και είχαν εκδηλώσει σημαντικά επίπεδα επιθετικότητας στην παιδική τους ηλικία, επιβεβαιώνοντας με αυτό τον τρόπο ότι όταν συμβαίνει κάποιο περιστατικό σοβαρής βίας, σπάνια πρόκειται για μεμονωμένο περιστατικό (Ingoldsby et al., Loeber & Hay, Moffitt et al., 2002). Τα στοιχεία αυτά συμφωνούν και με την πρόσφατη έρευνα για την αναπτυξιακή πορεία του φαινομένου της επιθετικότητας (Broidy et al., Campbell et al, Côté et al, Shaw et al., 2005) τα οποία έχουν δείξει ότι υπάρχουν πολλά μονοπάτια που οδηγούν και συμβάλουν στην ανάπτυξή της επιθετικότητας, αλλά κοινό στοιχείο αποτελεί η διαχρονικότητα της πορείας της η οποία μπορεί να αναγνωριστεί ήδη από τη βρεφική ηλικία (Alink et al., Tremblay et al., 2004). 1.7 Επιθετικότητα και κοινωνικοδημογραφικοί παράγοντες Έχοντας ως στόχο την αποτελεσματικότερη κατανόηση του φαινομένου της επιθετικότητας, είναι πολύ σημαντικό να μελετηθούν οι παράγοντες που σχετίζονται με αυτό. Ιδιαίτερα για την προσχολική ηλικία, όπου οι έρευνες και η βιβλιογραφία είναι πιο περιορισμένη, στόχος είναι η ακριβής εκτίμηση όλων των μορφών του φαινομένου, και συγκεκριμένα της φανερής επιθετικότητας και της επιθετικότητας σχέσεων, όπως επίσης και η διερεύνηση των παραγόντων που σχετίζονται με αυτό, έτσι ώστε να αναπτυχθούν και οι κατάλληλες παρεμβάσεις. Στη συνέχεια αναφέρονται τα ερευνητικά δεδομένα που υπάρχουν και που συνδέουν την επιθετικότητα με τους κοινωνικοδημογραφικούς παράγοντες του παιδιού και της οικογένειάς του. Από τους κοινωνικοδημογραφικούς παράγοντες οι οποίοι έχουν μελετηθεί σε σχέση με την επιθετικότητα, ο πιο καθοριστικός φαίνεται να είναι το φύλο, παρόλο που τα ευρήματα πολλές φορές είναι αντιφατικά. Είναι κοινή πεποίθηση ότι οι άντρες είναι περισσότερο επιθετικοί από τις γυναίκες (Krahé, 2001). Αρκετές είναι και οι έρευνες που έχουν να καταδείξουν αντίστοιχα ευρήματα (Connor et al., Emery, Gottman & Fainsilber, Keenan & Shaw, 1997). Μάλιστα, σε μεταανάλυση των Archer και Cote, (2005) για τις διαφορές φύλου στην επιθετικότητα ανάμεσα σε αγόρια και κορίτσια βρέθηκε ότι τα αγόρια έχουν υψηλότερα ποσοστά επιθετικότητας, και σε πιο πρόσφατη μετα-ανάλυση του Card και των συνεργατών του (2008) σε σύνολο 148 ερευνών, οι 107 ανέφεραν στατιστικώς σημαντικές 24

26 διαφορές φύλου, τόσο στη φανερή επιθετικότητα, όσο και στην επιθετικότητα σχέσεων. Επιπλέον, φαίνεται ότι το φύλο επηρεάζει και το ποιος είναι ο αποδέκτης της επιθετικής πράξης, καθώς η Crick και οι συνεργάτες της (2006) βρήκαν ότι τα παιδιά συνήθως απευθύνουν τις επιθετικές τους πράξεις σε παιδιά του ίδιου φύλου. Σύμφωνα με πρόσφατες έρευνες όμως, όπως αυτή του Alink και των συνεργατών του (2006), τα ποσοστά της επιθετικότητας στην προσχολική ηλικία είναι συγκρίσιμα για τα αγόρια και τα κορίτσια. Υπάρχουν μάλιστα κάποιοι ερευνητές οι οποίοι υποστηρίζουν ότι οι διαφορές φύλου που καταγράφονται από τις έρευνες αποτελούν κατασκεύασμα του τρόπου με τον οποίο ερευνάται η επιθετικότητα και του τύπου της επιθετικότητας που εκτιμάται και ότι αν συνεκτιμηθούν και άλλοι τύποι επιθετικότητας, τότε οι διαφορές φύλου δε θα είναι τόσο εμφανείς όσον αφορά στη συχνότητα των επιθετικών πράξεων γενικά (Crick et al., Crick, 1995). Παρόλα αυτά, φαίνεται ότι υπάρχουν διαφορές φύλου αναφορικά με τον τύπο επιθετικότητας, με τα αγόρια να εκδηλώνουν περισσότερο σωματική επιθετικότητα και τα κορίτσια να εκδηλώνουν περισσότερο επιθετικότητα σχέσεων (Archer & Côté, Crick & Grotpeter, Little, Jones, Henrich &Hawley, Ostrov & Keating, Vaillancourt, 2005). Επιπλέον, φαίνεται ότι η φανερή επιθετικότητα των κοριτσιών μειώνεται δραματικά μετά την ηλικία των τεσσάρων και ότι τα κορίτσια είναι πιο έτοιμα αναπτυξιακά, σε σχέση με τα αγόρια, για τη μετάβαση από τη σωματική επιθετικότητα στην επιθετικότητα σχέσεων, λόγω ανεπτυγμένων κοινωνικών δεξιοτήτων (Craig & Pepler, Lagerspetz & Bjorkqvist, 1994). Όσον αφορά στην επιθετικότητα σχέσεων, όπως προαναφέρθηκε, πολλές είναι οι έρευνες που έχουν δείξει ότι παρατηρείται πιο συχνά στα κορίτσια προσχολικής ηλικίας συγκριτικά με τα αγόρια (Bonica et al., Crick et al., Crick et al., Crick, Ostrov & Kawabata, McNeilly-Choque et al, 1996). Παρόλα αυτά, υπάρχουν έρευνες, όπως αυτή του McEvoy και των συνεργατών του (2003), η οποία έδειξε ότι τα αγόρια προσχολικής ηλικίας εμπλέκονται περισσότερο σε επιθετικές πράξεις, είτε σωματικής επιθετικότητας, είτε επιθετικότητας σχέσεων σε σχέση με τα κορίτσια. Πιο συγκεκριμένα, οι ερευνητές βρήκαν ότι η επιθετικότητα σχέσεων ήταν η πιο συχνή μορφή επιθετικότητας στα κορίτσια προσχολικής ηλικίας, αλλά ότι τα αγόρια ήταν συνολικά πιο επιθετικά από τα κορίτσια και συμμετείχαν σε περισσότερα περιστατικά επιθετικότητας σχέσεων. 25

27 Διάφορες ερμηνείες έχουν δοθεί για αυτές τις διαφορές. Πιο συγκεκριμένα, από βιολογικής σκοπιάς έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι οι διαφορές φύλου σε σχέση με την επιθετικότητα οφείλονται σε ορμονικές διαφορές, όπως τα επίπεδα των ανδρογόνων και της τεστοστερόνης. Αν και αυτό έχει επιβεβαιωθεί σε μελέτες ζώων, δεν υπάρχουν επαρκείς αποδείξεις ότι το ίδιο ισχύει και για τους ανθρώπους (Shaffer, 1994). Από κοινωνικής σκοπιάς, οι διαφορές φύλου πιθανόν να οφείλονται στους διαφορετικούς τρόπους κοινωνικοποίησης αγοριών και κοριτσιών και στην αποθάρρυνση των κοριτσιών από το να υιοθετούν εξωτερικευμένες συμπεριφορές (Keenan & Shaw, 1997).Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι διαφορές φύλου είναι εμφανείς από την ηλικία των τριών και μετά, ενώ σε ηλικία ενός έτους δεν υπάρχουν διαφορές μεταξύ αγοριών και κοριτσιών (Caplan, αναφέρεται σε Shaffer, 1994). Επιπλέον, οι γονείς τείνουν να εμπλέκονται σε πιο έντονο σωματικό παιχνίδι με τα αγόρια και ενθαρρύνουν το παιχνίδι με αντικείμενα όπως όπλα, τανκς και σπαθιά περισσότερο σε σύγκριση με τα κορίτσια (Archer & Côté, Shaffer, 1994). Πέρα από τις διαφορές φύλου, υπάρχουν κι άλλοι κοινωνικοδημογραφικοί παράγοντες που φαίνεται να συνδέονται με τα επίπεδα της επιθετικότητας στα παιδιά προσχολικής ηλικίας. Ένας από αυτούς τους παράγοντες, και πολύ σημαντικός μάλιστα, είναι η ηλικία του παιδιού. Όπως προαναφέρθηκε, υπάρχουν σημαντικές διαφορές στη συχνότητα των επιθετικών πράξεων με το πέρασμα του χρόνου, με τα παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας να εκδηλώνουν λιγότερες επιθετικές πράξεις και να εκδηλώνουν συχνότερα επιθετικότητα σχέσεων (Cillessen & Mayeux, Coie & Dodge, 1998). Ολοκληρώνοντας την αναφορά στους κοινωνικοδημογραφικούς παράγοντες και τη σχέση τους με την επιθετικότητα, έρευνες έχουν δείξει ότι η μικρότερη ηλικία της μητέρας, το χαμηλό μορφωτικό επίπεδό της, το μεγάλο μέγεθος της οικογένειας και το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο αποτελούν παράγοντες που μπορεί να επηρεάσουν την εκδήλωση επιθετικών συμπεριφορών στα παιδιά (Côté et al, Haapasalo & Tremblay, Nagin & Tremblay, Romano & Tremblay, Rosenbaum, Wells & Rankin, 1991). Τέλος, η ύπαρξη αδερφών φαίνεται να συνδέεται με υψηλότερα επίπεδα επιθετικότητας (Greenberg et al., 1993). Έρευνες όπως αυτή των Cambell και των συνεργατών του (1989), έχουν δείξει ότι οι μητέρες δίνουν υψηλότερες εκτιμήσεις για 26

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή

Ενδοσχολική Βία. Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ενδοσχολική Βία Εργασία του τμήματος Β 5 του 6ου Γυμνασίου Ηρακλείου. Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μπαλαμούτσου Μαγδαληνή Ορισμός Πώς μεταφράζεται ο όρος Bullying ; Σχολικός Εκφοβισμός Τι σημαίνει ο όρος Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους.

Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. Βία και επιθετική συμπεριφορά από τους εφήβους. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Πρόβλημα: Κατά την έρευνα αυτή θα εξεταστεί κατά το πόσο οι έφηβοι εκδηλώνονται με βίαιη κ επιθετική συμπεριφορά. Υπόθεση: Υποθέτω ότι οι έφηβοι

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς

Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Ερωτηματολόγιο προς εκπαιδευτικούς Σκοπός της έρευνας αυτής είναι η διερεύνηση των απόψεων των εκπαιδευτικών αναφορικά με την ιδιαίτερη πολιτική του σχολείου τους. Η έρευνα αυτή εξετάζει, κυρίως, την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο φαινόμενο της έξαρσης της νεανικής εγκληματικότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι οι 2 αναπτυξιακές κρίσεις στην αρχή της περιόδου η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΗΣ ΜΚ 0501, Διάλεξη 1η ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία

Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ειδικά Θέματα Διδακτικής Εννοιών της Φυσικής για την Προσχολική Ηλικία Ενότητα 1η: Παιδιά, Τεχνολογίες της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας, Εκπαίδευση Κώστας Ραβάνης Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

EU Kids Online II: Ευρήματα. Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

EU Kids Online II: Ευρήματα. Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών EU Kids Online II: Ευρήματα Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Το πρόγραμμα EU Kids Online II Το θεματικό δίκτυο EU Kids Online II: Enhancing Knowledge Regarding European Children

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών:

Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: Οδηγίες διαχείρισης του θυμού και της επιθετικότητας των παιδιών: 1. Αν αισθάνεστε ως γονείς πως δεν έχετε καταφέρει να αντιμετωπίζετε ικανοποιητικά τον θυμό του παιδιού σας, ξεκινήστε να διαβάζετε, να

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

«τι συμβαίνει στην εφηβεία;»

«τι συμβαίνει στην εφηβεία;» «τι συμβαίνει στην εφηβεία;» ΕΚΦΟΒΙΣΜOΣ ΑΣΚΗΣΗ ΒΙΑΣ ΜΟΝΑΔΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ (Μ.Ε.Υ.) Β ΠΑΙΔΙΑΤΡΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΠΑΙΔΩΝ «Π. & Α. ΚΥΡΙΑΚΟΥ» Διευθύντρια : Καθηγήτρια Μαρίζα Τσολιά

Διαβάστε περισσότερα

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση

Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Πρόληψη Ατυχημάτων για την Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση Γυθείου 1 Α, 152 31 Χαλάνδρι Τηλ.: 210-6741 933, 210-6740 118, Fax: 210-6724 536 e-mail: info@pedtrauma.gr www.pedtrauma.gr Γιατί Πρόληψη Παιδικών Ατυχημάτων;

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ, ΕΞΕΛΙΞΗ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ 5ο μάθημα Διδάσκουσα Δήμητρα Ιορδάνογλου ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΡΕΣ Διεθνές Εθνικό Οργανισμού Πανεπιστημίου Διαπροσωπικό Ατομικό ΜΕΡΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΑΓΧΟΣ: Ένας "μη

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013

Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας. Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Παρακολούθηση Διδασκαλίας στη βάση του Δυναμικού Μοντέλου Εκπαιδευτικής Αποτελεσματικότητας Μαργαρίτα Χριστοφορίδου 28 Νοεμβρίου 2013 Σκοπός τη σημερινής παρουσίασης: αναγνώριση της παρατήρησης ως πολύτιμη

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα «ΜΥΘΙΚΑ ΤΑΞΙΔΙΑ» Γενικές κατευθύνσεις για την εφαρμογή των δραστηριοτήτων. Θεματική ενότητα: «Επίλυση συγκρούσεων»

Δραστηριότητα «ΜΥΘΙΚΑ ΤΑΞΙΔΙΑ» Γενικές κατευθύνσεις για την εφαρμογή των δραστηριοτήτων. Θεματική ενότητα: «Επίλυση συγκρούσεων» Εταιρεία Σχολικής και Οικογενειακής Συμβουλευτικής και Έρευνας (ΕΣΟΣΕ) Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας (ΚΕΕΣΧΟΨΥ) Πανεπιστήμιο Αθηνών «Ε.Μ.Ε.Ι.Σ.: Πρόγραμμα εξειδικευμένης κατάρτισης εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

Επιθετικότητα. Βία και επιθετικότητα στον αθλητισµό. ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ έννοια. Θεωρίες για την επιθετικότητα. Ψυχολογικές θεωρίες για την

Επιθετικότητα. Βία και επιθετικότητα στον αθλητισµό. ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ έννοια. Θεωρίες για την επιθετικότητα. Ψυχολογικές θεωρίες για την ΕΠΕΑΕΚ : AΝΑΜΟΡΦΩΣΗ A ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΜΚ 108) Θέµα διάλεξης9 Βία και στον αθλητισµό Μάριος Γούδας Επιθετικότητα - έννοια - διαφορά βίας - ς Θεωρίες

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu

Δημήτρης Ρώσσης, Φάνη Στυλιανίδου Ελληνογερμανική Αγωγή. http://www.creative-little-scientists.eu Τι έχουμε μάθει για την προώθηση της Δημιουργικότητας μέσα από τις Φυσικές Επιστήμες και τα Μαθηματικά στην Ελληνική Προσχολική και Πρώτη Σχολική Ηλικία; Ευρήματα για την εκπαίδευση στην Ελλάδα από το

Διαβάστε περισσότερα

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου 80% των ατόμων με ADHD έχουν και δεύτερη διαταραχή και 60% αυτών έχουν δύο ή περισσότερες Σύμφωνα με το DSM-IV-TR: Στο 50 % των ατόμων

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους

Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ασφαλής χρήση διαδικτύου και κινητού τηλεφώνου σε παιδιά και εφήβους Ι. Τσιάντης MD, DPM, FRC Psych. Αν. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Επιστημονικός Υπεύθυνος ΕΨΥΠΕ Ψυχαναλυτικός Ψυχοθεραπευτής Πρόεδρος Ιατρικών

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορίζοντας την ποιότητα του Εκπαιδευτικού (ΠΠΕ) Μαθαίνοντας μέσα από την παρατήρηση

Προσδιορίζοντας την ποιότητα του Εκπαιδευτικού (ΠΠΕ) Μαθαίνοντας μέσα από την παρατήρηση Προσδιορίζοντας την ποιότητα του Εκπαιδευτικού (ΠΠΕ) Μαθαίνοντας μέσα από την παρατήρηση Μάθηση έξω από την τάξη 4. ΜΑΘΑΙΝΟΝΤΑΣ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ Δραστηριότητα έξω από την τάξη για παιδιά νηπιαγωγείου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Συμβουλές για τους γονείς

Συμβουλές για τους γονείς Συμβουλές για τους γονείς Για τα παιδιά του Δημοτικού κάθε διαδρομή από το σπίτι προς στο σχολείο αποτελεί μια σημαντική μαθησιακή εμπειρία και ένα μάθημα κυκλοφοριακής αγωγής. Μέσω αυτής της καθημερινής

Διαβάστε περισσότερα

2012-2013. Το Ηλεκτρονικό παιχνίδι

2012-2013. Το Ηλεκτρονικό παιχνίδι 2012-2013 Το Ηλεκτρονικό παιχνίδι «Μπορείς ν ανακαλύψεις περισσότερα για έναν άνθρωπο μέσα σε μία ώρα παιχνιδιού απ ότι μέσα σ ένα χρόνο συζήτησης» Πλάτων 427-347 π.χ. Ερευνητική Εργασία Β Τάξης 1ου Γενικού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ (ΘΥΜΟΣ) ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΥΤΟΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 1. Ανάπτυξη και Ενδυνάμωση του Εαυτού 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 1.2 Συναισθηματική Εκπαίδευση

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση χαρακτηριστικών της δομής και της λειτουργίας της οικογένειας με τις γονεϊκές αντιλήψεις για την προσωπικότητα των παιδιών

Η σχέση χαρακτηριστικών της δομής και της λειτουργίας της οικογένειας με τις γονεϊκές αντιλήψεις για την προσωπικότητα των παιδιών Η σχέση χαρακτηριστικών της δομής και της λειτουργίας της οικογένειας με τις γονεϊκές αντιλήψεις για την προσωπικότητα των παιδιών Βασίλης Παυλόπουλος, Ηλίας Γ. Μπεζεβέγκης, Κωνσταντίνα Λυκιτσάκου, Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης

Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Προβληματική, ανεπιθύμητη συμπεριφορά και τρόποι αντιμετώπισης Για να επιτευχθεί το μεγαλύτερο ποσοστό αποτελεσματικής μάθησης (επιτυχία) απαιτείται και αποτελεσματική διαχείριση της τάξης. Συχνά σχετίζεταιωςπρόβληματουδασκάλουκαιμάλιστα

Διαβάστε περισσότερα

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!»

«Γκρρρ,» αναφωνεί η Ζέτα «δεν το πιστεύω ότι οι άνθρωποι μπορούν να συμπεριφέρονται έτσι μεταξύ τους!» 26 σχεδιασε μια ΦωτογρΑΦιΑ τήσ προσκλήσήσ που ελαβεσ Απο τον ΔΑσκΑλο σου. παρουσιασε το λογοτυπο και το σλογκαν που χρήσιμοποιει το σχολειο σου για τήν εβδομαδα κατα τήσ παρενοχλήσήσ. ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΟΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΣΕ ΤΑΞΕΙΣ ΜΕ ΠΟΛΥΜΟΡΦΟ ΜΑΘΗΤΙΚΟ ΔΥΝΑΜΙΚΟ Η υφιστάμενη κατάσταση καταπίεση από τον κοινωνικό τους περίγυρο απαιτήσεις του σχολικού περιβάλλοντος Όλο και περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Εργασία 1 η Ενεργή παρακολούθηση της ημερίδας με θέμα «Technology

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 21 Νοεµβρίου 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Σκοπός της έρευνας ήταν η συλλογή

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους

Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους ΠΑΙ ΙΚΗ ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ Κάθε χρόνο ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών, ακόµα και της πιο τρυφερής βρεφικής ηλικίας, παραπέµπονται σε παιδιατρικά νοσοκοµεία µε ανεξήγητους σωµατικούς τραυµατισµούς που

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα_SPA. Πρόληψη άγχους στους Εκπαιδευτικούς οργανισμούς

Πρόγραμμα_SPA. Πρόληψη άγχους στους Εκπαιδευτικούς οργανισμούς Πρόγραμμα: Πρόληψη άγχους στους Εκπαιδευτικούς οργανισμούς 1. Εισαγωγή 1.1. Γενική εισαγωγή στο εργασιακό άγχος Η φύση της εργασιακής ζωής έχει αλλάξει σημαντικά κατά τη διάρκεια των τελευταίων δεκαετιών.

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 ΟΔΗΓΟΣ ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 2010 10-2011 ΤΑΧΥΡΥΘΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Το Ανοικτό Ίδρυμα Εκπαίδευσης είναι ένα σύγχρονο εκπαιδευτήριο προσανατολισμένο στην

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com 27ο Συνέδριο Κοινωνικής Παιδιατρικής 9-10 Οκτωβρίου 2015, Σπάρτη - Μονεμβασιά Μουσική επικοινωνία στην οικογένεια: στόχοι και πρακτικές του προγράμματος μουσικής αγωγής για βρέφη και νήπια του Ιονίου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη

Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Τίτλος Αντιλήψεις για το γάμο, οικογενειακές αξίες και ικανοποίηση από την οικογένεια: Μια εμπειρική μελέτη Συγγραφέας Βασίλης Γ. Παυλόπουλος Περίληψη Οι κοινωνικές αναπαραστάσεις του γάμου και της οικογένειας

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος... 15

Περιεχόμενα. Πρόλογος... 15 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Kεφάλαιο 1: Εισαγωγή: Οι αιτίες της συμπεριφοράς και τα κίνητρα... 17 Αιτιακή σκέψη και κίνητρα... 18 Ορισμός κινήτρων... 19 Είδη κινήτρων... 20 Κίνητρα στα ζώα... 20 Σύνοψη...

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ

Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ. Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Τίτλος μαθήματος: ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ Ενότητα 3 Η ΕΡΩΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ Οι ερωτήσεις στη διδασκαλία Α) Η ερώτηση του εκπαιδευτικού Β) Η ερώτηση του μαθητή Α) Η

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ. Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Ελευθέριος Μουτσάνας Παιδίατρος Παλαμάς 18/03/2012 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ Γεννιόμαστε ή γινόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ"

Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ ΆΡΙΣΤΑ 1 Μια πρωτοβουλία: Η ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΠΟΥ ΠΑΙΡΝΕΙ "ΆΡΙΣΤΑ" Το όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος με αφορμή την έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς, ενημερώνει όλους τους χρήστες του Οδικού δικτύου και συγκεκριμένα

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

«4.1.1. Δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά των αποφοίτων

«4.1.1. Δημογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά των αποφοίτων Η ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΤΥΧΙΟΥΧΩΝ ΤΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (ΠΤΠΕ) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ: Η φοιτήτρια Δάφνη Καλογεράκη εκπόνησε κατά το ακαδ. έτος 2010-2011 την πτυχιακή εργασία:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ

ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΩΝ ΗΜΕΡΙΔΑΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2015 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΧΑΡΟΚΟΠΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΓΝΩΡΙΜΙΑ ΜΕ ΤΟ «ΓΕΜΑΤΟ ΔΙΑΤΡΟΦΗ» Δημοσθένης Β. Παναγιωτάκος, Καθηγητής, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Οι διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους»

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Αντικείμενο της έρευνας αποτέλεσε η αποτύπωση των αναπαραστάσεων των Ελλήνων/ίδων μαθητών/τριών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012 30Νοεµβρίου 2012 Ανοιχτό Λαϊκό Πανεπιστήµιο Χανίων Α κύκλος σπουδών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος οµιλίας: «Εκφοβισµός και Βία στο σχολείο» Ι. Τσιάντης,

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015 Η Επίδραση της Επαφής και της Διαδραστικής Συνεργασίας με Νέους με Αναπηρίες στη Στάση των Μαθητών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης: Ένα Πιλοτικό Πρόγραμμα Παρέμβασης Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή).

G.J. Craig, D. Baucum. (2007). Η ανάπτυξη του ανθρώπου. (Επιμέλεια μετάφρασης Α. Ιωαννίδου), τ. Α, 656-657. Αθήνα: Παπαζήση (διασκευή). ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο 1 [Η φιλία] Τα παιδιά ωφελούνται πολύ από στενές φιλικές σχέσεις στις οποίες υπάρχει αμοιβαία εμπιστοσύνη. Οι φιλίες τα βοηθούν να συνειδητοποιήσουν κοινωνικές έννοιες, να συνυπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το

Τα προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών ως προγράµ- σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ. µε φορέα υλοποίησης το Η δηµιουργία του παρόντος υλικού έγινε στο πλαίσιο της ενέργειας 2.4.3 κατηγορία πράξεων γ του ΕΠΕΑΕΚ 2 µε τίτλο: «Προγράµµατα Ενίσχυσης Πρωτοβουλιών σε θέµατα Αγωγής Υγείας» του ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ

Διαβάστε περισσότερα

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών

Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι Εκπαιδευτικών Περιφερειακή Ενότητα Νομού Τρικάλων Δ/ΝΣΗ ΥΓΕΙΑΣ & ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΜΕΡΙΜΝΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Θεσμοί της Αυτοδιοίκησης και της κεντρικής Κυβέρνησης φιλικοί στο παιδί Βιωματικές δράσεις: Επιμορφωτικό Εργαστήρι

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα