ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. Τσιριγωτάκη Ελένη ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ. Τσιριγωτάκη Ελένη ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ"

Transcript

1 ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ «Έλεγχος Ποιότητας και ιαχείριση Περιβάλλοντος» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ Το διοξείδιο του τιτανίου TiO 2 ως φωτοκαταλύτης και η εφαρµογή του σε κατασκευαστικά υλικά Τσιριγωτάκη Ελένη ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Ν. Ξεκουκουλωτάκης Χανιά, Νοέµβριος 2011

2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η περιβαλλοντική ρύπανση είναι ένα αυξανόµενο πρόβληµα που δεν µπορεί να αγνοηθεί αφού επηρεάζει το περιβάλλον και την καθηµερινή µας ζωή. Οι αντιρρυπαντικές τεχνολογίες αυξάνουν την κατανάλωση ενέργειας και συνεπώς τις εκποµπές του CO 2 µε αποτέλεσµα την υπερθέρµανση του πλανήτη. Μια εναλλακτική λύση σε αυτό το πρόβληµα βρίσκεται στον τοµέα της χηµείας των ηµιαγωγών, η οποία συνεπάγεται τη χρήση φιλικών προς το περιβάλλον καταλυτών, µη επικίνδυνων οξειδωτικών µέσων (π.χ. οξυγόνο) και ηλιακής ενέργειας. Η ρύπανση του περιβάλλοντος σε παγκόσµια κλίµακα, έχει επιστήσει την προσοχή στις νέες, φιλικές προς το περιβάλλον τεχνολογίες και διεργασίες. Σε αυτό το πλαίσιο, η εφαρµογή της ετερογενούς φωτοκατάλυσης στην οικοδοµική βιοµηχανία προσφέρει ελπιδοφόρες προοπτικές. Η χρήση του TiO 2 σε αντιδράσεις φωτοκατάλυσης αποκτά σήµερα όλο και µεγαλύτερη σηµασία και αυτό αντικατοπτρίζεται στον αυξανόµενο αριθµό των δηµοσιεύσεων που ασχολούνται µε θεωρητικά ζητήµατα και πρακτικές εφαρµογές από αυτές τις αντιδράσεις. Κατά την τελευταία δεκαετία, πολλές µελέτες έχουν γίνει για τη διερεύνηση των ιδιοτήτων του φωτοκαταλύτη TiO 2 και την εφαρµογή τους στην απορρύπανση του αέρα, στα αυτοκαθαριζόµενα υλικά και στα υλικά µε αντιβακτηριακή δράση. Πράγµατι, µε τον εµπλουτισµό της επιφάνειας των οικοδοµικών υλικών µε TiO 2, που είναι ο πιο συχνά χρησιµοποιούµενος φωτοκαταλύτης, επιτυγχάνεται αντιµικροβιακή δράση, αυτοκαθαρισµός και καθαρισµός του αέρα από τους ρύπους του, εξαιτίας των ιδιοτήτων που αποκτούν τα υλικά κατασκευής. Στην παρούσα διατριβή θα παρουσιαστούν τα φαινόµενα που χαρακτηρίζουν τον ηµιαγωγό TiO 2 και προκύπτουν από την έκθεσή του στη UV ακτινοβολία, και θα µελετηθεί η εφαρµογή του σε κατασκευαστικά υλικά. i

3 Ευχαριστίες Η παρούσα µεταπτυχιακή διατριβή πραγµατοποιήθηκε στα πλαίσια του µεταπτυχιακού προγράµµατος σπουδών «Έλεγχος Ποιότητας και ιαχείριση Περιβάλλοντος» του τµήµατος Μηχανικών Περιβάλλοντος του Πολυτεχνείου Κρήτης, υπό την καθοδήγηση του επίκουρου καθηγητή Ν. Ξεκουκουλωτάκη. Θα ήθελα να ευχαριστήσω τον επ. καθηγητή κ.ν.ξεκουκουλωτάκη για την ανάθεση του θέµατος της µεταπτυχιακής µου διατριβής και τις σηµαντικές επισηµάνσεις του κατά τη διάρκεια της εκπόνησης της µεταπτυχιακής διατριβής. Επίσης, θα ήθελα να ευχαριστήσω τον καθηγητή ιονύσιο Μαντζαβίνο και τη λέκτορα ανάη Βενιέρη για τη συµµετοχή τους στη τριµελή επιτροπή εξέτασης της διατριβής µου. ii

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ TIΤΑΝΙΟΥ... 4 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΙΟΞΕΙ ΙΟ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ (TIO 2 ) ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙΟ ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΚΕΣ ΟΜΕΣ & Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΘΕΩΡΙΑ ΗΜΙΑΓΩΓΩΝ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΝΕΡΓΟΤΗΤΑ Θεωρία των ζωνών Ηµιαγωγοί n και p τύπου ιοξείδιο του Τιτανίου (TiO 2 ). Ένας καλός φωτοκαταλύτης Φωτοδιέγερση διοξειδίου του τιτανίου ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΙΑ ΙΚΑΣΙΕΣ ΠΟΥ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΠΙΠΤΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ (PHOTOINDUCED PROCESSES) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΣΗ - ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΙΟΞΕΙ ΙΟ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ (TIO 2 ) ΣΤΗ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΣΗ ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Υ ΡΟΦΙΛΙΚΗ Ι ΙΟΤΗΤΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΟΥ TIO 2 ΣΕ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΠΙΚΑΛΥΨΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΦΑΝΕΙΩΝ ΜΕ TIO ΑΠΟΡΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΑΕΡΑ Ποιότητα Αέρα εσωτερικού Χώρου Ποιότητα Αέρα Εξωτερικού Χώρου ΑΥΤΟΚΑΘΑΡΙΖΟΜΕΝΑ (SELF CLEANING) ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΜΕ ΑΝΤΙΜΙΚΡΟΒΙΑΚΗ ΡΑΣΗ (SELF DISIFENCTING MATERIALS) ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΑΝΕΡΧΟΜΕΝΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ - ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ iii

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας 1.1: Γενικά χαρακτηριστικά του τιτανίου... 4 Πίνακας 1.2: Φυσικές ιδιότητες του τιτανίου... 5 Πίνακας 2.1: Σύγκριση ρουτιλίου, ανατάση και βρουκίτη.[6] Πίνακας 2.2 Ενεργειακά χάσµατα ηµιαγωγών χρησιµοποιούµενοι ως Φωτοκαταλύτες.[14] Πίνακας 3.1: Σύνολο χηµικών ενώσεων που έχουν αποδοµηθεί από τον ηµιαγωγό TiO2.[12] Πίνακας 4.1: Γενική κατάταξη υλικών που περιέχουν TiO 2.[4] Πίνακας 4.2 : Ουσίες που φωτοαποδοµούνται µε καταλύτη TiO 2 σε αέρια φάση.[5]. 51 Πίνακας 4.3: Αυτοκαθαριζόµενα υλικά που περιέχουν TiO 2 και οι εφαρµογές τους.[5] Πίνακας 4.4: Παθογόνοι µικροοργανισµοί που αποδοµούνται από το TiO 2.[5] ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΧΗΜΑΤΩΝ Σχήµα 1.1: O Martin Heinrich Klaproth... 2 Σχήµα 1.2: Κρυσταλλική ράβδος τιτανίου από την ιωδική διαδικασία Σχήµα 2.1: TiO2 σε µορφή σκόνης... 7 Σχήµα 2.2: Η δοµή του TiO Σχήµα 2.3: Η κρυσταλλική δοµή του ρουτιλίου Σχήµα 2.4: Η κρυσταλλική δοµή του βρουκίτη Σχήµα 2.5: Η κρυσταλλική δοµή του ανατάση Σχήµα 2.6: Η αλλαγή των φάσεων του TiO2 σε υψηλές θερµοκρασίες [3] Σχήµα 2.7: Σχηµατισµός της ενιαίας ζώνης ενέργειας στο µεταλλικό πλέγµα Σχήµα 2.8: Περίπτωση µετάλλου (Li) µε µερικώς συµπληρωµένη ζώνη αγωγιµότητας Σχήµα 2.9: Ζώνη σθένους και αγωγιµότητας και διάφορα ενεργειακά επίπεδα σε αγωγούς και ηµιαγωγούς [9] Σχήµα 2.10: Φωτοδιέγερση διοξειδίου του τιτανίου.[18] Σχήµα 3.1 : ιαδικασίες εκποµπής ηλεκτρονίων µε το TiO 2.[1] Σχήµα 3.2: Αριθµός δηµοσιεύσεων σχετικά µε το TiO 2 / TiO 2 και φωτοκατάλυση κάθε χρόνο.[1] Σχήµα 3.3: Σχηµατική απεικόνιση της φωτοκατάλυσης ενός ηµιαγωγού (D ρύπος που οξειδώνεται, Α οξυγόνο που ανάγεται) Σχήµα 3.3: Αποχρωµατισµός διαλύµατος της χρωστικής Reactive Black 5 παρουσία ΤιΟ2 και φωτός.[13] Σχήµα 3.4 : Τυπική διάταξη φωτοβολταϊκού κυττάρου.[14] Σχήµα 3.5 : Μηχανισµός παραγωγής ρεύµατος από ηλιακή ακτινοβολία µέσω των φωτοβολταϊκών κυττάρων.[14] Σχήµα 3.6: Αλλαγές στην γωνία επαφής της επιφάνειας µε το νερό (CA) πάνω σε επιφάνεια TiO 2 (α) υπό UV ακτινοβολία και (β) στο σκοτάδι.[15] Σχήµα 3.7: Η επίδραση της προσθήκης πυριτίου στη διατήρηση της υδροφιλικότητας του TiO 2. [16] Σχήµα 3.8: Υδροφιλική επιφάνεια του TiO 2.[17] Σχήµα 4.1: ιαδικασία εφαρµογής λεπτού στρώµατος TiO 2 σε κεραµίδι.[2] Σχήµα 4.2: Μηχανισµός αποµάκρυνσης ρύπων µε φωτοκατάλυση και χρήση TiO 2 [4] Σχήµα 4.3: Απεικόνιση της αποµάκρυνσης των ρύπων από τα φωτοκαταλυτικά κατασκευαστικά υλικά, σε φυσικό περιβάλλον.[4] iv

6 Σχήµα 4.4: Σύγκριση της ιδιότητας αυτοκαθαρισµού ενός κοινού πλακιδίου (δεξιά) και ενός πλακιδίου ενισχυµένου µε TiO2 (αριστερά).[2] Σχήµα 4.5: Σύγκριση της αντιµικροβιακής ιδιότητας ενός κοινού χρώµατος και ενός χρώµατος εµπλουτισµένου µε φωτοκαταλύτη TiO2.[2] Σχήµα 4.6: Σύγκριση της φωτοαποδόµησης των φυκιών ανάµεσα σε δείγµατα σκυροδέµατος επικαλυµένα µε υµένιο TiO 2 και µη.[2] Σχήµα 4.7 Κατασκευές µε φωτοκαταλυτικά υλικά στην Ιαπωνία.[2] Σχήµα 5.1: Μέθοδος ψύξης των κτιρίων µε τη χρήση του φωτοκαταλύτη TiO 2.[1] Σχήµα 5.2: Μέθοδος καθαρισµού του εδάφους µε τη χρήση του φωτοκαταλύτη TiO 2.[1] v

7 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Το διοξείδιο του τιτανίου είναι µία από τις πιο σηµαντικές και ευρέως διαδεδοµένες ουσίες που χρησιµοποιούνται σε όλα τα πεδία της φωτοκατάλυσης. Η χρήση του TiO 2 σε αντιδράσεις φωτοκατάλυσης αποκτά σήµερα όλο και µεγαλύτερη σηµασία. Το διοξείδιο του τιτανίου είναι ένας ηµιαγωγός µε µεγάλη φωτοκαταλυτική δραστικότητα. Μέχρι στιγµής το πιο ενεργό πεδίο του TiO 2 στη φωτοκατάλυση είναι η φωτοαποδόµηση των οργανικών ενώσεων και η οξείδωση τους σε CO 2 και Η 2 Ο. Την τελευταία δεκαετία οι µελέτες στρέφονται προς την χρήση του ΤiΟ 2 στην περιβαλλοντική εξυγίανση, και συγκεκριµένα στην αποδόµηση οργανικών ουσιών ρύπων που υπάρχουν στον αέρα, αλλά και ιών, βακτηρίων, µυκήτων και καρκινικών κυττάρων. Σε αυτό το πλαίσιο, η εφαρµογή της ετερογενούς φωτοκατάλυσης σε κατασκευαστικά υλικά όπως προϊόντα σκυροδέµατος, τσιµέντο, υλικά επίπλωσης, πλακάκια, κεραµίδια, γυαλί και υφάσµατα, προσφέρει ελπιδοφόρες προοπτικές. Ειδικώτερα, µε τον εµπλουτισµό των οικοδοµικών υλικών µε TiO 2 επιτυγχάνεται αντιµικροβιακή δράση στο υλικό, αυτο-καθαρισµός του υλικού και καθαρισµός του αέρα από τους ρύπους του, εξαιτίας των ιδιοτήτων που αποκτούν αυτά τα υλικά. 1.1 ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ Το τιτάνιο ανακαλύφθηκε σαν κράµα µετάλλου από τον William Gregor, έναν ερασιτέχνη γεωλόγο, στην Κορνουάλλη, στην Αγγλία το Ο Gregor παρατήρησε την παρουσία ενός νέου στοιχείου µέσα στον ιλµενίτη, όταν ανακάλυψε µαύρη άµµο σε ένα ρέµα στην κοντινή κοινότητα του Μάνακαν, η οποία ελκύονταν από µαγνήτη. Η ανάλυση της άµµου καθόρισε την παρουσία δύο µεταλλικών οξειδίων, του οξείδιου του σιδήρου (που εξηγεί την έλξη στο µαγνήτη) και ενός άσπρου µεταλλικού οξειδίου σε ποσοστό 45,25% που δεν µπορούσε να προσδιορίσει. Ο Gregor, αντιλαµβανόµενος ότι το µη αναγνωρισµένο οξείδιο, περιείχε ένα µέταλλο που δεν ταίριαζε µε τις ιδιότητες οποιουδήποτε άλλου γνωστού στοιχείου µέχρι τότε, εξέθεσε τα συµπεράσµατά του στην «Βασιλική Γεωλογική κοινότητα» της Κορνουάλλης και στο γερµανικό επιστηµονικό περιοδικό Annalen Crell. Περίπου την ίδια περίοδο, ο Franz Joseph Muller, παρήγαγε µια παρόµοια ουσία, την οποία επίσης δεν µπορούσε να προσδιορίσει. Το οξείδιο του τιτανίου (TiO 2 ) ανακαλύφθηκε πάλι, ανεξάρτητα το 1795 από τον γερµανό φαρµακοποιό Martin Heinrich Klaproth (σχήµα 1.1),σαν ορυκτό στην Ουγγαρία. Ο Klaproth διαπίστωσε ότι εντόπισε ένα νέο στοιχείο και το ονόµασε τιτάνιο από τους τιτάνες, τους γιους της θεάς γης κατά την µυθολογία. Αφού 1

8 πληροφορήθηκε για την προηγούµενη ανακάλυψη του Gregor, έλαβε ένα δείγµα από το Μάνακαν και επιβεβαίωσε ότι περιείχε τιτάνιο. Σχήµα 1.1: O Martin Heinrich Klaproth Οι διαδικασίες που απαιτούνται για να εξαχθεί το τιτάνιο από τα διάφορα µεταλλεύµατά του είναι επίπονες και δαπανηρές, δεν είναι δυνατό να αναχθεί µε τον κοινό τρόπο, δηλαδή µε θέρµανση παρουσία άνθρακα, επειδή αυτός παράγει καρβίδιο του τιτανίου. Καθαρό µεταλλικό τιτάνιο (99.9% καθαρότητα) παράχθηκε αρχικά το 1910 από Matthew A. Hunter θερµαίνοντας TiCl4 µε νάτριο µέσα σε ένα χαλύβδινο δοχείο πιέσεως στους C, έτσι δηµιουργήθηκε η µέθοδος Hunter. Το µέταλλο τιτανίου δεν χρησιµοποιήθηκε εκτός εργαστηρίου µέχρι το 1946 όταν ο William Justin Kroll απέδειξε ότι θα µπορούσε να παραχθεί εµπορικά µε την αναγωγή του τετραχλωριδίου του τιτανίου µε µαγνήσιο, έτσι δηµιουργήθηκε η µέθοδος Kroll. Αν και η έρευνα συνεχίζεται για να βρεθούν αποδοτικότερες και λιγότερο δαπανηρές διαδικασίες η διαδικασία Kroll χρησιµοποιείται ακόµα για την εµπορική παραγωγή του τιτανίου. Τιτάνιο πολύ υψηλής καθαρότητας παράχθηκε σε µικρές ποσότητες όταν οι Anton Eduard van Arkel and Jan Hendrik de Boer ανακάλυψαν την ιωδική (σχήµα 2) µέθοδο το 1925, Η διαδικασία αυτή περιλαµβάνει την αντίδραση µε ιώδιο και τη µετατροπή των σχηµατιζόµενων ατµών πάνω από ένα πυρακτωµένο νηµάτιο σε καθαρό µέταλλο. 2

9 Σχήµα 1.2: Κρυσταλλική ράβδος τιτανίου από την ιωδική διαδικασία. Τη δεκαετία του 50 και του 60 η Σοβιετική Ένωση καινοτόµησε χρησιµοποιώντας το τιτάνιο στις στρατιωτικές και τις υποβρύχιες εφαρµογές (Alfa Class and Mike Class), ως τµήµα προγραµµάτων σχετικών µε τον ψυχρό πόλεµο. Ξεκινώντας από τις αρχές της δεκαετίας του 1950, το τιτάνιο άρχισε να χρησιµοποιείται εκτενώς για στρατιωτικούς λόγους και κυρίως σε εφαρµογές αεροναυπηγικής, ιδιαίτερα σε υψηλής απόδοσης αεριωθούµενα, αρχίζοντας από τα αεροσκάφη όπως το F100 Super Sabre και Lockheed A- 12. Στις ΗΠΑ, το υπουργείο αµύνης αντιλήφθηκε από νωρίς τη στρατηγική σηµασία του µετάλλου και υποστήριξε τις πρόωρες προσπάθειες για την εµπορευµατοποίησή του. Κατά τη διάρκεια της περιόδου του ψυχρού πολέµου, το τιτάνιο θεωρήθηκε στρατηγικό υλικό από την Αµερικανική κυβέρνηση, και ένα µεγάλο απόθεµα σπογγοειδούς τιτανίου διατηρήθηκε από το Κέντρο Εθνικών Αµυντικών Αποθεµάτων, το οποίο µειώθηκε τελικά το Σήµερα, ο µεγαλύτερος παραγωγός σε παγκόσµιο επίπεδο, η ρωσική εταιρία VSMPO- Avisma, υπολογίζεται ότι κατέχει περίπου το 29% του µεριδίου της παγκόσµιας αγοράς. Το 2006, το πρακτορείο αµύνης των Η.Π.Α. βράβευσε µε 5.7 εκατοµµύρια δολάρια µια κοινοπραξία δύο επιχειρήσεων για να αναπτύξουν µια νέα διαδικασία για την παραγωγή µεταλλικής σκόνης τιτανίου. Υπό συνθήκες θερµότητας και πίεσης, η σκόνη µπορεί να δηµιουργήσει ισχυρά και ελαφριά στοιχεία, τα οποία χρησιµοποιούνται σε µια γκάµα εφαρµογών που περιλαµβάνει επενδύσεις τεθωρακισµένων, αεροδιαστηµικά εξαρτήµατα, µέσα µεταφοράς. 3

10 Συνοψίζοντας, το τιτάνιο µπορεί να θεωρηθεί σχετικά νέο υλικό για την εφαρµοσµένη µηχανική. Ανακαλύφθηκε πολύ αργότερα από τα υπόλοιπα συνηθέστερα χρησιµοποιούµενα µέταλλα, ενώ η εµπορική του εφαρµογή αρχίζει προς το τέλος του 1940 όπως αναφέρθηκε και παραπάνω.[1],[2] 1.2 ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ TIΤΑΝΙΟΥ Το τιτάνιο είναι ένα γυαλιστερό µέταλλο, µε χρώµα άσπρο-αργυροειδές. Στον περιοδικό πίνακα συµβολίζεται µε Ti και έχει ατοµικό αριθµό 22 (πίνακας 1.1). Είναι ελαφρύ και ταυτοχρόνως ισχυρό µέταλλο µε χαµηλή πυκνότητα, και αναγνωρίζεται για τη σχέση δύναµης έναντι του βάρους του. Όταν είναι καθαρό, είναι αρκετά όλκιµο. Πίνακας 1.1: Γενικά χαρακτηριστικά του τιτανίου Το σχετικά υψηλό σηµείο τήξης, πάνω από C, το καθιστά χρήσιµο ως πυρίµαχο µέταλλο. Οι εµπορικές κατηγορίες του τιτανίου, οι οποίες έχουν καθαρότητα σε ποσοστό 99,2 %, παρουσιάζουν µεγάλη αντοχή στην επιµήκυνση που φτάνει περίπου στα psi, αντοχή που ισοδυναµεί µε αυτή των κραµάτων του χάλυβα. Επίσης, το τιτάνιο είναι 60% βαρύτερο από το αλουµίνιο, αλλά δύο φορές πιο ισχυρό απ το σύνηθες χρησιµοποιηµένο κράµα αλουµινίου 6061-T6. Ορισµένα κράµατα τιτανίου παρουσιάζουν αντοχή στην επιµήκυνση που ξεπερνά τα psi (1,4 GPa). Παρ όλα αυτά, το τιτάνιο 4

11 χάνει την αντοχή του όταν θερµανθεί πάνω από τους 430 C οι κυριότερες ιδιότητες του τιτανίου φαίνονται στον παρακάτω πίνακας 1.2. Πίνακας 1.2: Φυσικές ιδιότητες του τιτανίου Η πιο σηµαντική χηµική ιδιότητα του τιτανίου είναι η άριστη αντίστασή του στη διάβρωση. Είναι σχεδόν τόσο ανθεκτικό όσο ο λευκόχρυσος, αντιστέκεται στην οξείδωση από υγρά και αέρια χλωρίου, αλλά και στην οξείδωση που προκαλεί το θαλασσινό νερό. Το καθαρό τιτάνιο δεν είναι διαλυτό στο νερό αλλά είναι διαλυτό σε συγκέντρωση οξέων. Εκτεθειµένες επιφάνειες τιτανίου σχηµατίζουν ένα παθητικό επίστρωµα οξειδίων. Αυτό το επίστρωµα οξειδίων κυρίως σχηµατίζεται όταν εκτίθεται σε υψηλές θερµοκρασίες αέρα και λειτουργεί σαν προστατευτικό στρώµα για την υπόλοιπη µάζα του τιτανίου απέναντι στη διάβρωση, αλλά και σε θερµοκρασίες δωµατίου βοηθάει στην αντίστασή του στο φαινόµενο της αµαύρωσης. Όταν διαµορφώνεται αρχικά αυτό το προστατευτικό στρώµα έχει πάχος µόνο 1-2 nm αλλά συνεχίζει να αυξάνεται αργά, και το πάχος του φτάνει τα 25 nm, σε τέσσερα έτη. Ακόµα το τιτάνιο δεν αντιδρά µε το αλκάλιο και µε τα περισσότερα οξέα. Το τιτάνιο όταν καίγεται στον αέρα και σε θερµοκρασία 610 C ή υψηλότερη, παράγεται το διοξείδιο του τιτανίου. Είναι επίσης ένα από τα λίγα στοιχεία που καίγεται σε καθαρό αέριο αζώτου, στους 800 C παράγοντας νιτρίδιο του τιτανίου, το οποίο προκαλεί 5

12 θραύση. Επίσης, είναι ανθεκτικό στην αραίωση µε θειικό και υδροχλωρικό οξύ, µαζί µε αέριο χλωρίου, χλωρίδια, και πολλά οργανικά οξέα. Είναι παραµαγνητικό αφού έλκεται αµυδρά από µαγνήτη και παρουσιάζει αρκετά χαµηλή ηλεκτρική και θερµική αγωγιµότητα.[1],[2] ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ [1] O. Carp, C.L. Huisman, A. Reller, Photoinduced reactivity of titanium dioxide, Progress in Solid State Chemistry, 32, (2004), [2] 6

13 2. ΙΟΞΕΙ ΙΟ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ (TiO 2 ) 2.1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙΟ 2 Το διοξείδιο του τιτανίου (ΤiΟ 2 ), ανήκει στην οικογένεια των µεταβατικών οξειδίων. Στις αρχές του 20ου αιώνα, η βιοµηχανική παραγωγή άρχισε να αντικαθιστά µε διοξείδιο του τιτανίου τα τοξικά οξείδια του µολύβδου που χρησιµοποιούνταν ως χρωστικές για λευκό χρώµα. Επί του παρόντος, η ετήσια παραγωγή του ΤiΟ 2 υπερβαίνει τους 4 εκατοµµύρια τόνους. Χρησιµοποιείται ως µια λευκή χρωστική ουσία (51% της συνολικής παραγωγής), πλαστικά (19%), και το χαρτί (17%), οι οποίες αντιπροσωπεύουν τους σηµαντικότερους τοµείς τελικής χρήσης του TiO 2. Η κατανάλωση του TiO 2 ως χρωστική ουσία αυξήθηκε τα τελευταία χρόνια σε µια σειρά τοµείς ήσσονος σηµασίας όπως η κλωστοϋφαντουργία, τα τρόφιµα (έχει εγκριθεί στα τρόφιµα ως χρωστική τροφίµων (Ε-171) βάσει της νοµοθεσίας της ΕΕ σχετικά µε την ασφάλεια των πρόσθετων στα τρόφιµα), τα δερµάτινα, η παρασκευή φαρµακευτικών σκευασµάτων (επιχρίσµατα δισκίων, οδοντόκρεµες, απορροφητή υπεριώδους ακτινοβολίας UV σε αντηλιακές κρέµες µε υψηλό δείκτη προστασίας και άλλα καλλυντικά προϊόντα), και χρωστικές ουσίες (µείγµατα οξειδίων όπως ZnTiO 3, ZrTiO 4, κλπ). Σχήµα 2.1: TiO2 σε µορφή σκόνης Από το 1950, καθαρά οξείδια, µείγµατα οξειδίων και υαλοκεραµικά χρησιµοποιήθηκαν ως πρώτες ύλες για πυρηνικές, οπτικές και µαγνητικές εφαρµογές. Σήµερα ο όρος κεραµικό συµπεριλαµβάνει ένα πολύ µεγαλύτερο πλήθος υλικών. Έτσι εκτός από τα παραδοσιακά 7

14 κεραµικά που κατασκευάζονται µε βάση τον άργιλο ως πρώτη ύλη, διάφορα ορυκτά και πετρώµατα, γυαλιά, οξείδια, καρβίδια, νιτρίδια, βορίδια, το τσιµέντο, το σκυρόδεµα και ανθρακούχα υλικά χαρακτηρίζονται επίσης ως κεραµικά. Ως φυσικό επακόλουθο είναι και η χρήση των κεραµικών στην εποχή µας να µην περιορίζεται πια στην παραδοσιακή περιοχή της οικοδοµικής ή των καταναλωτικών αγαθών, αλλά επεκτείνεται και σε τοµείς όπως η ηλεκτροτεχνία, η βιοιατρική, οι µηχανολογικές κατασκευές κ.α. [1]. Τα υλικά αυτά είναι χαρακτηριστικοί µονωτές της µετάδοσης του ηλεκτρικού ρεύµατος και της θερµότητας και είναι πιο ανθεκτικά από τα µέταλλα και τα πολυµερή σε υψηλές θερµοκρασίες και δριµύ περιβάλλον. Το οξείδιο του τιτανίου ανήκει στην κατηγορία των κεραµικών και συγκεκριµένα στα κεραµικά οξείδια. Ένα κεραµικό οξείδιο ονοµάζεται έτσι καθώς περιέχει µια σηµαντική ποσότητα οξυγόνου ως βασικό συστατικό. Μπορούµε να έχουµε οξείδιο αποτελούµενο από δύο στοιχεία, τριπλά οξείδια καθώς και πιο πολύπλοκα οξείδια. Το TiO 2 ανήκει στα ιοντικά ή ετεροπολικά κεραµικά και είναι ηµιαγωγός. Πρόκειται για ενώσεις µετάλλου µε αµέταλλο. Το µέταλλο και το αµέταλλο φέρουν ανόµοια ηλεκτρικά φορτία, µεταξύ των οποίων αναπτύσσεται ηλεκτροστατική έλξη, η οποία και συνεισφέρει κατά το µεγαλύτερο µέρος στο δεσµό του κεραµικού. Η σταθερότερη δοµή συναντάται σε πυκνότερης διάταξης ιόντα, δηλαδή σε διάταξη τέτοια ώστε τα θετικά ιόντα να βρίσκονται πλησιέστερα σε αρνητικά και έτσι οι εξασκούµενες µεταξύ τους ηλεκτροστατικές έλξεις να δηµιουργούν σταθερές κρυσταλλικές δοµές. Το διοξείδιο του τιτανίου µπορεί να παραχθεί είτε από θειικό άλας είτε από το χλώριο. Στην πρώτη διαδικασία, το ορυκτό και στην προκειµένη περίπτωση ο ιλµενίτης µετατρέπεται σε σίδηρο και θειικό τιτάνιο από την αντίδραση µε θειικό οξύ. Το υδροξείδιο του τιτανίου καθιζάνει µε υδρόλυση, φιλτράρεται και θερµαίνεται τους C. Η υδρόλυση από µόνη της δίνει µόνο τη µορφή της ανατάσης για αποτέφρωση. Για να αποκτηθεί µία από τις τρεις κρυσταλλικές δοµές του TiO 2, όπως είναι το ρουτίλιο, κρύσταλλοι που παράγονται από αλκαλική υδρόλυση του τετραχλωριούχου τιτανίου, προστίθενται κατά το στάδιο της υδρόλυσης. Αυτή η διαδικασία µε το θειικό παράγει µια σηµαντική ποσότητα αποβλήτων θειούχου σιδήρου και υποβαθµισµένης ποιότητας TiO 2, αν και στις µέρες µας η ποιότητα έχει βελτιωθεί σηµαντικά. Ως εκ τούτου, η διαδικασία µε το χλώριο έχει πλέον καταστεί η κυρίαρχη µέθοδος. Αυτή η διαδικασία χρησιµοποιεί ρουτίλιο, το οποίο είτε βρίσκεται από ανασκαφή είτε παράγεται σε ακατέργαστη µορφή από τον ιλµενίτη. 8

15 2.2 ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΚΕΣ ΟΜΕΣ & Ι ΙΟΤΗΤΕΣ Η κρυσταλλική δοµή του οξειδίου του τιτανίου είναι τύπου AmXp. Εάν τα φορτία ανιόντων και κατιόντων δεν είναι ίδια, µια ένωση µπορεί να υπάρχει µε τον γενικό τύπο AmXp, όπου m ή/ και p 1. Υπάρχουν τρεις τύποι κρυσταλλικών δοµών στο φυσικό TiO 2 : Ανατάση (anatase type): είναι περισσότερο σταθερή σε χαµηλές θερµοκρασίες. Ρουτίλιο (rutile type): είναι σταθερό σε πιο υψηλές θερµοκρασίες για αυτό το λόγο µερικές φορές βρίσκεται σε πυριγενείς βράχους. Μπρουκίτης ( brookite type): υπάρχει µόνο σε ορυκτά [2]. Στο σχήµα 2.2, φαίνεται η δοµή του TiO 2. Οι σφαίρες µε γκρι χρώµα απεικονίζουν τα άτοµα του τιτανίου, ενώ οι σφαίρες µε κόκκινο χρώµα τα άτοµα του οξυγόνου. Σχήµα 2.2: Η δοµή του TiO 2 Στο ρουτίλιο, ο αριθµός προσαρµογής για το Ti + είναι 6 µε σθένος +4, που οδηγεί σε ένα δεσµό µε δύναµη 2/3 ων και απαιτεί τριπλάσια προσαρµογή του Ti +4 γύρω από κάθε ιόν οξυγόνου. Η δοµή αυτή είναι πιο πολύπλοκη από όλες τις υπόλοιπες. Τα κατιόντα γεµίζουν µόνο τις µισές από τις διαθέσιµες θέσεις του οκτάεδρου και η κλειστή διάταξη των ιόντων οξυγόνου γύρω από τις συµπληρωµένες θέσεις κατιόντων οδηγεί σε αλλοίωση του πλέγµατος των κλειστών διατάξεων κοντινών ανιόντων. 9

16 Σχήµα 2.3: Η κρυσταλλική δοµή του ρουτιλίου Σχήµα 2.4: Η κρυσταλλική δοµή του µπρουκίτη 10

17 Σχήµα 2.5: Η κρυσταλλική δοµή της ανατάσης Το ρουτίλιο είναι η πιο κοινή και η πιο γνωστή από τις τρεις δοµές, ενώ η ανατάση είναι η πιο σπάνια. Η ανατάση χρησιµοποιείται ευρέως στην εργαστηριακή έρευνα. Σε υψηλότερες θερµοκρασίες, πάνω από 800 C (915 C περίπου), σύµφωνα µε την αντίδραση 2.1, η κρυσταλλική δοµή της ανατάση µετατρέπεται σε ρουτίλιο (σχήµα 2.6). Η ανατάση έχει πολλές ίδιες ή περίπου ίδιες ιδιότητες µε το ρουτίλιο, όπως γυαλάδα (luster), σκληρότητα και πυκνότητα. Παρόλα αυτά και εξαιτίας των διαφορών στη δοµή τους η ανατάση και το ρουτίλιο διαφέρουν ελαφρά στις κρυσταλλικές τους παραµέτρους.[4] Η δοµή του µπρουκίτη, είναι περισσότερο σύνθετη, έχει µεγαλύτερο όγκο κυψελίδας και µικρότερη πυκνότητα, από ότι οι άλλες δύο ενώ ανήκει στο ορθοροµβικό κρυσταλλικό σύστηµα. Και οι τρεις φάσεις έχουν µελετηθεί για τις φωτοκαταλυτικές τους ιδιότητες. Η διαφορά για τις τρεις διαφορετικές δοµές, µπορεί να αποδοθεί στις διαφορετικές πιέσεις και θερµοκρασίες κατά το σχηµατισµό τους. Οι φάσεις της ανατάσης και του ρουτιλίου µπορούν να περιέλθουν στη φάση του µπρουκίτη, κάτω από υψηλές θερµοκρασίες. Συγκεκριµένα, για την ανατάση η θερµοκρασία αυτή είναι γύρω στους C και για το ρουτίλιο γύρω στους C (σχήµα 2.6).[5] Η ανατάση αλλά και το ρουτίλιο έχουν τετραγωνική συµµετρία (4/m 2/m 2/m), αν και έχουν διαφορετική δοµή. [4] 11

18 Σχήµα 2.6: Η αλλαγή των φάσεων του TiO2 σε υψηλές θερµοκρασίες [3] Στο ρουτίλιο η δοµή βασίζεται σε οκτάεδρα οξειδίου του τιτανίου όπου δύο πλευρές του κάθε οκταέδρου µοιράζονται µε άλλα οκτάεδρα και σχηµατίζουν αλυσίδες. Οι αλυσίδες αυτές «τακτοποιούνται» σε µια τεταρτοταγή συµµετρία. Στην ανατάση, τα οκτάεδρα µοιράζονται τέσσερις πλευρές και ως εκ τούτου τον 4ης τάξης άξονα. Οι κρύσταλλοι της ανατάσης ξεχωρίζουν και έτσι δεν µπορούν να µπερδευτούν εύκολα µε καµία άλλη φάση. ιαµορφώνουν οκτώ τετραγωνικές διπυραµίδες που καταλήγουν σε αιχµηρά επιµηκυµένα σηµεία. Η επιµήκυνση αυτή κάνει τη µορφή αυτή του κρυστάλλου να ξεχωρίζει από άλλα οκτάεδρα κρύσταλλα, αλλά και πάλι υπάρχει σχετική οµοιότητα. Στον πίνακα 2.1 αναφέρονται όλες οι σηµαντικές ιδιότητες για καθένα από τους τρεις τύπους κρυσταλλικής δοµής του TiO 2, ώστε να µπορέσουµε να τους συγκρίνουµε. Πίνακας 2.1: Σύγκριση ρουτιλίου, ανατάσης και µπρουκίτη.[6] Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΡΟΥΤΙΛΙΟ ΑΝΑΤΑΣΗ ΜΠΡΟΥΚΙΤΗΣ κρυσταλλική µορφή τετραγωνικό σύστηµα τετραγωνικό σύστηµα ορθοροµβικό σύστηµα σταθερά πλέγµατος α 4,594Å 2 3,785Å 9,184Å σταθερά πλέγµατος b - - 5,447Å σταθερά πλέγµατος c 2,958Å 9,514Å 5,145Å συγκεκριµένη πυκνότητα 4,2g.cm ³ 3,9g.cm ³ 4,1g.cm ³ δείκτης διάθλασης 2,71 2,52 σκληρότητα διηλεκτρική σταθερά σηµείο τήξεως 1858 C γίνεται ρουτίλιο σε υψηλή Τ 12

19 Το TiO 2 χρησιµοποιείται σε πολλές βιοµηχανικές εφαρµογές γιατί: Είναι αδρανές εν είναι τοξικό Είναι ανθεκτικό σε διάβρωση (χηµική σταθερότητα) Απαιτεί λιγότερη µετέπειτα επεξεργασία και αυτό το κάνει λιγότερο ακριβό Παραµένει σταθερό κάτω από υψηλές συνθήκες πίεσης Υπάρχουν αρκετά αποθέµατα οπότε δεν τίθεται θέµα εξάντλησης για πολλά ακόµη χρόνια Είναι φιλικό στο περιβάλλον και στον άνθρωπο Παρουσιάζει υψηλή ικανότητα διάθλασης του φωτός, γι αυτό το λόγο χρησιµοποιείται ως αντι-ανακλαστική επίστρωση σε ηλιακά κελιά (φωτοβολταικά συστήµατα) πυριτίου και σε άλλες οπτικές συσκευές Είναι αισθητήρας αερίων λόγω της εξάρτησης της ηλεκτρικής του αγωγιµότητας και της σύστασης του περιβάλλοντος αέρα. Ειδικά, χρησιµοποιείται για τον προσδιορισµό των συγκεντρώσεων του οξυγόνου (Ο 2 ) και µονοξειδίου του άνθρακα (CO) σε υψηλές θερµοκρασίες ( > C), και ταυτόχρονα τον προσδιορισµό των CO/O 2 και CO/CH 4 [7],[8] 13

20 2.3 ΘΕΩΡΙΑ ΗΜΙΑΓΩΓΩΝ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΝΕΡΓΟΤΗΤΑ Θεωρία των ζωνών Εάν υποθέσουµε ότι έχουµε ένα άτοµο τελείως αποµονωµένο, τότε έχουµε ένα σύστηµα που αποτελείται από έναν πυρήνα και ατοµικά τροχιακά. Έστω ότι δυο άτοµα συνέρχονται και σχηµατίζουν ένα σύστηµα µε µορφή µορίου. Τότε το µόριο που θα σχηµατιστεί θα έχει δυο πυρήνες στους οποίους σύµφωνα µε τη θεωρία των µοριακών τροχιακών, τα τροχιακά στα οποία θα αναφέρεται ο σχηµατισµός του µορίου θα ανήκουν σε δυο κέντρα. Τα τροχιακά αυτά θα είναι δυο, το ένα δεσµικό και το άλλο αντιδεσµικό. Συνεπώς θα έχουµε σύστηµα τροχιακών δυο κέντρων. Στην περίπτωση τριών ατόµων για το σχηµατισµό µορίου, µέσω της ίδιας λογικής θα έχουµε το σχηµατισµό ενός συστήµατος τριών κέντρων µε τα αντίστοιχα τροχιακά που θα είναι το δεσµικό, το αντιδεσµικό και το µη δεσµικό. Γενικά εάν έχουµε Ν ηλεκτροθετικά άτοµα που συνέρχονται για το σχηµατισµό δεσµών έχουµε σύστηµα Ν κέντρων όπου θα υπάρξουν Ν τροχιακά τα οποία θα τοποθετούνται το ένα κοντά στο άλλο αλληλεπικαλυπτόµενα και θα σχηµατίζουν µια ζώνη όπως απεικονίζεται στο σχήµα 2.7 [9,10]. Αφού σχηµατιστούν οι ζώνες και δηµιουργηθούν τα συστήµατα ατόµων για το σχηµατισµό µεταλλικού δεσµού στην στερεά κατάσταση, θα πρέπει να τοποθετηθούν τα ηλεκτρόνια στα µοριακά τροχιακά. Σχήµα 2.7: Σχηµατισµός της ενιαίας ζώνης ενέργειας στο µεταλλικό πλέγµα. 14

21 Εάν το πλήθος των ηλεκτρονίων είναι αρκετό ώστε να γεµίσει η ζώνη από ηλεκτρόνια τότε η ζώνη ονοµάζεται ζώνη σθένους. Εάν αντίθετα το πλήθος των ηλεκτρονίων που προστίθεται για την πλήρωση της ζώνης, δεν επαρκεί για το σκοπό αυτό, τότε η ζώνη φέρεται ως µερικώς συµπληρωµένη και ονοµάζεται ζώνη αγωγιµότητας, όπως φαίνεται στο παράδειγµα του µεταλλικού λιθίου (Li) στο σχήµα 2.8. Μεταξύ της ζώνης σθένους και της ζώνης αγωγιµότητας στο µεταλλικό Li υφίσταται ένα ενεργειακό κενό το οποίο ονοµάζεται χάσµα απαγορευµένης ενέργειας. Τα ηλεκτρόνια δεν µπορούν να µεταβούν από τη ζώνη σθένους στη ζώνη αγωγιµότητας του Li, µέσω απλών θερµικών διαδικασιών, όµως µπορούν να κινηθούν στη ζώνη αγωγιµότητας του Li, µε αποτέλεσµα το Li να είναι ηλεκτροαγώγιµο υλικό. Σε ορισµένες περιπτώσεις ηλεκτροαγώγιµων υλικών (µετάλλων) είναι δυνατόν να είναι άδεια η ζώνη αγωγιµότητας χωρίς όµως να υπάρχει ενεργειακό χάσµα µεταξύ ζώνης σθένους και ζώνης αγωγιµότητας [9]. Το εύρος του ενεργειακού χάσµατος είναι η αιτία διαχωρισµού των στερεών σε µέταλλα, ηµιαγωγούς και µονωτές. Οι µονωτές έχουν ενεργειακό χάσµα (Eg) µεγαλύτερο των 4 ev όπως για παράδειγµα το διαµάντι, όπου Eg = 5.3 ev, εξηγώντας έτσι γιατί οι µονωτές παρουσιάζουν αµελητέα συγκέντρωση ηλεκτρονίων στην επάνω ζώνη. 15

22 Σχήµα 2.8: Περίπτωση µετάλλου (Li) µε µερικώς συµπληρωµένη ζώνη αγωγιµότητας. Σε υλικά που χαρακτηρίζονται ως ηµιαγωγοί, το ενεργειακό χάσµα έχει ενδιάµεση τιµή και συνήθως εκτείνεται σε λιγότερο από 4 ev και η πυκνότητα ηλεκτρονίων στην επάνω ζώνη (ή των οπών στη χαµηλότερη) είναι συνήθως µικρότερη από 1020 cm -3. Η διάκριση αυτή των στερεών απεικονίζεται στο σχήµα 2.9.[11] 16

23 2.3.2 Ηµιαγωγοί n και p τύπου Οι ηµιαγωγοί διακρίνονται σε δύο είδη: (α) ενδογενείς ηµιαγωγοί (intrinsic semiconductors) όπως Si, Ge, CuO κ.ά. και (β) εξωγενείς ηµιαγωγοί (extrinsic semiconductors) όπως ZnO, NiO και TiO 2. Η διαφορά στους τύπους των ηµιαγωγών οφείλεται στα παρακάτω γνωρίσµατα. Στους ενδογενείς ηµιαγωγούς το χάσµα απαγορευµένης ενέργειας (Εg) µεταξύ της ζώνης σθένους και της ζώνης αγωγιµότητας είναι σχετικά µικρό. Με αύξηση της θερµοκρασίας ηλεκτρόνια (e-) µεταπηδούν από τη ζώνη σθένους στη ζώνη αγωγιµότητας µε αποτέλεσµα µικρή αύξηση της αγωγιµότητας µε τη θερµοκρασία και δηµιουργία κενών θέσεων (οπών, h + ) στη ζώνη σθένους. Σε ένα καθαρό κρύσταλλο ενδογενή ηµιαγωγού, όπως είναι φυσικό, ο αριθµός των ενδογενών παραγόµενων ηλεκτρονίων είναι ίσος µε τον αριθµό των οπών. Σε χαµηλές θερµοκρασίες οι ενδογενείς ηµιαγωγοί γίνονται µονωτές. [12] Σχήµα 2.9: Ζώνη σθένους και αγωγιµότητας και διάφορα ενεργειακά επίπεδα σε αγωγούς και ηµιαγωγούς [9]. 17

24 Χαρακτηριστικό παράδειγµα ενδογενή ηµιαγωγού είναι το Si. Ελάχιστες προσµίξεις άλλων στοιχείων (συνήθως φωσφόρου P) σε έναν ενδογενή ηµιαγωγό µπορούν να αυξήσουν την αγωγιµότητα του ηµιαγωγού. Στους εξωγενείς ηµιαγωγούς η αγωγιµότητα παράγεται από εξωγενή αίτια π.χ. από την προσθήκη προσµίξεων σε ένα µονωτή. Τα ίχνη των προσµίξεων ενσωµατώνονται στο κρυσταλλικό πλέγµα του µονωτή. Ανάλογα µε το είδος του στοιχείου που προστίθεται ως πρόσµιξη, οι εξωγενείς ηµιαγωγοί διακρίνονται σε δύο τύπους, στους ηµιαγωγούς n-τύπου και στους ηµιαγωγούς p-τύπου (σχήµα 2.9).[9]. Για παράδειγµα, στο στοιχείο του Si κάθε άτοµο συνδέεται µε τα γειτονικά του µε τέσσερις οµοιοπολικούς δεσµούς. Όταν προστεθεί σε ίχνη στα παραπάνω στοιχεία ένα στοιχείο της V οµάδας του Περιοδικού Συστήµατος, το στοιχείο αυτό εισέρχεται στο πλέγµα του Si χωρίς να διαταράξει αισθητά τόσο τις ενδοατοµικές αποστάσεις όσο και τη γεωµετρία και γενικά τους δεσµούς του πλέγµατος κάθε ατόµου Si. Επειδή τα άτοµα της V οµάδας του Περιοδικού Συστήµατος έχουν ηλεκτρονιακή απεικόνιση ns 2 np 3 στην στοιβάδα σθένους, δηλαδή πέντε ηλεκτρονίων αντί τεσσάρων, που απαιτούνται για την δηµιουργία τεσσάρων οµοιοπολικών δεσµών, αποµένει ένα ηλεκτρόνιο σε περίσσεια σε κάθε προστιθέµενο άτοµο, µετά την διευθέτηση του πλέγµατος. Τα ηλεκτρόνια αυτά που βρίσκονται σε περίσσεια, τοποθετούνται στο σύνολο τους λίγο χαµηλότερα από τη ζώνη αγωγιµότητας του µονωτή ή του ηµιαγωγού και σχηµατίζουν µια στενή ζώνη που ονοµάζεται επίπεδο δότου ή στάθµη δότου (donor level). Ο µονωτής ή ηµιαγωγός µικρής αγωγιµότητας γίνεται ηµιαγωγός καλής αγωγιµότητας διότι τα ηλεκτρόνια αυτά µεταβαίνουν εύκολα, µε µικρή αύξηση της θερµοκρασίας, στη ζώνη αγωγιµότητας. Επειδή η αγωγιµότητα αυτή οφείλεται στην παρουσία ηλεκτρονίων, δηλαδή στην περίσσεια αρνητικών (negative) φορτίων στη ζώνη αγωγιµότητας του ηµιαγωγού, ονοµάζεται ηµιαγωγός n τύπου (σχήµα 2.9. ε). Συνήθως οι προσµίξεις για την παραγωγή καλού ηµιαγωγού είναι συγκέντρωσης της τάξεως ppm. Εάν στο Si προστεθεί στοιχείο της III οµάδας του Περιοδικού Συστήµατος, π.χ. B ή Al µε ηλεκτρονιακή απεικόνιση ns 2 np 1 προκύπτει ηµιαγωγός p-τύπου. Λόγω των τριών ηλεκτρονίων η πρόσµιξη µπορεί να σχηµατίσει τρεις µόνο δεσµούς µε τα γειτονικά άτοµα Si. Έτσι σε κάθε άτοµο προσµίξεως υπάρχει έλλειµµα ηλεκτρονίων και συνεπώς υπάρχουν άδειες ζώνες που µπορούν να δεχτούν ηλεκτρόνια. Οι ζώνες αυτές αποτελούν το επίπεδο του δέκτη (acceptor level) και βρίσκονται συνήθως κοντά στη ζώνη σθένους του µονωτή ή του ηµιαγωγού µικρής αγωγιµότητας που δέχεται την 18

25 πρόσµιξη όπως φαίνεται στο σχήµα 2.9 ζ. Έτσι τα ηλεκτρόνια από τη ζώνη σθένους του µονωτή ή του ηµιαγωγού µικρής αγωγιµότητας µεταπηδούν, µε µικρή αύξηση της θερµοκρασίας, στο επίπεδο δέκτη όπου υπάρχει κενό ηλεκτρονίων για να τα δεχτεί. Με τη µεταπήδηση αυτή σχηµατίζονται κενές θετικές οπές στη ζώνη σθένους του µονωτή ή του ηµιαγωγού που δέχεται την πρόσµιξη. Μετακίνηση των θετικών φορτίων στη ζώνη σθένους επιφέρει τη δηµιουργία ρεύµατος και σηµαντικής αγωγιµότητας. Εξαιτίας της δηµιουργίας ηλεκτρικού ρεύµατος µέσω θετικών φορτίων που κινούνται στο πλέγµα οι ηµιαγωγοί αυτοί ονοµάζονται ηµιαγωγοί p-τύπου από το αρχικό της λέξης positive. Εάν ένας ηµιαγωγός είναι n-τύπου, τότε η ενεργειακή στάθµη Fermi τοποθετείται κάτω από τη ζώνη αγωγιµότητας και ακριβώς επάνω από την ενεργειακή στάθµη του δότη, ενώ αντίστοιχα εάν είναι p-τύπου η στάθµη Fermi µετατοπίζεται προς τη ζώνη σθένους όπου σε χαµηλές θερµοκρασίες βρίσκεται στο µέσο της απόστασης της στάθµης του δέκτη από τη ζώνη σθένους (σχήµα 2.9). Οι βασικές διαφορές µεταξύ ενδογενών και εξωγενών ηµιαγωγών, εντοπίζονται στο ενεργειακό τους χάσµα και στο µηχανισµό παραγωγής ευκίνητων φορέων φορτίου. Η αγωγιµότητα των ενδογενών ηµιαγωγών, λόγω του µικρού ενεργειακού τους χάσµατος (Εg 1,2 ev), οφείλεται µόνο στη θερµική τους διέγερση και εξαρτάται σηµαντικά από τη θερµοκρασία. Το µικρό ενεργειακό χάσµα ευνοεί τη ταχύτατη επανασύνδεση ηλεκτρονίου οπής µε αποτέλεσµα τη θερµική αποδιέγερση του ηµιαγωγού. Αντίθετα στους εξωγενείς ηµιαγωγούς µε σηµαντικά µεγαλύτερο ενεργειακό χάσµα η αγωγιµότητα τους οφείλεται σε απορρόφηση φωτός (φωτοαγωγιµότητα) ενέργειας µεγαλύτερης του ενεργειακού του χάσµατος. Ταυτόχρονα η περίσσεια φορέων φορτίου, κυρίως ηλεκτρονίων στους n-τύπου ηµιαγωγούς, και το µεγάλο ενεργειακό τους χάσµα µειώνει την πιθανότητα επανασύνδεσης ηλεκτρονίου-οπής. Εξάλλου λόγω του µεγάλου ενεργειακού χάσµατος, µε τη φωτοδιέγερση, δηµιουργούνται ηλεκτρόνια µε υψηλό δυναµικό που τελικά οδηγούν σε φωτοχηµικές αντιδράσεις. Για το λόγο αυτό οι εξωγενείς ηµιαγωγοί n-τύπου είναι οι καλύτεροι φωτοκαταλύτες, π.χ. TiO 2.[9],[10],[11] ιοξείδιο του Τιτανίου (TiO 2 ). Ένας καλός φωτοκαταλύτης Η απόδοση ενός φωτοκαταλυτικού συστήµατος εξαρτάται σε πολύ µεγάλο βαθµό από την επιλογή του ηµιαγωγού. Έτσι λοιπόν για ένα αποδοτικό φωτοκαταλυτικό σύστηµα απαιτείται η πλήρωση των παρακάτω προϋποθέσεων για τον ηµιαγωγό [13]: (α) Υψηλή απόδοση στην ενεργειακή µετατροπή (καλή συµφωνία µεταξύ ενεργειακού χάσµατος του ηµιαγωγού και του ηλιακού φάσµατος). 19

26 Πίνακας 2.2 Ενεργειακά χάσµατα ηµιαγωγών χρησιµοποιούµενοι ως Φωτοκαταλύτες.[14] Πολλοί ηµιαγωγοί όπως TiO 2, ZnO, ZrO 2, CdS, MoS 2, Fe2O 3, WO 3 καθώς και διάφοροι συνδυασµοί τους έχουν µελετηθεί και χρησιµοποιηθεί σαν φωτοκαταλύτες για την αποικοδόµηση οργανικών και ανόργανων ρύπων. Τα ενεργειακά χάσµατα µερικών ηµιαγωγών καταγράφονται στο πίνακα 2.2. Οι ηµιαγωγοί θειούχων µετάλλων όπως το CdS και το CdSe έχουν µικρότερο ενεργειακό χάσµα από το TiO 2, µε αποτέλεσµα να απορροφούν στο ορατό. Παρόλα αυτά η φωτοδιάβρωση και η τοξικότητά τους, που αποτελούν εξίσου σηµαντικά κριτήρια επιλογής του φωτοκαταλύτη, κάνουν τη χρήση αυτών των ηµιαγωγών προβληµατική. Είναι µάλιστα απαραίτητο σε αυτές τις περιπτώσεις να γίνει προσθήκη σουλφιδίων ή αλάτων θειώδους οξέος στο διάλυµα µε το οποίο έρχεται σε επαφή ο ηµιαγωγός. Τέτοια όµως προσθήκη έχει και το αναµενόµενο σχετικό κόστος ή και τη δηµιουργία νέων ρύπων. Επίσης και ο αιµατίτης (α-fe2o3) απορροφά στο ορατό (λg=560 nm) αλλά έχει πολύ µικρότερη φωτοκαταλυτική απόδοση από το TiO 2 [15]. (β) Ηµιαγωγός µε υψηλή φωτοσταθερότητα, αναγεννήσιµος και µη τοξικός. Ο φωτοκαταλύτης πρέπει να είναι ανθεκτικός στη φωτοδιάβρωση, σταθερός, µη τοξικός στις διάφορες συνθήκες αντίδρασης (µεταβολή θερµοκρασίας, επαφή µε άλλες φάσεις) και να είναι το ίδιο φωτοενεργός όταν επαναχρησιµοποιείται στο φωτοκαταλυτικό σύστηµα µετά από αναγέννηση του. Το TiO 2 είναι ένας φωτοκαταλύτης που πληροί τα παραπάνω κριτήρια. Σε έρευνα του Hongmin et al., µετρήθηκε η αποδοτικότητα του TiO 2 κατά την επαναχρησιµοποίηση του στην αποικοδόµηση της φαινόλης. Στα πειράµατα που εκτελέστηκαν 20

27 χρησιµοποιήθηκε ο ίδιος καταλύτης TiO 2 στον αντιδραστήρα για πάνω από 120 h. Στο τέλος κάθε πειράµατος και µετά από αναγέννηση του, ο καταλύτης επαναχρησιµοποιείτο σε διαδοχικούς κύκλους φωτοκατάλυσης. Παρατηρήθηκε ότι δεν υπήρχε σηµαντική µείωση της αποδοτικότητας του καταλύτη.[16] 'Ενα µειονέκτηµα τόσο του TiO 2 όσο και του ZnO είναι το µεγάλο ενεργειακό τους χάσµα, Eg = 3.2eV, εξαιτίας του οποίου η ενεργοποίηση τους επιτυγχάνεται µε ακτινοβολία µικρότερη των 385 nm. Έτσι, είναι δυνατή η αξιοποίηση µικρού µόνο µέρους της ηλιακής ακτινοβολίας (5%). Παρά ταύτα και µε αυτό το ποσοστό η αποτελεσµατικότητα της µεθόδου είναι πολύ καλή Φωτοδιέγερση διοξειδίου του τιτανίου Οι ηµιαγωγοί απορροφούν φως κάτω από ένα όριο µήκους κύµατος λg το οποίο αποτελεί και το άκρο ενός φάσµατος απορροφήσεως του ηµιαγωγού. Αυτό συνδέεται µε το ενεργειακό χάσµα του ηµιαγωγού µε την εξίσωση:, όπου Εg το ενεργειακό χάσµα του ηµιαγωγού σε ev. Το φως κατά την έξοδο του από τον ηµιαγωγό ακολουθεί τον εκθετικό νόµο:, όπου d είναι το βάθος διείσδυσης του φωτός και α ο συντελεστής απορρόφησης για δεδοµένο µήκος κύµατος. Έτσι στο TiO 2, το α έχει την τιµή 2,6x104 cm -1 στα 320 nm, το οποίο µας δείχνει ότι το φως µε µήκος κύµατος 320 nm χάνει το 90% της έντασής του αφού διανύσει 3900 Å στον ηµιαγωγό [17]. Όταν ακτινοβολία ενέργειας µεγαλύτερης από το ενεργειακό χάσµα του TiO 2, δηλαδή hν Εg, απορροφάται από τον ηµιαγωγό, τότε έχουµε τη δηµιουργία ζεύγους ηλεκτρονίου (e - ) οπής (h + ). Οι πιθανές φωτοχηµικές αντιδράσεις που λαµβάνουν χώρα µετά το διαχωρισµό τους απεικονίζονται στο σχήµα Ένα µέρος αυτών των ζευγών είναι πιθανόν να επανασυνδεθεί στην επιφάνεια του TiO 2 (έκλυση θερµότητας στην επιφάνεια του TiO 2 ). Οµοίως ηλεκτρόνια και οπές που σχηµατίζονται στη µάζα του ηµιαγωγού υφίστανται επανασύνδεση (έκλυση θερµότητας στη µάζα του TiO 2 ). Οι οπές που δε θα επανασυνδεθούν θα αντιδράσουν µε προσροφηµένα µόρια στη διεπιφάνεια του TiO 2 προκαλώντας την οξείδωση τους (Β Β + ). Αντίστοιχα, τα ηλεκτρόνια θα προκαλέσουν την 21

28 αναγωγή προσροφηµένων µορίων (Α Α - ). Ανάλογα µε τον ηµιαγωγό και τη φωτοσταθερότητα του οι ηλεκτρονιακές οπές (h + ) σε µερικές περιπτώσεις µπορούν να οξειδώσουν και τον ίδιο τον ηµιαγωγό (φωτοδιάβρωση). Σχήµα 2.10: Φωτοδιέγερση διοξειδίου του τιτανίου.[18] Η αλληλουχία των αντιδράσεων που συµβαίνουν, µετά την απορρόφηση ακτινοβολίας από τον ηµιαγωγό, στη διεπιφάνεια του, συνοψίζονται ως εξής: hν (sc) e- + h+ e- + h+ θερµότητα (µάζα ηµιαγωγού) h + επιφάνεια ηµιαγωγού + D D+ e - επιφάνεια ηµιαγωγού + A A- Η ελάττωση της δραστικότητας του ηµιαγωγού που παρατηρείται πολλές φορές, λόγω της επανασύνδεσης ηλεκτρονίου οπής, οφείλεται και στη συσσώρευση µερικών ηλεκτρονίων δια µέσου παγίδων ηλεκτρονίων και οπών: e - επιφάνεια ηµιαγωγού e - παγιδευµένο h + επιφάνεια ηµιαγωγού h + παγιδευµένο e - παγιδευµένο + h + παγιδευµένο θερµότητα (επιφάνεια ηµιαγωγού) 22

29 Οι παγίδες αυτές µπορεί να είναι µόρια προσροφηµένα στη επιφάνεια του ηµιαγωγού στα οποία ευνοείται η επανασύνδεση ή προσµίξεις ή ατέλειες στο κρυσταλλικό πλέγµα του ηµιαγωγού.[18] Από τα παραπάνω διακρίνουµε µερικά µειονεκτήµατα του TiO 2 που είναι η µη απορρόφηση του στο ορατό (σηµαντικό µειονέκτηµα στη φωτοκατάλυση) και η επανασύνδεση ηλεκτρονίου οπής κατά τη φωτοδιέγερση του στο υπεριώδες. Η µετατόπιση της φασµατικής απορρόφησης του TiO 2 στο ορατό είναι λοιπόν ένας σηµαντικός στόχος για την επιδίωξη του οποίου γίνεται εκτεταµένη έρευνα διεθνώς. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ [1] Παντελής Ι. ηµήτρης, Μη Μεταλλικά Τεχνικά Υλικά οµή -Ιδιότητες-Τεχνολογία- Εφαρµογές, Αθήνα, Α. Παπασωτηρίου & ΣΙΑ Ο.Ε, [2] Son Geon Seog, Ko Seong Hyuk, Lee Kwi Young, A Study of the Aging of Photocatalysts, Seoul 2000 FISITA World Automotive Congress, 0, (2000). [3] Yang Min-Chi, Yang Tien-Syh, Wong Ming-Show, Nitrogen-doped titanium oxide films as visible light Photocatalyst by vapor deposition, Thin Solid Films, Elsevier B.V, 90, (2004), [4] Devilliers David, Semiconductor Photocatalysis: Still an Active Research Area despite Barriers to Commercialization, Energeia, 17, (2006) [5] Gole L. James, Stout D. John, Burda Clemens, Lou Yongbing, Chen Xiaobo, Highly Efficient Formation of Visible Light Tunable TiO2-xNx Photocatalysts and Their Transformation at the Nanoscale, J. Phys. Chem. B, 108, (2004), [6] Mineral Structure and Property Data TiO2 Group, [ ιαθέσιµο στο διαδίκτυο: [7] Colmenares J.C., Aramendia M.A., Marinas A., Marinas J.M., Urbano F.J., Synthesis, characterization and photocatalytic activity of different metal-doped titania systems, Applied Catalysis A:General, 306, (2006), [8] Wan L., Li J.F., Feng J.Y., Sun W., Mao Z.Q., Improved optical response and Photocatalysis for N-doped titanium oxide (TiO2) films prepared by oxidation of TiN, Applied Surface Science, 253, (2007),

30 [9] Ι. Τσαγκάρης, Γ. Τσαγκάρης, Σ. Περλεπές, Θεµελιώδης Αρχές της Ατοµικής και Μοριακής οµής, Ιωάννινα, [10] J.I. Pancove, Optical Processes in Semiconductors, Dover Publications Inc., New York, (1971). [11] N. Vlachopoulos, P. Liska, J. Augustynski, M. Gratzel, Efficient spectral sensitisation of polycrystalline titanium dioxide photoelectrodes, Surface Science, 189/190, (1987), [12] C. Kittel, Eισαγωγή στη Φυσική Στερεάς Κατάστασης, 5η έκδοση Γ.Πνευµατικού, Αθήνα (1979). [13] P. Zhang, J. Liu, Photocatalytic degradation of trace hexane in the gas phase with and without ozone addition: kinetic study, Journal of Photochemistry and Photobiology A: Chemistry, 167, (2004), [14] C.H. Wu, H.W. Chang, J.M. Chern, J. Hazar., Basic dye decomposition kinetics in a photocatalytic slurry reactor, Journal of Hazardous Materials, 137, (2006), [15] W.S. Kuo, P.H. Ho, Solar photocatalytic decolorization of methylene blue in water, Chemosphere, 45, (2001), [16] L. Hongmin, L. Zhiwei, Y. Xiaojiang, S. Wenfeg, Kinetic analysis of photocatalytic oxidation of gas-phase formaldehyde over titanium dioxide, Chemosphere, 60, (2005), [17] N. Guettai, H.A. Amar, Photocatalytic oxidation of methyl orange in presence of titanium dioxide in aqueous suspension. Part II: kinetics study, Desalination, 185, (2005), [18] M. Stylidi, D.I. Kondarides, X.E. Verykios, Visible light-induced photocatalytic degradation of Acid Orange 7 in aqueous TiO2 suspensions, Appl. Catal. B: Environ., 47, (2004),

31 3. ΙΑ ΙΚΑΣΙΕΣ ΠΟΥ ΕΝΕΡΓΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΟΣΠΙΠΤΟΥΣΑ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ (PHOTOINDUCED PROCESSES) 3.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ενεργοποίηση των επιφανειών του TiO 2 από την ακτινοβολία συνοδεύεται από την παρουσία φαινοµένων εκποµπής ηλεκτρονίων (photoinduced phenomena), όπως αυτά φαίνονται στο σχήµα 3.1. Οι τρεις κύριες κατηγορίες αυτών των φαινοµένων είναι η φωτοκατάλυση, τα φωτοβολταϊκά κύτταρα και η η υδροφιλική ιδιότητα της επιφάνειας του TiO 2. Όλες αυτές οι διεργασίες προέρχονται από το ενεργειακό χάσµα των ηµιαγωγών (band gap), που έχει ερµηνευθεί στο προηγούµενο κεφάλαιο. Όπως προαναφέρθηκε, όταν τα φωτόνια έχουν υψηλότερη ενέργεια από το ενεργειακό χάσµα του καταλύτη TiO 2 απορροφούνται από αυτόν και ένα ηλεκτρόνιο προωθείται προς την ζώνη αγωγιµότητας (conduction band), αφήνοντας µια οπή στην ζώνη σθένους (valence band). Αυτή η διέγερση του ηλεκτρονίου µπορεί είτε να χρησιµοποιηθεί άµεσα για τη δηµιουργία της ηλεκτρικής ενέργειας στα φωτοβολταϊκά ηλιακά κύτταρα, είτε να οδηγήσει σε µια χηµική αντίδραση, η οποία ονοµάζεται φωτοκατάλυση. Ένα ιδιαίτερο φαινόµενο ανακαλύφθηκε πρόσφατα: η παγίδευση των οπών στην επιφάνεια του TiO 2 προκαλεί υψηλή διαβρεκτικότητα (photoinduced superhydrophilicity, PSH). Όλα τα φαινόµενα εκποµπής φωτονίων συνεπάγονται αντιδράσεις οξειδοαναγωγής στην επιφάνεια του TiO 2. Η χρήση του TiO 2 σε αντιδράσεις φωτοκατάλυσης αποκτούν σήµερα όλο και µεγαλύτερη σηµασία και αυτό αντικατοπτρίζεται στον αυξανόµενο αριθµό των δηµοσιεύσεων που ασχολούνται µε θεωρητικά ζητήµατα και πρακτικές εφαρµογές από αυτές τις αντιδράσεις (σχήµα 3.2). Μέχρι στιγµής, το πιο ενεργό πεδίο του TiO 2 στη φωτοκατάλυση είναι η φωτοαποδόµηση των οργανικών ενώσεων. Το TiO 2 επίσης χρησιµοποιείται στην περιβαλλοντική εξυγίανση για µια µεγάλη ποικιλία από οργανικές ενώσεις, ιούς, βακτήρια, µύκητες, φύκια και καρκινικά κύτταρα, τα οποία µπορούν να υποβαθµιστούν και να ανοργανοποιηθούν εντελώς σε CO 2, Η 2 Ο, και αβλαβείς ανόργανα ανιόντα. Μεγάλη εφαρµογή βρίσκει η φωτοκατάλυση στην αποδόµηση οργανικών ουσιών που συναντώνται στα υγρά απόβλητα, όπως φαινόλες, χλωροφαινόλες, διοξίνες, PCB, τασενεργές ουσίες, παρασιτοκτόνα, ζιζανιοκτόνα, οργανοφωσφορικές ενώσεις, χρωστικές ουσίες, οργανικά οξέα, κ.α. Η επίδοση αυτή οφείλεται σε µεγάλο βαθµό σε οξειδωτικές ρίζες υδροξυλίου (HO ) που είναι γνωστές ως ισχυροί οξειδωτικοί παράγοντες. 25

32 Η φωτοκατάλυση των ανόργανων ενώσεων είναι ένα άλλο είδος αντιδράσεων στο οποίο το TiO 2 εφαρµόζεται και συγκεκριµένα στην αποµάκρυνση πολύτιµων µετάλλων, όπως του λευκόχρυσου του χρυσού, του αργύρου, (Pt, Au, Ag), καθώς τοξικών βαρέων µετάλλων όπως του υδραργύρου, του µολύβδου, του χρωµίου (Cu +2, Hg +2, Pb +2, Cr +6 ). Στις περιπτώσεις αυτές τα φωτοδηµιουργούµενα e- ανάγουν το µέταλλο το οποίο και επικάθεται στον ηµιαγώγιµο κόκκο µε αποτέλεσµα µε την αποµάκρυνση του καταλύτη να λαµβάνει χώρα και η αποµάκρυνση του µετάλλου από τα επεξεργασµένα απόβλητα Σχήµα 3.1 : ιαδικασίες εκποµπής ηλεκτρονίων µε το TiO 2.[1] Σχήµα 3.2: Αριθµός δηµοσιεύσεων σχετικά µε το TiO 2 / TiO 2 και φωτοκατάλυση κάθε χρόνο.[1] 26

33 Η δυνατότητα που έχει το TiO 2 να επηρεάζει επιλεκτικά τις οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις των οργανικών ενώσεων το καθιστά ένα χρήσιµο εργαλείο στη σύνθεση οργανικών ενώσεων. Τέλος, η δυνατότητα ελέγχου της φωτοκαταλυτικής δραστικότητας είναι σηµαντική σε πολλές άλλες εφαρµογές συµπεριλαµβανοµένης της χρήσης του TiO 2 στις χρωστικές βαφών και τα καλλυντικά. Κάποια σηµαντικά επιτεύγµατα που συνδυάζονται µε τη χρήση του TiO 2 µε χρονική κατάταξη είναι: 1972 το πρώτο ηλεκτροχηµικό κελί για διαχωρισµό του νερού αναφέρεται από τους Fujishima και Honda χρησηµοποιώντας ένα ηλεκτρόδιο ανόδου µε TiO 2 (ρουτίλιο) και Pt, 1977 οι Frank και Bard εξέτασαν τη µείωση του CN στο νερό, όπου η χρήση του TiO 2 αναφέρεται πρώτη φορά σε µέθοδο απορρύπανσης του περιβάλλοντος, 1977 οι Schrauzer και Guth αναφέρουν την φωτοκαταλτική µείωση του µοριακού αζώτου σε αµµωνία πάνω σε καταλύτη TiO 2, 1978 παρουσιάζεται η πρώτη οργανική φωτοσυνθετική αντίδραση, 1983 εφαρµογή από τους Ollis et al. αντιδράσεων που κατευθύνονται από ηµιαγωγούς στην αδρανοποίηση οργανικών ρυπαντών, 1985 εφαρµογή του TiO 2 ως απολυµαντικός παράγοντας, αποτελεσµατικός στην αδρανοποίηση των Lactobacillus acidophilus, Saccharomyces cerevisiae και Escherichia coli; 1986 οι Fujishima et al. αναφέρουν την πρώτη χρήση του TiO 2 ως παράγοντας θανάτωσης των καρκινικών κυττάρων, 1991 οι O Regan και Gratzel αναφέρουν τη χρήση ενός αποτελεσµατικού ηλιακού κελιού που χρησιµοποιεί νανοσωµατίδια TiO 2, 1998 οι Wang et al. ανακαλύπτουν την υψηλή υδροφιλική ιδιότητα των επιφανειών του TiO 2 µε εξαιρετικές εφαρµογές στα αυτοκαθαριζόµενα υλικά.[1] 27

34 3.2 ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΣΗ - ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΙΟΞΕΙ ΙΟ ΤΟΥ ΤΙΤΑΝΙΟΥ (TIO 2 ) ΣΤΗ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΣΗ Η ετερογενής φωτοκατάλυση, αξιοποιεί τις καταλυτικές διεργασίες που λαµβάνουν χώρα σε αιωρήµατα ηµιαγώγιµων κόνεων (ΤiΟ 2, ZnO, WO 3, CdS) παρουσία τεχνητού ή φυσικού φωτισµού, οι οποίες µπορούν να επιφέρουν την πλήρη οξείδωση διαφόρων οργανικών και ανόργανων ρύπων, καθώς και την απενεργοποίηση των παθογόνων µικροοργανισµών, χωρίς την περαιτέρω επιβάρυνση του περιβάλλοντος. Σχήµα 3.3: Σχηµατική απεικόνιση της φωτοκατάλυσης ενός ηµιαγωγού (D ρύπος που οξειδώνεται, Α οξυγόνο που ανάγεται). Όπως προαναφέρθηκε η ανάπτυξη της την τελευταία δεκαετία υπήρξε εκρηκτική λόγω ορισµένων σηµαντικών πλεονεκτηµάτων που παρουσιάζει σε σχέση µε τις υπόλοιπες στην αδρανοποίηση τοξικών ρύπων στα υγρά απόβλητα και στον αέρα. Η ανάµιξη του προς καθαρισµό αποβλήτου µε έναν ηµιαγώγιµο καταλύτη (π.χ. ΤiΟ 2 ), ο οποίος είναι χηµικά και βιολογικά αδρανής και ο φωτισµός του συστήµατος µε τεχνητό ή ηλιακό φως, επιφέρουν την πλήρη καταστροφή των οργανικών ενώσεων που υπάρχουν σ' αυτό. Πρόκειται για µία µέθοδο αντιρρύπανσης η οποία λαµβάνει χώρα σε ήπιες συνθήκες πίεσης και θερµοκρασίας και είναι ιδιαίτερα φιλική προς το περιβάλλον, αφού στην πραγµατικότητα µιµείται τις διεργασίες αυτοκαθαρισµού της φύσης. Στα σηµαντικά πλεονεκτήµατα της µεθόδου µπορούν να συγκαταλεχθούν Η πλήρης φωτοκαταλυτική οξείδωση των οργανικών µορίων Η χρήση της για πολύ µικρές συγκεντρώσεις ρύπων 28

35 Οι φωτοκαταλύτες που είναι χηµικά και βιολογικά αδρανή υλικά Το σχετικά χαµηλό κόστος των φωτοκαταλυτών Η δυνατότητα ανάκτησης και συνεπώς επαναχρησιµοποίησής τους, γεγονός που συνεπάγεται αφ' ενός τη µείωση του κόστους εφαρµογής της µεθόδου, αφ' ετέρου την αποφυγή της επιπλέον επιβάρυνσης του περιβάλλοντος µε χηµικούς ρύπους Η δυνατότητα εκµετάλλευσης του ηλιακού φωτός (ανανεώσιµη πηγή ενέργειας) για την ενεργοποίηση του καταλύτη, πλεονέκτηµα που αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα σε περιοχές µεγάλης ηλιοφάνειας Υποβοηθά τη βιολογική επεξεργασία των λυµάτων, διασπώντας τις µη βιοαποικοδοµήσιµες ενώσεις (π.χ. χρώµατα, φυτοφάρµακα, κ.τ.λ.) Το διοξείδιο του τιτανίου (TiO 2 ) είναι ο πλέον ευρέως χρησιµοποιούµενος και διαδεδοµένος ηµιαγωγός. Ο λόγος, αφορά την κρυσταλλική του δοµή, τη δραστικότητα και την αποδοτικότητα του σε µια φωτοκαταλυτική διεργασία. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, το TiO 2, χρησιµοποιούταν ως χρωστική σε βιοµηχανίες παραγωγής χρωµάτων, εξαιτίας του υψηλού του δείκτη διάθλασης (3,87 για το ρουτίλιο, 2,5 µε 3 για την ανατάση, 2,42 για το διαµάντι), µε σκοπό να προσδώσει χρώµα στα παραγόµενα προϊόντα [2]. Η φωτοκαταλυτική δράση όµως του TiO 2, περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1972, από τον Honda και Fujishima. Ειδικότερα, η πρόσθετη οξειδωτική του δράση, όταν ενεργοποιείται από την υπεριώδη ακτινοβολία (µορφή ανατάσης), περιγράφηκε ως φωτοκαταλυτικό αποτέλεσµα [3]. Η αντίδραση που περιγράφει την ενεργοποίηση του (TiO 2 ), ως φωτοκαταλυτικό δραστικό µέσο, αφορά, την ενέργεια που λαµβάνει κατά την πρόσπτωση στην επιφάνεια του µιας δέσµης υπεριώδους ακτινοβολίας, η οποία εκκινεί τη διαδικασία διέγερσης των ηλεκτρονίων και των οπών [4]. TiO 2 light Eg e - TiO2 + h + TiO2 Το TiO 2 όπως προαναφέρθηκε, βάση της κρυσταλλικής του δοµής, συναντάται σε τρεις διαφορετικές φάσεις. Οι δοµές της ανατάσης και του ρουτιλίου, δείχνουν τη σηµαντικότερη φωτοκαταλυτική δράση, αν και η φάση της ανατάσης συγκριτικά, υπερέχει σε φωτοκαταλυτική απόδοση. Ο λόγος, αφορά την αποδοτική και άµεση 29

36 µεταφορά των ηλεκτρονίων, κατά την αναγωγική αντίδραση που πραγµατοποιείται σε µια ενδεχόµενη διαδικασία αποδόµησης ρύπων. Οι αντίστοιχες ενέργειες χάσµατος για το ρουτίλιο και την ανατάση, είναι 3eV στα 411nm και 3,2eV στα 384nm, µε την απαίτηση όµως, της παρουσίας υπεριώδους ακτινοβολίας µε µήκος κύµατος κάτω των 400nm (388nm), για να είναι φωτοκαταλυτικά δραστικά. Αυτό σηµαίνει, ότι µόνο υπό την παραπάνω συνθήκη είναι εφικτή η ενεργοποίηση της φωτοκαταλυτικής ικανότητας των δύο προαναφερθέντων δοµών. Είναι κοινά αποδεκτό ότι το TiO 2, θεωρείται ένας από τους καλύτερους ηµιαγωγούς για την αποδόµηση των ρύπων, διότι διαθέτει τα εξής χαρακτηριστικά πλεονεκτήµατα: Είναι χηµικά αδρανές Έχει υψηλή καταλυτική δράση Είναι φωτοκαταλυτικά σταθερό Είναι αποτελεσµατικό σε αντιδράσεις φωτοκατάλυσης Έχει χαµηλό κόστος Αυξάνει την υδροφιλικότητα παράλληλα µε την φωτοκαταλυτική του δράση, µε διαφορετική όµως επαγόµενη αντίδραση εν επιβαρύνει το περιβάλλον ή τον άνθρωπο Έχει µακρά σταθερότητα Είναι εµπορικά διαθέσιµο, αλλά και εύκολο να παρασκευαστεί στο εργαστήριο Το ενεργειακό χάσµα του είναι σχετικά χαµηλό [5] Το µειονέκτηµα του ΤiO 2, αφορά την απουσία ενεργοποίησης µε το ορατό φως, και την παρουσία ενεργοποίησης µε το υπεριώδες. Επειδή όµως, µόνο το 4-5 % της ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στη Γη, εµπίπτει κοντά στο φάσµα της υπεριώδους ακτινοβολίας ( nm), για το λόγο αυτό και προστίθενται προσµίξεις στο συγκεκριµένο υλικό. ιαφορετικά, απαιτείται η χρήση τεχνητών πηγών, οι οποίες εκπέµπουν στην υπεριώδη περιοχή του φάσµατος.[6] Μια σηµαντική απαίτηση δε, για την επίτευξη της φωτοκαταλυτικής ιδιότητας του TiO 2, είναι η αύξηση της ειδικής επιφάνειας του, η οποία εξαρτάται από το κρυσταλλικό µέγεθος των δοµών [7]. Τέλος, κατά την απευθείας εφαρµογή του φωτοκαταλυτικού οξειδίου του τιτανίου στην 30

37 επιφάνεια ενός οργανικού υλικού, ενδέχεται η υποβάθµιση του τελικού δοκιµίου, εξαιτίας του στρωµατικού διαχωρισµού του επιστρώµατος από το υπόστρωµα. Για να αποφευχθεί το µειονέκτηµα αυτό, απαιτείται η δηµιουργία ενός ενδιάµεσου στρώµατος (seed layer) µεταξύ του επιστρώµατος και του υποστρώµατος [8]. Το εµπορικό TiO 2 είναι ο επικρατέστερος ηµιαγωγός που συναντάται σε πρακτικές εφαρµογές φωτοκατάλυσης. Ο φωτοκαταλύτης αυτός ενεργοποιείται µε την UV ακτινοβολία και πολλά εργαστήρια ανά τον κόσµο εστιάζουν στην τροποποίηση του TiO 2 µε σκοπό να επιλύσουν διάφορα από τα προβλήµατα. Ένας αυξανόµενος αριθµός από µεγάλες εταιρείες συµπεριλαµβανοµένου της Evonik - Degussa, Aldrich και Merck προωθούν τροποποιηµένο και καθαρό TiO 2 για πολλές εφαρµογές. Μία από αυτές τις εταιρείες, η Degussa, δηµιούργησε έναν καταλύτη µε το όνοµα Degussa P-25 TiO 2 (παράγεται από την Nippon Aerosil µε την άδεια της Degussa Company στη Γερµανία) και χρησιµοποιείται ευρέως ως ένας ιδανικός φωτοκαταλύτης για εφαρµογές που ενεργοποιούνται µε UV ακτινοβολία. Το Degussa P-25 TiO 2 είναι σε µορφή σκόνης. Παράγεται µε τη διαδικασία υδρόλυσης TiCl 4, ψήνεται σε θερµοκρασίες που ξεπερνούν τους 1200 C µε την παρουσία O 2 και Η 2 και µετά χρησιµοποιείται ατµός για την αποµάκρυνση του υπολείµµατος του HCl. Το τελικό προϊόν είναι κατά ένα ποσοστό µεγαλύτερο του 99,5% καθαρό TiO 2 µε µικρές ποσότητες προσµίξεων όπως SiO2, Al 2 O 3 και Fe 2 O 3. Η ανατάση και το ρουτίλιο είναι σε αναλογία περίπου 70:30 µε µια µέση περιοχή επιφάνειας 50m²/g και µέσο µέγεθος σωµατιδίων 21nm. Το Degussa P-25 TiO 2 έχει εφαρµοστεί παγκοσµίως λόγω αξιοπρόσεκτης δραστικότητας στη UV ακτινοβολία. Η δραστικότητα του αυτή αποδίδεται στην κρυσταλλικότητα του, την µεγάλη ειδική επιφάνεια, και την καθαρότητά του. Το P25 είναι δραστικό κυρίως στη UV ακτινοβολία, η οποία όµως, αποτελεί µόνο το 4% της ηλιακής ακτινοβολίας. Επιπλέον, η χρήση UV λαµπτήρων είναι πολύ δαπανηρή. Αυτός είναι ο κύριος λόγος που οι οµάδες ερευνών συνεχίζουν να µελετούν τροποποιηµένους καταλύτες TiO 2 για αυξηµένη απόδοσή τους κάτω από την ορατή ακτινοβολία.[9],[10],[11] Ενδεικτικά παρατίθεται ο πίνακας 3.1 ο οποίος περιλαµβάνει ένα σύνολο χηµικών ενώσεων, που έχουν αποδοµηθεί από τον ηµιαγωγό TiO 2, καθώς και τα παραπροϊόντα που παράγονται µετά τη φωτοκαταλυτική αντίδραση. Στο σχήµα 3.3 δίδεται το παράδειγµα της χρωστκής ουσίας Reactive Black 5 που διασπάται πλήρως παρουσία τεχνητού ή ηλιακού φωτός και του καταλύτη TiO 2. 31

38 Πίνακας 3.1: Σύνολο χηµικών ενώσεων που έχουν αποδοµηθεί από τον ηµιαγωγό TiO2.[12] Ένωση Φωτοκαταλύτης Πηγή φωτός Παραπροϊόντα CCl 4 Degussa P-25, TiO W Xe arc lamp CO, CO 2 Αιθανόλη Degussa P-25, TiO 2 AgNO 3 TiO 2 (anatase and rutile) Βενζίνη Degussa P-25, TiO 2 Φαινόλη Degussa P-25, TiO 2 20W, NEC blacklight flourescent tube, solar parabolic 400W high pressure mercury lamp Επτά 15 W blacklight-blue fluorescent bulbs UV-B and UV-C 15 W εν αναλύθηκαν Κανένα Φαινόλη εν αναλύθηκαν 4- χλωροφαινόλη Degussa P-25, TiO 2 Τεχνητό UV φως Hydroquinone,benzoquini ne, hydroxybwnzoquinone, phenol, 4-chlorocatechol, 2,4 dihydroxybiphenyl Μπλε του Μεθυλενίου (χρωστική) Degussa P-25, TiO W, Mercury lamp µέτριας πίεσης εν αναλύθηκαν 32

39 0,7 absorbance 0,6 0,5 0,4 0,3 0 min 5 min 10 min 15 min 20 min 25 min 0,2 0,1 0, µήκος κύµατος (nm) Σχήµα 3.3: Αποχρωµατισµός διαλύµατος της χρωστικής Reactive Black 5 παρουσία ΤιΟ2 και φωτός.[13] Προσπάθειες έχουν γίνει κατά καιρούς από επιστήµονες για να βελτιωθεί η φωτοκαταλυτική δραστικότητα του TiO 2. Οι έρευνες προσανατολίζονται στο να αυξηθεί η φωτοδραστικότητα του TiO 2 στην περιοχή κοντά στο UV και ορατό φάσµα. Η βελτιστοποίηση των φωτοκαταλυτικών ιδιοτήτων του TiO 2 µπορεί να γίνει µε τους εξής τρόπους: Θερµική κατεργασία υπό κενό ή υπό ατµόσφαιρα Η 2 Απόθεση στην επιφάνεια των κόκκων µεταλλικών νησίδων από Pd, Au, Pt, Ag ηµιουργία µικτών οξειδίων από ΤiO 2 /Al2O 3, TiO 2 /SiO 2, TiO 2 /WO 3 Η φωτοευαισθητοποίηση του καταλύτη µε τη βοήθεια χρωστικών ουσιών οι οποίες προσροφώνται στην επιφάνεια του κόκκου. Με τον τρόπο αυτό είναι δυνατή η εκµετάλλευση ενός σηµαντικού τµήµατος του ορατού φάσµατος της ηλιακής ακτινοβολίας. Το µειονέκτηµα σ' αυτή την περίπτωση βρίσκεται στην ταυτόχρονη καταστροφή τόσο της τοξικής όσο και της χρωστικής ουσίας Προσθήκη προσµείξεων (doping) από διάφορα µεταλλικά ιόντα όπως Cr, V, Mo, W, Fe, κ.α. µε απώτερο στόχο την αύξηση των φωτοκαταλυτικών ιδιοτήτων του ΤiO 2 καθώς και τη µετατόπιση του φάσµατος απορρόφησης προς το ορατό. 33

40 3.3 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ Η καρδιά ενός φωτοβολταϊκου συστήµατος µετατροπής της ηλιακής ενέργειας σε ηλεκτρική είναι τα φωτοβολταϊκά ηλιακά στοιχεία (ή φωτοστοιχεία ή ηλιακά κύτταρα ή ηλιακές κυψελίδες). Πρόκειται ουσιαστικά για διόδους ηµιαγωγών σε µορφή δίσκων, που καθώς δέχονται στην επιφάνειά τους την ηλιακή ακτινοβολία, εκδηλώνουν µια διαφορά δυναµικού ανάµεσα στην εµπρός και στην πίσω όψη τους. Tα φωτοβολταϊκά κύτταρα αποτελούν ουσιαστικά διόδους p-n ηµιαγώγιµων ενώσεων, µε τη µορφή επίπεδης πλάκας που λειτουργούν κάτω από συνθήκες ορθής πόλωσης (σχήµα 3.4). Η δίοδος ορθής πόλωσης συµβαίνει όταν ο αρνητικός πόλος της πηγής συνδεθεί µε το τµήµα τύπου n και ο θετικός µε το τµήµα τύπου p. Τότε, τα ηλεκτρόνια ρέουν ανεµπόδιστα από την πηγή, διαµέσου του τµήµατος n προς την περιοχή της ένωσης p-n όπου επανασυνδέονται µε τις οπές που σχηµατίζονται από την αποµάκρυνση ηλεκτρονίων προς τον θετικό πόλο της πηγής. Σχήµα 3.4 : Τυπική διάταξη φωτοβολταϊκού κυττάρου.[14] Κάθε φωτόνιό της προσπίπτουσας ακτινοβολίας µε ενέργεια ίση ή µεγαλύτερη από το ενεργειακό χάσµα του ηµιαγωγού, έχει την δυνατότητα να απορροφηθεί σε ένα χηµικό δεσµό και να ελευθερώσει ένα ηλεκτρόνιο. Όσο διαρκεί η ακτινοβολία, δηµιουργείται περίσσια φορέων (ελεύθερων ηλεκτρονίων και οπών). Οι φορείς αυτοί, καθώς κυκλοφορούν στο στερεό (και εφόσον δεν επανασυνδεθούν µε φορείς αντίθετου προσήµου) δέχονται την επίδραση του ενσωµατωµένου ηλεκτροστατικού πεδίου της ένωσης p-n. Εξαιτίας αυτού τα ελεύθερα ηλεκτρόνια εκτρέπονται προς το τµήµα τύπου n και οι οπές εκτρέπονται προς το τµήµα τύπου 34

41 p, µε αποτέλεσµα να δηµιουργείται µια διαφορά δυναµικού ανάµεσα στους ακροδέκτες των δύο τµηµάτων της διόδου. ηλαδή, η διάταξη αποτελεί µια πηγή ηλεκτρικού ρεύµατος που διατηρείται όσο διαρκεί η πρόσπτωση ακτινοβολίας στην επιφάνεια του στοιχείου. Η εκδήλωση της διαφοράς δυναµικού ανάµεσα στους δύο ακροδέκτες της παραπάνω διάταξης, η οποία αντιστοιχεί σε ορθή πόλωση της διόδου, ονοµάζεται φωτοβολταϊκό φαινόµενο, ο µηχανισµός εκδήλωσης του οποίου παρουσιάζεται σχηµατικά στο σχήµα 3.5. Σχήµα 3.5 : Μηχανισµός παραγωγής ρεύµατος από ηλιακή ακτινοβολία µέσω των φωτοβολταϊκών κυττάρων.[14] 35

42 3.4 Υ ΡΟΦΙΛΙΚΗ Ι ΙΟΤΗΤΑ Η υπερ-υδροφιλική ιδιότητα είναι ένα φαινόµενο στο οποίο βασίζονται οι εφαρµογές των αυτό-καθαριζόµενων υλικών που θα περιγραφούν αναλυτικά στη συνέχεια. Η ιδιότητα αυτή προκύπτει από την πρόσπτωση της υπεριώδη ακτινοβολίας UV σε µια επιφάνεια που περιέχει επικάλυψη TiO 2 και την αλλαγή της διαβρεξιµότητας της επιφάνειας. Η διαβρεξιµότητα µιας επιφάνειας υπολογίζεται από τη γωνία επαφής της φωτοκαταλυτικής επιφάνειας µε το νερό (contact angle, CA). Η γωνία επαφής ορίζεται ως η γωνία µεταξύ της στερεής επιφάνειας και της εφαπτόµενης γραµµής της υγρής φάσης στη διεπιφάνεια υγρής στερεής αέριας - φάσης. Ένα λεπτό φιλµ TiO 2 έχει µια αρχική γωνία επαφής CA κάποιων βαθµών όπου εξαρτάται κυρίως από την τραχύτητα της επιφάνειας. Όταν αυτή η επιφάνεια εκτίθεται σε υπεριώδη ακτινοβολία, το νερό αρχίζει να παρουσιάζει µείωση της γωνίας CA, δηλαδή τείνει να απλωθεί επίπεδα πάνω στην επιφάνεια. Τελικά η CA φτάνει σχεδόν µηδέν, όπως φαίνεται στο σχήµα 3.6 (α). Στο στάδιο αυτό, η επιφάνεια του TiO 2 γίνεται ιδιαίτερα υδρόφιλη. Η επιφάνεια διατηρεί αυτή τη γωνία των λίγων µοιρών για µια ή δυο ηµέρες σε συνθήκες περιβάλλοντος χωρίς να εκτεθούν σε υπεριώδη ακτινοβολία. Στη συνέχεια, η CA αυξάνεται αργά, και η επιφάνεια γίνεται όπως στην αρχή λιγότερο υδρόφιλη και πάλι, σχήµα 3.6 (β).[15] Η υδρόφιλη συµπεριφορά του φωτοκαταλύτη TiO 2 εξαφανίζεται αµέσως µόλις σταµατήσει η έκθεση της επιφάνειας σε υπεριώδη ακτινοβολία. Όµως, όταν ο φωτοκαταλύτης συνδυαστεί µε διοξείδιο του πυριτίου ή χηµικές ενώσεις που βασίζονται στο πυρίτιο, η υδρόφιλη επίδραση της επιφάνειας συνεχίζεται για µεγάλο χρονικό διάστηµα ακόµα και στο σκοτάδι, όπως φαίνεται και στο σχήµα [16] 36

43 Σχήµα 3.6: Αλλαγές στην γωνία επαφής της επιφάνειας µε το νερό (CA) πάνω σε επιφάνεια TiO 2 (α) υπό UV ακτινοβολία και (β) στο σκοτάδι.[15] Σχήµα 3.7: Η επίδραση της προσθήκης πυριτίου στη διατήρηση της υδροφιλικότητας του TiO 2. [16] 37

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ

ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ ΥΛΙΚΑ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Ι 2 Κατηγορίες Υλικών ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΥΛΙΚΩΝ Παραδείγματα Το πεντάγωνο των υλικών Κατηγορίες υλικών 1 Ορυκτά Μέταλλα Φυσικές πηγές Υλικάπουβγαίνουναπότηγημεεξόρυξηήσκάψιμοή

Διαβάστε περισσότερα

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 2.3 ΜΕΡΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΜΕΤΑΛΛΩΝ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να επισημαίνουμε τη θέση των μετάλλων στον περιοδικό πίνακα των στοιχείων. Να αναφέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

αγωγοί ηµιαγωγοί µονωτές Σχήµα 1

αγωγοί ηµιαγωγοί µονωτές Σχήµα 1 Η2 Μελέτη ηµιαγωγών 1. Σκοπός Στην περιοχή της επαφής δυο ηµιαγωγών τύπου p και n δηµιουργούνται ορισµένα φαινόµενα τα οποία είναι υπεύθυνα για τη συµπεριφορά της επαφής pn ή κρυσταλλοδιόδου, όπως ονοµάζεται,

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα που θα καλυφθούν

Θέµατα που θα καλυφθούν Ηµιαγωγοί Semiconductors 1 Θέµατα που θα καλυφθούν Αγωγοί Conductors Ηµιαγωγοί Semiconductors Κρύσταλλοι πυριτίου Silicon crystals Ενδογενείς Ηµιαγωγοί Intrinsic semiconductors ύο τύποι φορέων για το ρεύµασεηµιαγωγούς

Διαβάστε περισσότερα

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος

2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος 2η Εργαστηριακή Άσκηση Εξάρτηση της ηλεκτρικής αντίστασης από τη θερμοκρασία Θεωρητικό μέρος Όπως είναι γνωστό από την καθημερινή εμπειρία τα περισσότερα σώματα που χρησιμοποιούνται στις ηλεκτρικές ηλεκτρονικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ

ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ Ε. Πουλάκης, Α. Ζέρβα, Κ. Φιλιππόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών, Ε.Μ.Π., Ηρώων Πολυτεχνείου 9, 157 80 Αθήνα ΠΕΡΙΛΗΨΗ Η φωτοκαταλυτική επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονική Φυσική (Εργαστήριο) ρ. Κ. Ι. ηµητρίου ΙΟ ΟΙ

Ηλεκτρονική Φυσική (Εργαστήριο) ρ. Κ. Ι. ηµητρίου ΙΟ ΟΙ Ηλεκτρονική Φυσική (Εργαστήριο) ρ. Κ. Ι. ηµητρίου ΙΟ ΟΙ Για να κατανοήσουµε τη λειτουργία και το ρόλο των διόδων µέσα σε ένα κύκλωµα, θα πρέπει πρώτα να µελετήσουµε τους ηµιαγωγούς, υλικά που περιέχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ. Θεωρητικη αναλυση

ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ. Θεωρητικη αναλυση ΗΛΕΚΤΡΟΤΕΧΝΙΚΑ Υλικα 3ο μεροσ Θεωρητικη αναλυση μεταλλα Έχουν κοινές φυσικές ιδιότητες που αποδεικνύεται πως είναι αλληλένδετες μεταξύ τους: Υψηλή φυσική αντοχή Υψηλή πυκνότητα Υψηλή ηλεκτρική και θερμική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού.

ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ. Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών. Να εξηγούν το σχηματισμό του ιοντικού ομοιοπολικού δεσμού. ΧΗΜΙΚΟΙ ΔΕΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Στο τέλος αυτής της διδακτικής ενότητας οι μαθητές θα πρέπει να μπορούν: Να δίδουν τον ορισμό του χημικού δεσμού. Να γνωρίζουν τα είδη των δεσμών Να εξηγούν το σχηματισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ. Εργαστήριο Φυσικής IΙ. Μελέτη της απόδοσης φωτοβολταϊκού στοιχείου με χρήση υπολογιστή. 1. Σκοπός. 2. Σύντομο θεωρητικό μέρος ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Σκοπός Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη ημιαγωγών η οποία μετατρέπει την φωτεινή ενέργεια που προσπίπτει σε αυτήν σε ηλεκτρική.. Όταν αυτή φωτιστεί με φωτόνια κατάλληλης συχνότητας

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

7.a. Οι δεσμοί στα στερεά

7.a. Οι δεσμοί στα στερεά ΤΕΤΥ Σύγχρονη Φυσική Κεφ. 7-1 Κεφάλαιο 7. Στερεά Εδάφια: 7.a. Οι δεσμοί στα στερεά 7.b. Η θεωρία των ενεργειακών ζωνών 7.c. Νόθευση ημιαγωγών και εφαρμογές 7.d. Υπεραγωγοί 7.a. Οι δεσμοί στα στερεά Με

Διαβάστε περισσότερα

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε.

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Η ένταση της Θερμικής νησίδας στον κόσμο είναι πολύ υψηλή Ένταση της θερμικής νησίδας κυμαίνεται μεταξύ 1-10 o

Διαβάστε περισσότερα

ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ TiO2 ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ

ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ TiO2 ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ ΦΩΤΟΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΥΣΑΕΡΙΩΝ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ ΣΕ ΘΕΡΜΙΚΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΜΕΝΟ Ti ΜΕ ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΠΛΑΤΙΝΑΣ Ε. Πουλάκης, Κ. Φιλιππόπουλος Σχολή Χημικών Μηχανικών, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Ηρώων Πολυτεχνείου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Χημεία ΙΙ. Ηλεκτροχημικά στοιχεία. Κεφ.1 Ηλεκτροδιαλυτική τάση. Σημειώσεις για το μάθημα. Ευκλείδου Τ. Παναγιώτου Σ. Γιαννακουδάκης Π.

Φυσική Χημεία ΙΙ. Ηλεκτροχημικά στοιχεία. Κεφ.1 Ηλεκτροδιαλυτική τάση. Σημειώσεις για το μάθημα. Ευκλείδου Τ. Παναγιώτου Σ. Γιαννακουδάκης Π. Σημειώσεις για το μάθημα Φυσική Χημεία ΙΙ Ηλεκτροχημικά στοιχεία Κεφ.1 Ηλεκτροδιαλυτική τάση Ευκλείδου Τ. Παναγιώτου Σ. Γιαννακουδάκης Π. Τμήμα Χημείας ΑΠΘ 1. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΗΛΕΚΤΡΟΔΙΑΛΥΤΙΚΗ ΤΑΣΗ 1.1 των µετάλλων

Διαβάστε περισσότερα

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου

Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21. Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Ζαχαριάδου Φωτεινή Σελίδα 1 από 21 Γ Λυκείου Κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1: Ηλεκτρονιακή δοµή του ατόµου Θέµατα Σωστού/Λάθους και Πολλαπλής επιλογής Πανελληνίων, ΟΕΦΕ, ΠΜ Χ Το 17Cl σχηµατίζει ενώσεις µε ένα µόνο

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο

Φροντιστήρια ΕΠΙΓΝΩΣΗ Αγ. Δημητρίου 2015. Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου. ΘΕΜΑ 1 ο Προτεινόμενα θέματα τελικών εξετάσεων Χημεία Α Λυκείου ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1 έως 1.5 να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: 1.1 Τα ισότοπα άτομα: α. έχουν ίδιο αριθμό νετρονίων β. έχουν την ίδια μάζα

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

Na 2. +CO 2 + 2HCl 2NaCl + SiO 2

Na 2. +CO 2 + 2HCl 2NaCl + SiO 2 Το διοξείδιο του πυριτίου εμφανίζεται ως άμορφο και ως κρυσταλλικό. Ο χαλαζίας είναι η πιο σημαντική κρυσταλλική μορφή του διοξειδίου του πυριτίου. Παρασκευάζεται σύμφωνα με την αντίδραση: SiO 2 +Na 2

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων 1. Ερώτηση: Ποια θεωρούνται θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου και γιατί; Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου είναι: η ατομική ακτίνα, η ενέργεια ιοντισμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΚΚΙΝΟΥΛΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ, Χηµικός Μηχανικός, MSc

ΚΟΚΚΙΝΟΥΛΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ, Χηµικός Μηχανικός, MSc ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΜΕ ΤΙΤΛΟ : «ΚΕΛΙΑ ΚΑΥΣΙΜΟΥ ΜΕ ΑΠΕΥΘΕΙΑΣ ΤΡΟΦΟ ΟΣΙΑ ΒΙΟΑΙΘΑΝΟΛΗΣ» ΚΟΚΚΙΝΟΥΛΗ ΝΙΚΟΛΕΤΑ, Χηµικός Μηχανικός, MSc ΟΜΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΥΨΕΛΙ ΕΣ ΚΑΥΣΙΜΟΥ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΔΟΑΝΑΓΩΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση των μηχανισμών των οξειδοαναγωγικών δράσεων. Θεωρητικό Μέρος Οξείδωση ονομάζεται κάθε αντίδραση κατά την οποία συμβαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev.

Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. Οι ακτίνες Χ είναι ηλεκτροµαγνητική ακτινοβολία µε λ [10-9 -10-12 m] (ή 0,01-10Å) και ενέργεια φωτονίων kev. To ορατό καταλαµβάνει ένα πολύ µικρό µέρος του ηλεκτροµαγνητικού φάσµατος: 1,6-3,2eV. Page 1

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ

ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΙΑΒΡΩΣΗΑΝΑΣΚΑΦΙΚΩΝ ΓΥΑΛΙΝΩΝΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΤΟΥ ΓΥΑΛΙΟΥ Eνδογενείς και εξωγενείς. Eνδογενείς: Η σύσταση του γυαλιού. Υλικά που σχηµατίζουν το δίκτυο του γυάλινου υλικού. ιοξείδιο του πυριτίου

Διαβάστε περισσότερα

τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων

τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ τεκμηρίωση και συνειδητοποίηση επικινδυνότητας λυμάτων αυστηρή νομοθεσία διαχείρισης αποβλήτων Καθαρισμός αποβλήτων επαναχρησιμοποίηση πολύτιμων, εξαντλούμενων

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:.

ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΛΥΚΕΙΟ ΚΥΚΚΟΥ ΠΑΦΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2010 2011 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2011 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ : Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΑΘΜΟΣ:. ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 24.05.2011 ΧΡΟΝΟΣ : 10.30 12.30 ( Χημεία - Φυσιογνωστικά)

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ ΧΡΗΣΗ ΟΖΟΝΤΟΣ ΣΤΗΝ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΑ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΣΕ ΠΥΡΓΟΥΣ ΨΥΞΗΣ Η χρήση του όζοντος για την κατεργασία νερού σε πύργους ψύξης αυξάνει σηµαντικά τα τελευταία χρόνια και αρκετές έρευνες και εφαρµογές που έχουν

Διαβάστε περισσότερα

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ.

1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. 1.2. Ο ΣΙΔΗΡΟΣ ΚΑΙ ΤΑ ΚΡΑΜΑΤΑ ΤΟΥ. Ο σίδηρος πολύ σπάνια χρησιμοποιείται στη χημικά καθαρή του μορφή. Συνήθως είναι αναμεμειγμένος με άλλα στοιχεία, όπως άνθρακα μαγγάνιο, νικέλιο, χρώμιο, πυρίτιο, κ.α.

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

2.3 Είδη χημικών δεσμών: Ιοντικός ομοιοπολικός δοτικός ομοιοπολικός δεσμός.

2.3 Είδη χημικών δεσμών: Ιοντικός ομοιοπολικός δοτικός ομοιοπολικός δεσμός. 2.3 Είδη χημικών δεσμών: Ιοντικός ομοιοπολικός δοτικός ομοιοπολικός δεσμός. 11.1. Ποια είδη χημικών δεσμών γνωρίζετε; Υπάρχουν δύο βασικά είδη χημικών δεσμών: ο ιοντικός ή ετεροπολικός δεσμός και ο ομοιοπολικός

Διαβάστε περισσότερα

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ

6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6-1 6. ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΠΟΛΥΜΕΡΩΝ 6.1. ΙΑ ΟΣΗ ΤΗΣ ΘΕΡΜΟΤΗΤΑΣ Πολλές βιοµηχανικές εφαρµογές των πολυµερών αφορούν τη διάδοση της θερµότητας µέσα από αυτά ή γύρω από αυτά. Πολλά πολυµερή χρησιµοποιούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08 03 2015 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ: Σταυρούλα Γκιτάκου, Μαρίνος Ιωάννου

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08 03 2015 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ: Σταυρούλα Γκιτάκου, Μαρίνος Ιωάννου ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08 03 2015 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ: Σταυρούλα Γκιτάκου, Μαρίνος Ιωάννου ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε στην κόλλα σας το

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών

Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Στοιχεία Θερµικών/Μηχανικών Επεξεργασιών και δοµής των Κεραµικών, Γυαλιών Βασισµένοστο Norman E. Dowling, Mechanical Behavior of Materials, Third Edition, Pearson Education, 2007 1 Κεραµικάκαιγυαλιά Τα

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ

Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ Άσκηση 5 ΦΩΤΟΒΟΛΤΑΪΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ 1. ΓΕΝΙΚΑ Τα ηλιακά στοιχεία χρησιμοποιούνται για τη μετατροπή του φωτός (που αποτελεί μία μορφή ηλεκτρομαγνητικής ενέργειας) σε ηλεκτρική ενέργεια. Κατασκευάζονται από

Διαβάστε περισσότερα

Συντακτική Οµάδα: έσποινα Παναγιωτίδου

Συντακτική Οµάδα: έσποινα Παναγιωτίδου ιαθεµατική Εργασία µε Θέµα: Οι Φυσικές Επιστήµες στην Καθηµερινή µας Ζωή Η Ηλιακή Ενέργεια Τµήµα: β2 Γυµνασίου Υπεύθυνος Καθηγητής: Παζούλης Παναγιώτης Συντακτική Οµάδα: έσποινα Παναγιωτίδου ΗΛΙΑΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων

Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Απώλειες των βιταμινών κατά την επεξεργασία των τροφίμων Αποφλοίωση και καθαρισμός Πολλά φυτικά προϊόντα π.χ, μήλα, πατάτες χρειάζονται αποφλοίωση ή καθαρισμό μερικών τμημάτων τους πριν από την κατεργασία.

Διαβάστε περισσότερα

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία

Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Έκτη Διάλεξη Ονοματολογία Α) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΟΝΟΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑΛΛΑ Στοιχείο Σύμβολο Σθένος Νάτριο Να 1 Κάλιο Κ 1 Μαγνήσιο Mg 2 Ασβέστιο Ca 2 Σίδηρος Fe 2 ή 3 Χαλκός Cu 2 Ψευδάργυρος Zn 2 Λίθιο Li 1 Άργυρος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοκαθαριζόμενα υφάσματα με διοξείδιο του τιτανίου ( TiO2)

Αυτοκαθαριζόμενα υφάσματα με διοξείδιο του τιτανίου ( TiO2) Αυτοκαθαριζόμενα υφάσματα με διοξείδιο του τιτανίου ( TiO2) ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΓΚΙΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΤΕYΘΥΝΣΗ : ΙΕ' ΒΑΦΙΚΗ - ΕΞΕΥΓΕΝΙΣΜΟΣ ΤΜΗΜΑ: ΚΛΩΣΤΟΫΦΑΝΤΟΥΡΓΙΑ ΥΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΒΛΕΨΗ: ρ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Α. ΤΣΟΥΤΣΑΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

δ. εξαρτάται µόνο από το υλικό του οπτικού µέσου. Μονάδες 4

δ. εξαρτάται µόνο από το υλικό του οπτικού µέσου. Μονάδες 4 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΥΤΕΡΑ 7 ΙΟΥΛΙΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική Ακτίνα ατομική ακτίνα δραστικού μείωση δραστικό πυρηνικό φορτίο και ο κύριος κβαντικός αριθμός των εξωτ. ηλεκτρονίων

Ατομική Ακτίνα ατομική ακτίνα δραστικού μείωση δραστικό πυρηνικό φορτίο και ο κύριος κβαντικός αριθμός των εξωτ. ηλεκτρονίων ATOMIKH AKTINA Ατομική Ακτίνα ορίζεται ως το μισό της απόστασης μεταξύ δύο γειτονικών ατόμων, όπως αυτά διατάσσονται στο κρυσταλλικό πλέγμα του στοιχείου. Η ατομική ακτίνα ενός στοιχείου: Κατά μήκος μιας

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρονικά υλικά. Ηλεκτρική αγωγιµότητα στερεού είναι η ευκολία, µε την οποία άγει το ηλεκτρικό ρεύµα.

Ηλεκτρονικά υλικά. Ηλεκτρική αγωγιµότητα στερεού είναι η ευκολία, µε την οποία άγει το ηλεκτρικό ρεύµα. Ηλεκτρονικά υλικά ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ ΣΤΑ ΥΛΙΚΑ Ηλεκτρική αγωγιµότητα στερεού είναι η ευκολία, µε την οποία άγει το ηλεκτρικό ρεύµα. ιάκριση υλικών µε βάση τον τρόπο µεταβολής της ηλεκτρικής αγωγιµότητας

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

4. Παρατηρείστε το ίχνος ενός ηλεκτρονίου (click here to select an electron

4. Παρατηρείστε το ίχνος ενός ηλεκτρονίου (click here to select an electron Τα ηλεκτρόνια στα Μέταλλα Α. Χωρίς ηλεκτρικό πεδίο: 1. Τι είδους κίνηση κάνουν τα ηλεκτρόνια; Τα ηλεκτρόνια συγκρούονται μεταξύ τους; 2. Πόσα ηλεκτρόνια περνάνε προς τα δεξιά και πόσα προς τας αριστερά

Διαβάστε περισσότερα

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή

2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή 2. Χημικές Αντιδράσεις: Εισαγωγή ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: Η ιοντική θεωρία των διαλυμάτων Μοριακές και ιοντικές εξισώσεις Αντιδράσεις καταβύθισης Αντιδράσεις οξέων-βάσεων Αντιδράσεις οξείδωσης-αναγωγής Ισοστάθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Απαντήσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή απαντήσεων: 'Αρης Ασλανίδης Χρησιμοποιήστε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την πλοήγηση μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο

Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο Εφαρμογές των Laser στην Φ/Β τεχνολογία: πιο φτηνό ρεύμα από τον ήλιο Μιχάλης Κομπίτσας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Θεωρ./Φυσικής Χημείας (www.laser-applications.eu) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ 1.

Διαβάστε περισσότερα

Course: Renewable Energy Sources

Course: Renewable Energy Sources Course: Renewable Energy Sources Interdisciplinary programme of postgraduate studies Environment & Development, National Technical University of Athens C.J. Koroneos (koroneos@aix.meng.auth.gr) G. Xydis

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Εργαστηριακό Κέντρο Φυσικών Επιστηµών Aγίων Αναργύρων Υπεύθυνος Εργ. Κέντρου : Χαρακόπουλος Καλλίνικος Επιµέλεια Παρουσίαση : Καραγιάννης Πέτρος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Επιστήµης Κεραµικών

Στοιχεία Επιστήµης Κεραµικών Στοιχεία Επιστήµης Κεραµικών ιδάσκων : ρ Ειρήνη Θεοφανίδου Email: eirini@iesl.forth.gr eirini_th@yahoo.com Τηλ: : 2810 391133 Ώρες διδασκαλίας: Τρίτη 11:00-14:00 14:00, Αίθουσα Β2 Χηµικού Εισαγωγή 2 ιαλέξεις

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικές & Περιβαλλοντικές ιαστάσεις του Marketing

Κοινωνικές & Περιβαλλοντικές ιαστάσεις του Marketing Κοινωνικές & Περιβαλλοντικές ιαστάσεις του Marketing 1 Περιεχόµενα Σηµερινή κατάσταση - Ενέργειες για καθαρό περιβάλλον Ιδιότητες Αλουµινίου Ποιότητα, Περιβάλλον, Υγεία & Ασφάλεια «Πράσινες» Καινοτόµες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ

ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ ΓΑΛΒΑΝΙΚΑ ΚΑΙ ΗΛΕΚΤΡΟΛΥΤΙΚΑ ΚΕΛΙΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η κατανόηση του μηχανισμού λειτουργίας των γαλβανικών και ηλεκτρολυτικών κελιών καθώς και των εφαρμογών τους. Θεωρητικό Μέρος Όταν φέρουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα

6. Ατομικά γραμμικά φάσματα 6. Ατομικά γραμμικά φάσματα Σκοπός Κάθε στοιχείο έχει στην πραγματικότητα ένα χαρακτηριστικό γραμμικό φάσμα, οφειλόμενο στην εκπομπή φωτός από πυρωμένα άτομα του στοιχείου. Τα φάσματα αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ. Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc

ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ. Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΤΗΡΙΩΝ Εύη Τζανακάκη Αρχιτέκτων Μηχ. MSc Αρχές ενεργειακού σχεδιασμού κτηρίων Αξιοποίηση των τοπικών περιβαλλοντικών πηγών και τους νόμους ανταλλαγής ενέργειας κατά τον αρχιτεκτονικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ 1 ΕΠΑ.Λ. Β ΟΜΑ ΑΣ ΦΥΣΙΚΗ I ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ερωτήσεις 1- και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Σχετικά µε τις ιδιότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΦΩΤΟΗΛΕΚΤΡΟΧΗΜΙΚΗΣ ΚΥΨΕΛΙΔΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ

ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΦΩΤΟΗΛΕΚΤΡΟΧΗΜΙΚΗΣ ΚΥΨΕΛΙΔΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΗΛΕΚΤΡΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΦΩΤΟΗΛΕΚΤΡΟΧΗΜΙΚΗΣ ΚΥΨΕΛΙΔΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εκπόνηση: Δαλαμάγκας

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΕΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΒΩΞΙΤΩΝ Το 1844 ο Γάλλος επιστήμονας Dufrenoy χαρακτήρισε το ορυκτό που μελετήθηκε το 1821 απο το Γάλλο χημικός Berthier στο χωριό Les Baux, της Ν. Γαλλίας ως

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΨΕΛΕΣ ΚΑΥΣΙΜΟΥ ΚΑΚΑΡΟΥΝΤΑ ΑΡΓΥΡΩ Α.Μ. 277 ΜΗΤΣΑΚΗ ΤΑΤΙΑΝΑ Α.Μ. 309 ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΑΤΟΥ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α.Μ.322

ΚΥΨΕΛΕΣ ΚΑΥΣΙΜΟΥ ΚΑΚΑΡΟΥΝΤΑ ΑΡΓΥΡΩ Α.Μ. 277 ΜΗΤΣΑΚΗ ΤΑΤΙΑΝΑ Α.Μ. 309 ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΑΤΟΥ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α.Μ.322 ΚΥΨΕΛΕΣ ΚΑΥΣΙΜΟΥ ΚΑΚΑΡΟΥΝΤΑ ΑΡΓΥΡΩ Α.Μ. 277 ΜΗΤΣΑΚΗ ΤΑΤΙΑΝΑ Α.Μ. 309 ΠΑΠΑΖΑΦΕΙΡΑΤΟΥ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α.Μ.322 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΥΨΕΛΕΣ ΚΑΥΣΙΜΟΥ Οι κυψέλες καυσίμου είναι συσκευές οι οποίες μέσω ηλεκτροχημικών αντιδράσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΥΣΑΕΡΙΑ ΚΑΤΑΛΥΤΕΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΩΝ Ενεργειακό πρόβληµα Τεράστιες απαιτήσεις σε ενέργεια µε αµφίβολη µακροπρόθεσµη επάρκεια ενεργειακών πόρων Μικρή απόδοση των σηµερινών µέσων αξιοποίησης της ενέργειας (π.χ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια

ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD. Θεωρητικό υπόβαθρο. Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2. Οξείδωση Ενέργεια. Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια ΑΣΚΗΣΗ 6 η BOD-COD Θεωρητικό υπόβαθρο Αποσύνθεση υπό αερόβιες συνθήκες Ο 2 Οργανικά απόβλητα και µικροργανισµοί Οξείδωση Ενέργεια Τελικά προϊόντα Η 2 Ο, CO 2, SO 4, NO 3, ενέργεια οξείδωση Νέα κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman.

Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Ηλεκτρόλυση νερού ή ηλεκτρόλυση αραιού διαλύματος θειικού οξέος με ηλεκτρόδια λευκοχρύσου και με χρήση της συσκευής Hoffman. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο τέλος

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ?

Ορισμός το. φλψ Στάδια επεξεργασίας λυμάτων ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? ΘΕΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΚΩ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ? Ο βιολογικος καθαρισμος αφορα την επεξεργασια λυματων, δηλαδη τη διαδικασια μεσω της οποιας διαχωριζονται οι μολυσματικες ουσιες από

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2014 2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΒΑΘΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ Αριθμητικά... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/06/2015 ΒΑΘΜΟΣ:... Ολογράφως..... ΤΑΞΗ: Γ Υπ. Καθηγητή... ΧΡΟΝΟΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 11-11-2012

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 11-11-2012 ΘΕΜΑ Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ 11-11-2012 Για τις ερωτήσεις Α.1 έως Α.5 να γράψετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση δίπλα στον αριθμό της ερώτησης. Α.1 Τα χημικά στοιχεία μιας κύριας ομάδας

Διαβάστε περισσότερα

Ηλεκτρική Αγωγιμότητα των μεταλλικών Υλικών

Ηλεκτρική Αγωγιμότητα των μεταλλικών Υλικών Τα αγώγιμα υλικά Ηλεκτρική Αγωγιμότητα των μεταλλικών Υλικών Mακροσκοπικά η ηλεκτρική συμπεριφορά των υλικών είναι: Τα ηλεκτρόνια μπορούν να κινηθούν ελεύθερα στο κρυσταλλικό πλέγμα I=V/R {R=ρL/S, σ=1/ρ

Διαβάστε περισσότερα

ηλεκτρονιακές Κατανοµή

ηλεκτρονιακές Κατανοµή ΧΗΜΕΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΙΚΟΙ ΕΣΜΟΙ 1. ίνεται ο πίκας: Σύµβολο Στοιχείου Να Ηλεκτρονιακή Κατανοµή X K (2) L(4) Ψ K (2) L(8) M(7) Ζ K (2) L(7) αντιγράψετε τον πίκα Οµάδα Π.Π. στη κόλλα Περίοδος Π.Π. σας τον

Διαβάστε περισσότερα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα

2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα 2.2 Κατάταξη των στοιχείων (Περιοδικός Πίνακας) - Χρησιμότητα του Περιοδικού Πίνακα Θεωρία 9.1. Τι είναι ο περιοδικός πίνακας; Αποτελεί μία από τις σημαντικότερες ανακαλύψεις στης Χημείας. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ

ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΞΥΛΟΥ ΘΕΡΜΙΚΕΣ Ι ΙΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Επιστήµης Ξύλου Τµήµα Σχεδιασµού & Τεχνολογίας Ξύλου - Επίπλου ΙΑΣΤΟΛΗ - ΣΥΣΤΟΛΗ Όταν θερµαίνεται το ξύλο αυξάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ

ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ. Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ ΤΕΧΝΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ Εξοικονομήσεις Κόστους με τη χρήση της Γκάμας AddHX Προσθέτων Καυσίμων Βαρέως Μαζούτ Κατά τη λειτουργία ενός καυστήρα, υπάρχουν πολλές δαπάνες. Κάποιες από αυτές τις δαπάνες θα μπορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Συσκευασία Τροφίµων. Μεταλλική Συσκευασία. Εισαγωγή

Συσκευασία Τροφίµων. Μεταλλική Συσκευασία. Εισαγωγή Συσκευασία Τροφίµων Μεταλλική Συσκευασία Εισαγωγή Συνηθέστερα χρησιµοποιούµενα µέταλλα: Σίδηρος (σαν ανοξείδωτος χάλυβας σε σκεύη και εξοπλισµό) Κασσίτερος (λευκοσίδηρος σε συνδυασµό µε σίδηρο στις κονσέρβες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗ 2 Η ΕΝΟΤΗΤΑ Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία: Επιμέλεια θεμάτων: Ειρήνη Χ. Μπαρμπούτη Σελίδα 1 ΕΡΩΤΗΣΗ 1 Για κάθε πρόταση να κυκλώσετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: 1) Στο σύγχρονο

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Αποβλήτων

Διαχείριση Αποβλήτων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Διαχείριση Αποβλήτων Ενότητα 11 : Βιομηχανικά Στερεά και Υγρά Απόβλητα Δρ. Σταυρούλα Τσιτσιφλή Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΘΕΜΑ A ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 Παρασκευή, 0 Μαΐου 0 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις ερωτήσεις Α -Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα

1. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ

1. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ 1. ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΙΑΣΠΟΡΑΣ ΦΑΙΝΟΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΝΕΡΓΕΙΑ Ως γνωστόν, οι χηµικές ενώσεις προκύπτουν από την ένωση δύο ή περισσοτέρων στοιχείων, οπότε και έχουµε σηµαντική µεταβολή του ενεργειακού περιεχοµένου του συστήµατος.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης.

Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης. Σύντομη περιγραφή του πειράματος Επιχάλκωση μεταλλικού αντικειμένου και συγκεκριμένα ενός μικρού ελάσματος αλουμινίου με τη μέθοδο της γαλβανοπλαστικής επιμετάλλωσης. Διδακτικοί στόχοι του πειράματος Στο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα