ΓΕΝΕΤΙΚΟΙ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΣΕ ΓΟΝΙΔΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΟΝ ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΓΕΝΕΤΙΚΟΙ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΣΕ ΓΟΝΙΔΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΟΝ ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΜΕ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ της ΑΦΡΟΔΙΤΗΣ ΤΑΚΟΥΣΗ ΓΕΝΕΤΙΚΟΙ ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΣΕ ΓΟΝΙΔΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΕΜΦΑΝΙΣΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΟΝ ΚΥΠΡΙΑΚΟ ΠΛΗΘΥΣΜΟ ΕΠΙΒΛΕΠΟΝΤΕΣ: ΕΠΙΚ. ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ Ε. ΝΙΚΟΛΑΚΑΚΗ Δρ Α. ΧΑΤΖΗΣΑΒΒΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2010

2 Περίληψη ΠΕΡΙΛΗΨΗ Αριθμός επιδημιολογικών και γενετικών μελετών, υποδεικνύουν ως βασική αιτία για την εμφάνιση καρκίνου του μαστού ορμονικούς παράγοντες. Για το λόγο αυτό, τα γονίδια που είναι υπεύθυνα για την ορμονική ρύθμιση έχουν γίνει στόχος των επιστημόνων για περαιτέρω μελέτη. Την τελευταία δεκαετία πολλές ομάδες ερευνητών επικεντρώνουν την έρευνα τους, μεταξύ άλλων, στη μελέτη των γονιδίων που εμπλέκονται στη μεταφορά, τον μεταβολισμό και τη δράση της βιταμίνης D. Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες η πρόσληψη βιταμίνης D μέσω της διατροφής και οι αυξημένες συγκεντρώσεις των μεταβολιτών της βιταμίνης D στον ορρό του αίματος, σχετίζονται με τη μειωμένη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Σημαντικό ρόλο στη δράση της βιταμίνης φαίνεται να παίζει ο υποδοχέας της βιταμίνης D (VDR). Το γονίδιο που εκφράζει την πρωτεΐνη του VDR παρουσιάζει αριθμό πολυμορφισμών ενός νουκλεοτιδίου (Single Nucleotide Polymorphisms, SNPs). Σύμφωνα με ορισμένες μελέτες, σε κάποιους από αυτούς τους πολυμορφισμούς αποδίδεται και αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Στην παρούσα διπλωματική εργασία μελετήθηκαν 8 πολυμορφισμοί σε γονίδια που σχετίζονται με τη βιταμίνη D. Συγκεκριμένα έγινε χαρακτηρισμός του γονότυπου 1109 κυπρίων γυναικών-ασθενών με καρκίνο του μαστού και 1177 υγιών κυπρίων γυναικών, έτσι ώστε να αξιολογηθεί κατά πόσο οι πολυμορφισμοί που παρουσιάζονται στα συγκεκριμένα γονίδια συσχετίζονται με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της παρούσας εργασίας, ο πολυμορφισμός Fok I (rs228570) του γονιδίου VDR συσχετίζεται σημαντικά με τον καρκίνο του μαστού, καθώς βρέθηκε ότι οι φορείς του αλληλόμορφου f παρουσιάζουν αυξημένο κίνδυνο εμφάνισης της ασθένειας (OR=1,25, 95% CI 1,06-1,48, P=0,0074). Συμπερασματικά, η βιταμίνη D, μέσω της λειτουργίας και της δράσης της, είναι πιθανό να επηρεάζει την πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού στον κυπριακό πληθυσμό. Για να επιβεβαιωθούν αυτά τα αποτελέσματα είναι απαραίτητο να διεξαχθούν επιπλέον μελέτες σε ακόμα μεγαλύτερη κλίμακα και σε διαφορετικής εθνικότητας πληθυσμούς. ii

3 Abstract ABSTRACT The steroid hormone 1,25-dihydroxyvitamin D 3 (vitamin D), whose actions are mediated via the vitamin D receptor (VDR), is though to protect against breast cancer risk. This is supported by the observation that women with high vitamin D intake have a reduced risk for breast cancer. Genetic variation in the VDR gene has been inconsistently associated with breast cancer risk. To assess whether alterations in genes involved in vitamin D pathway influence breast cancer risk, we genotyped 8 single nucleotide polymorphisms (SNPs) in 1109 Cypriot women with breast cancer and 1177 age-matched healthy controls. We found significant associations with breast cancer for the VDR FokI (rs ) SNP. Carriers of the VDR rs f allele were found to have an increased risk of breast cancer (OR=1.25, 95% CI , P =0.0074) with P trend = Our results suggest that vitamin D, through its signaling pathway, may influence breast cancer risk in Cyprus. Further large-scale studies are needed to confirm these results. iii

4 Ευχαριστίες ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε στο εργαστήριο Ηλεκτρονικού Μικροσκοπίου και Μοριακής Παθολογίας, του Ινστιτούτου Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου, στα πλαίσια του μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών με θέμα τη Βιοχημεία, της Σχολής Θετικών Επιστημών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Καταρχήν, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά τόσο την υπεύθυνη καθηγήτρια μου, Δρ Ελένη Νικολακάκη όσο και τον ερευνητή Δρ Ανδρέα Χατζησάββα, υπό την επίβλεψη του οποίου εκπονήθηκε η παρούσα διπλωματική εργασία, για την εμπιστοσύνη που μου έδειξαν, τη σημαντική βοήθεια και την καθοδήγηση που μου προσέφεραν καθ όλη τη διάρκεια της συνεργασίας μας. Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω και στην διδάκτορα και φίλη μου Μαρία Λοϊζίδου, της οποίας η βοήθεια και συμπαράσταση ήταν πολύ σημαντική για την ταχύτερη και πληρέστερη ολοκλήρωση της διπλωματικής εργασίας. Επιπρόσθετα, θα ήθελα να ευχαριστήσω και τα άλλα δύο μέλη της τριμελούς επιτροπής, για τις χρήσιμες παρατηρήσεις-συμβουλές τους και τη βοήθεια που μου προσέφεραν όλα αυτά τα χρόνια. Τέλος, ένα τεράστιο ευχαριστώ χρωστάω στον Χρίστο και τη μητέρα μου, χωρίς τη βοήθεια των οποίων δεν θα ήταν δυνατή η ολοκλήρωση των σπουδών μου. iv

5 Πίνακας περιεχομένων ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΕΡΙΛΗΨΗ...ii ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ...iv ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ...vii ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ... viii ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ...ix ΛΙΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ...x Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...1 Α.1 ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΥΠΟΔΟΧΕΑΣ ΤΗΣ ΒΙΤΑΜΙΝΗΣ D...2 Α.1.1 Ο υποδοχέας της βιταμίνης D...2 Α.1.2 Διατροφή και βιταμίνη D...4 Α.1.3 Ο μεταβολισμός της βιταμίνης D...5 A.1.4 Ενεργοποίηση της βιταμίνης D σε άλλους ιστούς, εκτός των νεφρών και επίδραση στη λειτουργία του κυττάρου...6 Α.2 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΒΙΤΑΜΙΝΗΣ D ΣΤΟ ΜΑΣΤΙΚΟ ΑΔΕΝΑ...8 Α.2.1 Μεταβολισμός της βιταμίνης D και εντόπιση του VDR στον μαστικό αδένα...8 Α.2.2 Ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στο μαστό μέσω του συμπλόκου VDR- 1,25-(ΟΗ) 2 -D3...9 Α.3 ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ VDR - ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ...11 A.3.1 Πολυμορφισμός και ποικιλότητα...11 Α.3.2 Μεταλλάξεις του γονιδίου VDR...12 Α.3.3 Πολυμορφισμοί του γονιδίου VDR και επιδημιολογία του καρκίνου του μαστού...13 A Πολυμορφισμός Fok I...13 A Πολυμορφισμός Taq I...15 Α Πολυμορφισμός Apa I...15 Α Πολυμορφισμός Bsm I...16 Α Πολυμορφισμός μεγέθους της πολυ-α ακολουθίας...16 Α.3.4 Ανισορροπία σύνδεσης μεταξύ των πολυμορφισμών του γονιδίου VDR...17 Α.3.5 Απλότυποι πολυμορφισμών του γονιδίου VDR και καρκίνος του μαστού...17 Α.3.6 Πολυμορφισμοί του γονιδίου VDR και συσχέτιση τους με άλλες ασθένειες...18 Α.4 ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΓΟΝΙΔΙΩΝ CYP24A1 ΚΑΙ DBP ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ...19 A.4.1 Γονίδιο CYP24A Α Πολυμορφισμοί του γονιδίου CYP24A v

6 Πίνακας περιεχομένων A.4.2 Γονίδιο DBP...21 Α Πολυμορφισμοί του γονιδίου DBP...22 Β. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ...23 Γ. ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ...24 Γ.1 ΥΛΙΚΑ...24 Γ.1.1 Ένζυμα και υλικά μοριακής βιολογίας...24 Γ.2 ΜΕΘΟΔΟΙ...24 Γ.2.1 Απομόνωση γενομικού DNA...25 Γ.2.2 Αλυσιδωτή Αντίδραση Πολυμεράσης (Polymerase Chain Reaction, PCR)...26 Γ.2.3 Πέψη με ενδονουκλεάσες περιορισμού...31 Γ.2.4 Ηλεκτροφόρηση τμημάτων DNA σε πηκτές αγαρόζης...32 Γ.2.5 Επαλήθευση της αξιοπιστίας των αποτελεσμάτων για τους πολυμορφισμούς που μελετήθηκαν με ένζυμα περιορισμού...34 Γ Αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR)...34 Γ Καθαρισμός των προϊόντων της PCR (PCR Purification)...34 Γ Μέθοδος αναφοράς ανάγνωσης DNA ακολουθίας...35 Γ Μεθοδολογία ανάγνωσης DNA ακολουθίας...36 Γ Προετοιμασία δείγματος και ηλεκτροφόρηση σε τριχοειδές (capillary electrophoresis)...38 Γ Μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για την επαλήθευση της αξιοπιστίας των αποτελεσμάτων...39 Γ.2.6 Μέθοδος προσδιορισμού του μήκους της πολυ-α ακολουθίας...40 Γ.2.7 Προσδιορισμός γονοτύπων με τη μέθοδο Taqman...40 Γ.2.8 Επεξεργασία αποτελεσμάτων...42 Γ Ισορροπία Hardy - Weinberg...42 Γ Στατιστική ανάλυση...43 Δ. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ...44 Δ.1 ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ VDR ΠΟΥ ΜΕΛΕΤΗΘΗΚΑΝ ΜΕ ΤΗ ΒΟΗΘΕΙΑ ΕΝΖΥΜΩΝ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΥ...44 Δ.2 SNP ΤΗΣ ΠΟΛΥ-Α ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ VDR...50 Δ.3 ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΓΟΝΙΔΙΩΝ CYP24A1 ΚΑΙ DBP...51 Δ.4 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ...52 Ε. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ...55 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ...61 vi

7 Κατάλογος πινάκων ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ Πίνακας Γ.1 Νουκλεοτιδική αλληλουχία των εκκινητών που χρησιμοποιήθηκαν στην PCR για μελέτη των SNPs Fok 1, Taq I, Apa I, Bsm I και πολυ-α ακολουθία, του γονιδίου VDR...28 Πίνακας Γ.2 Συστατικά και συνθήκες της PCR για την μελέτη του Fok I πολυμορφισμού...28 Πίνακας Γ.3 Συστατικά και συνθήκες της PCR για την μελέτη του Taq I πολυμορφισμού...29 Πίνακας Γ.4 Συστατικά και συνθήκες της PCR για την μελέτη του Apa I πολυμορφισμού...29 Πίνακας Γ.5 Συστατικά και συνθήκες της PCR για την μελέτη του Bsm I πολυμορφισμού...30 Πίνακας Γ.6 Συστατικά και συνθήκες της PCR για την μελέτη του πολυμορφισμού μεγέθους της πολυ-α ακολουθίας...30 Πίνακας Γ.7 Πληροφορίες για τα ένζυμα περιορισμού που χρησιμοποιήθηκαν για τη μελέτη των SNPs του γονιδίου VDR...31 Πίνακας Γ.8 Συστατικά και συνθήκες για την πέψη με τα ένζυμα περιορισμού Πίνακας Γ.9 Συστατικά της αντίδρασης Cycle Sequencing PCR Πίνακας Γ.10 Πρόγραμμα Cycle Sequencing PCR...38 Πίνακας Δ.1 Μεγέθη των τμημάτων DNA που προκύπτουν έπειτα από πέψη με ένζυμα περιορισμού...45 Πίνακας Δ.2 Γονότυποι και συχνότητες αλληλόμορφων των υπό μελέτη SNPs Πίνακας Δ.3 Aνάλυση λογαριθμικής παλινδρόμησης - σχετικός κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου του μαστού (OR)...54 vii

8 Κατάλογος σχημάτων ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΣΧΗΜΑΤΩΝ Σχήμα Α.1 Η δράση του VDR όταν βρίσκεται σε σύμπλοκο με τον προσδέτη του 1-α,25 διυδροξυχολοκαλσιφερόλη [1,25(ΟΗ) 2 D 3 ] στους διάφορους ιστούς [Welsh et al., 2003]....3 Σχήμα Α.2 Βιταμίνη D Σχήμα Α.3 Ο μεταβολισμός της βιταμίνης D Σχήμα Α.4 Μεταβολισμός και ενεργοποίηση της βιταμίνης D [Welsh et al., 2003]....7 Σχήμα Α.5 Μεταβολισμός και ενεργοποίηση της βιταμίνης D στο μαστικό αδένα [Welsh et al., 2003]...9 Σχήμα Α.6 Η τριτοταγής διαμόρφωση του VDR κατά τη σύνδεση του με τον προσδέτη του 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 [www.biochemistry.ucr.edu/faculty/norman.html] Σχήμα Α.7 Α) Μοντέλο ενεργοποίησης της μεταγραφής μέσω του συμπλόκου VDR - 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 Β) Σχηματική αναπαράσταση των λειτουργικών περιοχών της πρωτεΐνης του VDR [Whitfield et al., 2001]...11 Σχήμα Α.8 Οι κυριότεροι πολυμορφισμοί που απαντώνται στο γονίδιο VDR του ανθρώπου [Whitfielt et al., 2001] Σχήμα Α.9 C24 και C23 μονοπάτι οξείδωσης της 1,25(ΟΗ) 2 -D Σχήμα Γ.1 Η πειραματική πορεία που εφαρμόστηκε στην παρούσα εργασία...25 Σχήμα Γ.2 Ανάγνωση αλληλουχίας DNA με τη μέθοδο των θερμικών κύκλων (διασκευή από εγχειρίδιο ABI)...36 Σχήμα Γ.3 Μέθοδος ανάγνωσης αλληλουχίας DNA με χρήση Dye Terminators ddntp s (διασκευή από εγχειρίδιο ABI) Σχήμα Γ.4 Φάσματα εκπομπής των τεσσάρων χρωστικών Σχήμα Γ.5 (A) Υβριδισμός του probe και επιμήκυνση των εκκινητών κατά τον προσδιορισμό γονοτύπων με τη μέθοδο Taqman. (B) Ο ανιχνευτής υβριδίζεται εκλεκτικά με την κατάλληλη αλληλουχία DNA και κατά την εξέλιξη της αντίδρασης παράγεται το ανάλογο φθορίζον σήμα. [De la Vega et al., 2005]...42 Σχήμα Δ.1 Γραφική αναπαράσταση των αποτελεσμάτων, όπως προκύπτουν έπειτα από γονοτύπιση με τη μέθοδο Taqman. Τα δείγματα κατατάσσονται σε ένα από τα 3 συμπλέγματα (clusters) ανάλογα με το γονότυπο τους (φυσικός τύπος, ετερόζυγα, ομόζυγα) viii

9 Κατάλογος εικόνων ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝΩΝ Εικόνα Δ.1 Αντιπροσωπευτική φωτογραφία των δειγμάτων μαρτύρων. Παρουσιάζονται οι 3 πιθανοί γονότυποι των πολυμορφισμών Apa I, Bsm I, Taq I και Fok I του γονιδίου VDR...44 Εικόνα Δ.2 Παράδειγμα πηκτής αγαρόζης στην οποία φαίνονται οι αντιδράσεις πέψης από ένα δισκίο 96 θέσεων καθώς και τα 3 δείγματα που χρησιμοποιήθηκαν ως μάρτυρες Εικόνα Δ.3 Χρωματογραφήματα των δειγμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ως μάρτυρες για τον πολυμορφισμό Fok I (αλλαγή νουκλεοτιδίου T σε C) του γονιδίου VDR A) φυσικός τύπος Β) ετερόζυγος τύπος Γ) ομόζυγος τύπος Εικόνα Δ.4 Χρωματογραφήματα των δειγμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ως μάρτυρες για τον πολυμορφισμό Taq I (αλλαγή νουκλεοτιδίου T σε C) του γονιδίου VDR A) φυσικός τύπος Β) ετερόζυγος τύπος Γ) ομόζυγος τύπος Εικόνα Δ.5 Χρωματογραφήματα των δειγμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ως μάρτυρες για τον πολυμορφισμό Apa I (αλλαγή νουκλεοτιδίου G σε T) του γονιδίου VDR A) φυσικός τύπος Β) ετερόζυγος τύπος Γ) ομόζυγος τύπος Εικόνα Δ.6 Χρωματογραφήματα των δειγμάτων που χρησιμοποιήθηκαν ως μάρτυρες για τον πολυμορφισμό Bsm I (αλλαγή νουκλεοτιδίου G σε Α) του γονιδίου VDR A) φυσικός τύπος Β) ετερόζυγος τύπος Γ) ομόζυγος τύπος Εικόνα Δ.7 Αντιπροσωπευτικά χρωματογραφήματα της πολυ-α ακολουθίας του γονιδίου VDR με Α) μικρό μέγεθος πολυ-α ακολουθίας (Α 15 =Short) και Β) μεγάλο μέγεθος πολυ-α ακολουθίας (Α 18 =Long) ix

10 Λίστα συντομογραφιών ΛΙΣΤΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 24,25-(OH) 2 -D 3-1-α,25-διυδροξυχολοκαλσιφερόλη - 24,-25-διυδροξυχολοκαλσιφερόλη 24-υδροξυλάση - 24-υδροξυλάση της 25-υδροξυβιταμίνης D 3 25-υδροξυβιταμίνη D 3-25-υδροξυχολοκαλσιφερόλη A 13 -A 17 - S=Short A 18- A 24 - L=Long BRCA1 - Breast Cancer Susceptibility Gene 1 BRCA2 - Breast Cancer Susceptibility Gene 2 CI - Confidence interval CYP24A1 - Cytochrome p450, family 24, subfamily A, polypeptide 1 DBP - Vitamin D Binding Protein ddntps - Τριφωσφορικοί 2 3 -διδεοξυριβονουκλεοζίτες DNA - Deoxyribonucleic Acid dntps - Τριφωσφορικοί δεοξυριβονουκλεοζιτές Gc - Group Specific Component LD - Linkage Disequilibrium p21 -Cyclin-dependent kinase inhibitor 1A p53 - Tumor protein 53 (Transcription factor) PCR - Αλυσιδωτή Αντίδραση Πολυμεράσης Polymerase Chain Reaction RXR - Retinoid X Receptor VDR - Vitamin D Receptor ddttp - Τριφωσφορική 2,3 - διδεοξυθυμίνη ddatp - Τριφωσφορική 2,3 - διδεοξυαδενοσίνη ddgtp - Τριφωσφορική 2,3 - διδεοξυγουανίνη ddctp - Τριφωσφορική 2,3 - διδεοξυκιτοσίνη x

11 Α. Εισαγωγή Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο καρκίνος είναι μια πολυπαραγοντική ασθένεια και εμφανίζεται ως αποτέλεσμα μεταλλάξεων που λαμβάνουν χώρα στο γενετικό υλικό του ατόμου. Σήμερα, είναι ευρέως γνωστό ότι ένα μικρό ποσοστό ορισμένων μορφών καρκίνου, όπως ο καρκίνος του μαστού και του παχέως εντέρου, οφείλεται σε κληρονομικούς παράγοντες. Συγκεκριμένα, ένα ποσοστό της τάξεως του 20% των συνολικών κρουσμάτων του καρκίνου, αποδίδεται σε κληρονομικούς παράγοντες, ενώ το υπόλοιπο 80% αποτελεί σποραδικές περιπτώσεις εμφάνισης της ασθένειας (μη οικογενή περιστατικά) που φαίνεται να προκαλούνται από την αλληλεπίδραση μεταξύ του τρόπου ζωής (κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ, διατροφικές συνήθειες κλπ), των περιβαλλοντικών παραγόντων και των γονιδίων των ασθενών. Ο καρκίνος του μαστού είναι η μορφή καρκίνου που εμφανίζεται με τη μεγαλύτερη συχνότητα στις γυναίκες, ανά το παγκόσμιο. Κάθε χρόνο, στην Κύπρο, γίνεται διάγνωση νέων περιστατικών καρκίνου του μαστού. Τα τελευταία χρόνια, η συχνότητα των θανάτων από καρκίνο του μαστού έχει μειωθεί σημαντικά, λόγω της έγκαιρης διάγνωσης και των βελτιωμένων θεραπευτικών μέσων που χρησιμοποιούνται. Όταν γίνει η διάγνωση του καρκίνου του μαστού στα αρχικά στάδια ανάπτυξης του, οι πιθανότητες για πλήρη ανάρρωση είναι ιδιαίτερα αυξημένες. Για το λόγο αυτό, έχει δοθεί ιδιαίτερη σημασία στην ανακάλυψη γενετικών χαρακτηριστικών που να φανερώνουν τις ομάδες ατόμων που βρίσκονται σε υψηλό κίνδυνο ανάπτυξης καρκίνου του μαστού, πριν ακόμα εμφανιστεί η ασθένεια. Σήμερα, ένα ποσοστό εμφάνισης καρκίνου του μαστού της τάξεως του 5%- 10%, αποδίδεται σε κληρονομικούς παράγοντες και συγκεκριμένα σε μεταλλάξεις γονιδίων όπως το BRCA1 και το BRCA2 [Key et al., 2001]. Αν και η κληρονομικότητα στην εμφάνιση καρκίνου του μαστού είναι δυνατό να οφείλεται μερικώς στο περιβάλλον του ατόμου, είναι πιθανή η ύπαρξη γενετικών αλλαγών που να προδιαθέτουν την ανάπτυξη της ασθένειας. Οι παράγοντες που φαίνεται να ευνοούν την ανάπτυξη καρκίνου του μαστού είναι η πρώιμη έναρξη της έμμηνης ρύσης, η χρονική καθυστέρηση της εμμηνόπαυσης και η έκθεση σε ακτινοβολία ιονισμού, ενώ η από νωρίς γέννηση του πρώτου παιδιού συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου εμφάνισης της ασθένειας [Dumitrescu και Cotarla, 2005]. Σήμερα, η λήψη αντισυλληπτικών χαπιών και ορμονικών υποκατάστατων θεωρούνται παράγοντες κινδύνου για την ανάπτυξη καρκίνου του μαστού [Warnberk και 1

12 Α. Εισαγωγή Bundred, 2004]. Είναι αξιοσημείωτο ότι η έκθεση του μαστικού αδένα στα οιστρογόνα αποτελεί σημαντικό παράγοντα κινδύνου. Οι ενδοκρινικές θεραπείες που χρησιμοποιούνται, στοχεύουν στη μείωση της έκθεσης στα οιστρογόνα με στόχο τη θεραπεία της ασθένειας αλλά και τη μη επανεμφάνιση της. Έπειτα από διάφορες επιδημιολογικές και γενετικές μελέτες, οι οποίες υπέδειξαν σαν βασική αιτία για την εμφάνιση καρκίνου του μαστού, ορμονικούς παράγοντες, τα γονίδια που επηρεάζονται από ορμόνες και είναι υπεύθυνα για την ορμονική ρύθμιση έχουν γίνει ο κύριος στόχος των επιστημόνων για περαιτέρω μελέτη. Πιο συγκεκριμένα, οι Henderson και Feigelson σε σχετικό τους άρθρο [Henderson και Feigelson, 2000] υποστηρίζουν ότι τα γονίδια που εμπλέκονται στο μεταβολισμό και τη μεταφορά των στεροειδών ορμονών θα μπορούσαν να δράσουν με τέτοιο τρόπο, που θα είχε ως αποτέλεσμα την αύξηση του κινδύνου εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Μεταλλάξεις σε αυτά τα γονίδια είναι πιθανό να οδηγούν σε αύξηση της πιθανότητας εμφάνισης της ασθένειας μέσω αλληλεπιδράσεων γονιδίου-γονιδίου, ή γονιδίου-περιβάλλοντος. Ως αποτέλεσμα των πιο πάνω, την τελευταία δεκαετία πολλές ομάδες ερευνητών επικεντρώνουν την έρευνα τους, μεταξύ άλλων, στη μελέτη των γονιδίων που εμπλέκονται στη μεταφορά, τον μεταβολισμό και τη δράση της βιταμίνης D. Α.1 ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΥΠΟΔΟΧΕΑΣ ΤΗΣ ΒΙΤΑΜΙΝΗΣ D Α.1.1 Ο υποδοχέας της βιταμίνης D Το γονίδιο του υποδοχέα της βιταμίνης D (Vitamin D Receptor, VDR) βρίσκεται στο χρωμόσωμα 12cen-q12, περιέχει 14 εξόνια και αποτελείται από περίπου 75 kb γενομικού DNA [Zmuda et al., 2000]. O VDR ανήκει στην οικογένεια των πυρηνικών υποδοχέων και δρα σαν μεταγραφικός παράγοντας όταν είναι ενωμένος με τον προσδέτη του. Συγκεκριμένα, ρυθμίζει την έκφραση συγκεκριμένων γονιδίων ανάλογα με τον ιστό στον οποίο βρίσκεται (Σχήμα Α.1). Ο VDR απαντάται σε διάφορους τύπους κυττάρων, συμπεριλαμβανομένων των κανονικών και των κακοηθών μαστικών κυττάρων [Colston et al., 1982, Townsend et al., 2005]. 2

13 Α. Εισαγωγή Σχήμα Α.1 Η δράση του VDR όταν βρίσκεται σε σύμπλοκο με τον προσδέτη του 1-α,25 διυδροξυχολοκαλσιφερόλη [1,25(ΟΗ) 2 D 3 ] στους διάφορους ιστούς [Welsh et al., 2003]. Οι πυρηνικοί υποδοχείς περιέχουν περιοχές σύνδεσης με τον προσδέτη, οι οποίες δεσμεύουν επιλεκτικά λιποδιαλυτούς προσδέτες, και περιοχές σύνδεσης με το DNA, που αναγνωρίζουν και δεσμεύουν συγκεκριμένες νουκλεοτιδικές ακολουθίες στα γονίδιαστόχους. Μαζί με τους συνενεργοποιητές, τους συγκαταστολείς και με άλλες πυρηνικές πρωτεΐνες, τα σύμπλοκα προσδέτη-υποδοχέα επάγουν ή καταστέλλουν την μεταγραφή των γονιδίων-στόχων. Στην περίπτωση του VDR, ο έλεγχος της γονιδιακής έκφρασης μέσω του συμπλόκου προσδέτη-υποδοχέα, απαιτεί τον διμερισμό και συχνότερα τον ετεροδιμερισμό με υποδοχείς της οικογένειας των Ρετινοειδών Χ Υποδοχέων (Retinoid X Receptor, RXR). Επιπρόσθετα, η λειτουργία του VDR σαν ομοδιμερές ή σαν ετεροδιμερές με άλλες ενώσεις εκτός των RXR, προσδίδει στην βιταμίνη D την ιδιαίτερη ευκαμψία που χρειάζεται για τη ρύθμιση των διαφόρων γενομικών μονοπατιών. Μέχρι σήμερα, μεταλλάξεις στο γονίδιο του VDR μελετήθηκαν κυρίως σε σχέση με την οστεοπόρωση. Τα τελευταία χρόνια όμως, οι έρευνες των επιστημόνων επικεντρώνονται όλο και περισσότερο στο ρόλο που μπορεί να διαδραματίζει ο VDR στην ανάπτυξη άλλων ασθενειών, συμπεριλαμβανομένου του καρκίνου του μαστού, του καρκίνου του προστάτη, της οστεοαρθρίτιδας, της αθηροσκλήρωσης της στεφανιαίας αρτηρίας, του διαβήτη, του υπερπαραθυρεοειδισμού, της ευπάθειας σε μολύνσεις και της ψωρίασης. 3

14 Α. Εισαγωγή Α.1.2 Διατροφή και βιταμίνη D Ο προσδέτης του VDR, η 1,25 διϋδροξυβιταμίνη D 3 (1,25(ΟΗ) 2 -D 3 ), προέρχεται από τη βιταμίνη D (καλσιφερόλη). Η βιταμίνη D είναι μια λιποδιαλυτή βιταμίνη που απαντάται με τη μορφή της χολοκαλσιφερόλης στα ζώα (βιταμίνη D-3) και εργοκαλσιφερόλης στα φυτά (βιταμίνη D-2). Και οι δύο μορφές της βιταμίνης D μπορούν να ληφθούν από τη διατροφή, αν και τα φυσικά προϊόντα (εκτός του ψαριού) είναι φτωχά σε καλσιφερόλες, και απορροφώνται από τον οργανισμό μέσω της γαστρεντερικής οδού. Η βιταμίνη D-3 (Σχήμα Α2) συντίθεται και από το παράγωγο της χοληστερόλης 7- δευδροξυχοληστερόλη, στην επιδερμίδα, μέσω μιας διαδικασίας που απαιτεί υπεριώδη ακτινοβολία και εξαρτάται από την έκθεση στον ήλιο. Σχήμα Α.2 Βιταμίνη D 3 Μελέτες των τελευταίων χρόνων δείχνουν ότι η πρόσληψη βιταμίνης D μέσω της διατροφής και οι αυξημένες συγκεντρώσεις των μεταβολιτών της βιταμίνης D στον ορρό του αίματος, σχετίζονται με τη μειωμένη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού [Colston et al., 2006, Bertone-Johnson et al., 2005, Shin et al., 2002]. Παράγοντες που φαίνεται να ευθύνονται για τη μείωση της συγκέντρωσης της βιταμίνης D στον οργανισμό είναι μεταξύ άλλων η γήρανση, ασθένειες του ύπατος και των νεφρών, η λήψη συγκεκριμένων φαρμάκων, η διατροφή και η μειωμένη σύνθεση χολοκαλσιφερόλης στην επιδερμίδα, που συνήθως αποδίδεται στη σπάνια έκθεση στον ήλιο, στη σκούρα επιδερμίδα και στην ανεξέλεγκτη χρήση αντηλιακών σκευασμάτων. Όσον αφορά το ρόλο της βιταμίνης D στην ανάπτυξη καρκίνου του μαστού, τόσο η γήρανση όσο και η ανεπάρκεια οιστρογόνων φαίνεται να συνδέονται με τη μειωμένη παραγωγή βιταμίνης D και κατ επέκταση την αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης της 4

15 Α. Εισαγωγή ασθένειας. Η γήρανση προκαλεί τη μείωση της παραγωγής χολοκαλσιφερόλης στο δέρμα ενώ η ανεπάρκεια των οιστρογόνων προκαλεί την ελαττωμένη ενεργοποίηση του μεταβολισμού της βιταμίνης D και τη μειωμένη έκφραση του VDR. Για το λόγο αυτό, οι γυναίκες που έχουν περάσει την εμμηνόπαυση παρουσιάζουν μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού απ ότι οι νεαρές γυναίκες, σαν αποτέλεσμα της ανεπάρκειας της βιταμίνης D [Welsh et al., 2003]. Α.1.3 Ο μεταβολισμός της βιταμίνης D Η μεταβολική ενεργοποίηση της βιταμίνης D γίνεται στο συκώτι, τα νεφρά και στους ιστούς-στόχους, μέσω μιας σειράς ενζυματικών βημάτων τα οποία είναι ανεξάρτητα από την προέλευση (διατροφή ή ενδογενής παραγωγή) ή τη χημική μορφή (χολοκαλσιφερόλη ή εργοκαλσιφερόλη) της βιταμίνης (Σχήμα Α.3). Αρχικά, γίνεται στο ήπαρ η υδροξυλίωση στη θέση 25 της βιταμίνης D, για την παραγωγή της 25- υδροξυχολοκαλσιφερόλης [25(ΟΗ)-D 3 ]. Αυτή είναι και η κυριότερη μορφή που συναντάται η καλσιφερόλη, που κυκλοφορεί στο αίμα και αποθηκεύεται στα λιποκύτταρα. Ο περαιτέρω μεταβολισμός της 25(ΟΗ)-D 3 έχει ως αποτέλεσμα την παραγωγή δύο κύριων μεταβολιτών: της 24,25-διυδροξυχολοκαλσιφερόλης [24,25- (ΟΗ) 2 -D 3 ] ή της 1-α,25-διυδροξυχολοκαλσιφερόλης [1,25(ΟΗ) 2 -D 3 ]. Η παραγωγή της 24,25(ΟΗ) 2 -D 3 καταλύεται από το ένζυμο 24-υδροξυλάση της υδροξυβιταμίνης D 3, το οποίο βρίσκεται στην πλειοψηφία των ιστών που εισέρχεται η βιταμίνη D. Ο μεταβολίτης 24,25(ΟΗ) 2 -D 3 δεν δεσμεύεται ιδιαίτερα στον VDR και η παραγωγή του θεωρείται ως το εναρκτήριο βήμα του μονοπατιού αποικοδόμησης της 25(ΟΗ)-D 3. 5

16 Α. Εισαγωγή Σχήμα Α.3 Ο μεταβολισμός της βιταμίνης D 3. Η παραγωγή της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 (δηλαδή του βιολογικά ενεργού μεταβολίτη της βιταμίνης D) γίνεται μέσω της 1α-υδροξυλάσης της βιταμίνης D, η οποία εκφράζεται κυρίως στα νεφρικά σωληνάρια. Η 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 είναι ορμόνη που παρουσιάζει ισχυρή δράση κατακράτησης ασβεστίου στα νεφρά. Σε συνθήκες όπου υπάρχει αυξημένη ανάγκη ασβεστίου, όπως είναι η περίοδος ανάπτυξης, η εγκυμοσύνη και η γαλακτογονία, επάγεται η έκφραση της 1α-υδροξυλάσης για την παραγωγή μεγάλων ποσοτήτων 1,25(ΟΗ) 2 -D 3. Όταν οι ανάγκες σε ασβέστιο είναι μειωμένες καταστέλλεται η παραγωγή 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 και ενισχύεται αυτή της 24-υδροξυλάσης που συνεπάγεται την έναρξη του καταβολισμού. Επιπλέον, η 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 είναι μοναδική σε σχέση με τις υπόλοιπες στεροειδείς ορμόνες καθώς η παραγωγή της στο δέρμα εξαρτάται από περιβαλλοντικούς παράγοντες και συγκεκριμένα από την έκθεση σε UV ακτινοβολία. A.1.4 Ενεργοποίηση της βιταμίνης D σε άλλους ιστούς, εκτός των νεφρών και επίδραση στη λειτουργία του κυττάρου Τα τελευταία χρόνια έχει αποδειχτεί ότι και σε άλλους ιστούς, εκτός από τα νεφρά, γίνεται παραγωγή 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 από 25-(ΟΗ)-D 3. Τα επιδερμικά κερατινοκύτταρα, τα ενεργοποιημένα μακροφάγα όπως επίσης και τα επιθηλιακά κύτταρα του μαστού, του προστάτη και του παχέως εντέρου, φαίνεται να εκφράζουν την 1α-υδροξυλάση της βιταμίνης D (Σχήμα Α.4). Οι ποσότητες της 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 που παράγονται δεν εισέρχονται στην κυκλοφορία του αίματος, ενώ η δράση τους φαίνεται να 6

17 Α. Εισαγωγή περιορίζεται σε τοπικό επίπεδο, δηλαδή μέσα στο ίδιο το κύτταρο ή σε παρακείμενα κύτταρα. Σχήμα Α.4 Μεταβολισμός και ενεργοποίηση της βιταμίνης D [Welsh et al., 2003]. Για το λόγο αυτό, η 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 και κατ επέκταση το σύμπλοκό της με τον VDR παρουσιάζει σημαντικό ρόλο στην κυτταρική ανάπτυξη και στην διαφοροποίηση των κυττάρων. Αριθμός μελετών έχει καταδείξει το ρυθμιστικό ρόλο της 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 στην ανάπτυξη και στη διαφοροποίηση πολλών τύπων κανονικών και καρκινικών κυττάρων τόσο in vivo, όσο και in vitro [John et al., 1999]. Πιο συγκεκριμένα, έχει βρεθεί 7

18 Α. Εισαγωγή ότι η βιταμίνη D και τα παράγωγα της μειώνουν το ρυθμό του κυτταρικού πολλαπλασιασμού σε καλλιέργειες κυττάρων καρκίνου του μαστού και σε δείγματα όγκων, ενώ παρουσιάζουν προστατευτικό ρόλο έναντι της εμφάνισης της ασθένειας. Η ισχυρή ιδιότητα της 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 κατά του πολλαπλασιασμού των κυττάρων πιθανολογείται ότι οφείλεται στη διέγερση της διαδικασίας διαφοροποίησης των κυττάρων ή στην απευθείας ρύθμιση των γονιδίων που συμμετέχουν στον κύκλο ζωής του κυττάρου, όπως είναι τα γονίδια p53 και p21 [James et al., 1996]. Α.2 Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΒΙΤΑΜΙΝΗΣ D ΣΤΟ ΜΑΣΤΙΚΟ ΑΔΕΝΑ Α.2.1 Μεταβολισμός της βιταμίνης D και εντόπιση του VDR στον μαστικό αδένα O μαστικός αδένας αποτελείται από πόρους που διατάσσονται γύρω από μία κοιλότητα μέσα στην οποία εκκρίνεται το γάλα κατά τη γαλακτογονία. Οι μαστικοί πόροι αποτελούνται από επιθηλιακά κύτταρα τα οποία βρίσκονται μέσα σε ένα λιπώδη στρώμα που συγκροτεί το λιπώδες τμήμα του μαστού, και περιέχει ινωβλάστες, λιποκύτταρα και εξωκυττάρια ύλη. Ο VDR έχει εντοπιστεί, εκτός από τον μαστό του ανθρώπου, στο μαστό του κουνελιού και των τρωκτικών. Ο VDR εντοπίζεται σε όλους τους τύπους κυττάρων του αδένα όμως η έκφραση του δεν είναι ούτε χρονικά αλλά ούτε χωροταξικά ομοιόμορφη. Κατά την εφηβεία παρατηρείται μειωμένη παραγωγή του VDR σε πολλαπλασιαζόμενους πληθυσμούς κυττάρων και αυξημένη παραγωγή VDR σε διαφοροποιημένους πληθυσμούς κυττάρων. Κατά την εγκυμοσύνη και την γαλακτογονία, παρατηρείται αυξημένη παραγωγή του VDR στο μαστό. Το μοντέλο της ενεργοποίησης της βιταμίνης D και της δημιουργίας του συμπλόκου VDR - 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 στον μαστό, παρουσιάζεται σχηματικά πιο κάτω (Σχήμα Α.5). 8

19 Α. Εισαγωγή Σχήμα Α.5 Μεταβολισμός και ενεργοποίηση της βιταμίνης D στο μαστικό αδένα [Welsh et al., 2003]. Α.2.2 Ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στο μαστό μέσω του συμπλόκου VDR-1,25-(ΟΗ) 2 -D3 Όπως έχει ήδη αναφερθεί, ο VDR ανήκει στην οικογένεια των πυρηνικών υποδοχέων και δρα σαν μεταγραφικός παράγοντας όταν είναι ενωμένος με τον προσδέτη του, δηλαδή την ορμόνη 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3. Η δράση του συμπλόκου αυτού στον υγιή μαστικό αδένα έχει σαν αποτέλεσμα τη ρύθμιση γονιδίων που καταστέλλουν τον πολλαπλασιασμό των κυττάρων και διεγείρουν τη διαφοροποίηση τους. Αυτό έχει σαν επακόλουθο ότι η δυσλειτουργία της έκφρασης του γονιδίου VDR στο μαστικό αδένα, πιθανό να επηρεάζει την ανάπτυξη των κυττάρων και να προδιαθέτει την καρκινογένεση [Welsh et al., 2003]. Η γονιδιακή ρύθμιση, μέσω του συμπλόκου VDR - 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3, γίνεται με την ενεργοποίηση της διαδικασίας της μεταγραφής διαφόρων γονιδίων-στόχων. Αναλυτικά τα στάδια που μεσολαβούν για την έναρξη της μεταγραφής είναι τα εξής [Whitfield et al., 2001]: 1. Σύνδεση της 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 με τον VDR (Σχήμα Α.6). 2. Το σύμπλοκο VDR - 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 επιστρατεύει τον Ρετινοειδή Χ Υποδοχέα του (RXR), ο οποίος συμβάλλει στην αύξηση της αγχιστείας κατά την αλληλεπίδραση 9

20 Α. Εισαγωγή του συμπλόκου με τις ακολουθίες που βρίσκονται πριν από το σημείο έναρξης μεταγραφής των γονιδίων-στόχων, των οποίων επάγεται η μεταγραφή. 3. Ο VDR προσελκύει τον μεταγραφικό παράγοντα ΙΙΒ (TFIIB: σημαντικός παράγοντας για τη σύσταση του συμπλόκου των γενικών μεταγραφικών παραγόντων) 4. Επιστράτευση μέσω του ετεροδιμερούς VDR - 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 πολλών συνενεργοποιητών της μεταγραφής, πολλοί από τους οποίους έχουν δράση ακετυλοτρανσφεράσης των ιστονών και προκαλούν την ανακατάταξη της δομής του νουκλεοσώματος/ της χρωματίνης. Με αυτόν τον τρόπο γίνεται δυνατή η κατεύθυνση του υπερσυμπλόκου του VDR στην αλληλουχία ΤΑΤΑ, στην οποία έχει ήδη προσδεθεί η ΤΒΡ (TATA Binding Protein), με αποτέλεσμα την έναρξη της σύστασης του συμπλόκου των ειδικών μεταγραφικών παραγόντων και στη συνέχεια την έναρξη του μηχανισμού μεταγραφής μέσω της RNA πολυμεράσης ΙΙ. Σχήμα Α.6 Η τριτοταγής διαμόρφωση του VDR κατά τη σύνδεση του με τον προσδέτη του 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 [www.biochemistry.ucr.edu/faculty/norman.html]. Στο σχήμα Α.7A φαίνεται πώς ο VDR προκαλεί την ενεργοποίηση του μηχανισμού της μεταγραφής μέσω της σύνδεσης του με την ορμόνη 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3, ενώ στο σχήμα Α.7B παρουσιάζονται οι λειτουργικές περιοχές της πρωτεΐνης του VDR. 10

21 Α. Εισαγωγή Σχήμα Α.7 Α) Μοντέλο ενεργοποίησης της μεταγραφής μέσω του συμπλόκου VDR - 1,25-(ΟΗ) 2 -D 3 Β) Σχηματική αναπαράσταση των λειτουργικών περιοχών της πρωτεΐνης του VDR [Whitfield et al., 2001]. Α.3 ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΓΟΝΙΔΙΟΥ VDR - ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ A.3.1 Πολυμορφισμός και ποικιλότητα Πριν χρόνια επικρατούσε η αντίληψη ότι υπήρχε ένας σταθερός φυσικός τύπος για κάθε γονίδιο. Η άποψη αυτή ήταν διεθνώς αποδεκτή και παρουσιαζόταν ως δεδομένο στη βιβλιογραφία της γενετικής. Τις τελευταίες δεκαετίες όμως, παρουσιάζονται αποτελέσματα που αμφισβητούν άμεσα αυτήν την αντίληψη. Πλέον, η αντίληψη αυτή θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή μόνο για τους απλοειδικούς μικροοργανισμούς, όμως για πληθυσμούς διπλοειδικών οργανισμών, κάτι τέτοιο δεν ισχύει. Σύμφωνα με τα νεότερα δεδομένα, ένας σημαντικός αριθμός γονιδίων, από ολόκληρο το γονιδίωμα, εμφανίζει πολυμορφισμό, δηλαδή βρίσκεται σε δύο ή και περισσότερες συχνά απαντώμενες αλληλομορφικές καταστάσεις, αλλά κανένα από αυτά τα αλληλόμορφα δεν αποτελεί το 100% των γονιδίων αυτών στο φυσικό πληθυσμό (φτάνει συνήθως μέχρι ένα μέγιστο 98%, για ένα είδος αλληλόμορφου) [Γκέλτη-Δούκα και Τύπας, 2004]. 11

22 Α. Εισαγωγή Ο μεγάλος βαθμός ποικιλότητας θα μπορούσε να εξηγηθεί με τις πιο κάτω γενικές αντιλήψεις [Γκέλτη-Δούκα και Τύπας, 2004]: 1. Μια σημειακή μετάλλαξη που πιθανό να προκαλεί την αλλαγή ενός αμινοξέος στην πρωτεΐνη είναι πιθανό να μην επηρεάσει τις λειτουργίες της. Επομένως οι μεταλλάξεις αυτές μπορούν να εξαπλωθούν στον πληθυσμό με τυχαία διαδικασία. 2. Η άλλη άποψη που επικρατεί είναι αυτή που υποστηρίζει ότι η ποικιλότητα δημιουργείται επειδή η φυσική επιλογή την ευνοεί. Τα επιχειρήματα που παρατίθενται προς υποστήριξη αυτής της άποψης είναι ότι τα πολυμορφικά γονίδια επηρεάζουν τη βιωσιμότητα και την αναπαραγωγή των ατόμων που τα φέρουν και ότι πλατειά εξαρτώμενα βιολογικά συστήματα στη φύση διατηρούν ενεργά τη γενετική ποικιλότητα. Α.3.2 Μεταλλάξεις του γονιδίου VDR Το γονίδιο που εκφράζει την πρωτεΐνη του VDR παρουσιάζει διάφορες μεταλλάξεις. Οι μεταλλάξεις που απαντώνται συχνότερα, αποτελούνται από πολυμορφισμούς ενός νουκλεοτιδίου (Single Nucleotide Polymorphisms, SNPs) και έχουν ως αποτέλεσμα την αλλαγή αμινοξέων στην περιοχή σύνδεσης με το DNA και την περιοχή σύνδεσης με τον προσδέτη. Οι μεταλλάξεις που συναντώνται λιγότερο συχνά περιλαμβάνουν πρώιμα κωδικόνια τερματισμού, «μυστικά» σημεία ματίσματος και διαγραφή μέρους του γονιδίου. Τέτοιου είδους μεταλλάξεις ευθύνονται για την κληρονομική ραχίτιδα λόγω αντίστασης στη βιταμίνη D, μια σπάνια ασθένεια που προκαλείται από την αντίσταση των οργάνων-στόχων στην 1,25-(ΟΗ) 2 D 3 [Zmuda et al., 2000]. Επιπλέον, το γονίδιο VDR έχει βρεθεί σε διάφορες αλληλομορφικές καταστάσεις, κάθε μία από τις οποίες συνήθως δημιουργεί ένα σημείο κοψίματος για ένα ένζυμο περιορισμού. Οι πιο συχνοί πολυμορφισμοί που εντοπίζονται από τη δράση μιας ενδονουκλεάσης περιορισμού, καθώς και η περιοχή του γονιδίου στην οποία βρίσκονται παρουσιάζονται στο σχήμα Α.8. 12

23 Α. Εισαγωγή Σχήμα Α.8 Οι κυριότεροι πολυμορφισμοί που απαντώνται στο γονίδιο VDR του ανθρώπου [Whitfielt et al., 2001]. Α.3.3 Πολυμορφισμοί του γονιδίου VDR και επιδημιολογία του καρκίνου του μαστού Τα ένζυμα περιορισμού που έχουν βρεθεί να αναγνωρίζουν τα αλληλόμορφα του γονιδίου VDR είναι το Fok I, το Apa I, το Taq I και το Bsm I (Σχήμα Α.8). Εκτός από τους προαναφερθέντες πολυμορφισμούς, σημαντικό ρόλο πιθανό να παίζει και ο πολυμορφισμός που χαρακτηρίζεται από το διαφορετικό μέγεθος μιας ακολουθίας αδενυλικών (πολυ-α), στο 3 άκρο του γονιδίου. Τρεις από τους πιο πάνω πολυμορφισμούς (Taq Ι, Apa I και Bsm I) δεν διαφοροποιούν την ποσότητα, τη δομή ή τη λειτουργία της παραγόμενης πρωτεΐνης VDR [Zmuda et al., 2000]. Οι υπόλοιποι δύο πολυμορφισμοί φαίνεται να έχουν λειτουργική σημασία καθώς επηρεάζουν το μέγεθος της παραγόμενης πρωτεΐνης. Οι έρευνες και τα μέχρι σήμερα δεδομένα αναφορικά με τη σχέση που έχουν οι πιο πάνω πολυμορφισμοί, με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού περιγράφονται αναλυτικά ακολούθως. A Πολυμορφισμός Fok I Στο εξόνιο ΙΙ, στο 5 άκρο του γονιδίου εμφανίζεται ένας πολυμορφισμός ο οποίος μπορεί να αναγνωριστεί με το ένζυμο περιορισμού Fok I (rs / rs ). Πρόκειται για την αλλαγή μιας T σε C και την μετατροπή του πρώτου από τα δύο πιθανά σημεία έναρξης της μετάφρασης ATG, σε ACG. Αυτό έχει σαν 13

24 Α. Εισαγωγή αποτέλεσμα η μετάφραση του mrna να ξεκινήσει από το δεύτερο ATG και η παραγόμενη πρωτεΐνη να είναι κατά 3 αμινοξέα μικρότερη στο αμινο-τελικό της άκρο (424 αμινοξέα), από την κανονική (427 αμινοξέα). Το αλληλόμορφο του VDR που υπολείπεται του πρώτου ATG έναρξης μετάφρασης και δεν κόβεται από το Fok I, χαρακτηρίζεται από το γράμμα F, ενώ το αλληλόμορφο με το κανονικό μέγεθος πρωτεΐνης VDR κόβεται από το Fok I και χαρακτηρίζεται από το γράμμα f. Κατά την ανεξάρτητη μελέτη των δύο αλληλομόρφων δεν παρουσιάστηκαν σημαντικές αλλαγές στις ιδιότητες των πρωτεϊνών, όσον αφορά την αγχιστεία προσδέτη- VDR και DNA-VDR [Gross et al., 1998]. Παρόλ αυτά, η πρωτεΐνη που παράγεται από το αλληλόμορφο f παρουσιάζει μικρότερη ισχύ ενεργοποίησης της διεργασίας της μεταγραφής [Arai et al.,1997, Colin et al., 2000]. Επιπλέον, η μικρότερη πρωτεΐνη VDR (αλληλόμορφο F) βρέθηκε να αλληλεπιδρά πιο ισχυρά με τον μεταγραφικό παράγοντα ΙΙΒ και αποτέλεσμα αυτού είναι η αυξημένη μεταγραφική ισχύς σε σχέση με την κανονική πρωτεΐνη [Whitfield et al., 2001]. Σχετική έρευνα για τον καρκίνο του μαστού και τη συσχέτιση που μπορεί να παρουσιάζει με τον πολυμορφισμό Fok I του γονιδίου VDR, έγινε από την Chen και τους συνεργάτες της [Chen et al., 2005]. Η συγκεκριμένη μελέτη έγινε στα πλαίσια της έρευνας Nurses Health Study. Κατά τη διεξαγωγή της έρευνας γονοτυπήθηκε μεγάλος αριθμός ασθενών (1234) και υγιών γυναικών (1676) για τον πολυμορφισμό Fok I. Τα αποτελέσματα που προέκυψαν έδειξαν ότι οι γυναίκες με το γονότυπο ff έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού, λόγω του ότι η παραγόμενη πρωτεΐνη VDR είναι λιγότερο ενεργή. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα να μην γίνονται εκμεταλλεύσιμες στο μέγιστο οι προστατευτικές ιδιότητες της βιταμίνης D, κατά του πολλαπλασιασμού των κυττάρων. Αντιθέτως, σύμφωνα με τα αποτελέσματα σειράς επιδημιολογικών μελετών που διεξήχθησαν από άλλους ερευνητές, δεν βρέθηκε να συσχετίζεται ο πολυμορφισμός Fok I με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού [McCullough et al., 2007, Guy et al., 2004, Bretherton-Watt, 2001, Ingles et al., 2000, Curran et al., 1999]. Στις μελέτες αυτές, το δείγμα ασθενών και υγιών ατόμων που χρησιμοποιήθηκε, ήταν κατά πολύ μικρότερο από αυτό που χρησιμοποιήθηκε στη Nurses Health Study και σε αυτό θα μπορούσε να αποδοθεί η ανακολουθία των αποτελεσμάτων των ερευνών [Chen et al.2005], αν δεν είχε βρεθεί, σε μια ακόμη πιο πρόσφατη έρευνα, που έγινε σε μεγάλο δείγμα ατόμων (ασθενείς:1390, υγιείς:2596), ότι δεν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ του πολυμορφισμού Fok I και του κινδύνου εμφάνισης καρκίνου του μαστού [Abbas et al., 2008]. 14

25 Α. Εισαγωγή Πάντως, μέχρι σήμερα ο γονότυπος ff έχει συσχετιστεί και με τη μειωμένη συγκέντρωση μετάλλων στα οστά σε άτομα διαφορετικής εθνικότητας [Choi et al., 2000, Gross et al., 1998]. Η έλλειψη της βιταμίνης D ή άλλοι παράγοντες που συμβάλλουν στη μείωση της αποτελεσματικότητας του συστήματος του VDR φαίνεται να διαταράσσουν την ισορροπία ασβεστίου/φωσφορικών αλάτων και οδηγούν σε οστεομαλακία και οστεοπόρωση [Holick, 2004]. Η συχνότητα εμφάνισης του γονότυπου ff στους διάφορους πληθυσμούς είναι 4% σε Αφρο-αμερικανούς και 13-18% σε Ασιάτες και Καυκάσιους [Zmuda et al., 2000]. A Πολυμορφισμός Taq I Ο πολυμορφισμός Taq I (rs731236) βρίσκεται στο εξόνιο ΙΧ, στο 3 άκρο του γονιδίου, και προκαλεί την σιωπηλή αλλαγή του κωδικονίου 352 από ΑΤΤ σε ATC. Και τα δύο κωδικόνια κωδικοποιούν το ίδιο αμινοξύ, την ισολευκίνη [Farrow, 1994]. Το ένζυμο περιορισμού Taq I κόβει όταν ο γονότυπος παρουσιάζει τη μετάλλαξη (Τ/C, C=t). O γονότυπος tt παρουσιάζεται σε ποσοστό 2% στους Ασιάτες, 5% στους Αφροαμερικανούς και 17% στους Καυκάσιους [Zmuda et al., 2000]. Η βιβλιογραφική ανασκόπηση που έγινε στα πλαίσια της παρούσας εργασίας φανερώνει ότι μέχρι σήμερα έχουν δημοσιευθεί συνολικά 9 διαφορετικές έρευνες κατά τις οποίες βρέθηκε ότι ο πολυμορφισμός Taq I: α) σχετίζεται ασήμαντα με αύξηση του κινδύνου για εμφάνιση καρκίνου του μαστού [Sillanpaa et al., 2004], β) συμβάλλει στη μείωση της πιθανότητας εμφάνισης της ασθένειας [Curran et al., 1999] και γ) δεν παρουσιάζει καμία σχέση με την ανάπτυξη της ασθένειας [Abbas et al., 2008, McCoullough et al., 2007, Buyru et al., 2003, Hou et al., 2002, Newcomb et al., 2002, Lundin et al., 1999, Dunning et al., 1999]. Α Πολυμορφισμός Apa I Ο πολυμορφισμός Αpa I (rs ) παρουσιάζεται στο 3 άκρο του γονιδίου, στην περιοχή μεταξύ του εξονίου VIII και IX. Το ένζυμο κόβει το κανονικό γονίδιο, που δεν περιέχει τη μετάλλαξη της C σε A (C/A, C=a). Η συχνότητα της εμφάνισης του γονότυπου ΑΑ είναι 9% ανάμεσα στους Ασιάτες, 28% στους Καυκάσιους και 44% στους Αφρο-αμερικανούς [Zmuda et al., 2000]. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των επιδημιολογικών ερευνών αναφορικά με την σχέση του καρκίνου του μαστού με το γονότυπο aa, βρέθηκε ότι όντως άτομα που 15

26 Α. Εισαγωγή φέρουν το συγκεκριμένο γονότυπο βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο να προσβληθούν από την ασθένεια [Hou et al., 2002, Curran et al., 1999]. Ο αριθμός των ερευνών είναι μικρός όπως επίσης και ο αριθμός του εξεταζόμενου δείγματος ασθενών/υγιών ατόμων, οπότε θα ήταν σκόπιμο να μη θεωρηθεί ως δεδομένο το προαναφερθέν συμπέρασμα, τουλάχιστον μέχρι την δημοσίευση κι άλλων ερευνών που θα εξετάζουν μεγαλύτερο δείγμα ασθενών/υγιών ατόμων. Α Πολυμορφισμός Bsm I O πολυμορφισμός Bsm I (rs ) όπως και ο πολυμορφισμός Apa Ι, βρίσκεται στο 3 άκρο του γονιδίου, στο ιντρόνιο μεταξύ του εξονίου VIII και του εξονίου IX. Το ένζυμο περιορισμού Bsm I κόβει όταν ο γονότυπος παρουσιάζει μετάλλαξη, όταν δηλαδή, η G αντικαθίσταται από A συνεπάγεται την πέψη από το ένζυμο (G/A, Α=b). O γονότυπος bb παρουσιάζεται σε ποσοστό 2% στους Ασιάτες, 5% στους Αφροαμερικανούς και 17% στους Καυκάσιους [Zmuda et al., 2000]. Και στην περίπτωση του πολυμορφισμού Bsm I παρουσιάζονται διιστάμενα αποτελέσματα από τις διάφορες μελέτες που διεξήχθησαν μέχρι σήμερα. Δύο μελέτες έδειξαν ότι άτομα που έχουν το αλληλόμορφο Β παρουσιάζουν αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού [Ingles et al., 2000, Hou et al., 2002], ενώ άλλες μελέτες κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η εμφάνιση της ασθένειας δεν έχει σχέση με τον πολυμορφισμό [Chen et al., 2005, Newcomb et al., 2002], ή ακόμη ότι η παρουσία του πολυμορφισμού συμβάλλει στη μείωση της πιθανότητας εμφάνισης της ασθένειας [Guy et al., 2004]. Μια άλλη έρευνα που έγινε σε μεγάλο δείγμα ατόμων είχε σαν συμπέρασμα ότι οι Καυκάσιες γυναίκες με γονότυπο bb βρίσκονται σε υψηλό κίνδυνο εμφάνισης της ασθένειας μετά την εμμηνόπαυση, ενώ ο συγκεκριμένος γονότυπος δεν φαίνεται να σχετίζεται με την εμφάνιση της ασθένειας στον πληθυσμό Αφρο-αμερικανών γυναικών [Trabet et al., 2007]. Α Πολυμορφισμός μεγέθους της πολυ-α ακολουθίας Στο 3 άκρο του γονιδίου VDR, στη μη μεταφράσιμη περιοχή του εξονίου ΙΧ, παρουσιάζεται ένας πολυμορφισμός που χαρακτηρίζεται από το διαφορετικό μέγεθος μιας ακολουθίας αδενυλικών. Το μέγεθος της πολυ-α ακολουθίας κυμαίνεται από 13 έως 24 αδενυλικά, επομένως είναι πιθανή η ύπαρξη 12 αλληλομόρφων. Ανάλογα με τον αριθμό των αδενυλικών, τα άτομα κατατάσσονται σε μικρού μεγέθους αλληλόμορφα 16

27 Α. Εισαγωγή (Α 13 -Α 17, S=Short) και μεγάλου μεγέθους αλληλόμορφα (Α 18 -Α 24, L=Long). Η συχνότητα εμφάνισης των S αλληλομόρφων είναι 5-10% στους Ασιάτες, 32% στους Αφροαμερικανούς και 41% στους Καυκάσιους. Τα πιο μεγάλα αλληλόμορφα (Α 23 -Α 24 ) βρέθηκαν μόνο σε Αφρο-αμερικανούς, ενώ το πιο μικρό αλληλόμορφο (A 13 ) βρέθηκε μόνο σε άτομα ισπανικής καταγωγής. [Zmuda et al., 2000] Ούτε το μέγεθος της πολυ-α ακολουθίας δίνει ξεκάθαρα αποτελέσματα σχετικά με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Οι μεγάλες ακολουθίες βρέθηκε να σχετίζονται με μειωμένο κίνδυνο εμφάνισης της ασθένειας σε μια επιδημιολογική μελέτη και την αύξηση του κινδύνου σε δύο άλλες μελέτες [Guy et al., 2004, Bretherton-Watt, 2001, Ingles et al., 2000]. Α.3.4 Ανισορροπία σύνδεσης μεταξύ των πολυμορφισμών του γονιδίου VDR Στην πληθυσμιακή γενετική, η ανισορροπία σύνδεσης (Linkage Disequilibrium, LD) ορίζεται ως ο μη τυχαίος συσχετισμός αλληλομόρφων ενός ή περισσοτέρων γονιδίων, που δεν είναι απαραίτητο να βρίσκονται στο ίδιο χρωμόσωμα. Οι πολυμορφισμοί που βρίσκονται στο 3 άκρο του γονιδίου VDR (Apa I, Taq I και Bsm I) βρίσκονται σε ανισορροπία σύνδεσης μεταξύ τους αλλά και με τον πολυμορφισμό της πολυ-α ακολουθίας του 3 UTR [Trabert et al., 2007], αν και η ανισορροπία σύνδεσης είναι ασθενέστερη σε ορισμένους πληθυσμούς. Για παράδειγμα, οι ανισορροπίες σύνδεσης που εκφράζονται από το αλληλόμορφο Bsm I-B και τη μικρού μεγέθους πολυ-α ακολουθία (απλότυπος BS) και το αλληλόμορφο Bsm I-b και τη μεγάλου μεγέθους πολυ-α ακολουθία (απλότυπος bl), είναι σχεδόν πλήρης στους καυκάσιους-αμερικανούς (συντελεστής ανισορροπίας: 0,96) και στους ιάπωνεςαμερικανούς (συντελεστής ανισορροπίας: 0,90) αλλά εκφράζεται λιγότερο στους αφροαμερικανούς (συντελεστής ανισορροπίας: 0,53) [Whitfield et al., 2001]. Τα αλληλόμορφα της πολυ-α ακολουθίας και του Fok I δεν φαίνεται να βρίσκονται σε ανισορροπία σύνδεσης. Α.3.5 Απλότυποι πολυμορφισμών του γονιδίου VDR και καρκίνος του μαστού Σε πολλές περιπτώσεις έγινε προσπάθεια από τους ερευνητές να μελετηθεί κατά πόσο η εμφάνιση κάποιου πολυμορφισμού συνεπάγεται την εμφάνιση κάποιου άλλου και σε μια τέτοια περίπτωση, ποια είναι η σχέση που μπορεί να έχει αυτό με την εμφάνιση του καρκίνου του μαστού. 17

28 Α. Εισαγωγή Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, ο πολυμορφισμός Bsm I είναι σε ανισορροπία σύνδεσης με τον πολυμορφισμό μεγέθους της πολυ-α ακολουθίας. Έχει βρεθεί ότι ο bb ακολουθείται σχεδόν πάντα (97,7% των περιπτώσεων) από τον γονότυπο LL, στους Καυκάσιους. Επίσης, στην ίδια μελέτη, βρέθηκε ότι η πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου του μαστού σε γυναίκες που φέρουν το γονότυπο bb ή LL είναι διπλάσια, σε σχέση με τις γυναίκες που φέρουν τον γονότυπο ΒΒ ή SS [Guy et al., 2004]. Αυτό συνάδει και με τα αποτελέσματα μιας άλλης έρευνας κατά την οποία βρέθηκε ότι, γυναίκες που φέρουν τον απλότυπο at έχουν αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης της ασθένειας [Curran et al., 1999], καθώς τα αλληλόμορφα batl είναι σε ισχυρή ανισορροπία σύνδεσης στους Καυκάσιους. Παρόμοια αποτελέσματα είχε και η επιδημιολογική έρευνα που διεξήχθη σε πληθυσμό Ιαπώνων γυναικών, στην οποία βρέθηκε ότι ο γονότυπος bb συνεπάγεται τον τετραπλασιασμό του κινδύνου εμφάνισης της ασθένειας [Yamagata et al., 1997]. Ο πολυμορφισμός Fok I δεν έχει βρεθεί να παρουσιάζει ανισορροπία σύνδεσης με το μέγεθος της πολυ-α ακολουθίας. Κατά την επιδημιολογική μελέτη όμως που διεξήγαγε ο Guy και οι συνεργάτες του [Guy et al., 2004], προέκυψε ότι οι γονότυποι FFLL και FfLL υπερεκφράζονται σε άτομα που έχουν προσβληθεί από τον καρκίνο του μαστού. Επιπρόσθετα, σε μια πιο πρόσφατη δημοσίευση της Abbas και των συνεργατών της, δεν βρέθηκε συσχέτιση μεταξύ των πολυμορφισμών Fok I και Taq I και του κινδύνου ανάπτυξης καρκίνου του μαστού [Abbas et al., 2008]. Α.3.6 Πολυμορφισμοί του γονιδίου VDR και συσχέτιση τους με άλλες ασθένειες Όλες οι ασθένειες που έχουν σχέση ή φαίνεται να έχουν σχέση με τους πολυμορφισμούς του γονιδίου VDR, συνοψίζονται σε ένα επιστημονικό άρθρο, από τον Zmuda και τους συνεργάτες του [Zmuda et al., 2000]. Τα αλληλόμορφα του γονιδίου VDR έχουν συσχετιστεί κυρίως με την εμφάνιση καρκίνου του προστάτη στους άντρες και με την εμφάνιση οστεοπόρωσης σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση. O γονότυπος tt συναντάται λιγότερο συχνά σε ασθενείς με καρκίνο του προστάτη. Ο γονότυπος t έχει συσχετιστεί με την προστασία κατά του καρκίνου του προστάτη, ενώ ο απλότυπος bαtl έχει συσχετιστεί με την αύξηση της πιθανότητας εμφάνισης της ασθένειας [Taylor et al., 1996]. Μετέπειτα μελέτες παρουσίασαν αποτελέσματα που δεν συνάδουν με τα πιο πάνω. Πάντως, φαίνεται να επικρατεί η άποψη, ότι τα διάφορα 18

29 Α. Εισαγωγή αλληλόμορφα του VDR επηρεάζουν την εξέλιξη της ασθένειας του καρκίνου του προστάτη, παρά την αρχική εμφάνιση της [Zmuda et al., 2000]. Ο απλότυπος BAtS έχει συσχετιστεί με τον αυξημένο κίνδυνο οστεοπόρωσης σε μια έρευνα [Morrison et al., 1994], ενώ από άλλη έρευνα βρέθηκε ότι ο γονότυπος Bat συνεπάγεται την προστασία κατά της ασθένειας [Gennari et al., 1998]. Υπάρχει όμως αριθμός μελετών που αντικρούει τα πιο πάνω αποτελέσματα [Zmuda et al., 2000]. Α.4 ΠΟΛΥΜΟΡΦΙΣΜΟΙ ΤΩΝ ΓΟΝΙΔΙΩΝ CYP24A1 ΚΑΙ DBP ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΟΥΣ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ A.4.1 Γονίδιο CYP24A1 Το γονίδιο CYP24A1 εκφράζει το ένζυμο 24-υδροξυλάση της 25-υδροξυβιταμίνης D 3 (24-υδροξυλάση). Το CYP24A1 βρίσκεται στο χρωμόσωμα 20q13.2-q13.3, έχει μέγεθος 20,54 kb και αποτελείται από 12 εξόνια. Το CYP24A1 ανήκει στην οικογένεια ενζύμων τύπου Ι (μιτοχονδριακά) του κυτοχρώματος Ρ450 (CYP), τα οποία καταλύουν μονοοξειδωτικές αντιδράσεις. Τα CYP ένζυμα συμβάλλουν, μεταξύ άλλων, στη σύνθεση στεροειδών ορμονών, στη σύνθεση χολικών αλάτων και στην αποικοδόμηση φαρμάκων και ξένων προς τον οργανισμό χημικών ουσιών. Συμμετέχουν στην αλυσίδα μεταφοράς ηλεκτρονίων στην εσωτερική μεμβράνη των μιτοχονδρίων ή τη μικροκυτταρική δομή του ενδοπλασματικού δικτύου. Όπως έχει αναφερθεί και προηγουμένως, ο μεταβολίτης 24,25(ΟΗ) 2 -D 3 δεν δεσμεύεται ιδιαίτερα από τον VDR και η παραγωγή του θεωρείται ως το εναρκτήριο βήμα του μονοπατιού αποικοδόμησης της ενεργοποιημένης μορφής της βιταμίνης D, 1,25(ΟΗ) 2 -D 3. Το ένζυμο 24-υδροξυλάση απαντάται στους συνηθισμένους ιστούςστόχους της βιταμίνης D συμπεριλαμβανομένου των νεφρών, των εντέρων, των οστών και του δέρματος. Στα κύτταρα-στόχους, η ρύθμιση της συγκέντρωσης της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 επιτελείται με δύο τρόπους: α) η 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 όταν βρίσκεται σε μεγάλες ποσότητες στο κύτταρο επάγει την έκφραση του γονιδίου CYP24A1, με στόχο την εξασθένιση της δράσης της ή την εξουδετέρωση των τοξικών, για το κύτταρο, παρενεργειών που μπορεί να προκαλέσει η υπερπαραγωγή της (π.χ. υπερκαλλαιμία) [Makin et al., 1989, Lohnes et al., 1987, Shinki et al., 1992] και β) όταν είναι επιθυμητές μεγαλύτερες συγκεντρώσεις της 19

30 Α. Εισαγωγή 1,25(ΟΗ) 2 -D 3, η παραθορμόνη επάγει την παραγωγή της 1,α-υδροξυλάσης, ενώ παράλληλα προκαλεί την αποσταθεροποίηση του μορίου του mrna της 24- υδροξυλάσης [Zierold et al., 2003]. Ο καταβολισμός της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 επιτελείται από δυο διαφορετικά μονοπάτια οξείδωσης (Σχήμα Α.9). Το πρώτο καταβολικό μονοπάτι είναι αυτό που ξεκινά με την οξείδωση της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 στη 24 θέση (C-24 μονοπάτι οξείδωσης), με τελικό προϊόν το καλσιτροϊκό οξύ, το οποίο εκκρίνεται μέσα στη χολή, ενώ το άλλο καταβολικό μονοπάτι ξεκινά με την οξείδωση της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 στην 23 θέση (C-23 μονοπάτι οξείδωσης) [Makin et al., 1989, Lohnes et al., 1987]. Σύμφωνα με νεότερα δεδομένα, τόσο το C23 όσο και το C24 μονοπάτι οξείδωσης λαμβάνουν χώρα εξίσου για την αποικοδόμηση της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 στον άνθρωπο [Hamamoto et al., 2006]. Σημειώνεται ότι με τα προαναφερθέντα καταβολικά μονοπάτια επιτελείται και η απενεργοποίηση της 25(ΟΗ)- D 3. Γενικώς, επικρατεί η αντίληψη ότι ο ρόλος του CYP24A1 είναι η απενεργοποίηση της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 και της 25(ΟΗ)-D 3. Στοιχεία που προκύπτουν από τη μελέτη της κινητικής της ενζυμικής αντίδρασης, φανερώνουν ότι η 24-υδροξυλάση προτιμά σαν υπόστρωμα την 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 απ ότι την 25(ΟΗ)-D 3, κι ότι το συγκεκριμένο ένζυμο κατέχει σημαντικό ρόλο στη ρύθμιση της ενδοκυττάριας συγκέντρωσης αλλά και του χρόνου ημιζωής της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3 στον οργανισμό [Sakaki et al., 2000]. Σχήμα Α.9 C24 και C23 μονοπάτι οξείδωσης της 1,25(ΟΗ) 2 -D 3. 20

31 Α. Εισαγωγή Α Πολυμορφισμοί του γονιδίου CYP24A1 Στο εξόνιο IV παρατηρείται μια συνώνυμη αλλαγή μιας Α σε G (rs ). Μέχρι σήμερα έχει δημοσιευθεί μόνο μια επιδημιολογική μελέτη που εξετάζει τη συσχέτιση του πολυμορφισμού αυτού με τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του μαστού. Η έρευνα έγινε σε δείγμα 500 υγιών και 500 ασθενών ατόμων και τα αποτελέσματα που προέκυψαν δεν καταδεικνύουν συσχέτιση μεταξύ του πολυμορφισμού και του κίνδυνου εμφάνισης της ασθένειας [McCullough et al., 2007]. Αποτελέσματα μελετών που έγιναν σε κυτταρικό επίπεδο φανερώνουν ότι η έκφραση του mrna του CYP24A1 διαφοροποιείται σε ανθρώπινα καρκινικά κύτταρα. Σε μελέτη που έγινε σε δείγματα όγκων καρκίνου του μαστού, βρέθηκαν αυξημένες ποσότητες mrna του CYP24A1 [Albertson et al., 2000]. Τα αποτελέσματα όμως αυτής της έρευνας αντικρούονται από μία άλλη, στην οποία σημειώνεται ότι σε καλλιέργειες καρκινικών μαστικών κυττάρων, τα mrna του CYP24A1 ήταν μειωμένα σε σχέση με αυτά των υγιών κυττάρων [Anderson et al., 2006]. A.4.2 Γονίδιο DBP Οι μεταβολίτες της βιταμίνης D και κυριότερα η 25(ΟΗ)-D 3 κυκλοφορούν στο πλάσμα συνδεδεμένοι με την γλυκοπρωτεΐνη DBP (vitamin D Binding Protein ή Group Specific Component, Gc). Η DBP απαντάται σε άφθονη ποσότητα στο πλάσμα των περισσοτέρων σπονδυλωτών και έχει μοριακό βάρος 52Kda στον άνθρωπο. Παράγεται σε σημαντικές ποσότητες στο ήπαρ, το mrna της όμως, έχει βρεθεί και σε άλλους ιστούς (νεφρά, όρχεις, εμβρυϊκός σάκος) σε ποσότητες όμως, φορές μικρότερες από αυτές του ήπατος. Το σύμπλοκο DBP-25(ΟΗ)-D 3 εισέρχεται στα όργανα-στόχους και συγκεκριμένα τον μαστό, με τη διαδικασία της ενδοκύτωσης μέσω υποδοχέα [Rowling et al., 2006]. Το γονίδιο της DBP βρίσκεται στο χρωμόσωμα 4q12-q13. Η DBP αποτελείται από 458 αμινοξέα και χωρίζεται σε τρεις περιοχές, η πρώτη από τις οποίες αποτελεί την περιοχή δέσμευσης με τη στερόλη. Παρουσιάζει δομική ομολογία με την αλβουμίνη, ενώ έχει τις ακόλουθες λειτουργικές ιδιότητες [Bahr et al., 1989]: μεταφορά των μεταβολιτών της βιταμίνης D στον ορρό του αίματος και παρεμπόδιση της μαζικής πρόσληψης τους από τα κύτταρα (προστασία των κυττάρων από τις τοξικές ιδιότητες της βιταμίνης σε περίπτωση υπερβολικής πρόσληψης της από τα κύτταρα) 21

Η χοληστερόλη είναι ο πρόδρομος όλων των κατηγοριών των στεροειδών ορμονών: γλυκοκορτικοειδή (για παράδειγμα κορτιζόλη), αλατοκορτικοειδή (για

Η χοληστερόλη είναι ο πρόδρομος όλων των κατηγοριών των στεροειδών ορμονών: γλυκοκορτικοειδή (για παράδειγμα κορτιζόλη), αλατοκορτικοειδή (για Η χοληστερόλη είναι ο πρόδρομος όλων των κατηγοριών των στεροειδών ορμονών: γλυκοκορτικοειδή (για παράδειγμα κορτιζόλη), αλατοκορτικοειδή (για παράδειγμα αλδοστερόνη), ορμόνες του φύλου (δηλαδή ανδρογόνα,

Διαβάστε περισσότερα

Βιοτεχνολογία Φυτών. Μοριακοί Δείκτες (Εισαγωγή στη Μοριακή Βιολογία)

Βιοτεχνολογία Φυτών. Μοριακοί Δείκτες (Εισαγωγή στη Μοριακή Βιολογία) Βιοτεχνολογία Φυτών ΔΠΘ / Τμήμα Αγροτικής Ανάπτυξης ΠΜΣ Αειφορικά Συστήματα Παραγωγής και Περιβάλλον στη Γεωργία Μοριακοί Δείκτες (Εισαγωγή στη Μοριακή Βιολογία) Αριστοτέλης Χ. Παπαγεωργίου Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛAΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛAΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛAΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ 16-06-2017 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. δ Α3. β Α4. γ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Α. φωσφορική ομάδα (Ι) E. υδροξύλιο (II) Β. mrna

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο Α. 1 - Γ 2 - Β 3-4 - Γ 5 - Β. 1 - Σ 2 - Λ 3 - Λ 4 - Λ 5 - Σ ΘΕΜΑ 2 ο ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 1. Κάθε είδος αντισώµατος που αναγνωρίζει έναν αντιγονικό καθοριστή παράγεται

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επαναληπτικό διαγώνισμα ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1-9 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ 1/3/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Σημείωση: η διπλή αρίθμηση στις σελίδες αφορά την παλιά και τη νέα έκδοση του σχολικού βιβλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Κατά σειρά τα βήματα που οδηγούν στην κατασκευή του καρυότυπου είναι τα ακόλουθα: 4 2 1 6 3 5 Β2 α DNA πολυμεράσες

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΕΙ (ΠΕΓΑ)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΕΙ (ΠΕΓΑ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΕΙ (ΠΕΓΑ) «Οι σύγχρονες τεχνικές βιο-ανάλυσης στην υγεία, τη γεωργία, το περιβάλλον και τη διατροφή» Department of Biochemistry

Διαβάστε περισσότερα

Φάσμα group προπαρασκευή για Α.Ε.Ι. & Τ.Ε.Ι.

Φάσμα group προπαρασκευή για Α.Ε.Ι. & Τ.Ε.Ι. σύγχρονο Φάσμα group προπαρασκευή για Α.Ε.Ι. & Τ.Ε.Ι. µαθητικό φροντιστήριο Γραβιάς 85 ΚΗΠΟΥΠΟΛΗ 50.51.557 50.56.296 25ης Μαρτίου 74 ΠΛ.ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗΣ 50.50.658 50.60.845 25ης Μαρτίου 111 ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗ 50.27.990

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ ΘΕΜΑ 1ο 1. γ 2. γ 3. β 4. α 5. δ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 9 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 24 Μαΐου 2013. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 24 Μαΐου 2013. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 24 Μαΐου 2013 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α Α1. Βασική μονάδα οργάνωσης αποτελεί το Γ. νουκλεόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ 1. Το γενεαλογικό δένδρο είναι η διαγραμματική απεικόνιση των μελών μιας οικογένειας για πολλές γενιές, στην οποία αναπαριστώνται οι γάμοι, η σειρά των γεννήσεων, το φύλο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Β ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Α1. β. Α2. γ. Α3. δ. Α4. γ. Α5. β Β1. 5, 4, 2, 1, 3. Β2. Τα δομικά μέρη του οπερονίου της λακτόζης είναι κατά σειρά τα εξής:

ΘΕΜΑ Α ΘΕΜΑ Β ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Α1. β. Α2. γ. Α3. δ. Α4. γ. Α5. β Β1. 5, 4, 2, 1, 3. Β2. Τα δομικά μέρη του οπερονίου της λακτόζης είναι κατά σειρά τα εξής: ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: 16 / 06 / 2017 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ Θέμα Α Α1: δ Α2:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. δ Α4. γ Α5. β 1 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΤΕΤΑΡΤΗ 10 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ.

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ. ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Β'ΠΡΟΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Θ. ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ 1 ΙΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ: ΕΡΙΦΥΛΗ ΚΥΡΙΑΖΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ «ΕΝΑ» ΓΙΟΜΠΛΙΑΚΗΣ ΛΑΖΑΡΟΣ ΠΕΤΡΟΜΕΛΙΔΗΣ ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ο µέγιστος αριθµός διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ 2017 ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. δ Α3. β Α4. γ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Ι Α, ΙΙ Ε, ΙΙΙ ΣΤ, ΙV Β, V Ζ, VII Γ, VII Δ Β2. Η εικόνα 1 αντιστοιχεί σε προκαρυωτικό κύτταρο. Στους προκαρυωτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. γ Α3. α Α4. γ Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α A1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α A1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΘΕΜΑ Α A1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 15 ΙΟΥΝΙΟΥ 2016 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΝΕΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΓΕΙΑ. Ασπίδα στον καρκίνο η μεσογειακή διατροφή

ΥΓΕΙΑ. Ασπίδα στον καρκίνο η μεσογειακή διατροφή ΥΓΕΙΑ Ασπίδα στον καρκίνο η μεσογειακή διατροφή Κυρ, 12 Μάιος 2013, p.1 24 ΥΓΕΙΑ Ο φιλελεύθερος ΤΗΙ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Με την Κίκα Κασινίδου I β Y Μεσογειακή διατροφή ασπίδα για καρκίνο μαστού Σημαντικό επίτευγμα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς

Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Κεφάλαιο 20 Η ρύθμιση της γονιδιακής έκφρασης στους ευκαρυωτικούς οργανισμούς Πυρίνας ανθρώπινου μεσοφασικού κυττάρου στον οποίο παρατηρούμε, με ανοσοφθορισμό, τη διάστικτη κατανομή της απακετυλάσης των

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης, Ημ/νία: 04 Ιουνίου 2014 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α A1. Τα πλασμίδια είναι: δ. κυκλικά δίκλωνα μόρια DNA

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ : - ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2014 ΘΕΜΑ A Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ B Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. Πριμόσωμα γ. DNA δεσμάση δ. DNA

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6: Μεταλλάξεις

Κεφάλαιο 6: Μεταλλάξεις Κεφάλαιο 6: Μεταλλάξεις ΕΛΕΓΧΟΣ ΓΝΩΣΕΩΝ 1. Τι ονομάζονται μεταλλάξεις και ποια τα κυριότερα είδη τους; 2. Ποιες οι διαφορές μεταξύ γονιδιακών και χρωμοσωμικών μεταλλάξεων; 3. Οι μεταλλάξεις στα σωματικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕ 2017 ΑΠΑΝΣΗΕΙ ΣΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΑΝΑΣΟΛΙΜΟΤ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕ 2017 ΑΠΑΝΣΗΕΙ ΣΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΑΝΑΣΟΛΙΜΟΤ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕ 2017 ΑΠΑΝΣΗΕΙ ΣΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΑΝΑΣΟΛΙΜΟΤ 16/06/2017 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΑΝΔΡΙΑΝΗ ΠΑΡΑΧΗ ΘΕΜΑ Α A1. Δ Α2. Δ Α3. Β Α4. Γ Α5.Α ΘΕΜΑ Β Β1) I A II E III Σ IV Β V Ζ VI Γ VII Δ Β2) ε προκαρυωτικό γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη, 27 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Τρίτη, 27 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Τρίτη, 27 Μαΐου 2008 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1o Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισμα Βιολογίας Προσανατολισμού Γ Λυκείου

Διαγώνισμα Βιολογίας Προσανατολισμού Γ Λυκείου Διαγώνισμα Βιολογίας Προσανατολισμού Γ Λυκείου ΘΕΜΑ Α Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. Α1. Ουδέτερη μετάλλαξη μπορεί να είναι:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Σωστό το γ ιότι ο φαινότυπος που εµφανίζεται στους απογόνους

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ

Η Επιτροπή Παιδείας της ΠΕΒ. Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Αθήνα, 4/6/2014 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Θετικής Κατεύθυνσης των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδα Β ).

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΟΜΑΔΑΣ ΥΓΕΙΑΣ & ΖΩΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΟΜΑΔΑΣ ΥΓΕΙΑΣ & ΖΩΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΟΜΑΔΑΣ ΥΓΕΙΑΣ & ΖΩΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. δ Α3. β Α4. γ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Α. I, Β. IV, Γ. VI, Δ. VII, Ε. ΙΙ, ΣΤ. III, Ζ. V Β2. Αντιστοιχεί σε προκαρυωτικό οργανισμό. Στους προκαρυωτικούς

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ / Γ ΙΑΤΡ ΓΘΕΤ 2 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 20/03/2016 ΘΕΜΑ Α

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ / Γ ΙΑΤΡ ΓΘΕΤ 2 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 20/03/2016 ΘΕΜΑ Α ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ / Γ ΙΑΤΡ ΓΘΕΤ 2 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 20/03/2016 ΘΕΜΑ Α 1. α 2. δ 3. γ 4. δ 5. γ. ΘΕΜΑ Β 1. Τα αντισώματα αποτελούν το πιο αποτελεσματικό φυσικό φάρμακο για την αντιμετώπιση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας»

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Εργαστήριο Κυτταρογενετικής ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Ζαχάκη Σοφία - Ουρανία Βιολόγος, MSc, PhD β μεσογειακή αναιμία Η θαλασσαιμία ή νόσος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 IOYNIOΥ 2017 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1, 2, 4, 5

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1, 2, 4, 5 ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1, 2, 4, 5 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ: ΚΟΡΥΦΑΙΟ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟΥ:. ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις Α

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 ο 1 γ 2 δ 3 β 4 α 5 γ ΘΕΜΑ 2 ο ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Μονάδες 25 (5Χ5) Α. ιαγονιδιακά ζώα ονοµάζονται εκείνα στα οποία το γενετικό τους υλικό έχει τροποποιηθεί µε την

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΗΡΑΚΛΕΙΤΟΣ ΚΩΛΕΤΤΗ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 ΙΟΥΝΙΟΥ 2017 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Ε Ν Δ Ε Ι Κ Τ Ι Κ Ε Σ Α Π Α Ν Τ Η Σ Ε Ι Σ Θ Ε Μ Α Τ Ω Ν ΘΕΜΑ Α Α1-δ Α2-δ Α3-β

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ Απαντήσεις Βιολογίας κατεύθυνσης (ΗΜΕΡΗΣΙΟ)

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ Απαντήσεις Βιολογίας κατεύθυνσης (ΗΜΕΡΗΣΙΟ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ 2016 Απαντήσεις Βιολογίας κατεύθυνσης (ΗΜΕΡΗΣΙΟ) Μιχάλης Χαλικιόπουλος ΘΕΜΑ Α Α1 β Α2 β Α3 δ Α4 γ Α5 γ ΘΕΜΑ Β Β1 Β2 1 Α 2 Γ 3 Α 4 Β 5 Α 6 Α 7 Γ Τα μεταφασικά χρωμοσώματα ενός κυττάρου διαφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Θέμα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β Θέμα Β ΑΓ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ 11 -- ΠΕΙΡΑΙΑΣ -- 18532 -- ΤΗΛ. 210-4224752, 4223687 Ενδεικτικές απαντήσεις βιολογίας κατεύθυνσης 2014 Β1. 4 2 1 6 3 5 Β2. α. DNA πολυμεράση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 o ΘΕΜΑ 1 o Γ ΛΥΚΕΙΟΥ-ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Γιατί τα βακτήρια μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν «εργοστάσια παραγωγής ανθρώπινων πρωτεϊνών»; Β. Σε ένα βακτήριο εισάγεται με τη μέθοδο του ανασυνδυασμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία:

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία: ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία: ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. 1. Ο πρώτος νόμος του Mendel περιγράφει: α. τον ελεύθερο συνδυασμό των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική Βιολογία. Ενότητα 12 : Απόπτωση ή Προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος. Παναγιωτίδης Χρήστος Τμήμα Φαρμακευτικής ΑΠΘ

Κυτταρική Βιολογία. Ενότητα 12 : Απόπτωση ή Προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος. Παναγιωτίδης Χρήστος Τμήμα Φαρμακευτικής ΑΠΘ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Κυτταρική Βιολογία Ενότητα 12 : Απόπτωση ή Προγραμματισμένος κυτταρικός θάνατος Παναγιωτίδης Χρήστος ΑΠΘ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Γενετική και στη Γονιδιωματική Τι είναι η κληρονομικότητα, και πώς μεταβιβάζεται η πληροφορία από γενιά σε γενιά;

Εισαγωγή στη Γενετική και στη Γονιδιωματική Τι είναι η κληρονομικότητα, και πώς μεταβιβάζεται η πληροφορία από γενιά σε γενιά; ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ 12 26/10/2016 Κεφάλαιο 3 Α μέρος Εισαγωγή στη Γενετική και στη Γονιδιωματική Τι είναι η κληρονομικότητα, και πώς μεταβιβάζεται η πληροφορία από γενιά σε γενιά; Ποια είναι η δομή

Διαβάστε περισσότερα

Ποιος είναι ο ρόλος των πρωτεϊνών στα κύτταρα και ποιες είναι οι δομικές τους μονάδες;

Ποιος είναι ο ρόλος των πρωτεϊνών στα κύτταρα και ποιες είναι οι δομικές τους μονάδες; Ποιος είναι ο ρόλος των πρωτεϊνών στα κύτταρα και ποιες είναι οι δομικές τους μονάδες; Οι πρωτεΐνες αποτελούν δομικά ή λειτουργικά συστατικά των κυττάρων και δομούνται από απλούστερες ενώσεις, τα αμινοξέα.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1, 2, 4, 5 και 6

ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1, 2, 4, 5 και 6 ΚΡΙΤΗΡΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΣΤΗ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ: ΚΕΦΑΛΑΙΑ 1, 2, 4, 5 και 6 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ: ΚΟΡΥΦΑΙΟ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 20 / 02 / 2016 ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟΥ:. ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 27 Μαΐου 2016 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΜΑΔΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλαδικών Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων (Νέο & Παλιό Σύστημα) ΘΕΜΑ Γ Γ.1 Ο χαρακτήρας της ομάδας αίματος στον άνθρωπο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 27/5/2016

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 27/5/2016 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 27/5/2016 ΘΕΜΑ Α Α1 β Α2 β Α3 δ Α4 γ Α5 γ ΘΕΜΑ Β Β1 1 Α 2 Γ 3Α 4 Β 5 Α 6 Α 7 Γ Β2 Κάθε φυσιολογικό μεταφασικά χρωμόσωμα αποτελείται από δύο αδελφές χρωματίδες, οι οποίες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυότυπου είναι: 4, 2, 1, 6, 3, 5 Β2. α.

Διαβάστε περισσότερα

Φάσμα& Group προπαρασκευή για Α.Ε.Ι. & Τ.Ε.Ι.

Φάσμα& Group προπαρασκευή για Α.Ε.Ι. & Τ.Ε.Ι. σύγχρονο Φάσμα& Group προπαρασκευή για Α.Ε.Ι. & Τ.Ε.Ι. μαθητικό φροντιστήριο 1. 25ης Μαρτίου 111 ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗ 50.27.990 50.20.990 2. 25ης Μαρτίου 74 Π. ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΗΣ 50.50.658 50.60.845 3. Γραβιάς 85 ΚΗΠΟΥΠΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων

Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων 4 Ιουνίου 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων ΘΕΜΑ Α Α.1δ Α.2 γ Α.3 β Α.4 γ Α.5 β ΘΕΜΑ Β B.1 4 2 1 6 3 5 B.2 α. DNAπολυμεράση β. πριμόσωμα

Διαβάστε περισσότερα

Γονιδιωματική. G. Patrinos

Γονιδιωματική. G. Patrinos Γονιδιωματική Η μεταγονιδιωματική εποχή... Σημαντικότερα επιτεύγματα POST GENOME ERA Ολοκλήρωση της αποκρυπτογράφησης της αλληλουχίας των γονιδιωμάτων πολλών οργανισμών. Προτύπωση μεθοδολογιών για προσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ 2017 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ËÁÌÉÁ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ 2017 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ËÁÌÉÁ ΘΕΜΑ Α Α1: δ Α2: δ Α3: β Α4: γ Α5: α ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ 2017 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Ι Α, ΙΙ Ε, ΙΙΙ ΣΤ, ΙV Β, V Ζ, VII Γ, VII - Β2. Η εικόνα 1 αντιστοιχεί σε προκαρυωτικό κύτταρο. Αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρία - Εφαρμογές ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ - ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ 1

Θεωρία - Εφαρμογές ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ - ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ 1 ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ Θεωρία - Εφαρμογές ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΦΥΤΩΝ - ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΥΣ ΜΟΡΙΑΚΟΥΣ Έπιλογή με βάση: ΔΕΙΚΤΕΣ Φαινοτυπικοί δείκτες Γενετικοί δείκτες Μοριακοί δείκτες (Πρωτεϊνικοί &

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α A1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α A1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΘΕΜΑ Α A1. β Α2. γ Α3. γ Α4. α Α5. δ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΕΤΑΡΤΗ 15 ΙΟΥΝΙΟΥ 2016 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΝΕΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. β Α3. δ Α4. γ Α5. γ

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. β Α3. δ Α4. γ Α5. γ ΝΕΟ & ΠΑΛΑΙΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΜΑΪΟΥ 2016 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ (ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ) ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΠΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ

ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΑΣΘΕΝΕΙΕΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΑΣΘΕΝΕΙΩΝ ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΤΡΟΠΟΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΙΔΟΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΗΣ Οικογενή υπερχοληστερολαιμία Αυτοσωμική επικρατής κληρονομικότητα Σχετίζεται με αυξημένο

Διαβάστε περισσότερα

αμινοξύ. Η αλλαγή αυτή έχει ελάχιστη επίδραση στη στερεοδιάταξη και τη λειτουργικότητα της πρωτεϊνης. Επιβλαβής

αμινοξύ. Η αλλαγή αυτή έχει ελάχιστη επίδραση στη στερεοδιάταξη και τη λειτουργικότητα της πρωτεϊνης. Επιβλαβής Κεφάλαιο 6: ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ -ΘΕΩΡΙΑ- Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού, τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις) όσο και σε χρωμοσωμικό επίπεδο (χρωμοσωμικές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ÁÍÅËÉÎÇ

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ÁÍÅËÉÎÇ ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 28 Απριλίου 2013 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών, Ημ/νία: 16 Ιουνίου 2017

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών, Ημ/νία: 16 Ιουνίου 2017 Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Θετικής Προσανατολισμού Θετικών Σπουδών, Ημ/νία: 16 Ιουνίου 2017 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α Α1. δ Α2. δ Α3. β Α4. γ Α5. α ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Δ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 16 IOYNIOΥ 2017 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 13 (Ιατρική Γενετική) Η θεραπεία των γενετικών νοσημάτων

Κεφάλαιο 13 (Ιατρική Γενετική) Η θεραπεία των γενετικών νοσημάτων Κεφάλαιο 13 (Ιατρική Γενετική) Η θεραπεία των γενετικών νοσημάτων Πολυπαραγοντικά γενετικά νοσήματα: -ασαφείς γενετικές και περιβαλλοντικές παράμετροι αλλά μια περιβαλλοντική συνιστώσα μπορεί να είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 22 : Η ενεργοποίηση της µεταγραφής

Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 22 : Η ενεργοποίηση της µεταγραφής Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 22 : Η ενεργοποίηση της µεταγραφής Εικόνα 22.1 Η γονιδιακή έκφραση ελέγχεται κυρίως κατά την έναρξη της µεταγραφής και σπάνια στα επόµενα στάδια της γονιδιακής έκφρασης, παρόλο που ο έλεγχος

Διαβάστε περισσότερα

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis imperfecta Μενδελικό Νόσημα Συχνότητα στον πληθυσμό: 1:20.000 80-95% αυτοσωμικό επικρατές 10-15% αυτοσωμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να γράψετε τον αριθμό της καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι λανθασμένη.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 Μαΐου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. α Α4. δ Α5. α ΘΕΜΑ B B1. Η διαδικασία που εφαρμόστηκε για πρώτη φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΤΕΤΑΡΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 α Α2 γ Α3 δ Α4 β Α5 γ ΘΕΜΑ Β Β1. Σελ. 120 σχολ. βιβλίου: «Για την επιλογή οργάνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α. 1. β 2. β 3. γ 4. β Β. Ζύμωση: Διαδικασία ανάπτυξης μικροοργανισμών σε υγρό θρεπτικό υλικό κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες Υβριδοποίηση:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΤΑΞΗΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2003 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο Α. Να γράψετε τον αριθµό της καθεµιάς από τις παρακάτω προτάσεις 1-5 και δίπλα του τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, ή Λάθος, αν η πρόταση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή 9 Μαρτίου 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή 9 Μαρτίου 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κυριακή 9 Μαρτίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. β, Α2. δ, Α3. γ, Α4. δ, Α5. γ. ΘΕΜΑ Β Β1. Σχολικό βιβλίο σελ. 90-91: «Το παράδειγμα της δρεπανοκυτταρικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 24 ΜΑΪΟΥ 2013 ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. α Α4. δ Α5. α ΘΕΜΑ Β Β1. Σελ. 123 124 σχολ. βιβλίου: «Η διαδικασία που ακολουθείται παράγουν το ένζυμο ADA». Β2. Σελ. 133 σχολ.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ

ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ Α Α1. β Α2. δ Α3. α Α4. α Α5. γ ΘΕΜΑ B B1. Η συχνότητα των ετερόζυγων ατόμων με δρεπανοκυτταρική αναιμία ή β- θαλασσαιμία είναι αυξημένη σε περιοχές όπως οι χώρες της Μεσογείου, της Δυτικής και Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ. Β2. Σελ 136 σχ. βιβλίου: «Η κλωνοποίηση όμως... συγγενικό είδος ζώου.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ. Β2. Σελ 136 σχ. βιβλίου: «Η κλωνοποίηση όμως... συγγενικό είδος ζώου. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΘΕΜΑ Α Α1. α, Α2 γ, Α3 γ, Α4 δ, Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1. 1Γ, 2Β, 3Α, 4Α, 5Γ, 6Α Β2. Σελ 136 σχ. βιβλίου: «Η κλωνοποίηση όμως... συγγενικό είδος ζώου.»

Διαβάστε περισσότερα

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α

γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α γ ρ α π τ ή ε ξ έ τ α σ η σ τ ο μ ά θ η μ α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Θ Ε Μ Α Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Στην τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Contents ΕΝΟΤΗΤΑ 2: ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ... 3 ΕΝΟΤΗΤΑ 3: ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΖΥΜΑ... 16 ΕΝΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

Β. Σιωπηλές μεταλλάξεις: όταν προκύπτει συνώνυμο κωδικόνιο, οπότε το αμινοξύ που προκύπτει από τη μετάφραση είναι ίδιο με το φυσιολογικό

Β. Σιωπηλές μεταλλάξεις: όταν προκύπτει συνώνυμο κωδικόνιο, οπότε το αμινοξύ που προκύπτει από τη μετάφραση είναι ίδιο με το φυσιολογικό Θέμα 1 ο 1. α 2. γ 3. γ 4.β 5. δ Θέμα 2 ο Α. Οι νόμοι του Mendel δεν ισχύουν σε πολυγονιδιακούς χαρακτήρες και σε συνδεδεμένα γονίδια (μη ανεξάρτητα), ενώ οι αναλογίες δεν είναι οι αναμενόμενες σε φυλοσύνδετα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Τα γονίδια Ι Α και i που καθορίζουν τις ομάδες αίματος: Α. είναι ατελώς επικρατή Β. είναι συνεπικρατή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Απαντήσεις στα θέματα των Εισαγωγικών Εξετάσεων τέκνων Ελλήνων του Εξωτερικού και τέκνων Ελλήνων Υπαλλήλων στο εξωτερικό 2013 ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. β Α3. δ Α4. α Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Θέµα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β A4. γ A5. β Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυοτύπου

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα