Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών"

Transcript

1 Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών Τομ. 5, 1984 Συμβολή στην ερμηνεία των μικρασιατικών στοιχείων της τέχνης του δέκατου αιώνα στη Μάνη Γκιολές Νίκος /deltiokms.207 Copyright 1984 To cite this article: Γκιολές (1984). Συμβολή στην ερμηνεία των μικρασιατικών στοιχείων της τέχνης του δέκατου αιώνα στη Μάνη. Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, 5,

2 ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ Ή μοναστική παράδοση καί οί άγιοι τής Μικρός Ασίας άσκησαν σ όλη τή διάρκεια τής βυζαντινής αυτοκρατορίας μεγάλη έπίδραση στή ζωή του κράτους. Ή έπίδραση αυτή δέν περιορίστηκε μόνο στο μικρασιατικό χώρο, άλλ έπεκτάθηκε καί στις γύρω άπ αύτόν περιοχές καί μάλιστα στήν κυρίως Ελλάδα. Είναι χαρακτηριστικά τά παραδείγματα του όσιου Νίκωνος τού Μετανοείτε καί του οσίου Αθανασίου του Αθωνίτη, πού ταξίδεψαν στήν Κρήτη καί στήν Ελλάδα άμέσως μετά τήν άπελευθέρωση τής μεγαλονήσου άπό τούς Αραβες (961) καί έπιδόθηκαν, ό μέν πρώτος στήν ένίσχυση τής διασαλευμένης πίστης μετά τή μακρόχρονη άραβική κατοχή τών Χριστιανών καί τόν προσηλυτισμό έξισλαμισθέντων τής Κρήτης καί τών ντόπιων Σλάβων καί άλλων είδωλολατρικών καταλοίπων τής Λακωνίας, ένώ ό δεύτερος, πέρα άπό τή σύντομη ιεραποστολική δράση του στήν Κρήτη, είναι ό βασικός οργανωτής τής μοναστικής ζωής στό 'Άγιο Όρος, πού άπ αύτή τήν έποχή γίνεται τό μοναστικό κέντρο τών Ορθοδόξων, «ό οφθαλμός άπάσης τής Οίκουμένης»1, όπως θά τό άποκαλέσουν οί άθωνίτες, ύποκαθιστώντας τά παλιότερα μοναστικά κέν τρα τής Μικράς Ασίας, τά όποια τώρα, μετά τήν έξάπλωση τών Μου σουλμάνων, άρχίζουν νά φθίνουν. Στή μελέτη αύτή θά γίνει προσπάθεια μέ βάση τά άρχαιολογικά κατά λοιπα μιάς συγκεκριμένης περιοχής, πού μπορούν νά συμπληρώσουν τις γραπτές πηγές, νά έπισημανθεΐ ή πιθανή συμβολή τού όσιου Νίκωνος τού Μετανοείτε στή διαμόρφωση τής πρώιμης μέσο βυζαντινής τέχνης στή Μέσα Μάνη πού παρουσιάζει άρκετά ανατολίτικα στοιχεία. Εχει έπισημανθεΐ άπό τόν καθηγητή N. Β. Δρανδάκη2 καί άλλους ή 1. D. Nastase, «Le patronage du Mont Athos au Xllle siècle», Cyrillomethodianum, 7 (1983), σ. 73 καί σημ. 16, «Άγιος Παντελεήμων Μπουλαριών», Έπετηρίς 'Εταιρείας Βυζαντινών Σπου δών (= ΕΕΒΣ), 37 ( ), σ. 437 κέ. Γιά τή σχέση τής τέχνης τής Μικρός Ασίας μέ τής Κάτω Ιταλίας βλ. A. Rizzi, «MonacheSimo bizantino e chiese rupestri in Basilicata, Aspetti e problemi», Αελτίον τής Χριστιανικής Αρχαιολογικής 71

3 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΑΕΣ συγγένεια των πρώιμων μέσο βυζαντινών μνημείων τής Μάνης μέ τή μι κρασιατική τέχνη καί εχει ύποστηριχθεΐ ότι ή Μάνη ύπήρξε ένας από τούς σταθμούς τού «άνατολικοϋ» ρεύματος τής μέσο βυζαντινής τέχνης πού ξεκίνησε άπό τή Μικρά Άσία καί κατέληξε στήν Κάτω Ιταλία. Δέν έχουν όμως έπαρκώς άνιχνευθεΐ οί ιστορικοί παράγοντες πού συνετέλεσαν στή διείσδυση τού άνατολικοϋ αύτοΰ καλλιτεχνικού ρεύματος στή Νότια Ελλάδα, όπου ό σημαντικότερος χώρος πού διασώζει μιάν όμάδα άξιόλογων μνημείων πού χρονολογούνται στό δέκατο αιώνα είναι ή Μέσα Μά νη. "Ας δούμε στή συνέχεια τά σημαντικότερα, κατά τή γνώμη μου, άνατολικά στοιχεία πού βρίσκουμε στήν πρώιμη μεσοβυζαντινή τέχνη τής Μά νης: α) Ό μονόχωρος ναός μέ δύο κόγχες στό 'Ιερό πού εμφανίζεται στήν περιοχή μέ τό ναό τοϋ 'Αγίου Παντελεήμονα στούς Μπουλαριούς3. 'Ο ναός άπό έπιγραφή στό ζωγραφικό του διάκοσμο χρονολογείται ακριβώς στό 991/2. Ό δίκογχος αυτός ναός μπορεί έτσι νά θεωρηθεί τό άρχαιότερο άκριβώς χρονολογημένο παράδειγμα τοϋ είδους στον έλλαδικό χώ ρο. Οί μέ δίδυμες άψίδες μονόχωροι ναοί πού είναι συνήθως άφιερωμένοι στή λατρεία δύο άγιων ξεκινούν άπό τή Μικρά Άσία, όπου στήν Καππα δοκία άπαντοϋν τά παλιότερα παραδείγματα, καί στήν Ελλάδα συναντοΰνται σέ άπομακρυσμένες άπό τά μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα περιοχές πού βρίσκονται στήν περίμετρο τοϋ κυρίως έλλαδικοΰ κορμοϋ, όπως είναι ή Κύπρος, ή Κρήτη, τά Κύθηρα, ή Νάξος, ή Μάνη, ή Κέρκυρα, σέ περι οχές δηλαδή άπ όπου πέρασε τό «μικρασιατικό» ρεΰμα τής βυζαντινής τέχνης όδεύοντας πρός τήν Κάτω Ιταλία. β) Τό κτιστό τέμπλο τοϋ ναοΰ τοϋ Αγίου Παντελεήμονα στούς Μπου λαριούς4, πού δέν σώζεται μέν άκέραιο άλλά μπορεί νά άποκατασταθεΐ, μέ τοξωτή θύρα στή μέση πλαισιωμένη άπό δύο τοξύλλια χωρίς τύμπανο. Παρόμοια τέμπλα βρίσκουμε στήν Καππαδοκία καί στήν Κάτω Ιταλία. γ) Τό μεγάλο ιδιότυπο «μανιάτικο» προστώο πού πρωτοεμφανίζεται στό 'Εταιρείας (= ΔΧΑΕ), 4/5 (1969), σ , όπου καί ή παλιότερη σχετική βιβλι ογραφία. 3. N. Β. Δρανδάκης, ο.π., Π. Λ. Βοκοτόπουλος, «Συμβολή εις τήν με λέτην τών μονοχώρων ναών μετά δύο κογχών ιερού», Χαριστήριον εις Αναστάσιον λ. Όρλάνδον, τόμ. Δ", Άθήναι , σ Γ. Δημητροκάλλης, Οί δίκογχοι χριστιανικοί ναοί, Αθήνα 1976, σ ' για άλλα άνατολίτικα άρχιτεκτονικά στοιχεία στή Λακωνία βλ. Ά. Όρλάνδος, «Άνατολίζουσαι βασιλικαί τής Λακωνίας», ΕΕΒΣ, 4 (1927), σ. 343 κέ. 4. N. Β. Δρανδάκης, ο.π., σ

4 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό ιών Άσωμάτων στο Κακό Βουνό πάνω άπό τήν Κίττα το 10ο alcova, σέ τρία μνημεία τοΰ 11ου αιώνα5, στόν ΆιΣτράτηγο στους Άνω Μπουλαριούς6, στο Σωτήρα στή Γαρδενίτσα7 καί στόν Άγιο Νικόλαο στή Χαριά8 καί τέλος, τό 14ο alcòva, στόν Άγιο Γεώργιο στο Δρύαλο9. Τά προστώα αυτά είναι πάντα στενότερα άπό τήν πλευρά του ναοϋ στήν οποία προσαρτώνται10 καί έχουν άπό ενα έλεύθερο άνοιγμα στις τρεις πλευρές. Τά άνοίγματα αυτά είναι μονόλοβα ή δίλοβα κιονοστήριχτα11. Τά μεγάλα αυτά μανιάτικα προστώα μπορούν νά συσχετιστούν στόν έλλαδικό χώρο μέ τό παλιότερο προστώο του ναοϋ τής Παναγίας τής Σκρι- 5. Για τό ναό σύντομες άναφορές γίνονται: R. Traquair, «Laconia. The Churches of Western Mani», Annual of the British School of Athens (=BSA), 15 ( ), σ. 185, πίν. XI, XIII.1, XVT H. Megaw, «Byzantine Architecture in Mani», BSA, 33 ( ), σ N. B. Δρανδάκης, Βυζαντιναί τοιχογραψίαι τής Μέσα Μάνης, έν Άθήναις 1964, σ , πίν. 14α A. Κ. Όρλάνδος, «Βυζαν τινά μνημεία Αιτωλοακαρνανίας», Άρχείον των Βυζαντινών Μνημείων τής 'Ελλάδος (=ΑΒΜΕ), 9 (1961), σ. 15, 19, είκ. 15, 22 Ν. Μουτσόπουλος, Άνασκαφή τής βασι λικής τοΰ 'Αγίου Αχίλλειου, Θεσσαλονίκη 1972, είκ N. Β. Δρανδάκης, Βυζαντιναί τοιχογραψίαι, σ , είκ. 2, πίν R. Traquair, ό.π., σ. 180, πίν. XI, XII.2 Η. Megaw, ο.π., σ X. Κωνσταντινίδη, «Συμβολή στή μελέτη των βυζαντινών τοξωτών κωδωνοστασίων», Λακωνικαί Σπουδαί, 6 (1982), σ N. Β. Δρανδάκης, «Ανάγλυφος παράστασις βυζαντινού μύθου», ΕΕΒΣ, ( ), σ , είκ N. Β. Δρανδάκης, «Ανάγλυφος παράστασις», σ. 659 κέ., είκ. I. 9. R. Traquair, ο.π., σ. 181, πίν. XI, XII.3 Η. Megaw, ο.π., σ. 162 Ρ. Έτζέογλου, Αρχαιολογικόν Δελτίον (=ΑΔ), 29 ( ), Χρονικά Β.2, σ. 418, πίν. 272γ-δ X. Κωνσταντινίδη, ο.π., σ ,A είκ Τά τέσσερα πρώτα βρίσκονται στή δυτική καί τό πέμπτο στή νότια πλευρά τού ναοϋ. 11. Στούς Ασωμάτους καί τά τρία άνοίγματα είναι μονόλοβα. Στόν Άγιο Νικό λαο στή Χαριά, στόν Άι-Στράτηγο στούς Πάνω Μπουλαριούς, καί στό Σωτήρα στή Γαρδενίτσα, μονόλοβο είναι μόνον τό δυτικό, ενώ τά πλάγια είναι δίλοβα. Στόν Άγιο Γεώργιο στό Δρύαλο δίλοβο είναι τό νότιο (ή κυρία είσοδος) καί μονόλοβα τά άλλα. Τά προστώα αύτά πρέπει νά διακριθοΰν άπό τά μικρά πρόπυλα πού άπαντούν τή μεσοβυζαντινή έποχή μέ παλιότερο παράδειγμα τής Επισκοπής στήν Εύρυτανία, β μισό 8ου - α μισό 9ου αί. (Π. Λ. Βοκοτόπουλος, Ή εκκλησι αστική αρχιτεκτονική εις τήν Δυτικήν Στερεάν 'Ελλάδα καί τήν Ήπειρον άπό τοΰ τέ λους τοΰ 7ου μέχρι τοΰ τέλους τοΰ 9ου αίώνος, Θεσσαλονίκη 1975, σ. 71, , είκ. 27, πίν. 49α). Αύτά είναι πολύ μικρά, στηρίζονται στόν τοίχο τού ναού καί σέ δύο ελεύθερα στηρίγματα. 73

5 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ ποϋς στή Βοιωτία (873/4)12. Προβληματικό μνημείο πού πολλά στοιχεία του άναζητούνται στήν Ανατολή καί μάλιστα στήν περιοχή τού Καύκα σού, όπου, όπως θά δούμε, γνώρισαν μεγάλη διάδοση καί τά μεγάλα προστώα. Τά άνατολικά στοιχεία στή Βοιωτία άσφαλώς δέν είναι άνάγκη νά ήλθαν κατ ευθείαν άπό τις χώρες τού Καυκάσου. Ή πρωτευουσιάνικη καταγωγή τού κτήτορα τού ναού Λέοντα πού είχε τά άξιώματα τού πρωτοσπαθαρίου καί τού έπί τών οίκιακών, δηλαδή τού διαχειριστή τών αυτοκρατορικών κτημάτων, δείχνει τήν πορεία πού θά πρέπει νά άκολούθησαν τά άνατολικά στοιχεία πού βρίσκουμε αυτή τήν εποχή στήν κεντρική Ελλάδα13 καί παράλληλα μαρτυρεί τό ένδιαφέρον τής κεντρικής εξου σίας γιά αναδιοργάνωση τής θρησκευτικής ζωής τής περιοχής άπό τό β' μισό τού 9ου αίώνα14. Τό άλλο βυζαντινό μνημείο πού εχει μεγάλα προστώα, μέ τά όποια θά μπορούσαν νά συγκριθοΰν τά μανιάτικα, είναι ό ναός τής 'Αγίας Σοφίας στήν Τραπεζούντα ( )15. Τά τρία προστώα τής 'Αγίας Σοφίας εί ναι καμαροσκέπαστα, έχουν μονόλοβα τά πλάγια ανοίγματα καί τρίλοβα κιονοστήριχτα τά μπροστινά, θεωρούνται δέ γεωργιανή έπίδραση. Ή Γε ωργία είναι ή περιοχή όπου τά μεγάλα προστώα άπαντοΰν ήδη άπό τό τέλος τού 6ου αίώνα, στο ναό τού Τιμίου Σταυρού, Divari, κοντά στό Mzcheta (586/7-605/616). Τά γεωργιανά προστώα είναι συνήθως καμαρο σκέπαστα μέ έλεύθερα άνοίγματα στίς τρεις πλευρές17. Τά άνοίγματα αύτά 12. Μ. Σωτηρίου, «Ό ναός τής Σκριπούς τής Βοιωτίας», Αρχαιολογική Έφημερίς (= ΑΕ), 1931, σ. 123, είκ. 3 Δ. I. Πάλλας, «'Η Παναγία τής Σκριπούς ώς μετάπλαση τής παλαιοχριστιανικής αρχιτεκτονικής σέ μεσαιωνική βυζαντινή», Έπετηρίς 'Εταιρείας Στερεοελλαδικών Μελετών, 6 ( ), σ. 1 κέ. 13. Πβ. C. Mango, Byzantinische Architektur, Στουτγάρδη 1975, σ. 215 καί γιά τις σχέσεις τής άρχιτεκτονικής τής Κωνσταντινούπολης μέ τον Καύκασο, στό ίδιο, σ. 231 κέ. 14. Δ. Ζακυθηνός, Ή βυζαντινή 'Ελλάς , έν Άθήναις 1962, σ. 66 κέ. ό ϊδιος, Βυζαντινή 'Ιστορία ( ), έν Άθήναις 1972, σ. 333' πβ. Ν. Σβορώνος, «Ή σημασία τής ίδρυσης τού Άγιου Όρους γιά τήν άνάπτυξη τού έλλαδικού χώρου», Δελτίο 6 τής 'Εταιρείας Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού καί Γενικής Παιδείας (Σχολή Μωραΐτη), Αθήνα 1984, σ D. Τ. Rice, The Church of Hagia Sophia at Trebizond, Εδιμβούργο 1968, σ , είκ. 1, 2, 3' C. Mango, ο.π., σ , είκ. 318, 319, 321, R. Mepisaschwili - W. Zinzadse, Die Kunst des alten Georgien, Λιψία 1977, σ , είκ. σ. 80, 82, Βλ. στό ίδιο, σ. 83, 114, 143 κάτω, 152, 194, 210, 213, 214- E. Hybsch, στό A. Alpago-Novello κ.ά., Art and Architecture in Medieval Georgia, Louvain-La Neuve 1980, άρ. 7 σ. 280, άρ. 45 σ. 349, άρ. 46 σ. 350 καί είκ. 396, άρ. 56 σ

6 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ καί συνήθως τά πλάγια θά γίνουν άργότερα δίλοβα ή τρίλοβα18. Ανά λογη εξέλιξη παρατηρεΐται καί στά μανιάτικα προστώα στό παλιότερο, τών Άσωμάτων στό Κακό Βουνό, τά άνοίγματα είναι όλα μονόλοβα στόν 'Αι-Στράτηγο Άνω Μπουλαριών, στό Σωτήρα τής Γαρδενίτσας, στόν Άγιο Νικόλαο τής Χαριάς καί στόν Άγιο Γεώργιο στό Δρύαλο τά πλά για γίνονται δίλοβα. Άπό τή Γεωργία διείσδυσαν τά ευρύχωρα προστώα στή Ρωσία καί πι θανότατα μέσω Κωνσταντινουπόλεως ή Μικρός Ασίας στή Βοιωτία (Σκριποΰ) καί στή Μέσα Μάνη, πού είναι οι μοναδικές περιοχές στό βαλκανικό χώρο όπου απαντούν τέτοιου είδους προστώα στά πρώιμα μεσοβυζαντινά χρόνια. Ανάλογα μέ τά γεωργιανά είναι καί τά προστώα τής γειτονικής Αρμε νίας19. Έδώ όμως συνδυάζονται μέ τόν πύργο τού κωδωνοστασίου. 'Ο ίδιος συνδυασμός παρατηρεΐται καί σέ τρία προστώα τής Μάνης, στόν Άι-Στράτηγο Άνω Μπουλαριών, στό Σωτήρα στή Γαρδενίτσα καί στόν Άγιο Γεώργιο στό Δρύαλο20. Τό κωδωνοστάσιο όμως στά μνημεία αύτά δέν έχει πυργοειδή μορφή, άλλά είναι απλό μονόλοβο άνοιγμα (τοξωτό κωδωνοστάσιο). δ) Ή άνατολική έπίδραση στό ναό τών Άσωμάτων στό Κακό Βουνό δέν περιορίζεται μόνο στό πρόπυλο, άλλά καί στόν τρόπο δομής τού τρούλλου πού εχει χωνευτές διασταυρωμένες νευρώσεις21. Οί νευρωτοί τροΰλλοι συνεχίζοντας παλιά παράδοση χαρακτηρίζουν τά μνημεία τής σχολής τής Κωνσταντινουπόλεως καί οί ακτινωτά διαταγμένες νευρώσεις καί είκ. 407, άρ. 74 σ. 411, άρ. 76 σ. 416, άρ. 78 σ. 421 καί είκ. 459, άρ. 98 σ. 452, άρ Στό Manglisi, 7ος αί. (στό ίδιο, άρ. 60 σ. 376 καί είκ. 411) καί στό ναό Matehi στην Τιφλίδα, (στό ίδιο, άρ. 95) ή οροφή εχει τή μορφή τυφλού τρούλλου. Ανάλογο συμβαίνει στά προστώα τού Άι-Στράτηγου, τού Σωτήρα στή Γαρδενίτσα καί τού Αγίου Νικολάου στή Χαριά τής Μέσα Μάνης. 18. Στό ναό τού Nikorzminda, (R. Mepisaschwili - W. Zinzadse, ο.π., είκ. σ. 131) στις πλάγιες πλευρές διαμορφώνονται δίλοβες τυφλές κόγχες. 19. Ε. Utudjian, Armenian Architecture 4th to 17th Century, Παρίσι 1968, είκ. 48, 49, 52, 53, 114, 150, 168, X. Κωσταντινίδη, ο.π., σ , Στά δύο τελευταία μνημεία τό κωδω νοστάσιο είναι σύγχρονο μέ τό προστώο, ένώ στόν Άι-Στράτηγο είναι μεταγενέ στερη προσθήκη (Ν. Β. Δρανδάκης, Βυζαντινοί τοιχογραφίαι, πίν. 9 καί σχ. 2). Στό Σωτήρα τής Γαρδενίτσας άπό τό άρχικό κωδωνοστάσιο σώζεται μόνον ή άρχή τών ποδαρικών. 21. R. Traquair, ο.π., σ. 185 πίν. XI, XIII.T Η. Megaw, ο.π., σ. 154, 162 X. Μπούρας, Βυζαντινά σταυροθόλια με νευρώσεις, Άθήναι 1965, σ

7 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ είναι πολλές. Τέσσερις νευρώσεις όμως πού σχηματίζουν σταυρό, όπως εδώ, χωρίς κανένα δομικό νόημα μια καί ό τροϋλλος είναι λαξευμένος στό μαλακό βράχο, βρίσκουμε σέ σπηλαιώδη σταυροειδή εγγεγραμμένο ναό τής Καππαδοκίας (Metchan, Bézir Khané)22. Είναι δέ άρκετά συχνές σέ ναούς τής Γεωργίας, άπ όπου φαίνεται ότι έπηρεάστηκε τό καππαδοκικό μνημείο, άφοϋ εκεί τά παραδείγματα είναι παλιότερα, όπως τού ναού στό Samzewrissi (7ος αί.), τού Τιμίου Σταυρού στό Telowari (8ος αί.) καί τού Kabeni στό Kantschaeti (αρχές 9ου αί.)23. ε) Πολλές τεχνοτροπικές όμοιότητες μέ τις άρχαϊκές τοιχογραφίες τής Καππαδοκίας παρουσιάζουν οί λίγες τοιχογραφίες τού 10ου αιώνα πού σώζονται στή Μάνη. Οί όμοιότητες αυτές έχουν διεξοδικό έξεταστεΐ άπό τόν καθηγητή N. Β. Δρανδάκη, όταν τό 1970 δημοσίευσε τις τοιχογραφίες πού φαίνονταν τότε άπό τό α' στρώμα τού ναού τού 'Αγίου Παντελεήμονα στούς Μπουλαριούς (991/2)24 καί τό 1974 όταν παρουσίασε τά σπαρά γματα τού δευτέρου στρώματος τού ερειπωμένου ναού τού 'Αγίου Πέτρου στήν Παλιόχωρα25. Τό ίδιο παρατηρείται καί μέ τά κατάλοιπα τού α' στρώματος τοιχογραφιών στον 'Αγιο Νικήτα στήν Κηπούλα26 καί αύτές 22. G. de Jerphanion, Les églises mpestres de Cappadoce, Παρίσι , Λεύκωμα πίν. 137 καί κείμενο I, σ. 205, II, σ. 411 X. Μπούρας, ο.π., σ. 31, σχ R. Mepisaschwili - W. Zinzadse, ο.π., σ. 124, 101, 79. Βλ. καί E. Hybsch, ο.π., είκ. 465 (Samzewrassi). Μία άλλη αρχιτεκτονική λεπτομέρεια πού βρίσκει τό παράλληλό της στή Μ. Άσία θά μπορούσε νά θεωρηθεί ό τρόπος διαμόρφω σης έξωτερικά τής αψίδας τής πρόθεσης. Δέν σχηματίζει ημικύκλιο, αλλά τέταρτο κύκλου πού γωνιάζει μέ τό βόρειο τοίχο. Τό ίδιο συμβαίνει καί στις δύο άψίδες τών παραβημάτων τού ναού κοντά στό Diliskelesi τής Βιθυνίας (Α. Μ. Mansel, «Zur Lage Hannibalgrabes», Archäologischer Anzeiger, 1972, σ. 272, είκ. 15 Π. Λ. Βοκοτόπουλος, Ή εκκλησιαστική Αρχιτεκτονική, σ. 151 σημ. 3). Ανάλογη διά ταξη παρατηρείται καί στήν Επισκοπή Εύρυτανίας, μόνον πού εδώ διαγράφεται ελαφρά καμπύλη (Π. Λ. Βοκοτόπουλος, ο.π., σ. 151, σχ. 27). Μάλλον όμως στα έλλαδικά παραδείγματα ή ακανόνιστη αυτή διάπλαση τής άνατολικής πλευράς των πρώιμων αυτών μνημείων οφείλεται σέ άδεξιότητα τού κτίστη. 24. N. Β. Δρανδάκης, "Αγιος Παντελεήμων, σ ' πβ. καί Κ. Μ. Skawran, The Development of Middle Byzantine Fresco Painting in Greece, Πρετόρια 1982, σ. 153 άρ. II, σ Μετά τόν καθαρισμό καί τήν άφαίρεση νεώτερων στρωμά των άποκαλύφτηκαν: ολόκληρη ή Ανάληψη, ενθρονος Χριστός, μιά καλοδιατη ρημένη Γέννηση τού Χριστού καί άγίες. 25. Ν. Β. Δρανδάκης, «Έρευναι είς τήν Μέσα Μάνην», Πρακτικά τής Αρχαι ολογικής 'Εταιρείας (=ΠΑΕ), 1974, σ , πίν. 97β, 98α-β. 26. Ό ίδιος, «Οί τοιχογραφίες τού δευτέρου στρώματος στον Άγιο Νικήτα τής Κηπούλας», ΔΧΑΕ. 4/10 ( ), σ. 241 σημ. 5. πίν. 62α. 76

8 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ του 'Αγίου Φιλίππου ατά Κορογωνιάνικα27. Οί λαϊκού χαρακτήρα άρχαϊκές τοιχογραφίες τής Μάνης διακρίνονται για τήν επίπεδη καί γραμμική έκτέλεση, για τήν ύπερβολική άδιαφορία στή σωστή ανατομία, τις έντο νες εκφραστικές χειρονομίες, τά ορθάνοιχτα μεγάλα μάτια καί γενικά γιά άφέλεια καί αυθορμητισμό. Στοιχεία πού χαρακτηρίζουν τή λαϊκή τέχνη. Σε γενικές γραμμές οί ομοιότητες μεταξύ τών αρχαϊκών τοιχογραφιών τής Μάνης καί τών αντίστοιχων τής Καππαδοκίας περιορίζονται μάλλον, όπως εχει παρατηρηθεί, στό λαϊκό χαρακτήρα καί σέ λεπτομέρειες, όπως στήν άπόδοση τών χαρακτηριστικών του προσώπου, στό φωτισμό τών γυμνών μερών τού σώματος, στήν πτυχολογία, σέ διακοσμητικά θέματα κλπ. Τό ύφος όμως τών μανιάτικων τοιχογραφιών είναι οπωσδήποτε κα τώτερης ποιότητας τών πολλών καππαδοκικών μνημείων τού 10ου αιώνα καί διακρίνονται γιά μιά τοπική άπόδοση τής λαϊκότροπης καλλιτεχνικής τάσης τής έποχής πού φτάνει έδώ, στήν άπομακρυσμένη έπαρχία, κάπως καθυστερημένα καί απλοποιώντας αρκετά, άκόμα καί παραποιώντας τά μεγάλα καλλιτεχνικά πρότυπα. Τό τελευταίο φαίνεται καθαρά στον τρόπο διάταξης τής παράστασης τής Άναλήψεως στον "Αγιο Παντελεήμονα στούς Μπουλαριούς καί στον Άγιο Νικήτα στήν Κηπούλα28. 'Ο άπλοϊκός ζωγράφος έχοντας ύπόψη του τήν περίκεντρη διάταξη τής σύνθεσης στον τροΰλλο, όπως συμβαίνει σέ τρουλλαΐα μνημεία τής Καππαδοκίας καί γενικά σέ περιοχές πού έπηρεάζονται άπό τήν τέχνη τής Βασιλεύουσας29, έπιχείρησε καί έδώ μέ με γάλη αδεξιότητα νά κατανείμει κυκλικά τήν πολυπρόσωπη σύνθεση στό ανατολικό τμήμα τών μονοκάμαρων ναών τοποθετώντας άκόμα μορφές σέ σμίκρυνση καί στό έσωράχιο τού βόρειου τοξυλλίου του κτιστού τέμπλου στόν 'Άγιο Παντελεήμονα. Πώς θά μπορούσαν νά έξηγηθοΰν οί ανατολικές αυτές έπιδράσεις στήν περιοχή; Ό 10ος αιώνας είναι γιά τό Βυζάντιο ή έποχή τής παλινόρθω σης μετά τούς νικηφόρους πολέμους κατά τών Αράβων, Βουλγάρων καί Σλάβων. Ό αιώνας αύτός είναι έπίσης έποχή ακμής, άναγέννησης τού μοναστικού βίου30. Συμπίπτει μέ τήν ίδρυση νέων μοναστικών κέντρων 27. N. Β. Δρανδάκης - Έ. Δωρή - Σ. Καλοπίση - Μ. Παναγιωτίδη, «Έρευνα στή Μάνη», ΠΑΕ, 1978, σ , πίν. 114α. Στον 10ο αιώνα ίσως άνήκουν καί τά λίγα κατάλοιπα τοΰ πρώτου στρώματος τών τοιχογραφιών του ναού του Ταξι άρχη ή Άι-Στράτηγου στά Άλικα (ΠΑΕ, 1979, σ ). 28. N. Β. Δρανδάκης, Αγιος Παντελεήμων, σ Ν. Γκιολές, Ή Άνάληψις τοΰ Χρίστου βάσει τών μνημείων τής Α' χιλιετηρίδος, Άθήναι 1981, σ Ν. Γκιολές, ο.π., σ , 261 κέ. 30. Δ. Α. Ζακυθηνός, Βυζαντινή Ιστορία ( ), σ. 458 κέ. 77

9 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ καί τήν άκτινοβολία έξαιρέτων άνδρών τοϋ μοναχικού κόσμου. Τό μεγα λύτερο γεγονός τής ιστορίας του ορθόδοξου μοναχισμού τήν εποχή αυτή είναι ή ίδρυση τής Μονής τής Μεγίστης Λαύρας στόν Άθω άπό τόν όσιο Αθανάσιο τόν Αθωνίτη31. 'Ο Άγιος γεννήθηκε στήν Τραπεζούντα γύρω στά , ήταν άπό τή μεριά τής μητέρας του γεωργιανής καταγω γής32, σπούδασε στήν Κωνσταντινούπολη, μόνασε στό όρος Κύμινά τής Βιθυνίας, στή λαύρα τού αριστοκρατικής καταγωγής αγίου Μιχαήλ Μαλεΐνου πού καταγόταν άπό τό Χαρσιανό, στά ανατολικά τής Μικρός Ασίας. Εκεί γνωρίστηκε καί συνδέθηκε μέ μεγάλη φιλία μέ τόν Νικη φόρο Φωκά. Στή συνέχεια έγκαταλείπει τή λαύρα τοϋ όρους Κύμινά καί καταφεύγει στόν Άθω ( ). Άπό εκεί ήλθε κατά παράκληση τοϋ Νικηφόρου Φωκά στήν Κρήτη άμέσως μετά τήν ανάκτησή της (961) μέ σκοπό νά ενισχύσει τήν πίστη των χριστιανών τής μεγαλονήσου. Στή συνέχεια έπέστρεψε στόν Άθω, όπου τό 963 άρχισε μέ τή βοήθεια τοϋ Νικηφόρου Φωκά νά κτίζει τό καθολικό τής Μεγίστης Λαύρας33. Ή οικοδομική του δραστηριότητα στόν Άθω έπεκτείνεται τό 965 στή μετασκευή τής παλιάς βασιλικής τοϋ Πρωτάτου34, διαμορφώνοντας στά πλάγια τίς ορθογώνιες κόγχες, τούς χορούς35, πού εξυπηρετούν καλύτερα τίς λειτουργικές ανάγκες τής μοναστικής κοινότητας. Ό όσιος έπανέρχεται στήν ίδια λύση τών πλαγίων χορών μετά άπό 37 χρόνια μέ τή διεύ 31. Ό Λ Βίος του έκδόθηκε παλιότερα άπό τόν Ρ. Lemerle, «La Vie ancienne de Saint Athanase l Athonite», Millénaire du Mont Athos Études et Mélanges, I, Chevetogne 1963, σ. 56 κέ. 'Ο Β άπό τόν L. Petit, «Vie de Saint Athanase l Athonite», Analecta Bollandiana, 25 (1906), σ Καί τέλος καί oî δύο Βίοι σέ κριτική έκδοση στή σειρά J. Noret, Corpus Christianorum, Series Graeca 9, Vitae duae antiquae Sancii Athanasii Athonitae, Leuven Πβ. τήν εισαγωγή στά Actes de Lavra, I (= Archives de l Athos...V), εκδ. P. Lemerle A. Guillou - N. Svoronos - D. Papachryssanthou, Παρίσι 1970' N. Σβορώνος, ο.π., σ. 24 κέ. 32. Βίος A'. 5,10 (εκδ. Noret): «τφ δέ πατρφω γένει Κολχίς άντανίσχει τό μη τρικόν». 33. Π. Μυλωνάς, «Ή άρχιτεκτονική μορφή τοϋ Καθολικού τής Μεγίστης Λαύ ρας, Αναθεώρηση όρισμένων θεωριών γιά τήν προέλευση τοϋ τύπου», Αρχαιολο γία, I (1981), σ. 52 κέ. ό ίδιος, «Le plan initial du cathclicon de la Grande-Lavra, au Mont Athos et la genèse du type du catholicon Athonite», Cahiers Archéolo giques (= Cah.Arch.), 32 (1984), σ. 89 κέ. 34. P. Mylonas, «Les étapes successives de construction du Protaton au Mont Athos», Cah.Arch., 28 (1979), σ Γιά τόν ôpo βλ. P. Mylonas, «Le plan initial du catholicon», σ

10 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ ρυνση τοϋ καθολικού τής Μεγίστης Λαύρας. Τώρα όμως οί χοροί είναι ήμικυκλικές κόγχες πού εξέχουν τοϋ ορθογωνίου τού ναού. Τή νέα αυτή παραλλαγή τού σταυροειδούς έγγεγραμμένου ναού, τό άγιορείτικο τρίκογχο, πού θά κυριαρχήσει στή βυζαντινή μοναστική ναοδομία, μπορεί να ύποθέσει κανείς ότι τή μετέφερε ό όσιος Αθανάσιος άπό τήν Πόλη ή τήν Ανατολή. Ίσως σαν πρότυπο νά είχε τό καθολικό τής λαύρας στό όρος Κύμινα, στα σύνορα Παφλαγονίας καί Βιθυνίας, πού ίδρυσε γύρω στό 925 ό άγιος Μιχαήλ Μαλεΐνος36 καί όπου μόνασε ο Αθανάσιος, ή πιθανόν νά τού υπέδειξαν τήν αρχιτεκτονική λύση των χορών γεωργιανοί μοναχοί, μιά καί στή Γεωργία οί πολύκογχοι ναοί είχαν άπό παλιά με γάλη διάδοση. Τής αρχιτεκτονικής όμως αυτής ιδιομορφίας, όπως έμφανίζεται στή Μεγίστη Λαύρα, μέχρι στιγμής δέν έχουν εύρεθεΐ άνάλογα παλιότερα παραδείγματα καί, όπως παρατηρεί ό Π. Μυλωνάς37, μάλλον θά πρέπει νά δεχθούμε ότι ό όσιος Αθανάσιος έφεΰρε ή έστω ξαναεφεΰρε τήν κτιριολογική λύση τών χορών πού διευρύνουν τό χώρο τού ναού μπροστά στό 'Ιερό γιά τίς ανάγκες τής σωστής καί μεγαλοπρεπούς τέλε σης τής λειτουργίας, μέσα στον κύριο ναό τού μοναστηριού. Γεγονός πάντως είναι ότι ό 'Όσιος υπήρξε έμπνευστής τού αρχιτεκτονικού αυτού νεωτερισμού πού είσάγεται τόν 10ο αιώνα στον έλλαδικό χώρο καί τό πιθανότερο είναι ότι πρότυπο ύπήρξε μοναστικό μνημείο τής Ανατολής. Τήν άποψη αυτή θά μπορούσε νά ένισχύσει καί ή πιθανή έρμηνεία, τήν όποια δίνει ό Μ. Restle στούς όρθογώνιους χώρους πού βρίσκονται άκριβώς μπροστά άπό τήν άψίδα τριών μοναστηριακών καππαδοκικών ναών σχήματος ταν τού καθολικού τής μονής τής Μάνδης στό Skupi (8ος αί.), τής Παναγίας τής Τομάρτσας καί τού 'Αγίου Παντελεήμονα (Kizil Kilise) κοντά στό Sivrihisar38. Οί ορθογώνιοι αυτοί χώροι τής όριζόντιας κε ραίας τού ταΰ θά μπορούσαν, κατά τόν Restle, άφοΰ τά μνημεία είναι μο ναστικά καί κατ άναλογία τών μεταγενέστερων άθωνικών μνημείων, νά χρησίμευαν σάν χοροί. Οί χοροί αυτοί θυμίζουν τή μετατροπή πού έκανε ό όσιος Αθανάσιος στήν τρίκλιτη βασιλική τού Πρωτάτου, όπου δια 36. L. Petit, «The Lite of St. Michael Maleinos», Revue de l Orient Chrétien,7 (1902), σ. 560 C. Mango, Byzantinische Architektur, σ Ή Αρχιτεκτονική μορφή τοΰ καθολικού, σ. 62' πβ. Μ. DOnofrio, Le chiese di Dvin, Ρώμη 1973, σ Γιά τή σχέση τού Αθανασίου μέ τούς Τβηρες βλ. Ρ. Lemerle, «Chronologie de Lavra des origines à 1204», Actes de Lavra, I, σ. 41 κέ. D. Papachryssanthou, Actes de Prôtaton (= Archives de l Athos... VII), Παρίσι 1975, σ , M. Restle, Studien zur frühbyzantinischen Architektur Kappadokiens, Βι έννη 1979, L σ. 64, 66, 67 κέ. καί , II. σχ. 39,

11 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ μόρφωσε μπροστά ακριβώς άπό το 'Ιερό τούς ορθογώνιους χορούς για νά συγκεντρώνονται οί ψάλτες, μόνον πού έδώ οί χοροί έγγράφονται στό ορθογώνιο τής τρίκλιτης βασιλικής. Ένας άλλος μικρασιάτης μοναχός πού έδρασε τήν ϊδια έποχή μέ τόν όσιο Αθανάσιο τόν Αθωνίτη στον έλλαδικό χώρο είναι ό όσιος Νίκων ό Μετανοείτε39. Ό όσιος γεννήθηκε τό α' μισό τού 10ου αιώνα στον Πολεμωνιακό Πόντο άπό έπκρανεϊς γονείς. Μόνασε δώδεκα χρόνια στή μονή Χρυσής Πέτρας, στά σύνορα Πόντου καί Παφλαγονίας. Στή συνέχεια άνέλαβε ιεραποστολική δράση στήν Ανατολή καί τέλος, μετά τήν έκδίωξη τών Αράβων κατακτητών άπό τήν Κρήτη τό 961 άπό τό Νικηφόρο Φωκά, ήλθε στή μεγαλόνησο γιά νά στηρίξει τήν ορθόδοξη πίστη40 τών κατοίκων καί νά επαναφέρει στό Χριστιανισμό τούς τυχόν έξισλαμισθέντες Κρητικούς41. Περιηγήθηκε άπ άκρου σ άκρο τό νησί βαπτίζοντας καί 39. Σώζονται δύο παραλλαγές του Βίου του όσιου Νίκωνος, γραμμένες άπό ήγουμένους τής μονής πού ίδρυσε στή Σπάρτη. Τής πρώτης είναι γνωστή μόνο λατινική μετάφραση άπό τούς Ε. Martène - U. Durant (Veterum Scriptòrum... amplissima collectif}, VI, Παρίσι 1729, σ ). Ή δεύτερη παραλλαγή καί μαζί μετάφραση τής Διαθήκης τού άγιου δημοσιεύτηκε άπό τόν Σπυρίδωνα Λάμ πρου («Ό Βίος Νίκωνος του Μετανοείτε», Νέος Έλληνομνήμων, 3 [1906], σ ). Τις σημαντικότερες διαφορές τών δύο Βίων παραθέτει ό Σπ. Λάμπρος στό άρθρο του «Ό Βαρβερΐνος κώδιξ τού Βίου Νίκωνος του Μετανοείτε», Νέος Έλλη νομνήμων, 5 (1908), σ Τό κείμενο τής παραλλαγής τοΰ Βίου πού δημοσί ευσε ό Λάμπρος ξαναδημοσίευσε μέ μικρές βελτιώσεις καί παράλληλη παρά φραση ό Μελέτιος Γαλανόπουλος, Βίος, πολιτεία, εικονογραφία, θαύματα καί (ιαμα τική ακολουθία τοΰ οσίου καί θεοφόρου πατρός ημών Νίκωνος τοΰ Μετανοείτε, έν Άθήναις 1933 πβ. καί τή βιβλιοκρισία του Φ. Κουκουλέ, στήν ΕΕΒΣ, 11 (1935), σ Γαλλική περίληψη τών Βίων, πού στό μεγαλύτερο μέρος τους συμπί πτουν, καί σχόλια παραθέτει ή G. da Costa-Louillet, «Saints de Grèce aux Ville, IXe et Xe siècle», Byzantion, 31 (1961), σ Τελευταία έκδοση άπό τόν Όδ. Λαμψίδη, Ό έκ Πόντου όσιος Νίκων ό Μετανοείτε, Άθήναι Βλ. καί Π. Λ. Βοκοτόπουλος, «Παρατηρήσεις στήν λεγομένη Βασιλική τού 'Αγίου Νίκω νος», Πρακτικά Α' Διεθνούς Συνεδρίου Πελοποννησιακών Σπουδών, Β', Άθήναι 1976, σ. 273 σημ. 2. Γιά τήν εικονογραφία τού Αγίου βλ. N. Β. Δρανδάκης, «Είκονογραφία τοΰ όσιου Νίκωνος», Πελοποννησιακά, 5 (1962), σ ' καί άπαρίθμηση μερικών άκόμα άπεικονίσεών του στή Λακωνία βλ. Ν. Γκιολές, «Ό ναός τού Άγ. Νικήτα στον Καραβά Μέσα Μάνης», Λακωνικοί Σπουδαί, 7 (1983), σ. 157 σημ Γιά τή δράση τού Όσιου στήν Κρήτη βλ. Ν. Τωμαδάκης, «Προβλήματα τής έν Κρήτη Άραβοκρατίας ( μ.χ.)», ΕΕΒΣ, 30 ( ), σ. 18 κέ. 41. Πβ. Στ. Ξανθουδίδης, Επίτομος 'Ιστορία τής Κρήτης, έν Άθήναις 1909, σ Στήν Κρήτη παρέμεινε ό Όσιος πέντε χρόνια κατά τόν Άμαντο ('Ιστορία 80

12 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ κτίζοντας παντού έκκλησίες42 πού είτε είχαν καταστραφεΐ είτε είχαν μετατραπεΐ σέ τζαμιά. Τελειώνοντας ό Όσιος το ιεραποστολικό του έργο στήν Κρήτη άπέπλευσε για τήν κυρίως Ελλάδα. Έπισκέφτηκε πρώτα τήν Επίδαυρο, μετά τήν Αθήνα, τήν Εύβοια, τή Θήβα καί κατέληξε στήν Πελοπόννησο, όπου άφοΰ περιηγήθηκε κηρύσσοντας διάφορα μέρη, κυρίως στά παρά λια, όπως τήν Κόρινθο, τή Μάνη, τήν Καλαμάτα, τήν Κορώνη, τή Με θώνη, τή Μεσσήνη, πέρασε άπό τήν Αρκαδία καί κατέληξε στή Λακω νία. Στή Σπάρτη ίδρυσε τή μονή τού Σωτήρος43 καί έπιδόθηκε με ορμη τήριο αύτή σέ ιεραποστολικό έργο στή γύρω περιοχή. Παντού, όπως μάς πληροφορεί ό Βίος καί ή Διαθήκη τού Όσιου κτίζει έκκλησίες καί έγκαθιστά ιερείς εδραιώνοντας έτσι τήν ορθόδοξη πίστη των κατοίκων44. Τό ιδιαίτερο ένδιαφέρον πού έπέδειξε ό όσιος Νίκων γιά τή Λακωνία, όπου διέθεσε περίπου τις τρεϊς τελευταίες δεκαετίες τής ζωής του, θά πρέπει νά συνδεθεί μέ σοβαρά θρησκευτικά προβλήματα πού άντιμετώπιζε ή περιοχή. Τό ενα άπ αύτά σχετίζεται οπωσδήποτε μέ τά σλαβικά φύλα των Έζεριτών καί Μελιγγών πού είχαν άπό παλιά έγκατασταθεϊ στον Ταΰγετο, παρέμεναν όμως στό μεγαλύτερο ποσοστό είδωλολάτρες45. Τό δεύτερο θρησκευτικό πρόβλημα καί ίσως τό σημαντικότερο θά πρέπει νά σχετιστεί μέ τήν έδραίωση τού Χριστιανισμού ή καί αύτόν τόν έκχριστι- τοΰ Βυζαντινού Κράτους, 2, Άθήναι 1947, σ. 130), σύμφωνα δέ μέ τόν I. Παπαδόπουλο (Η Κρήτη υπό τούς Σαρακηνούς, Άθήναι 1948, σ. 113) επτά χρόνια βλ. Ν. Β. Δρανδάκης, Εικονογραφία τού όσιου Νίκωνος, σ. 306 σημ «Εκκλησίας δημάμενος έν όλη τή νήσω ούκ όλίγας» (εκδ. Σπ. Λάμπρου, «Ό Βίος Νίκωνος του Μετανοείτε», σ. 152). Ό βιογράφος αναφέρει άπ αύτές μόνον ένα παράδειγμα, τήν οικοδόμηση σέ διάρκεια δύο χρόνων τού ναού τής Αγίας Φωτεινής, πού δέν μαρτυρείται άπό άλλου. Δέν προσδιορίζει όμως μέ κα μία άκρίβεια τόν τόπο, άλλα λέγει άόριστα ότι τό θαύμα πού οδήγησε τόν Όσιο στήν άπόφαση αύτή συνέβη άφοΰ είχε φύγει άπό τήν Γόρτυνα καί είχε διανύσει τριών ήμερων δρόμο. Βλ. G. de Costa-Louillet, ό.π., σ ' Ν. Τωμαδάκης, ο.π., σ Γιά τό πρόβλημα τής ταύτισης καί τής χρονολόγησης τής ερειπωμένης βα σιλικής, πού σώζεται στήν άκρόπολη τής Σπάρτης, βλ. Π. Λ. Βοκοτόπουλος, ο.π., σ Σπ. Λάμπρος, «Ό Βίος Νίκωνος τού Μετανοείτε», σ. 161, 164, 224, 228, 228' πβ. A. Bon, Le Péloponnèse byzantin jusqu en 1204, Παρίσι 1951, σ Βλ. σχετικά Αίκ. Χριστοφιλοπούλου, Βυζαντινή Ιστορία, ΒΤ ( ), Άθήναι 1981, σ ' Δ. Μέξης, Ή Μάνη καί οί Μανιάτες, Άθήναι 1977, σ

13 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ ανισμό των ντόπιων τής ενδοχώρας τής Μέσα Μάνης, οί όποιοι, όπως μάς πληροφορεί ό αύτοκράτορας Κωνσταντίνος Ζ' ό Πορφυρογέννητος, εκχριστιανίστηκαν τήν εποχή τοϋ αύτοκράτορα Βασιλείου Α' τοΰ Μακεδόνα (867-88Ó)46. Ή ορθότητα τής πληροφορίας αυτής τοΰ Πορφυρογεννήτου έχει άμφισβητηθεϊ47 καί ύποστηρίχτηκε ότι ίσως οφείλεται σέ σύγχυση καί σέ εσφαλμένες πληροφορίες πού θά είχε ό αύτοκράτορας ή μάλλον θέλησε να τοποθετήσει τόν έκχριστιανισμό τής περιοχής στήν εποχή τοΰ πάππου του Βασιλείου Α' γιά νά έξάρει τόν ίδρυτή τής Μακεδονικής Δυναστείας. Ή άμφισβήτηση αυτή προήλθε άπό τό γεγονός ότι βρέθηκαν παλαι οχριστιανικά μνημεία στήν περιοχή. Τά μνημεία όμως αυτά βρίσκονται όλα στά παράλια καί μάλιστα σέ θέσεις πού ήταν λιμάνια, όπως στήν Κυπάρισσο, τήν αρχαία Καινήπολη48, στό άκρωτήρι Τηγάνι49 καί στήν παραλία τοΰ Οίτύλου50. Οί σκαφικές έρευνες στό Τηγάνι άπέδειξαν ότι οί γύρω στό 500 κάτοικοί του δέν ήταν ντόπιοι, άλλά ξένοι, στρατιωτικές οίκογένειες πού στάλθηκαν εδώ άπό τό διοικητικό κέντρο τής Πελοποννήσου, τήν Κόρινθο51. Τοΰτο δείχνουν τά κινητά ευρήματα τών τάφων 46. «Οί του κάστρου Μαΐνης οίκήτορες ούκ είσίν άπό τής γενεάς τών προρρηθέντων Σκλάβων, άλλ έκ τών παλαιοτέρων Ρωμαίων, οϊ καί μέχρι τοΰ νΰν παρά τών εντοπίων Έλληνες προσαγορεύονται, διά τό έν τοΐς προπαλαίοις χρόνοις είδωλολάτρες είναι καί προσκυνητάς τών ειδώλων κατά τούς παλαιούς "Ελληνες, οΐτινες επί τής Βασιλείας τοΰ άοιδίμου Βασιλείου βαπτισθέντες χριστιανοί γεγόνασιν» (Προς τόν ίδιον υιόν Ρωμανόν, κεφ. 50, στ , εκδ. Moravcsik). Πβ. A. Bon., ο.π., σ. 163 Αίκ. Χριστοφιλοπούλου, δ.π., σ N. Β. Δρανδάκης, «Σκαφικαί ερευναι έν Κυπαρίσσια Μάνης», ΠΑ Ε, 1953 (1965), σ N. Β. Δρανδάκης, «Άνασκαφή έν Κυπαρίσσια», ΠΑΕ, 1960 (1966), σ ό ίδιος, «Σκαφικαί ερευναι έν Κυπαρίσσια», σ Ό ίδιος, «Άνασκαφή εις τό Τηγάνι τής Μάνης», ΠΑΕ, 1964 (1966), σ ό ίδιος, «Ερευναι εις τήν Μάνην», ΠΑΕ, 1977, σ ό ίδιος - Ν. Γκιολές - X. Κωσταντινίδης, «Άνασκαφή στό Τηγάνι τής Μάνης», ΠΑΕ, 1978, σ καί ΠΑΕ, 1979, σ ΠΑΕ, 1980, σ ΠΑΕ, 1981, σ (τά πορίσματα τών άνασκαφών τοΰ 1983 καί 1984 τυπώνονται). 50. Ά. Άβραμέα, «'Ιστορικές μαρτυρίες καί άρχαιολογικά τεκμήρια άπό τό Οί'τυλο τής Μάνης», Δεύτερο Συμπόσιο Βυζαντινής καί Μεταβυζαντινής Αρχαιολο γίας καί Τέχνης, Αθήνα 1982, σ. 9. Τά έρείπια πού ανασκάφηκαν στον Άγιο Πέ τρο στήν Παλιόχωρα είναι προβληματικά καί δέν μπορεί κανείς μέ βεβαιότητα νά πει αν ανήκουν σέ χριστιανική ή ρωμαϊκή βασιλική (N. Β. Δρανδάκης, «"Ερευναι είς τήν Μάνην», ΠΑΕ, 1975, σ ). 51. N. Β. Δρανδάκης - Ν. Γκιολές, «Άνασκαφή στό Τηγάνι τής Μάνης», ΠΑΕ, 82

14 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ πού είναι τα ϊδια μέ αυτά πού βρέθηκαν στήν Κόρινθο. Τήν άποψη αύτή ένισχύει καί τό γεγονός ότι μετά τήν καταστροφή γύρω στα μέσα τού 6ου αιώνα τού παλιότερου κτίσματος, μέσα στο όποιο βρίσκονται οί τάφοι, ό χώρος δεν ξανακατοικήθηκε για περισσότερο από ένα αίώνα καί μόλις προς τό τέλος τού 7ου αίώνα, μέ τήν ίδρυση τού θέματος Ελλάδος μέ έδρα τήν Κόρινθο μεταξύ τού 687 καί τού στάλθηκε ξανά φρουρά στό κάστρο τού Τηγανιού. Οί ντόπιοι, όπως δείχνουν οί παλιομανιάτικοι οικισμοί, κατοικούσαν στά ένδότερα τής χερσονήσου καί κυρίως στούς πρόποδες τού βουνού. Οί παλαιοχριστιανικές βασιλικές λοιπόν βρίσκονται, άν εξαιρέσουμε τήν προβληματική περίπτωση των ερειπίων στον "Αγιο Πέτρο τής Παλιόχωρας53, μόνον στήν παραλία τής Μάνης. Αν μάλιστα ληφθεϊ υπόψη ότι τά μνημεία τής περιοχής διατηρήθηκαν, πράγμα πού φαίνεται άπό τό πλήθος τών Βυζαντινών ναών πού υπάρχουν άπό τή μεσοβυζαντινή εποχή καί εξής, ή άπουσία άπό τήν ένδοχώρα τής Μάνης παλαιοχριστιανικών ναών μάς όδηγεί στό συμπέρασμα ότι ό Χριστιανισμός τήν παλαιοχριστι ανική έποχή είχε περιοριστεί μόνον στά παραλιακά κέντρα, τά όποια ήταν πάντα κάτω άπό τήν άμεση έποπτεία τού βυζαντινού κράτους καί είχαν ήδη άπό τήν αρχαιότητα οργανωθεί γιά νά εξυπηρετούν τις θαλάσ σιες επικοινωνίες στά παράλια τής Πελοποννήσου. Ή έξάρτηση τών περιοχών αυτών άπό τήν πρωτεύουσα τής αυτοκρατο ρίας, ή όποια επέβαλε τή θρησκευτική της πολιτική, μαρτυρεϊται μέ άρκετή σαφήνεια άπό τή γύρω άπό τό άκρωτήριο Τηγάνι περιοχή. Στό φυ σικά οχυρωμένο κάστρο τού Τηγανιού, πού θά πρέπει νά ταυτιστεί μέ τό γνωστό άπό τις πηγές κάστρο τής Μαΐνης54, υπάρχει τουλάχιστον άπό τόν προχωρημένο 5ο αίώνα οργανωμένη κοινότητα άπό ξένες στρατιωτι κές οικογένειες πού είχαν σταλεί ώς φρουρά άπό τήν Κόρινθο. Ό ίδιος χώρος μετά τήν εγκατάλειψή του γύρω στά μέσα τού 6ου αίώνα ξαναχρησιμοποιεϊται άπό τό τέλος τού 7ου αιώνα καί τούτο εχει σχέση μέ τήν 1980, σ καί ΠΑΕ, 1981, σ ' Ν. Γκιολές, «Γυάλινα άγγεία άπό τό Τηγάνι τής Μάνης», Τρίτο Συμπόσιο Βυζαντινής καί Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας καί Τέχνης, Αθήνα 1983, σ G. Ostrogorsky, «Postanak tema Helada i Peloponez», Zbornik Radeva, 1 (1952), σ. 65 κέ.' πβ. A. Bon, Le Péloponnèse byzantin, σ. 49 κέ. 53. N. Β. Δρανδάκης, «Έρευναι εις τήν Μάνην», ΠΑΕ, 1975, σ ' Ν. Γκιολές, «Γυάλινα άγγεία», σ Ν. Β. Δρανδάκης - Ν. Γκιολές - X. Κωνσταντινίδη, «Άνασκαφή στό Τη γάνι τής Μάνης», ΠΑΕ, 1978, σ

15 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ αναδιοργάνωση τής Πελοποννήσου μέ τήν ίδρυση τοϋ θέματος Ελλάδος. Στην άπέναντι άπό τό κάστρο τοϋ Τηγανιοϋ περιοχή βρίσκεται τό μονα δικό στή Μάνη είκονομαχικό μνημείο, ό ναός τοϋ 'Αγίου Προκοπίου (άρχές 9ου αί.)55. Τοΰτο δείχνει περισσότερο άπό κάθε άλλο στοιχείο τήν άμεση εξάρτηση τής περιοχής άπό τήν πρωτεύουσα, ή οποία, μέσω τής φρουράς πού ήταν εγκατεστημένη στο Τηγάνι, έφαρμόζει τήν είκονομαχική της πολιτική στήν περιοχή, καθόσον μάλιστα τό μνημείο χρονολο γείται τήν εποχή τής ίδρυσης τοϋ θέματος Πελοποννήσου56. Αργότερα, γύρω στό 1200, ό άπέναντι τοϋ Τηγανιοϋ σταυροειδής εγγεγραμμένος ναός τής Επισκοπής κοσμείται μέ τοιχογραφίες57. Πρόκειται γιά τό κα λύτερης ποιότητας τοιχογραφικό σύνολο τής Μέσα Μάνης καί θά πρέπει νά άποδοθεΐ σέ άγιογράφο πού ξεφεύγει άπό τή ντόπια καλλιτεχνική παράδοση καί συνδέεται άμεσα μέ τή μεγάλη τέχνη τής έποχής πού δια δίδεται άπό τήν Κωνσταντινούπολη. Τό όνομα τέλος τοϋ ναοϋ προδίδει, 55. N. Β. Δρανδάκης, Βυζαντινοί τοιχογραφίαι, σ. 1-15' Κ. Μ. Skawran, ο.π., σ. 149, είκ Για τό πρόβλημα τοϋ χρόνου ίδρυσης τοϋ θέματος Πελοποννήσου βλ. G. Ostrogorsky, ο.π., σ. 65 κέ. Δ. Ζακυθηνός, Βυζαντινή Ιστορία, σ. 215' Αίκ. Χρι στοφιλοπούλου, Βυζαντινή 'Ιστορία, ΒΤ, σ , 37Γ A. Bon, ο.π., σ N. Β. Δρανδάκης, ο.π., σ. 80 κέ. Κ. Μ. Skawran, ο.π., 150, ' D. Mouriki, «Stylistic Trends in Monumental Painting of Greece during the Eleventh and Twelfth Centuries», Dumbarton Oaks Papers, 33 ( ), σ (τις χρονολογεί στό a' τέταρτο τοϋ Που αΐ.). Τή στενή σχέση τής Επισκοπής μέ τό κάστρο τοϋ Τηγανιοϋ μαρτυρεί τό πεταλόσχημο τόξο πάνω άπό τήν πύλη τοϋ Τεροϋ τοϋ μαρμάρινου τέμπλου τοϋ Που αΐ. (N. Β. Δρανδάκης, ο.π., πίν. 54, 55β). Όμοιο σύγχρονο βρέθηκε στήν άνασκαφή τοϋ Τηγανιοϋ (δύο κομμάτια λοξότμητου κοσμήτη μαρμάρινου τέμπλου μέ τις γενέσεις τοϋ πεταλόμορφου τόξου) καί προέρχεται άπό τό μονόχωρο ναό τοϋ Που ai. πού κατάλαβε τό μεσαίο κλίτος τής ερειπωμένης βασιλικής τοϋ 7ου αιώνα (ΠΑΕ, 1979, σ. 219 άρ. α', πίν. 132α καί ΠΑΕ, 1983, σ. 268, άρ. 7, πίν. 179β. Τό μοναδικό γνωστό μέχρι στιγμής παράδει γμα τέμπλου μέ πεταλόσχημο τόξο πάνω άπό τήν πύλη τοϋ Τεροϋ είναι ή άπεικόνιση στον άσημένιο δίσκο πού βρέθηκε στή Riha τής Συρίας, (A. Grabar, Byzantium from the Death of Theodosius to the Rise of Islam, France 1966, σ. 316, είκ. 362' K. Weitzmann [έκδ.], Age of Spirituality, Late Antique and Early Christian Art, Third to Seventh Century, Νέα Ύόρκη 1979, σ , άρ. 547), έργο πού άποδίδεται συνήθως στήν τέχνη τής Κωνσταντινουπόλεως. Τοξωτά είναι συνήθως τά άνοίγματα τών τέμπλων τής Μικράς Ασίας καί τής Γεωργίας. Ίσως μερικά τέμπλα τής Καππαδοκίας νά είχαν πεταλόσχημο τόξα πάνω άπό τά άνοί γματα, μιά καί ό τύπος αυτός τοϋ τόξου συνηθίζεται πολύ στά άνοίγματα τών σκαλισμένων στό βράχο ναών τής περιοχής. 84

16 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ χωρίς μεγάλη επιφύλαξη, ότι ό ναός ήταν ό μητροπολιτικός τής περι χής58 πιθανότερο λοιπόν είναι, ό επίσκοπος πού θά στάλθηκε άπό τήν ίδια την Πρωτεύουσα τής αύτοκρατορίας καί φρόντισε τήν αγιογρά φηση τού ναού, μετακαλώντας ίσως ζωγράφο άπό εκεί, νά θεωρηθεί υπεύ θυνος γιά τήν καλλιτεχνική ποιότητα τοϋ μνημείου. Άπό τά παραπάνω γίνεται σαφές ότι ή παλιότερη τού τέλους τοϋ 10ου αιώνα χριστιανική τέχνη τής περιοχής βρίσκεται μόνο σέ λίγα παραλι ακά κέντρα πού τελούσαν πάντα κάτω άπό τήν άμεση έποπτεία τής κεν τρικής έξουσίας. Οί άνθρωποι πού ήταν εγκατεστημένοι σ αυτά ήταν, όπως φαίνεται άπό τήν περίπτωση τοϋ κάστρου τοϋ Τηγανιοΰ, ξένοι καί αύτοί φαίνεται ότι φέρανε τό Χριστιανισμό στήν περιοχή, ό όποιος όμως δέν φαίνεται νά διαδόθηκε άπό τά παλαιοχριστιανικά χρόνια σ ολό κληρη τή χερσόνησο. Αυτή ή κατάσταση συνεχίστηκε μέχρι τόν προχω ρημένο 10ο αιώνα. Τήν έποχή αύτή βρίσκουμε στήν ένδοχώρα τά πρώτα χριστιανικά μνημεία καί επί πλέον αυτά παρουσιάζουν πολλά άνατολίτικα στοιχεία. Ή έμφάνιση των μνημείων αύτών συμπίπτει μέ τήν Ιεραποστολική δράση στή Λακωνία τοϋ μεγάλου μικρασιάτη μοναχοϋ, τοϋ όσιου Νίκωνος τοϋ Μετανοείτε (f 998). Δέν θά ήταν, νομίζω, παράτολμο νά συνδεθοΰν τά πρώτα αύτά μεσοβυζαντινά μνημεία τής Μάνης μέ τήν ιεραπο στολική δράση τοϋ όσιου Νίκωνος, ή όποια, όπως μάς πληροφορούν οί βιογράφοι τοϋ Όσιου, είχε συνδεθεί μέ τήν ίδρυση ναών, καί άπό αύτή τήν άποψη ή δραστηριότητα τοϋ όσιου Νίκωνος μπορεί νά παραλληλι στεί μέ αύτή τοϋ οσίου Αθανασίου τοϋ Αθωνίτη πού είναι ύπεύθυνος γιά τή μεγάλη οικοδομική δραστηριότητα πού άρχίζει αύτή τήν έποχή στον Αθω καί γιά τούς πρωτότυπους στό χώρο αύτό αρχιτεκτονικούς νεωτερι σμούς πού μποροΰν νά θεωρηθούν άνατολίτικης έμπνευσης. Μ αύτούς τούς συλλογισμούς θά μποροΰσαν νά έρμηνευτοϋν καλύτερα τά μικρασι ατικά στοιχεία πού βρίσκουμε τό 10ο αιώνα στή Μάνη. Χωρίς βέβαια νά θέλει κανείς νά ύποστηρίξει ότι τά μνημεία αύτά τά έκτισε ό ίδιος ό Καί οί επωνυμίες των δύο άλλων γειτονικών σταυροειδών ναών, τής Βλαχέρνας καί τής Άγήτριας (παραφθορά τοϋ 'Οδηγήτρια) προδίδει σχέση τής περι οχής μέ τήν Κωνσταντινούπολη, όπου ύπήρχαν τά ομώνυμα μεγάλα προσκυνή ματα τής Παναγίας (N. Β. Δρανδάκης - Ν. Γκιολές - X. Κωνσταντινίδη, «Έρευνα στή λακωνική Μάνη», ΠΑΕ, 1981, σ Sv. Tomekovié, «Le décor peint de l église de Blacherna à Mezapos (le Magne)», Zbornik za Likovne Umetnosti, 19 (1983), σ. 1-16, είκ. la-b N. B. Δρανδάκης, «Έρευναι εις τήν Μάνην», ΠΑΕ, 1977, σ ). 85

17 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ όσιος Νίκων, άλλ απλά μπορούν να ένταχθούν μέσα στή γενικότερη προσπάθεια τής έποχής γιά ενίσχυση του Χριστιανισμού σέ προβληματι κές περιοχές τής άνατολικής Μεσογείου πού είχαν ιδιαίτερα ταλαιπωρη θεί άπό τίς επιδρομές των Αράβων59. Άπ αύτή τήν προσπάθεια γνωρί ζουμε βέβαια πολύ καλά τή δράση των δύο κορυφαίων μικρασιατών αγί ων, τού όσιου Αθανασίου τού Αθωνίτη καί τού όσιου Νίκωνος τού Μετανοείτε. Κοντά σ αύτούς θά πρέπει νά υπήρξαν καί άλλοι μοναχοί πού θά ξεκίνησαν άπό τά μεγάλα μικρασιατικά μοναστικά κέντρα γιά νά ένισχύσουν τήν πίστη των χριστιανών των παραλίων τού Αιγαίου μετά τή μακρόχρονη ταλαιπωρία των άραβικών καταδιώξεων. Τούτο συμφωνεί μέ τή σταθερή βυζαντινή τακτική, ή οποία έπεδίωκε τήν προώθηση τού πο λιτικού προγράμματος τού κράτους κάτω άπό τό κάλυμμα τής διάδοσης ή τής ενίσχυσης τής ορθόδοξης πίστης60. Καί ή πολιτική αύτή, πού είχε κατά κανόνα σταθερότερα καί διαρκέστερα άποτελέσματα, άσκοΰνταν μέ τήν έπιστράτευση ιεραποστόλων μέ ιδιαίτερες πνευματικές καί οργανωτι κές ικανότητες καί τήν ίδρυση θρησκευτικών κέντρων, κυρίως μοναστηριών, πού γίνονταν τά ορμητήρια γιά τήν εφαρμογή τών πολιτικών επιλο γών τής Βασιλεύουσας. Μέσα σ αύτή τήν πολιτική τακτική πού έντείνεται τόν 9ο καί 10ο αιώνα θά πρέπει νά εντάξουμε καί τήν ιεραποστολική δράση τού όσιου Νίκωνος, ό όποιος φαίνεται ότι άνταποκρίθηκε στήν πρόσκληση πού είχε κάνει ό Νικηφόρος Φωκάς πριν άπό τήν άλωση τού Χάνδακα στέλνοντας άπεσταλμένους σ όλα τά μεγάλα μοναστικά κέντρα τής Μικράς Ασίας (στον Κύμινά, στον Όλυμπο τής Βιθυνίας) νά ζητή σουν τήν πνευματική συμπαράσταση τών μοναχών στό άπελευθερωτικό έργο του61. Άπό τά παραπάνω έπιβεβαιώνεται γιά άλλη μιά φορά ή μεγάλη προσ φορά τής Μικράς Ασίας γιά τήν έδραίωση τού Χριστιανισμού καί τής βυζαντινής εξουσίας στον έλλαδικό χώρο τών Βαλκανίων, τόν όποιο ή Κωνσταντινούπολη θέλει νά καταστήσει κέντρο εξόρμησης τής οικουμε νικής πολιτικής τής αύτοκρατορίας πού έντείνεται στον 9ο καί 10ο αιώνα. ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ 59. Πβ. A. Bon, ο.π., σ Ν. Σβορώνος, ίί.π., σ. 39 κέ. 60. Πβ. R. Morris, «The Political Saint of the eleventh century, The Byzantine Saint», University of Birmingham Fourteenth Spring Symposium of Byzantine Studies, S. Hackel, Λονδίνο 1981, σ Πβ. Ν. Σβορώνος, ο.π., σ

18 87 ψη. 1. Μάνη. 'Ο δίκογχος ναός τού Ά γ. Παντελεήμονα ατούς Μπουλαριούς. Κάτο- Είκ. Είκ. 2. Μάνη. Ναός 'Αγ. Παντελεήμονα ατούς Μπουλαριούς. Κατάλοιπα τού κτιατού τέμπλου μέ τοξωτά άνοίγματα. ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ

19 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ ös ο -ο X «I -ο I B * g» ο I 2 8 t ; Ö U1 a 5: η 3h P 1 ^ ö 1 J2 ο > ρτ > Η -Ö ^ U> ^Ö W V ' Ζ [Γ^ο * P Ο 8 g > -a * g ìz 'W 3 S * 3- =? O b w

20 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ Είκ. 5. Μάνη. Ναός Άι-Στράτηγου, ατούς Άνω Μπουλαριούς. Μεγάλο προστώο μέ δίλοβα τά πλάγια άνοίγματα. Είκ. 6. Μάνη. Ναός Σωτήρα στή Γαρδενίτσα. Μεγάλο προστώο μέ δίλοβα τά πλάγια άνοίγματα. 89

21 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ Είκ. 7. Τραπεζούντα. Ναός Άγ. Σοφίας. TÒ νότιο προστώο μέ τρίλοβο άνοιγμα. Είκ. 8. Γεωργία. Mzcheta, Ναός Dshwari. Προστώο μέ μονόλοβα άνοίγματα. Κάτοψη. 90

22 ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ Είκ. 9. Γεωργία. Mzcheta. Ναός Dshwari. Προστώο μισοκατεστραμμένο μέ μονόλοβα ανοίγματα. Είκ. 10. Γεωργία. Kutaissi, Ναός Bagrat. Προστώο μέ τρίλοβο άνοιγμα. 91

23 ΝΙΚΟΣ ΓΚΙΟΛΕΣ ΕΙκ. 11. Καππαδοκία. Matchan. παρεκκλήσιο Bezir Kha ne. Κάτοψη, τροϋλλος μέ νευρώσεις πού σχηματίζουν σταυρό. Είκ. 12. Γεωργία. Ναός Samzewrissi. Τροϋλλος μέ νευ ρώσεις πού σχηματίζουν σταυρό.

24 Είκ. 13. Ναός Ά γ. Παντελεήμονα στούς Μπουλαριούς. Απόστολοι άπό τήν Ανάληψη του Χρίστου. Είκ. 14. Καππαδοκία. Ihlara, Kokar Kilise. Απόστολοι από τήν Ανάληψη του Χρίστου. ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ 10ου ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ 93 Powered by TCPDF (www.tcpdf.org)

ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ

ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΥ ΔΕΚΑΤΟΥ ΑΙΩΝΑ ΣΤΗ ΜΑΝΗ Ή μοναστική παράδοση καί οί άγιοι τής Μικρός Ασίας άσκησαν σ όλη τή διάρκεια τής βυζαντινής αυτοκρατορίας μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr

Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Βοιωτικός Ορχομενός και Μονή της Παναγίας Σκριπού Πανόραμα Ταξιδιωτικές Σημειώσεις apan.gr Στα βαμβακοχώραφα της Κωπαΐδας (12 χλμ ΒΑ της Λιβαδειάς), υπάρχει ένας τόπος κατοικημένος από τα προϊστορικά χρόνια.

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά

Παναγία της Ασίνου Ελληνικά Παναγία της Ασίνου Ελληνικά 1 ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΑΣΙΝΟΥ Ή ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΤΗΣ ΦΟΡΒΙΩΤΙΣΣΑΣ Η καμαροσκέπαστη, με δεύτερη ξύλινη στέγη εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, που βρίσκεται κοντά στο χωριό Νικητάρι,

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών

Ευγενία Δρακοπούλου. Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Ευγενία Δρακοπούλου Διευθύντρια Ερευνών Τομέας Νεοελληνικών Ερευνών Τηλ. +302107273570 Fax: +302107246212 E-mail: egidrak@eie.gr Website: http://eie.academia.edu/eugeniadrakopoulou http://www.eie.gr/nhrf/institutes/inr/cvs/cv-drakopoulou-gr.html

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΓΓΕΛΟΥ ΜΙΧΑΗΛ ΣΤΟΝ ΠΕΔΟΥΛΑ Η εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ που χτίστηκε πριν το 1474 είναι μονόκλιτη, ξυλόστεγη με νάρθηκα

Διαβάστε περισσότερα

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα.

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα. Η Μονή Γουβερνέτου Η Μονή Γουβερνέτου μοιάζει σαν κάστρο, με πύργους που χρησίμευαν για την προστασία από επιδρομείς. Ειδικά η εξωτερική όψη του μοναστηριού φανερώνει τις έντονες ενετικές επιδράσεις: μοιάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΓΕΝΙΚΑ: Το Βυζάντιο συνέχισε την παράδοση της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας στον τομέα των επιστημών. Αν και πολλοί υποστηρίζουν ότι στο Βυζάντιο δεν υπήρξαν τεχνολογικές καινοτομίες,

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο Παλαιό Φρούριο Είναι χτισμένο σε μια δίκορφη φυσική τοποθεσία από τον 16ο αιώνα στην άλλοτε Βυζαντινή πόλη της Κέρκυρας. Το Παλιό φρούριο είναι ένα χαρακτηριστικό σύμβολο της παλιάς πόλης και οι δύο κορυφές

Διαβάστε περισσότερα

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ

ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Ναυσικά Πανσελήνου Ομότ. Καθηγήτρια της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών ΜΝΗΜΕΙΑ ΚΑΘΙΔΡΥΜΑΤΑ ΤΗΣ ΟΣΙΑΣ ΦΙΛΟΘΕΗΣ Η κατά κόσμον Ρεγούλα Μπενιζέλου, αφού περιβλήθηκε το μοναχικό σχήμα με το όνομα Φιλοθέη γύρω

Διαβάστε περισσότερα

«Το σταυροδρόµι του πολιτισµού» Ένας προορισµός για όλες τις εποχές του χρόνου!

«Το σταυροδρόµι του πολιτισµού» Ένας προορισµός για όλες τις εποχές του χρόνου! ήµος ΘΗΒΑΙΩΝ 2 ΘΗΒΑ «Το σταυροδρόµι του πολιτισµού» Ένας προορισµός για όλες τις εποχές του χρόνου! Έδρα του ήµου είναι η επτάπυλη και επτάλοφη Θήβα, πόλη πανάρχαια και σεβαστή στην ιστορία και την παράδοση.

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου 1. Ζώρας Γ. Θ. Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ 2 7 46 1948 Ελληνικά 2. Τωμαδάκης Ν. Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος και η διαθήκη αυτού 3. Σπανάκης Στ. Κανονισμός της

Διαβάστε περισσότερα

E N O T H T A YΠOMNHMA. Οδηγοί του κόσμου, Τα ελληνικά νησιά, εκδ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα, 1998

E N O T H T A YΠOMNHMA. Οδηγοί του κόσμου, Τα ελληνικά νησιά, εκδ. ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, Αθήνα, 1998 0-0086_D3_GLOSSA_TEYXOS C GLOSSA 2/9/2 0:6 AM Page 78 6 Η Ρόδος Η Ρόδος είναι το μεγαλύτερο νησί των Δωδεκα - νήσων. Δίκαια την αποκαλούν το μαργαριτάρι της Μεσογείου. Οι σπάνιες ομορφιές της ξεδιπλώ νο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά

Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα. Ελληνικά 1 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ελληνικά 2 Ο Ναός της Παναγίας Ποδύθου στη Γαλάτα Ο Ναός της Παναγίας Ελεούσας Ποδύθου, ανήκει στη μεταβυζαντινή περίοδο και κτίστηκε στις αρχές του 16 ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός. ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΑΔΡΙΑΝΟΥ Πρόκειται για τα απομεινάρια ενός από τους μεγαλύτερους ναούς του αρχαίου κόσμου, του ναού του Ολύμπιου Διός που ολοκλήρωσε, το 131 μ.χ., ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Αδριανός.

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης PROJECT Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης Μέλη: Αλέξανδρος Χατζόπουλος, Δέσποινα Γρηγοριάδου, Μαρία Γούλα, Αθανάσιος Ουζούνης, Ευθύμης Καραβίτης, Δημήτρης Χατζηβλασίου Επιμελητές:

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς. Θέση: Επίκουρος καθηγητής. Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη.

Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς. Θέση: Επίκουρος καθηγητής. Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Ονοματεπώνυμο: Απόστολος Μαντάς Πατρώνυμο: Γεώργιος Τόπος γέννησης: Αθήνα Θέση: Επίκουρος καθηγητής Γνωστικό Αντικείμενο: Βυζαντινή Αρχαιολογία και Τέχνη Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα αετώματα, στις μετώπες και στη ζωφόρο του Παρθενώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση στο Γενικό Ιερατικό Συνέδριο της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοτάμου Ιερά Μονή Αρσανίου, 16 Νοεμβρίου 2013

Εισήγηση στο Γενικό Ιερατικό Συνέδριο της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοτάμου Ιερά Μονή Αρσανίου, 16 Νοεμβρίου 2013 Εισήγηση στο Γενικό Ιερατικό Συνέδριο της Ιεράς Μητροπόλεως Ρεθύμνης και Αυλοτάμου Ιερά Μονή Αρσανίου, 16 Νοεμβρίου 2013 ΘΕΜΑ: «Αναστηλωτικές εργασίες στον Ιερό Ναό του Αγίου Δημητρίου στόν ὁμώνυμο οἰκισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΤΑΥΡΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΚΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΛΕΙΨΑΝΟΘΗΚΗ. Γιώργος Κωστόπουλος

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΤΑΥΡΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΚΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΛΕΙΨΑΝΟΘΗΚΗ. Γιώργος Κωστόπουλος ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΗΝ ΤΑΥΡΙΚΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟ ΚΑΙ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΜΕ ΤΗΝ ΛΕΙΨΑΝΟΘΗΚΗ Γιώργος Κωστόπουλος Ένα από τα πιο διακριτά σημεία του εκτεταμένου αρχαιολογικού χώρου της αρχαίας Χερσονήσου βυζαντινής Χερσώνος, που

Διαβάστε περισσότερα

Η Ναοδομία: Ιστορική και θεολογική θεώρηση

Η Ναοδομία: Ιστορική και θεολογική θεώρηση 1 Η Ναοδομία: Ιστορική και θεολογική θεώρηση Ο χώρος τέλεσης του μυστηρίου της Θείας Ευχαριστίας αποτέλεσε, όπως ήταν φυσικό, από τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες, χώρους ιδιαίτερης μέριμνας για τη χριστιανική

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ

ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ 1 ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΠ 12 ΕΛΠ 12 Απαντήστε σε τρία (3) από τα παρακάτω πέντε (5) θέματα. Θέμα 1. Το μυκηναϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Τα νοσοκομεία στο Βυζάντιο

Τα νοσοκομεία στο Βυζάντιο Τα νοσοκομεία στο Βυζάντιο Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, όπως και στην μεσαιωνική βυζαντινή αυτοκρατορία η πίστη και η ιατρική ήσαν ανέκαθεν στενά συνδεδεμένες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν τα Ασκληπιεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 19η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΤΡΙΚΑΛΑ Πλάτανος Θέση «Ομβριάσα» Η 19η ΕΒΑ διενεργεί ανασκαφική έρευνα στον αγρό ιδιοκτησίας Σ. και Α. Υφαντή, η οποία είναι συνέχεια αυτής που διενεργούσε η 7η ΕΒΑ,

Διαβάστε περισσότερα

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων

Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων Εξαιρετικά αντίγραφα βυζαντινών εικόνων από την H ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΣΙΝΑ «Η ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΤΟΥ ΣΙΝΑ είναι ένα Ελληνορθόδοξον Χριστιανικόν μοναστικόν κέντρον με αδιάκοπον πνευματική ζωήν δεκαεπτά αιώνων. Η ασκητική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 10η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ Εικ. 1. Αεροφωτογραφία του οικισμού της Ποτίδαιας. Εικ. 2. Τμήμα του διατειχίσματος. Διατείχισμα της Κασσάνδρειας Στη θέση της αρχαίας Ποτίδαιας, που καταστράφηκε

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες

Μυκηναϊκή θρησκεία. 3. Από την ανασκαφή θρησκευτικών κτηρίων στα ανάκτορα και ιερών σε οικίες Μυκηναϊκή θρησκεία Τα στοιχεία που διαθέτουμε για αυτήν προέρχονται: 1.Από την εικονογραφία σφραγιστικών δακτυλιδιών, σφραγίδων, τοιχογραφιών και αντικειμένων μικροτεχνίας (ελεφαντουργίας κλπ). Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ναός του Αγίου Αθανασίου στον Κάμπο των Μεγάρων

Ο ναός του Αγίου Αθανασίου στον Κάμπο των Μεγάρων Ο ναός του Αγίου Αθανασίου στον Κάμπο των Μεγάρων Ιωάννα ΣΤΟΥΦΗ-ΠΟΥΛΗΜΕΝΟΥ Τόμος ΚΣΤ' (2005) Σελ. 73-84 ΑΘΗΝΑ 2005 Ιωάννα Στουφή-Πουλημένου Ο ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΣΤΟΝ ΚΑΜΠΟ ΤΩΝ ΜΕΓΑΡΩΝ ον κάμπο των

Διαβάστε περισσότερα

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008) Προσχέδιο έργου Ανάδειξης των Καταλόγων και της Βιβλιοθήκης της Ιεράς Μονής Καρακάλλου (Δεκέμβριος 2008)

Διαβάστε περισσότερα

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή

Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Ο Άρχων Πρωτοψάλτης Χαρίλαος Ταλιαδώρος, ένας κορυφαίος εκπρόσωπος της Βυζαντινής Ψαλτικής στη σύγχρονη εποχή Μαρία Αλεξάνδρου, Τ.Μ.Σ. του Α.Π.Θ. Εικόνα: Ι. Καθεδρικός Ναός της του Θεού Σοφίας Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Υλικά & τρόποι δόµ ησης

ΠΑΛΑΙΟΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ Υλικά & τρόποι δόµ ησης Χριστιανικά µνηµεία µέχρι το 312 µ.χ. Α. Ταφικά µνηµεία (Κοιµητήρια, Κατακόµβες, Μαρτύρια) Β. Χώροι λατρείας των πρώτων χριστιανών. Ταφικά Υπόγειοι τάφοι Μνηµ εία Λαξευτοί τάφοι. Λαξεύονταν σε πορώδες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ Στο δρόµο Τρικάλων- Καλαµπάκας, 3 χιλιόµετρα πριν από ταμετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου

Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος. Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου Θρησκευτικά και Προσκυνηµατικά Μνηµεία από διάφορες περιοχές της Ελλάδος Ιερά Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως Ιερά Μονή Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου Αετοχωρίου Ιερά Μονή Παναγίας Εύρου Ναός Παναγίας Κοσµοσώτηρας

Διαβάστε περισσότερα

Η Μεθώνη και η περιοχή της από την αρχαιότητα έως τα νεότερα χρόνια Αρχαιολογικές και ιστορικές προσεγγίσεις

Η Μεθώνη και η περιοχή της από την αρχαιότητα έως τα νεότερα χρόνια Αρχαιολογικές και ιστορικές προσεγγίσεις ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ/ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΣΤΡΟΥ ΜΕΘΩΝΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ Η Μεθώνη και η περιοχή της από την αρχαιότητα έως τα νεότερα χρόνια Αρχαιολογικές και ιστορικές

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άγνωστος βυζαντινός ναός στην Αργολίδα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος Παλιού Λιγουριού

Ένας άγνωστος βυζαντινός ναός στην Αργολίδα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος Παλιού Λιγουριού Ένας άγνωστος βυζαντινός ναός στην Αργολίδα. Ο Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος Παλιού Λιγουριού Σταύρος ΜΑΜΑΛΟΥΚΟΣ Δελτίον XAE 12 (1984), Περίοδος Δ'. Στην εκατονταετηρίδα της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών.

Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. 67 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Στα πλαίσια του μαθήματος: Τοπικής Ιστορίας Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. Μια ματιά στο ΧΘΕΣ και στο ΣΗΜΕΡΑ. Θανάτη Φωτεινή Γ1 Σχολικό Έτος : 2012-2013 Ιερός Ναός Αγίου Παντελεήμονα

Διαβάστε περισσότερα

Χριστιανική Γραμματεία Ι

Χριστιανική Γραμματεία Ι Χριστιανική Γραμματεία Ι Ενότητα 1-A3-4: Εκκλησιαστικές διατάξεις και ποίηση Αναστάσιος Γ. Μαράς, Δρ Θ. Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ 33 1η ΕΦΟΡΕΙΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΤΤΙΚΗ Μεσόγεια Οι ανασκαφικές έρευνες επικεντρώθηκαν σε δύο τομείς: 1) στη συνέχιση της αποκάλυψης ερειπωμένων βυζαντινών ναών, που είχε αρχίσει από παλαιότερα με

Διαβάστε περισσότερα

Εκκλησίες. Άγιος Σπυρίδων, ο προστάτης του νησιού - Κέρκυρα. Μητρόπολη -Κέρκυρα

Εκκλησίες. Άγιος Σπυρίδων, ο προστάτης του νησιού - Κέρκυρα. Μητρόπολη -Κέρκυρα Εκκλησίες Άγιος Σπυρίδων, ο προστάτης του νησιού - Κέρκυρα Ο Άγιος Σπυρίδων γεννήθηκε στην Τρυμιθούντα της Κύπρου το 270 μ.χ.. Ήταν βοσκός. Παντρεύτηκε και είχε μια κόρη με το όνομα Ειρήνη. Όταν η γυναίκα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την

ΒΥΖΑΝΤΙΑΚΑ. Στο πρώτο κεφάλαιο (Οι «φανερές» αρμοδιότητες του μυστικού την 396 Βιβλιοκρισίες μάλλον τον επικεφαλής ΕΛΛΗΝΙΚΗ μιας υπηρεσίας ΙΣΤΟΡΙΚΗ (σεκρέτου), ΕΤΑΙΡΕΙΑ στην οποία εργάζονταν «μυστικοί», οι υφιστάμενοι δηλαδή του μυστικού. Για τον μυστογράφο, στο τρίτο κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

6 ΗΜΕΡΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ ΕΩΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 13 ΙΟΥΛΙΟΥ ΠΑΤΜΟΣ - ΛΕΙΨΟΙ

6 ΗΜΕΡΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ ΕΩΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 13 ΙΟΥΛΙΟΥ ΠΑΤΜΟΣ - ΛΕΙΨΟΙ ΑΘ ΜΩΡΑΙΤΗΣ Ο.Ε. TOURIST AND TRAVEL AGENCY ΠΑΤΡΩΝ 19 ΚΟΡΙΝΘΟΣ ΤΗΛ. : 27410-28588 FAX: 27410-25073 e-mail: moraitis.kor@hotmail.com www.narkissostravel.gr 6 ΗΜΕΡΗ ΕΚΔΡΟΜΗ ΤΕΤΑΡΤΗ 8 ΙΟΥΛΙΟΥ ΕΩΣ ΔΕΥΤΕΡΑ 13

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΝΑΟΙ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ: ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ

ΟΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΝΑΟΙ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ: ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ 1 Θάλεια Μαντοπούλου-Παναγιωτοπούλου Αν. Καθηγήτρια Σχολή Καλών Τεχνών ΟΙ ΝΕΟΤΕΡΟΙ ΝΑΟΙ ΤΗΣ ΚΑΠΠΑΔΟΚΙΑΣ: ΕΚΤΙΜΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ ΤΟΥΣ ΣΗΜΑΣΙΑΣ Aν και στην Καππαδοκία παρατηρείται

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη

ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ. Χρονολογία. 100.000 ως 20.000 10.000. 7000 ως 6000. Νεότερη ΣΥΝΤΟΜΟ ΧΡΟΝΟΛΟΓΙΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΑΙΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ Χρονολογία Ελλάδα - Αιγαίο 100.000 ως 20.000 Μέση και Νεότερη Παλαιολιθική 10.000 Μεσολιθική εποχή 7000 ως 6000 Έναρξη Νεολιθικής 5600 Μέση

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Ο Πειραιάς (Αρχαία Ελληνικά: Πειραιεύς) είναι πόλη της περιφέρειας Αττικής και διαθέτει τον σημαντικότερο λιμένα της Ελλάδας και της ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΔΑ: ΒΛΩΡΓ-ΠΞ4 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ

ΑΔΑ: ΒΛΩΡΓ-ΠΞ4 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΟΜΕΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Ταχ. Δ/νση : Θεμιστοκλέους 87 Αθήνα Ταχ.Κώδικας : 10681 Πληροφορίες : Παναγιώτα Μπρατσιάκου Τηλέφωνο : 2103307621

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού''

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Οι παρακάτω προσκλήσεις εντάσσονται στο Έργο «ΠΑΝ ΕΚΤΗΣ Νο2- Ψηφιακός Θησαυρός Πρωτογενών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ)

ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10. Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΙΑ 10 Η Παλαιοανακτορική Κρήτη (ΜΜΙΒ ΜΜΙΙΙΑ) Ίδρυση των πρώτων ανακτορικών κέντρων Κύριο χαρακτηριστικό στην κεραμική η εμφάνιση του καμαραϊκού ρυθμού, ο οποίοςαποτελεί προϊόν των

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΚΔΡΟΜΗ ΣΤΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΚΔΡΟΜΗ ΣΤΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΚΔΡΟΜΗ ΣΤΑ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΗΛΕΙΑΣ Στην πεδινή Ηλεία, κοντά στην Αμαλιάδα, βρίσκεται το καθολικό της διαλυμένης Μονής Φραγκαβίλλας (εικ. 1), ένα από τα σημαντικότερα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού''

Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Πρόσκληση απασχόλησης στο έργο ''Πανδέκτης: Ψηφιακός θησαυρός πρωτογενών τεκµηρίων ελληνικής ιστορίας και πολιτισµού'' Οι παρακάτω προσκλήσεις εντάσσονται στο Έργο «ΠΑΝ ΕΚΤΗΣ- Ψηφιακός Θησαυρός Πρωτογενών

Διαβάστε περισσότερα

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που ΚΡΗΝΗ Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που συνορεύει με τις πρώην κοινότητες και επίσης δημοτικά

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 9. Ναοί του 4 ου αι. π.χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις Ενότητα Ι-2: Η βασιλεία του Ηρακλείου. Αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις Κατάσταση της αυτοκρατορίας στις αρχές του 7 ου αιώνα: Επιδρομές Σλάβων και Αβάρων στη βαλκανική χερσόνησο Καταστροφή πόλεων

Διαβάστε περισσότερα

Η Παναγία η Σικελιά της Χίου και η Σικελία

Η Παναγία η Σικελιά της Χίου και η Σικελία Η Παναγία η Σικελιά της Χίου και η Σικελία Κάλλη Γουργιώτου Εισαγωγή-τοπογραφία Στη νότια Χίο, στην περιοχή των Μαστιχοχώρων, δηλαδή των χωριών που ασχολούνται με την παραγωγή της μαστίχας, βρίσκεται η

Διαβάστε περισσότερα

ΒΩΜΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΥΣΟΥ ΑΡΧΑΙΟ ΙΚΑΡΙΟΝ

ΒΩΜΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΥΣΟΥ ΑΡΧΑΙΟ ΙΚΑΡΙΟΝ ΒΩΜΟΣ ΤΟΥ ΙΟΝΥΣΟΥ ΑΡΧΑΙΟ ΙΚΑΡΙΟΝ Ἐριχθονίου δὲ ἀποθανόντος καὶ ταφέντος ἐν τῷ αὐτῷ τεµένει τῆς Ἀθηνᾶς Πανδίων ἐβασίλευσεν, ἐφ οὗ ηµήτηρ καὶ ιόνυσος εἰς τὴν Ἀττικὴν ἦλθον. ἀλλὰ ήµητρα µὲν Κελεὸς [εἰς τὴν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ

ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ (ΚΕΝΤΡΙΚΕΣ ΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ) Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων Βυζαντινών και Μεταβυζαντινών Αρχαιοτήτων Εθνικού Αρχείου, Τεκμηρίωσης και Προστασίας Πολιτιστικών

Διαβάστε περισσότερα

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 6 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Οι άγιες εικόνες, έκφραση της πίστης Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα (κεφ.18) Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 09:00-12:00 Μεσαία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ, ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΩΝ ΑΓΑΘΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ 2014 2015 ΔΕΥΤΕΡΑ, 08-06-2015 ΤΡΙΤΗ, 09-06-2015 ΤΕΤΑΡΤΗ, 10-06-2015

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα σχεδιασμού στη βυζαντινή αρχιτεκτονική

Ζητήματα σχεδιασμού στη βυζαντινή αρχιτεκτονική Ζητήματα σχεδιασμού στη βυζαντινή αρχιτεκτονική Σταύρος ΜΑΜΑΛΟΥΚΟΣ Τόμος ΚΔ' (2003) Σελ. 119-130 ΑΘΗΝΑ 2003 Σταύρος Μαμαλούκος ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΣΤΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ* η διατύπωση των απόψεων και

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΡΩΜΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ 146Π.Χ. 488Μ.Χ.

ΡΩΜΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ 146Π.Χ. 488Μ.Χ. ΡΩΜΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ 146Π.Χ. 488Μ.Χ. Το 146 π.χ. οι Ρωμαίοι κατακτούν την Ελλάδα και ιδρύουν την αυτοκρατορία τους στα ερείπια των ελληνιστικών βασιλείων του Αλεξάνδρου. Οι Ρωμαίοι θαύμαζαν τον ελληνικό πολιτισμό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΑΣΗ. Η Γενική Γραμματέας του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού

ΑΠΟΦΑΣΗ. Η Γενική Γραμματέας του Υπουργείου Πολιτισμού και Τουρισμού ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ& ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΜΟΝΑΔΑ Α1 Ταχ. Δ/νση : Θεμιστοκλέους 87 Ταχ. Κώδικας : 10681 Αθήνα Πληροφορίες: Α. Καλογήρου Τηλέφωνο : 2103307622

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΠ 40. Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου.

ΕΛΠ 40. Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου. ΕΛΠ 40 Εθνοπολιτισμικές ταυτότητες και χορευτικά ρεπερτόρια του Βορειοελλαδικού χώρου. Διαμόρφωση κεφαλαίων εργασίας: 1. Μουσική και χορός: απαραίτητα στοιχέια κουλτούρας 2. Βορειοελλαδικός χώρος και πληθυσιακές

Διαβάστε περισσότερα

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ

http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ http://enallaktikos-tourismos-messinia.weebly.com ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ 1 ου ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Eναλλακτικός Τουρισμός - είναι μια καινούρια φιλοσοφία στον τομέα του τουρισμού και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία]

ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ [επιστήμης κοινωνία] ειδικές μορφωτικές εκδηλώσεις 2014 2015 www.eie.gr Νέες προσεγγίσεις στην Ιστορία του Νότου της Ρωσικής Aυτοκρατορίας, 1784-1914 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού

Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Λυκείου Ηρακλείου στη Θεσσαλονίκη Χρόνος πραγματοποίησης εκδρομής: Μεταξύ 23/2/2012 και

Διαβάστε περισσότερα

Η εκκληζία ηης Αγίας Πελαγίας ζηο Οροπέδιο Λαζιθίοσ TOY I. Μ. ΚΑΡΑΒΑΛΑΚΗ

Η εκκληζία ηης Αγίας Πελαγίας ζηο Οροπέδιο Λαζιθίοσ TOY I. Μ. ΚΑΡΑΒΑΛΑΚΗ Μ Α Ρ Σ Τ Ρ Ι Ε Α Π Ο T O 1 5 8 3 Η εκκληζία ηης Αγίας Πελαγίας ζηο Οροπέδιο Λαζιθίοσ TOY I. Μ. ΚΑΡΑΒΑΛΑΚΗ υνεχίζοντας και σήμερα την περιπλάνηση μας στην μεσαιωνική ιστορία του Λασιθίου, παρουσιάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ & ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΔΩΔΕΚΑΝΗΣΑ Θ Ε Α Τ Ρ Ο ΛΙΝΔΟΥ ΧΟΡΗΓΙΚΟΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΡΟΔΟΣ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011 1 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. 2 2. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΠΡΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΗΣΗ. Ανακτορούπολη - εξωτερικά της νότιας πλευράς του χώρου, Νέα Πέραμος

ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΠΡΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΗΣΗ. Ανακτορούπολη - εξωτερικά της νότιας πλευράς του χώρου, Νέα Πέραμος ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΕΙΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΠΡΟΣ ΚΙΝΗΜΑΤΟΓΡΑΦΗΣΗ Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης Αρχαιολογικός Χώρος Αβδήρων Αρχαιολογικός Χώρος Ζώνης, Έβρος Ιερό Μεγάλων θεών, Σαμοθράκη Αρχαίο

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ : ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ : ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ : ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ Τετάρτη, 29 Μαΐου 2013 Αριθμ. Πρ.: 1750 2013-14 Α Ν Α Κ Ο Ι Ν Ω Σ Η

Διαβάστε περισσότερα

Ανεµόµυλος 1 Ο Μύλος στον Αη Γιάννη

Ανεµόµυλος 1 Ο Μύλος στον Αη Γιάννη Ανεµόµυλος 1 Ο Μύλος στον Αη Γιάννη 1. Περιγραφή Ο ανεµόµυλος της καταγραφής βρίσκεται στο χωριό Απείρανθος, που υπάγεται διοικητικά στον ήµο ρυµαλίας της νήσου Νάξου. Η βασική λειτουργία του ήταν η παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1. Ἡ Καινή Διαθήκη, Θεσσαλονίκη 2010. 2. Ἱερός Ναός ἁγίου Γεωργίου (Ροτόντα), Κατάθεση μαρτυρία, Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα