ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ Δ. ΣΑΒΒΙΔΟΥ Η έφηβη στο ευρωπαϊκό και νεοελληνικό μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας ( ) ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΦΡΕΡΗΣ ΜΕΛΗ: ΜΕΝΗ ΚΑΝΑΤΣΟΥΛΗ, ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014

2 1 Στους μαθητές μου

3 2

4 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΕΦΗΒΕΙΑ 19 Α.Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ. 19 Β.ΟΡΙΣΜΟΣ, ΟΡΙΑ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ. 28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Η ΕΦΗΒΕΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. 40 Α.ΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. 40 Β.ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΕΙΔΟΛΟΓΙΚΗΣ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ 54 Γ.ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΦΗΒΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ.. 60 Δ.ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙΣ-ΑΠΟΚΛΙΣΕΙΣ 66 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ: Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ Α.ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ 77 Β.ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ.. 90 Γ.ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ/ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 106 Δ.ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ Α.ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΙΤΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΩΝ Β.ΕΜΦΥΛΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ-ΕΜΦΥΛΟΙ ΡΟΛΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΑΝΔΡΙΚΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Α.ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΤΟΠΙΟ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ Α ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ. 131 Β.VALERY LARBAUD, ΦΕΡΜΙΝΑ ΜΑΡΚΕΣ (1911)..132 Γ.ALAIN-FOURNIER, Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΜΩΛΝ (1913).148 Δ. Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΗΣ ΕΞΟΡΙΑΣ: KURT HELD, Η ΚΟΚΚΙΝΗ ZORA ΚΑΙ Η ΣΥΜΜΟΡΙΑ ΤΗΣ (1941). 157 Ε.Η ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 30: ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΥΜΦΡΑΖΟΜΕΝΑ. 171

5 4 ΣΤ.ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΕΤΣΑΛΗΣ-ΔΙΟΜΗΔΗΣ, Ο ΑΠΟΓΟΝΟΣ (1935) Ζ.ΚΟΣΜΑΣ ΠΟΛΙΤΗΣ EROICA (1938) 185 Η.ΓΙΩΡΓΟΣ ΘΕΟΤΟΚΑΣ ΛΕΩΝΗΣ (1940). 202 Θ.ΗΛΙΑΣ ΒΕΝΕΖΗΣ, ΑΙΟΛΙΚΗ ΓΗ (1943) 217 Ι.ΑΝΤΩΝΗΣ ΒΟΥΣΒΟΥΝΗΣ- ΠΡΟΜΗΝΥΜΑ (1943). 235 ΙΑ.ΑΓΓΕΛΟΣ ΤΕΡΖΑΚΗΣ ΤΑΞΊΔΙ ΜΕ ΤΟΝ ΕΣΠΕΡΟ (1946). 246 ΙΒ.ΑΝΔΡΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. 268 Α.ΤΑ ΤΑΡΑΓΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ. 268 Β.ΓΑΛΛΙΚΟΣ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ. 270 Γ.COLETTE- ΑΓΟΥΡΑ ΣΤΑΧΥΑ (1923). 271 Δ. Η ROSAMOND LEHMANN ΚΑΙ Ο ΑΓΓΛΙΚΟΣ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ 301 Ε.ΣΚΟΝΙΣΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (1927) ΣΤ.ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΒΑΛΣ (1932). 329 Ζ. Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΤΑ ΤΑ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ. 349 Η.ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ, ΤΑ ΨΑΘΙΝΑ ΚΑΠΕΛΑ (1946) 353 Θ.ΜΙΜΙΚΑ ΚΡΑΝΑΚΗ, CONTRE-TEMPS (1947) 397 Ι.ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 424 ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 443 ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ. 457 ΠΕΡΙΛΗΨΗ ABSTRACT. 461

6 5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Μολονότι η εφηβεία αποτελεί διαχρονικά ένα από τα αναπτυξιακά στάδια του ατόμου, μόλις τον 20ό αιώνα αποτέλεσε το αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής ενασχόλησης. Διαχωρίστηκε από την παιδική ηλικία και αντιμετωπίστηκε ως εκείνη η περίοδος όπου συντελούνται έντονες πνευματικές, ψυχικές και σωματικές διεργασίες που καταλήγουν στην ενηλικίωση του ατόμου, στη μετάβαση από την ανωριμότητα στην ωρίμαση, από τις συναισθηματικές μεταπτώσεις στη συναισθηματική ισορροπία, από τη γονεϊκή εξάρτηση στην ανάληψη ευθυνών και την ανεξαρτησία. Από τις πιο σημαντικές μελέτες που δημοσιεύτηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα και εξετάζουν αυτή την ηλικία είναι το δίτομο έργο του Αμερικανού ψυχολόγου Granville Stanley Hall, Adolescence: Its Psychology and Its Relations to Physiology, Anthropology, Sociology, Sex, Crime and Religion (1904), όπου περιγράφονται τα εξελικτικά στάδια του ανθρώπου από την εμβρυακή κατάσταση έως και την εφηβεία. Ο συγγραφέας αξιοποιεί σ αυτή τη μελέτη τα ευρήματα που προέκυψαν από τις έρευνες που διεξήγαγε τα προηγούμενα χρόνια και χρησιμοποιεί έναν ευρύτατο όγκο δεδομένων που συνέλεξε κατά τη διάρκεια των πανεπιστημιακών του διαλέξεων. Η αξία αυτού του πονήματος του Hall δεν έγκειται μόνο στην αναλυτική παρουσίαση της σωματικής και ψυχοπνευματικής ανάπτυξης του ατόμου κατά την εφηβική ηλικία, αλλά και στις εκπαιδευτικού και πρακτικού χαρακτήρα συμβουλές που παρέχει σχετικά με την εφηβεία 1. Επίσης σημαντική θεωρείται και η συνεισφορά του Pierre Mendousse, Γάλλου ψυχοπαιδαγωγού, στη μελέτη της 1 Sara Carolyn Fisher, «The Psychological and Educational Work of Granville Stanley Hall», The American Journal of Psychology, vol. 36, n o 1 Jan., 1925, 6/6/2014.

7 6 εφηβικής ψυχολογίας και παιδαγωγικής. Στον πρόλογο του πρώτου βιβλίου του για την εφηβεία, l Ame de l adolescent (1909), ο Mendousse εξηγεί το κίνητρο που τον ώθησε να ασχοληθεί με τη μελέτη αυτής της ηλικίας. Η παρουσία ελάχιστων εξειδικευμένων σχετικών μελετών στην εποχή του αφενός και τα προβλήματα που ανέκυψαν από την κοινή αντιμετώπιση παιδιών και εφήβων στο σχολείο, ενώ διαπιστώθηκαν σαφείς διαφορές μεταξύ των δύο ηλικίων, οδήγησαν τον Γάλλο ψυχολόγο στη μελέτη της εφηβείας, έστω κι αν επρόκειτο για μια προσέγγιση επιφανειακή, αλλά απαραίτητη, κατά τη γνώμη του, για να τεθούν οι βάσεις για τη μελλοντική διερεύνηση του θέματος 2. Επιπλέον η Marguerite Evard, καθηγήτρια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελβετία, με την μελέτη της L adolescente.essai de psychologie experimentale αποσκοπούσε στην εξέταση της πνευματικής και συναισθηματικής εξέλιξης της έφηβης προκειμένου τα ερευνητικά πορίσματα αυτής της εργασίας να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των εκπαιδευτικών για αυτή την τόσο αγνοημένη, κατά την άποψη της συγγραφέως, περίοδο της γυναικείας ζωής. Μάλιστα η Evard τονίζει πως η μέθοδος της πειραματικής ψυχολογίας, που υιοθετεί, είναι πιο αποτελεσματική, καθώς παρέχει τη δυνατότητα να μελετηθεί ο μαθητής ως ένας ζωντανός οργανισμός κι όχι ως αφηρημένη οντότητα, γεγονός που οδηγεί στον προσδιορισμό των ικανοτήτων του σε διάφορες ηλικίες 3. Τέλος σημαντική στην ανάδειξη της σπουδαιότητας της ηλικίας αυτής θεωρείται η μελέτη του Σίγκμουντ Φρόυντ, Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας όπου ο ψυχαναλυτής υποστηρίζει πως η είσοδος στην εφηβεία σηματοδοτεί την έναρξη μεταβολών που 2 Pierre Mendousse, Πρόλογος στο L ame de l adolescent, Félix Alcan, Paris , i-ii. 3 Marguerite Evard, Πρόλογος στο L adolescente. Essai de psychologie experimentale, Imprimerie Delachaux & Niestlé S. A., Neuchatel 1914, 3/9/2013

8 7 οδηγούν την παιδική σεξουαλική ζωή στην οριστική της μορφή. Δηλαδή η σεξουαλική ορμή κατά την εφηβική ηλικία βρίσκει ένα σεξουαλικό αντικείμενο, «[ ] τίθεται ένας νέος σεξουαλικός στόχος, για την επίτευξη του οποίου συνεργούν όλες οι μερικές ορμές, ενώ οι ερωτογενείς ζώνες υποτάσσονται στην πρωτοκαθεδρία της γεννητικής ζώνης» 4. Η αντιμετώπιση των εφήβων ως ξεχωριστή κοινωνική κατηγορία από τους επιστήμονες είχε ως αποτέλεσμα και την προσέλκυση του ενδιαφέροντος των λογοτεχνών γι αυτή την ηλικία και την εμφάνιση κατά την περίοδο του μεσοπολέμου του μυθιστορήματος εφηβικής ηλικίας στην ελληνική αλλά και σε άλλες εθνικές ευρωπαϊκές λογοτεχνίες 5. Με αυτό το μυθιστορηματικό είδος οι λογοτέχνες επιδίωξαν να ξεφύγουν από τις αρνητικές συνέπειες που τους προκαλούσε το άγχος της σύγχρονης ζωής και να επιστρέψουν σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η αγνότητα και η αθωότητα. Επίσης επιχείρησαν να δραπετεύσουν από την πίεση του χρόνου στρέφοντας το βλέμμα τους στο παρελθόν τους είτε για να επιστρέψουν σ αυτό μέσω της μνήμης είτε ακόμα και για να το ανασυνθέσουν μυθοπλαστικά 6. Ωστόσο μετά το Β Παγκόσμιο πόλεμο και ειδικότερα στην Ευρώπη και την Αμερική παρατηρείται μια διαφοροποίηση στο μυθιστόρημα με ήρωες εφήβους, καθώς οι έφηβοι συγκροτούν, εκτός από ιδιαίτερη κατηγορία, και μια διακριτή αναγνωστική ομάδα που έχει ανάγκη και από μια ξεχωριστή αναγνωστική προσφορά. Μάλιστα η χρήση της έκφρασης «μυθιστόρημα για εφήβους» υποδηλώνει το γεγονός ότι πρόκειται για 4 Σίγκμουντ Φρόυντ, «Οι μετασχηματισμοί της εφηβείας» στο Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, Επίκουρος, Αθήνα 1991, Γιώργος Φρέρης, «Η έφηβος και το ελληνικό εφηβικό μυθιστόρημα», Ομπρέλα, τεύχ. 41, Ιούνιος- Αύγουστος 1998, Ό. π., 112.

9 8 μια λογοτεχνία που γράφεται και απευθύνεται στους εφήβους. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται η ανάπτυξη της εφηβικής λογοτεχνίας στην Ευρώπη από την δεκαετία του 70 και εξής είναι η καθιέρωση των εφήβων ως μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα, ξεχωριστή από τα παιδιά και τους ενηλίκους, ακόμα οι καινούριες εκπαιδευτικές αντιλήψεις, η επέκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και γενικότερα οι νέες αντιλήψεις σχετικά με την ηλικία αυτή από την πλευρά των γονέων και των εκπαιδευτικών 7. Το γεγονός ότι η εφηβεία αντιμετωπίζεται ως μια σημαντική περίοδος διαμόρφωσης του ανθρώπου πριν από την είσοδό του στην ενήλικη ζωή όχι μόνο για τους εφήβους αλλά και για τις έφηβες συναρτάται με τους αγώνες των γυναικών για τη διεκδίκηση κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, καθώς είχαν συνειδητοποιήσει την υποβαθμισμένη θέση τους στην κοινωνία και τη σημασία της εκπαίδευσης, που λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια κυρίως της εφηβείας, για τη βελτίωση της θέσης αυτής. Σύμφωνα με την Anne-Marie Käppeli ήδη κατά την περίοδο που μεσολαβεί ανάμεσα στη Γαλλική επανάσταση και τον Α Παγκόσμιο πόλεμο ο φεμινισμός εκδηλώθηκε στην Ευρώπη και τις Η.Π.Α μέσω των γυναικείων κινημάτων, σχετικών δημοσιεύσεων και ποικίλων οργανώσεων, καθένα από τα οποία ακολουθούσε την δική του τακτική και δημιουργούσε τις δικές του συμμαχίες. Τα αιτήματά που προβλήθηκαν από αυτές τις κινητοποιήσεις και η εχθρότητα που προκάλεσαν αποδεικνύουν ότι το γυναικείο ζήτημα είχε πάρει ευρεία δημοσιότητα και συμμετείχε σε ποικίλους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες. Έτσι κατά τον 19 ο αιώνα οι άνδρες σχημάτιζαν οργανώσεις με κριτήριο την ταξική προέλευση, ενώ οι 7 Διαμάντη Αναγνωστοπούλου, «Το αυτοβιογραφικό στοιχείο και η λειτουργία του στο εφηβικό μυθιστόρημα» στο Μένη Κανατσούλη-Δημήτρης Πολίτης (επιμ.), Σύγχρονη εφηβική λογοτεχνία. Από την ποιητική της εφηβείας στην αναζήτηση της ερμηνείας της, Πατάκης, Αθήνα 2011, 39.

10 9 γυναίκες δημιουργούσαν τις αντίστοιχες δικές τους, αλλά με κριτήριο το φύλο. Το κίνημα του σουφραζέτων, λόγου χάριν, είχε πολιτικό χαρακτήρα. Τα μέλη του αγωνίζονταν να πετύχουν την πρόσβαση των γυναικών στην εργασία που θεωρούνταν απαραίτητη για την οικονομική τους ανεξαρτησία 8. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η εκπαίδευση κυριαρχούσε στα αιτήματα των φεμινιστριών, καθώς οι υποστηρικτές μιας καλύτερης μόρφωσης για τα κορίτσια και τις γυναίκες τόνιζαν πως η γνώση είναι απαραίτητη στη ζωή. Οι φεμινίστριες υπογράμμιζαν το σημαντικό ρόλο των γυναικών στον πολιτισμό, καθώς αυτές είχαν την ευθύνη της ανατροφής των παιδιών. Επίσης, υποστήριζαν πως οι γυναίκες δεν είχαν τη δυνατότητα να κατακτήσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία χωρίς να έχουν αποκτήσει επαγγελματικές δεξιότητες. Έτσι κατά το πρώτο μισό του 19 ου αιώνα η εκπαίδευση συνδέθηκε με τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών, τον οποίο οι φεμινίστριες επαναπροσδιόριζαν με κάθε τους νέα επαναστατική κίνηση. Στο δεύτερο μισό του ίδιου αιώνα το εκπαιδευτικό ζήτημα των γυναικών συσχετίστηκε με την πρόσβασή τους στη δευτεροβάθμια και ανώτερη εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση. Στις αρχές του 20ού αιώνα πολλές φεμινίστριες στην Ευρώπη, εμπνευσμένες από την πρωτοβουλία των Αμερικανίδων, υποστήριξαν τη σεξουαλική αγωγή και τη μεικτή εκπαίδευση. Έτσι κάθε γενιά επαναδιατύπωνε το ζήτημα του περιεχομένου της γυναικείας εκπαίδευσης 9, συνδέοντάς το με τη γυναικεία χειραφέτηση και την έξοδο της γυναίκας στον κοινωνικό στίβο. 8 Anne-Marie Käppeli, «Feminist Scenes» στο Geneviève Fraisse and Michelle Perrot (eds), A History of Women in the West. Emerging Feminism from Revolution to World War, vol. IV, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge-Massachusetts-London 1995, Ό. π.,

11 10 Αν συνδυάσουμε λοιπόν την έμφαση που δόθηκε στην εφηβεία ως καθοριστική περίοδο για την ενηλικίωση του ατόμου από τη μια πλευρά και την ανάδυση του φεμινισμού από την άλλη, τότε είναι ενδιαφέρον να εξετάσουμε πώς απεικόνισαν οι λογοτέχνες την έφηβη από τη σκοπιά του φύλου στο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας το οποίο εμφανίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, άκμασε κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και συνέχισε να καλλιεργείται μέχρι και λίγα χρόνια μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου πολέμου, οπότε και εμφανίστηκαν τα τελευταία δείγματα του είδους. Αναλυτικότερα το ερώτημα που μας απασχολεί είναι εάν η εικόνα της έφηβης στο ανδρικό και γυναικείο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας βασίζεται στα έμφυλα στερεότυπα και τους παραδοσιακούς ρόλους με τους οποίους συνδέεται το γυναικείο φύλο ή η αναπαράστασή της αντιστρατεύεται την παραδοσιακή της απεικόνιση, με αποτέλεσμα να προκύπτει μια εναλλακτική εικόνα, μέσω της οποίας ο/η συγγραφέας επιχειρεί να αμφισβητήσει την αποδεκτή έννοια της θηλυκότητας, να υπονομεύσει την πατριαρχική ιδεολογία και να διερευνήσει τους διαφορετικούς δρόμους που ενδεχομένως ανοίγονται στην έφηβη, καθώς αυτή βρίσκεται στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Ακόμα θα μας απασχολήσουν ζητήματα όπως τα ακόλουθα: σε ποιους παράγοντες οφείλεται η διαφοροποίηση στην εικόνα της έφηβης, ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στο φύλο του συγγραφέα και την απεικόνιση της έφηβης και τέλος πόσο αποκλίνει η εικόνα της έφηβης, όπως αυτή αναδύεται στα πρώτα μυθιστορήματα εφηβείας από αυτήν που προκύπτει στα αντίστοιχα τελευταία που εξετάζονται στην εργασία μας. Βέβαια η μελέτη της εικόνας της έφηβης στο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας δεν πραγματοποιείται για πρώτη φορά σε αυτήν την εργασία. Έχει προηγηθεί το

12 11 άρθρο με τίτλο «Η έφηβος και το ελληνικό εφηβικό μυθιστόρημα» 10 του Γεωργίου Φρέρη στο περιοδικό Ομπρέλα σε αφιέρωμα για τη γυναίκα στη νεοελληνική λογοτεχνία. Σε αυτό το κείμενο ο μελετητής, αφού αναδεικνύει τα χαρακτηριστικά της έφηβης στα ελληνικά μυθιστορήματα εφηβικής ηλικίας του μεσοπολέμου, επιχειρεί στη συνέχεια να συγκρίνει αυτή την εικόνα της έφηβης με την αναπαράστασή της στο σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα. Έτσι, ενώ στα πρώτα μυθιστορήματα η έφηβη θυμίζει περισσότερο μιαν ενήλικη γυναίκα, χωρίς να περιγράφεται η ιδιαίτερη ψυχολογία αυτής της ηλικίας, ο ρόλος της είναι δευτερεύων και λειτουργεί ως μέσο για την ερωτική αφύπνιση του εφήβου, στο σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα η έφηβη πρωταγωνιστεί και σκιαγραφείται ως αυτοτελής χαρακτήρας, η έμφαση δίνεται στην ψυχογράφησή της και στα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ηλικία αυτή. Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται κατά τον Φρέρη, αφενός στο γεγονός ότι ολοένα και περισσότερες γυναίκες συγγραφείς ασχολούνται με την εφηβική λογοτεχνία, αφετέρου στη γυναικεία χειραφέτηση της Ελληνίδας γυναίκας. Επίσης τόσο η Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη όσο και η Αγγέλα Καστρινάκη που επικεντρώνονται στα δύο νεοελληνικά γυναικεία μυθιστορήματα εφηβείας της μεταπολεμικής πεζογραφίας, στα Ψάθινα καπέλα της Λυμπεράκη και στο Contretemps της Κρανάκη, μελετώντας τις έφηβες ηρωίδες αυτών των μυθιστορημάτων υποστηρίζουν ότι αντιπροσωπεύουν ένα νέο τύπο γυναίκας μέσω του οποίου οι συγγραφείς τους διερευνούν τις επιλογές που παρουσιάζονται στις γυναίκες εκείνης της εποχής στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Όσο για τις δύο ξένες συγγραφείς, τα μυθιστορήματα των οποίων έχουμε συμπεριλάβει στα υπό εξέταση κείμενα, την Colette και τη Rosamond Lehmann, οι μελέτες που έχουμε συγκεντρώσει 10 Γιώργος Φρέρης, ό. π.

13 12 αντιμετωπίζουν το μυθιστόρημα Άγουρα στάχυα της πρώτης ως μια απόπειρα της συγγραφέως να μιλήσει για την ασυνεννοησία μεταξύ των δύο φύλων, χωρίς να εστιάζουν στην εξέταση της έφηβης ηρωίδας, ενώ οι εφηβικές φιγούρες στα Σκονισμένα χρόνια και στο Πρόσκληση σε βαλς της δεύτερης πεζογράφου θεωρούνται αντιπροσωπευτικά παραδείγματα του μυθιστορήματος εξέλιξης ή διαμόρφωσης. Τέλος στις μελέτες που αναφέρονται στην παρουσία της έφηβης στα ανδρικά μυθιστορήματα εφηβείας που εξετάζουμε, νεοελληνικά και ξένα, δεν αναλύεται διεξοδικά ο χαρακτήρας αυτός παρά μόνο υπογραμμίζεται η λειτουργία του ως σύμβολο ομορφιάς και πόλος έλξης για τον έφηβο με εξαίρεση τη μορφή της Δανάης Μαρχά, την οποία περιλαμβάνει η Πολυξένη Μπίστα στη μελέτη της για τους γυναικείους χαρακτήρες στο πεζογραφικό έργο του Τερζάκη. Συγκεκριμένα στη μελέτη αυτή η Μπίστα εξετάζει τους κοινωνικούς ρόλους των γυναικείων χαρακτήρων και τον τρόπο ψυχογράφησής τους. Αξιοποιώντας τα πορίσματα των προηγούμενων μελετών όσον αφορά την έφηβη στο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας, με την εργασία αυτή επιχειρούμε να διαφοροποιηθούμε ως προς το εξής: πρόθεσή μας είναι να μελετήσουμε την εικόνα της συγκριτικά, δηλαδή μεταξύ των ανδρικών και γυναικείων μυθιστορημάτων εφηβείας, από μια ενιαία σκοπιά, αυτήν του φύλου, δίνοντας την έμφαση στον έμφυλο τρόπο παρουσίασης της ηρωίδας, με άλλα λόγια εξετάζοντας εάν ο χαρακτήρας της δομείται σύμφωνα με τα έμφυλα στερεότυπα και τους έμφυλους ρόλους που συνδέονται με το γυναικείο φύλο ή εάν αυτά ανατρέπονται και γιατί. Επίσης εκτός από το νεοελληνικό μυθιστόρημα εφηβείας έχουμε συμπεριλάβει στο ερευνητικό υλικό και αντίστοιχα έργα από άλλες ευρωπαϊκές εθνικές λογοτεχνίες προκειμένου να αποκτήσουμε μια σφαιρικότερη απεικόνιση αυτής της ηρωίδας με

14 13 βάση ένα αντιπροσωπευτικό σύνολο από μυθιστορήματα εφηβικής ηλικίας τα γνωρίσματα των οποίων παραθέτουμε στην επόμενη παράγραφο. Στα μυθιστορήματα εφηβείας που απαρτίζουν το ερευνητικό corpus της εργασίας η έφηβη είναι ο πρωταγωνιστικός χαρακτήρας ή τουλάχιστον το δευτερεύον μυθοπλαστικό πρόσωπο. Ακόμα τα έργα αυτά ως είδος μοιράζονται και ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, όπως ότι στηρίζονται, σύμφωνα με τον Απόστολο Σαχίνη που εξετάζει τη νεοελληνική εκδοχή του είδους, «πάνω σε μια πλασματική, αλλά κοινά παραδεδεγμένη υπόθεση: την υπόθεση πως το παιδί είναι η ποίηση και πως η ποίηση είναι το παιδί» 11. Με βάση αυτή την υπόθεση εργάστηκαν οι πιο πολλοί ξένοι και σχεδόν όλοι οι νεοέλληνες πεζογράφοι που ασχολήθηκαν με την εφηβική ηλικία. Κίνητρο της συγγραφικής τους προσπάθειας στάθηκε η αναζήτηση της γοητείας, την ποίησης και της μαγείας που εκπέμπεται από αυτή την ηλικία 12. Τα υπόλοιπα γνωρίσματα του μυθιστορήματος εφηβείας είναι τα ακόλουθα: η ερωτική αφύπνιση των εφήβων αποτελεί το θέμα αυτών των μυθιστορημάτων, ο τόπος και ο χρόνος της ιστορίας εκτυλίσσεται στην εξοχή κατά την περίοδο του καλοκαιριού, οι έφηβοι ήρωες και ηρωίδες είναι μοναχικοί και ευαίσθητοι τύποι και τέλος οι πεζογράφοι προσπαθούν να αποδώσουν τη μαγεία αυτής της ηλικίας με ποιητικό τρόπο 13. Ωστόσο σε ένα από αυτά τα μυθιστορήματα, στο γερμανικό Η κόκκινη Zora και η συμμορία της του Kurt Held, η εφηβική ηλικία δεν αντιμετωπίζεται ως περίοδος ανεμελιάς και χαράς, καθώς η έφηβη πρωταγωνίστρια και η παρέα της ζουν στο 11 Απόστολος Σαχίνης, «Το μυθιστόρημα της εφηβικής ηλικίας» στο Η σύγχρονη πεζογραφία μας, Εστία, Αθήνα , Ό. π., Ό. π., 26.

15 14 περιθώριο της κοινωνίας, θύματα της κοινωνικής ανισότητας, εναντίον της οποίας αγωνίζονται. Ωστόσο τα προηγούμενα χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος εφηβείας δεν απουσιάζουν εντελώς, αφού η ερωτική αφύπνιση της ηρωίδας συνιστά θεματικό μοτίβο της ιστορίας, αν και δευτερεύον, ενώ η δράση ξετυλίγεται στην ύπαιθρο του παραθαλάσσιου χωριού Senj. Όμως ο πιο σημαντικός λόγος για να συμπεριλάβουμε το μυθιστόρημα αυτό στο ερευνητικό μας υλικό είναι η ενδιαφέρουσα περίπτωση της έφηβης η οποία ως αρχηγός μιας εφηβικής συμμορίας αγοριών αναλαμβάνει έναν παραδοσιακά ανδρικό ρόλο. Αναλυτικότερα το ερευνητικό corpus αποτελείται από τα ακόλουθα μυθιστορήματα εφηβικής ηλικίας τα οποία παραθέτουμε κατά χρονολογική σειρά. Το μυθιστόρημα του Larbaud θεωρείται το πρώτο, χαρακτηρισμένο από τη λογοτεχνική κριτική, μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας, ενώ το έργο της Κρανάκη είναι το τελευταίο που θα μπορούσε να ενταχθεί σε αυτό το είδος, καθώς μετά τον Β Παγκόσμιο πόλεμο διαφοροποιήθηκαν οι συνθήκες παραγωγής λογοτεχνικών έργων με ήρωες εφήβους, όπως θα δούμε σε κεφάλαιο αυτής της εργασίας που αφορά το εφηβικό μυθιστόρημα. Συγκεκριμένα πρόκειται για τα ακόλουθα ανδρικά μυθιστορήματα εφηβείας: η Φερμίνα Μάρκες (1911) του Valery Larbaud, Ο μεγάλος Μωλν (1913) του Alain-Fournier, Ο Απόγονος (1935) του Θανάση Πετσάλη Διομήδη, η Eroica (1938) του Κοσμά Πολίτη, ο Λεωνής (1940) του Γιώργου Θεοτοκά, Η κόκκινη Zora και η συμμορία της (1941) του Kurt Held, Το προμήνυμα (1943) του Αντώνη Βουσβούνη, η Αιολική Γη (1943) του Ηλία Βενέζη, το Ταξίδι με τον Έσπερο (1946) του Άγγελου Τερζάκη. Και τα αντίστοιχα γυναικεία: τα Άγουρα στάχυα (1923) της Colette, τα Σκονισμένα χρόνια (1927) και η Πρόσκληση στο βαλς (1932) της

16 15 Rosamond Lehmann, Τα ψάθινα καπέλα (1946) της Μαργαρίτας Λυμπεράκη και το Contre-temps (1947) της Μιμίκας Κρανάκη. Όσον αφορά το πρακτικό μέρος της εργασίας όπου γίνεται η ανάλυση των μυθιστορημάτων και το οποίο έπεται του θεωρητικού τμήματος, προτιμήσαμε την διαίρεση των έργων σε δυο μεγάλες ομάδες, με την πρώτη να περιλαμβάνει τα ανδρικά και τη δεύτερη τα γυναικεία μυθιστορήματα εφηβείας, αφού το πρώτο σε χρονολογία έκδοσης έργο του corpus ανήκει σε άνδρα συγγραφέα. Ειδικότερα η συγκριτική εξέταση των έργων με κριτήριο το φύλο του συγγραφέα παρέχει τη δυνατότητα να ανιχνεύσουμε τις συγκλίσεις ή τις αποκλίσεις όσον αφορά την εικόνα της έφηβης στα ανδρικά και γυναικεία μυθιστορήματα. Ακόμα κατά τη μελέτη των έργων ακολουθούμε τον κάθετο χρονολογικό άξονα αναλύοντας κάθε συγγραφέα μεμονωμένα, ενώ στα συμπεράσματα που ακολουθούν, επιχειρούμε να ομαδοποιήσουμε τα πορίσματα της έρευνάς μας ανάλογα με την εικόνα της έφηβης που προκύπτει. Ωστόσο στο κεφάλαιο όπου εξετάζονται τα ανδρικά μυθιστορήματα του υλικού μας παραβιάζεται κάπως η χρονολογική σειρά, καθώς η περίπτωση του γερμανικού έργου εξετάζεται τρίτη, αν και το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε ένα χρόνο μετά τον Λεωνή του Θεοτοκά, προκειμένου να μην διασπάσουμε την ομάδα των νεοελληνικών μυθιστορημάτων εφηβικής ηλικίας. Βέβαια προτού προχωρήσουμε στην καθαυτό ανάλυση των μυθιστορημάτων, παρουσιάζουμε συνοπτικά το ευρύτερο ιστορικό και λογοτεχνικό πλαίσιο της εποχής προκειμένου τα υπό εξέταση μυθιστορήματα να τοποθετηθούν στο πολιτισμικό περιβάλλον που τα παρήγαγε και να αναδειχθεί η θέση που κατέχουν σ αυτό, καθώς μάλιστα οι συγγραφείς τους ανήκουν σε διαφορετικές εθνικές λογοτεχνίες.

17 16 Πριν από την ανάλυση των μυθιστορημάτων προτάσσεται ένα θεωρητικό τμήμα που περιλαμβάνει τέσσερα κεφάλαια. Στο πρώτο από αυτά παρουσιάζουμε την ιστορική διαδρομή της εφηβείας ως έννοιας και στη συνέχεια την περιγράφουμε εστιάζοντας στα χρονικά όριά της αλλά κυρίως στις βασικές αλλαγές που συντελούνται στο σώμα και τον ψυχισμό των εφήβων. Το επόμενο κεφάλαιο πραγματεύεται την εφηβεία από τη σκοπιά της λογοτεχνίας. Δηλαδή αρχικά περιγράφεται το μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας και συγκεκριμένα οι παράγοντες στους οποίους οφείλεται η εμφάνισή του, τα βασικά του χαρακτηριστικά και οι διαφορές του από ένα συγγενές είδος, το Bildungsroman. Στη συνέχεια παρουσιάζεται η εφηβική λογοτεχνία ως ξεχωριστή κατηγορία της λογοτεχνικής παραγωγής και τέλος επιχειρείται η σύγκριση του μυθιστορήματος εφηβείας και του σύγχρονου εφηβικού μυθιστορήματος, καθώς διαφοροποιείται το πρώτο από το δεύτερο, μολονότι ο κοινός παρονομαστής και των δυο είναι οι έφηβοι και οι έφηβες που πρωταγωνιστούν στη μυθοπλασία. Προκειμένου να μελετήσουμε την εικόνα της έφηβης από τη σκοπιά του φύλου και συγκεκριμένα τη στερεοτυπική ή μη απεικόνισή της, υιοθετήσαμε ως μέθοδο προσέγγισης τη φεμινιστική κριτική η οποία χρησιμοποιεί το φύλο ως βασική κατηγορία ανάλυσης των πολιτισμικών φαινομένων. Η φεμινιστική κριτική είναι μια μέθοδος που χαρακτηρίζεται από διεπιστημονικότητα, καθώς οι θεωρητικές της αρχές προέρχονται από ποικίλα επιστημονικά πεδία όπως η ιστορία, η ψυχολογία, η ανθρωπολογία, η γλωσσολογία, η κοινωνιολογία, η λογοτεχνική κριτική. Έτσι καθώς τα έμφυλα στερεότυπα και οι έμφυλοι ρόλοι αποτελούν πεδίο μελέτης των κοινωνικών επιστημών (ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, ψυχολογία), το ερευνητικό μας υλικό προσεγγίζεται με μελέτες που προέρχονται από αυτές τις επιστήμες και

18 17 χαρακτηρίζονται από το φεμινιστικό τους προσανατολισμό. Γι αυτό το λόγο το τρίτο και τέταρτο κεφάλαιο της εργασίας απαρτίζουν το μεθοδολογικό της υπόβαθρο όπου αρχικά αποσαφηνίζεται εννοιολογικά η έννοια του φύλου, παρουσιάζονται τα βασικότερα ζητήματα που έχουν απασχολήσει τη λογοτεχνική φεμινιστική κριτική και κατόπιν περιγράφεται η έννοια των στερεότυπων και ειδικά των έμφυλων στερεότυπων και ρόλων. Συγκεκριμένα η φεμινιστική κριτική, που περιγράφεται στο τρίτο κεφάλαιο, ως απόρροια του δεύτερου κύματος του φεμινιστικού κινήματος που διεκδικούσε την κοινωνική, νομική και πολιτισμική ελευθερία και ισότητα των γυναικών, εξετάζει τη γυναίκα σε συνάρτηση με τα συστατικά στοιχεία της λογοτεχνικής δημιουργίας: τη γυναικεία συγγραφική δραστηριότητα και την αναθεώρηση του λογοτεχνικού κανόνα, την ανάδειξη ενός ιδιαίτερου γλωσσικού ύφους, την ανακάλυψη ενός διαφορετικού τρόπου ανάγνωσης της λογοτεχνίας από τις γυναίκες και τέλος την αντιμετώπιση της λογοτεχνίας ως έκφανση του πολιτισμού που παράγει και αναπαράγει τα έμφυλα στερεότυπα και τους παραδοσιακούς ρόλους που συνδέονται με το γυναικείο φύλο. Στο τέλος αυτού του τμήματος επιχειρείται μια σύντομη αποτίμηση των φεμινιστικών σπουδών. Τα στερεότυπα γενικά και ειδικότερα το περιεχόμενο και η λειτουργία των έμφυλων στερεότυπων και ρόλων που αφορούν το γυναικείο φύλο μας απασχολούν στο τέταρτο κεφάλαιο. Ως κοινωνικές αντιλήψεις που ταξινομούν τους ανθρώπους με βάση το φύλο, τα έμφυλα στερεότυπα λειτουργούν ανασταλτικά εγκλωβίζοντας τις γυναίκες σε στεγανά, αποδίδοντάς σ αυτές πάγιους ρόλους και ιδιότητες και υποβιβάζοντάς τις στη θέση του δεύτερου φύλου. Γι αυτό και στο τέλος αυτού του κεφαλαίου γίνεται αναφορά στους αγώνες του φεμινιστικού κινήματος για την ανατροπή αυτών των στερεότυπων, καθώς

19 18 αποτέλεσαν εμπόδιο για την γυναικεία χειραφέτηση εξαιτίας της αντοχής τους στον χρόνο. Τέλος η διατριβή ολοκληρώνεται με τα γενικά συμπεράσματα που θα προκύψουν από τη συγκριτική ανάγνωση ανδρικών και γυναικείων μυθιστορημάτων, αφού προηγηθεί σε ξεχωριστό κεφάλαιο η συνολική αποτίμηση της αναπαράστασης της έφηβης με βάση το φύλο του συγγραφέα. Κλείνοντας τούτο το εισαγωγικό κομμάτι της διατριβής θα ήθελα να εκφράσω τις οφειλές μου στους ανθρώπους χωρίς τη συνδρομή των οποίων η αποπεράτωση αυτής της εργασίας θα ήταν αδύνατη. Γι αυτό το λόγο θα ήθελα να ευχαριστήσω πρωτίστως την τριμελή επιτροπή: τον επόπτη καθηγητή μου, τον κ. Γεώργιο Φρέρη για την εύστοχη επιστημονική του καθοδήγηση, αλλά και την ηθική του συμπαράσταση σε όλα τα στάδια της εργασίας. Ξεχωριστές ευχαριστίες επίσης στους συνεπόπτες καθηγητές μου, την κ. Μένη Κανατσούλη για τις χρήσιμες υποδείξεις και τις κριτικές παρατηρήσεις της που βελτίωσαν το περιεχόμενο της διατριβής και τον κ. Ιωάννη Πάγκαλο για τις συμβουλές του σε ζητήματα της γερμανικής λογοτεχνίας αλλά και του έμφυλου λόγου. Ακόμα ευχαριστώ θερμά την οικογένειά μου για την υπομονή που έδειξε στους αναγκαστικά πολύωρους για την ολοκλήρωση της εργασίας «εγκλεισμούς» μου και τις φίλες Ζάνα και Σμαράγδα για τη στήριξη και την ενθάρρυνση που μου προσέφεραν στις όχι λίγες στιγμές απογοήτευσης και αδιεξόδου. Τέλος, είναι αυτονόητο πως κάθε είδους λάθη και παραλείψεις της διατριβής χρεώνονται αποκλειστικά σε μένα.

20 19 1.ΕΦΗΒΕΙΑ Αυτό το κεφάλαιο απαρτίζεται από δύο τμήματα. Στο πρώτο επιχειρούμε μια περιδιάβαση στην ιστορική διαδρομή της εφηβείας έτσι ώστε να αναδειχθεί η πολυσημία που χαρακτηρίζει το περιεχόμενο αυτής της έννοιας ανά εποχές και κατά τόπους. Το δεύτερο μέρος του κεφαλαίου ασχολείται με τον εννοιολογικό προσδιορισμό της εφηβείας, τη χρονική οροθέτησή της και την περιγραφή των γνωρισμάτων της, προκειμένου να τη διακρίνουμε από τις υπόλοιπες φάσεις της ανθρώπινης ανάπτυξης και να αναδείξουμε την ιδιαιτερότητά της. Α.Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ Η εφηβεία ως ιστορική έννοια αποτελεί μια κοινωνική και πολιτισμική κατασκευή και η ύπαρξη ενός και μοναδικού ορισμού, έγκυρου για όλες τις εποχές και όλους τους τόπους αγγίζει το ανέφικτο, κάτι που ισχύει και για τις υπόλοιπες φάσεις της ανθρώπινης ζωής, αλλά πολύ περισσότερο γι αυτήν. Η ιδιαιτερότητα της εφηβικής ηλικίας έγκειται στο ότι βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ της παιδικής εξάρτησης και της ενήλικης αυτονομίας και ότι πρόκειται για μια περίοδο συνεχών αλλαγών. Επιπλέον, η θέση της εντοπίζεται στη μεθόριο ανάμεσα στη σεξουαλική ανωριμότητα και το αντίθετό της, η χρονική της στιγμή συμπίπτει με την ανάπτυξη των διανοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου και τη διεκδίκηση εξουσίας και δύναμης. Η ρευστότητα που χαρακτηρίζει, λοιπόν, το περιεχόμενο της εφηβικής ηλικίας είναι υπεύθυνη για τις διαφορές που αυτή παρουσιάζει τόσο σε συγχρονικό όσο και σε

21 20 διαχρονικό επίπεδο με αποτέλεσμα κάθε εποχή και κάθε κοινωνία να αποτυπώνει το δικό της ίχνος στον προσδιορισμό της 14. Ας δούμε, κατ αρχάς, τις διαφορές που παρουσιάζει η έννοια της εφηβείας σε συγχρονικό επίπεδο, δηλαδή ανάμεσα στις πρωτόγονες και τις δυτικές κοινωνίες. Στις αποκαλούμενες αρχαϊκές κοινωνίες ( πρωτόγονες κοινωνίες στην Αφρική και την Αυστραλία, οι Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής) η εφηβεία συμπίπτει με την πρώιμη νεότητα, καθώς το άτομο δεν έχει γίνει ακόμα πλήρες μέλος της κοινωνίας και δεν έχει αφομοιώσει εντελώς τις ταυτότητες και τους ρόλους για τους οποίους εκείνη το προορίζει. Η κοινότητα προσδιορίζει το περιεχόμενο της ταυτότητας του νέου και προκειμένου το άτομο να εισαχθεί σε αυτήν ανώδυνα και με ασφάλεια, είναι απαραίτητο να υποστεί τις «τελετουργίες μύησης», δηλαδή κάποιες θεσμοθετημένες τελετές που έχουν επινοηθεί για το σκοπό αυτό. Αυτές λειτουργούν ως ασφαλιστικές δικλείδες που εξασφαλίζουν στους εφήβους την ομαλή ενσωμάτωσή τους στην κοινότητα, χωρίς τον κίνδυνο παρέκκλισης ή παρεκτροπής από τις κοινωνικές επιταγές και νόρμες. Η συμβολή της οικογένειας στη διαμόρφωση της ταυτότητας του νέου είναι υποβαθμισμένη, καθώς το ρόλο αυτό αναλαμβάνει η κοινότητα. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι στις πρωτόγονες κοινωνίες η εφηβεία δε συνιστά μια περίοδο ανακάλυψης του εαυτού και αυτοπραγμάτωσης, όπως συμβαίνει στις δυτικές κοινωνίες, αλλά σημαίνει την υποχρεωτική αποδοχή ενός συγκεκριμένου ρόλου, γεγονός που περιορίζει το άτομο στην ελευθερία επιλογών. Ωστόσο, ακόμα και στις δυτικές κοινωνίες που ο έφηβος έχει τη δυνατότητα να επιλέξει ανάμεσα σε πολλούς και ποικίλους ρόλους που του προσφέρονται, δυσκολεύεται εξαιτίας αυτής 14 Giovanni Levi Jean-Claude Schmitt (eds), A History of young people in the West, vol. I, Harvard University Press, Cambridge-Massachusetts 1997, 1-2.

22 21 της πληθώρας των επιλογών να καταλήξει σε μια ταυτότητα και μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη ζωή, που να τον καθοδηγεί στις κοινωνικές και ατομικές εκδηλώσεις του βίου του. Τέλος στις βιο- ή μεταβιομηχανικές κοινωνίες η είσοδος του νέου στην ενήλικη ζωή καθυστερεί, καθώς η διάρκεια της εφηβείας επιμηκύνεται εξαιτίας της αυξανόμενης συναισθηματικής και οικονομικής εξάρτησης των εφήβων από την οικογένεια 15. Οι σημασιολογικές διαφορές στην εννοιολόγηση της εφηβείας παρατηρούνται και σε διαχρονικό επίπεδο. Στην αρχαιότητα η λέξη έφηβος παραπέμπει στο τέλος της περιόδου που σήμερα αποκαλούμε εφηβεία και που τότε λεγόταν ήβη. Δηλαδή η εφηβεία τότε συνέπιπτε με την ολοκλήρωση της ήβης, η έναρξη της οποίας τοποθετούνταν με την εκδήλωση των εξωτερικών γνωρισμάτων του φύλου, αλλά το τέλος της καθοριζόταν από το νόμο, που ήταν διαφορετικός ανά περιοχή. Έτσι, για τα αγόρια το τέλος της ήβης στις ιωνικές πόλεις τοποθετείται στην ηλικία των δεκαέξι ετών, ενώ στις δωρικές κοινωνίες μόλις το αγόρι έκλεινε τα δεκαοκτώ. Για τα κορίτσια η εφηβεία τέλειωνε νωρίτερα από ό, τι για τα αγόρια και η λήξη της σήμαινε ότι είχε φτάσει η ώρα του γάμου 16. Ειδικότερα, στην αρχαία Αθήνα το χαρακτηριστικό γνώρισμα έναρξης της αντρικής εφηβείας ήταν η είσοδος των αγοριών στα γυμναστήρια ή την παλαίστρα, όπου παρέμεναν για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, ενώ άλλη βασική τους ενασχόληση ήταν η συμμετοχή τους σε φιλοσοφικές συζητήσεις. Οι διακριτοί ρόλοι για τα δύο φύλα ίσχυαν σε μεγάλο βαθμό με αποτέλεσμα η θέση των εφήβων να είναι πιο 15 Ηλίας Ε. Κουρκούτας, Η ψυχολογία του εφήβου: Θεωρητικά ζητήματα και κλινικές περιπτώσεις, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2001, Πέτρος Χαρτοκόλλης, «Ιστορική ανασκόπηση, Η εφηβεία από την αρχαιότητα ως σήμερα», στο Ο έφηβος και η οικογένεια, Ανθή Δοξιάδη-Τριπ-Εύη Ζαχαροπούλου (επιμ.), Εστία, Αθήνα 1985, 28.

23 22 προνομιακή σε σχέση με αυτή των κοριτσιών που ήταν προορισμένες να περνούν το μεγαλύτερο μέρος της μέρας τους στο σπίτι και μάλιστα στο γυναικωνίτη όπου προτεραιότητα είχαν οι γνώσεις για τη σωστή διαχείριση του οίκου τους, ενώ η εκμάθηση της ανάγνωσης και της γραφής, της μουσικής και του χορού περιοριζόταν σε ένα πολύ βασικό επίπεδο 17. Αντίθετα από την Αθήνα, στην αρχαία Σπάρτη η εξίσωση των δύο φύλων αποτελούσε πραγματικότητα, καθώς πρόθεση της πολιτείας ήταν να επιβάλλει στους εφήβους ένα σκληραγωγημένο τρόπο ζωής. Τα αγόρια στα κοινόβια διδάσκονταν πειθαρχία και περιφρόνηση για τον πόνο, προκειμένου να γίνουν δεινοί πολεμιστές. Παράλληλα τα κορίτσια ανατρέφονταν έτσι ώστε να μην εκδηλώνουν συναισθήματα που δεν ενέκρινε η πολιτεία και αθλούνταν για να γεννούν γερά παιδιά αφήνοντας τις οικιακές εργασίες στους είλωτες 18. Στην αρχαία Αθήνα η ενηλικίωση του εφήβου επικυρωνόταν δημόσια με μια επίσημη τελετή μπροστά στο λαό, στο ιερό της Αγραύλου, όπου ο νέος έδινε τον όρκο του εφήβου προκειμένου να εισέλθει στην πολιτική ζωή 19. Παρόμοια ήταν και η τελετή ενηλικίωσης στην αρχαία Ρώμη, κατά την οποία οι έφηβοι στην ηλικία των δεκαεπτά ετών φορούσαν το επίσημο ένδυμα ενηλικίωσης, την toga virilis, ενώ μόλις έκλειναν τα δεκαοκτώ τους χρόνια, οι έφηβοι συνοδευόμενοι από τους φίλους τους εισέρχονταν στην αγορά, γεγονός που σηματοδοτούσε την έναρξη της επίσημης δημόσιας δράσης τους, πρόσφεραν θυσία στο Καπιτώλιο και το όνομά τους γραφόταν στους επίσημους καταλόγους των πολιτών. Από εκείνη τη στιγμή και μετά 17 Ό. π., Ό. π., Γεώργιος Θ. Σακελλαρίου, Ψυχολογία του εφήβου, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1957, 37.

24 23 αναλάμβαναν πλήρως τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του Ρωμαίου πολίτη 20. Σύμφωνα με πληροφορίες που αποδίδονται στο Βάρρωνα η παιδική ηλικία (pueritia) διαρκούσε έως τα δεκαπέντε χρόνια, η εφηβεία (adulescentia) από τα δεκαπέντε ως τα τριάντα και η νεότητα (juventus) από τα τριάντα μέχρι τα σαράντα πέντε 21. Όσον αφορά το γυναικείο φύλο και σε αντίθεση με τα αγόρια, δεν υπήρχε καταληκτικό όριο στην εφηβεία, αλλά οι ταξινομήσεις καθορίζονταν με κριτήριο την κοινωνική ή την οικογενειακή κατάσταση. Έτσι, με βάση το δεύτερο κριτήριο, μια κατηγορία αφορούσε τις γυναίκες πριν από το γάμο, τις παρθένες (virgines), ενώ σύμφωνα με το πρώτο, όσες ήταν παντρεμένες ήταν οι σύζυγοι (uxores) και αυτές που είχαν αποκτήσει παιδιά ανήκαν στην ομάδα των ματρόνων (matronae). Ο μόνος όρος που δήλωνε την κατηγοριοποίηση με βάση την ηλικία ήταν αυτός που χρησιμοποιούνταν για τις ηλικιωμένες γυναίκες (anus). Η εξήγηση γι αυτή τη διαφορετική ταξινόμηση συνδέεται με την πλήρη εξάρτηση του γυναικείου φύλου από την αντρική εξουσία είτε επρόκειτο για αδερφό, πατέρα ή σύζυγο, οπότε η έμφαση δινόταν κυρίως στις σχέσεις των γυναικών με την οικογένεια, είτε τη δική τους είτε του συζύγου τους, και όχι τη διάκρισή τους με βάση την ηλικία 22. Κατά τα μεσαιωνικά χρόνια η έξοδος από την εφηβεία συμπίπτει με τη μύηση του νέου στο θεσμό της ιπποσύνης σύμφωνα με τον οποίο ο έφηβος θεωρείται πλέον ιππότης, ικανός για ιππασία και για να κερδίσει την εύνοια της μελλοντικής συζύγου του. Ο θεσμός αυτός προϋποθέτει μια περίοδο μαθητείας για τον έφηβο στην αυλή ενός ευγενούς, όπου ο νέος διδάσκεται τη χρήση των όπλων, τη φροντίδα των αλόγων 20 Ό.π., Giovanni Levi-Jean-Claude Schmitt (eds.), ό. π., Ό. π.,

25 24 του, τη διεκπεραίωση των ευθυνών οι οποίες περιλαμβάνουν και το σεβασμό προς το γυναικείο φύλο. Η περίοδος αυτή ξεκινούσε από την ηλικία των δεκαέξι, διαρκούσε τέσσερα χρόνια και η λήξη της σφραγιζόταν από μια τελετή κατά την οποία οι μελλοντικοί ιππότες, αποκαθαρμένοι από τις παλαιές τους αμαρτίες, δέχονταν τα δώρα του ιππότη, την περικεφαλαία, το ξίφος και την ασπίδα, σκύβοντας μπροστά στον αρχηγό της τελετής, ο οποίος τους έχριζε ιππότες δίνοντάς τους ένα ελαφρό χτύπημα στον ώμο με το σπαθί. Οι νέοι ιππότες ορκίζονταν πίστη στην εκκλησία και την πατρίδα και σεβασμό προς τις γυναίκες και τους φτωχούς 23. Η έννοια της ιπποσύνης μαζί με αυτήν του αυλικού έρωτα που χαρακτηρίζει τη λογοτεχνία του Μεσαίωνα κυρίως από τον ενδέκατο έως το δέκατο έκτο αιώνα και αφορά κατά κύριο λόγο τους νέους της τάξης των ευγενών, αποτελούν πηγή για την κατανόηση του συστήματος αξιών που διέπει τη ζωή τους 24. Επίσης, μια σημαντική πηγή πληροφοριών γι αυτή την ηλικία είναι η μεσαιωνική εικονογραφία όπου όμως και πάλι η αντιπροσώπευση των νέων της υπαίθρου είναι πολύ μικρή συγκριτικά με αυτή των νέων αριστοκρατών 25. Πάντως σ αυτή την περίπτωση είναι σαφής η διάκριση ανάμεσα σε ιππότες εφηβικής και νεανικής ηλικίας. Καθεμιά περίπτωση αναπαρίσταται με διαφορετικά χαρακτηριστικά και ξεχωριστή ενδυμασία και πολεμική εξάρτυση 26. Εξάλλου η διάκριση της εφηβείας από τη νεότητα φαίνεται πως ισχύει και κατά την περίοδο του Μεσαίωνα, καθώς υπάρχουν ηλικιακές ταξινομήσεις, κληροδοτημένες από την αρχαιότητα, σύμφωνα με τις οποίες η εφηβεία (adulescentia) καλύπτει την περίοδο από τα δεκατέσσερα έως τα είκοσι ένα ή είκοσι 23 Γεώργιος Θ. Σακελλαρίου, ό. π., Giovanni Levi-Jean-Claude Schmitt (eds.), ό. π., Ό. π., Ό. π., 226.

26 25 οκτώ και η νεότητα (juventus) από τα είκοσι ένα ή είκοσι οκτώ μέχρι τα τριάντα πέντε, όρια τα οποία ωστόσο παρέμεναν ρευστά και ασαφή 27. Η εφηβεία με την έννοια που της αποδίδουμε σήμερα, δηλαδή ως μια ξεχωριστή κοινωνική ομάδα με τα δικά της γνωρίσματα και με διάρκεια ζωής αρκετών ετών, υπολογίζεται ότι εμφανίστηκε το 18 ο ή το 19 ο αιώνα. Υποστηρίζεται, ακόμα, πως η αντίληψη για τη νεολαία ως επαναστατική ή περιθωριακή ομάδα σε σχέση με τον κόσμο των ενηλίκων είναι πρόσφατο φαινόμενο που χρονολογείται μετά το Β Παγκόσμιο πόλεμο 28. Κατά το 18 ο αιώνα μάλιστα, τον αιώνα των Φώτων, η εφηβεία έγινε το επίκεντρο ενός ξεχωριστού παιδαγωγικού ενδιαφέροντος, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι Διαφωτιστές είχαν συνειδητοποιήσει τη σπουδαιότητα της μόρφωσης στη διαμόρφωση του νέου ανθρώπου 29. Με προεξάρχοντα τον Jean Jacques Rousseau, οι Διαφωτιστές όπως ο Locke στην Αγγλία και ο J. B. Basedow στη Γερμανία πρότειναν παιδαγωγικές θεωρίες για την καλλιέργεια των δυνατοτήτων του παιδιού και την καλύτερη αξιοποίησή τους και έκαναν λόγο για την ιδιαίτερη ψυχοσύνθεσή του. Το έργο του Rousseau Αιμίλιος (Émile) αντιτίθεται σε μια παιδαγωγική παράδοση βασισμένη σε θεολογικές αρχές και υποστηρίζει την άποψη ότι το παιδί χρειάζεται προστασία από τις επιθέσεις της κοινωνίας, διότι είναι ένα ευαίσθητο πλάσμα. Η καλύτερη λύση είναι να παραμείνει το παιδί στις παρυφές της κοινωνίας και σε επαφή με τη φύση. Παράλληλα, οφείλουν οι ενήλικες να του παρέχουν τον κατάλληλο εξοπλισμό που θα του επιτρέψει να ζήσει στον πραγματικό κόσμο, όπου θα πορευτεί μόνο του πια, ανάλογα με την πνευματική και 27 Ό. π., Αλαίν Μπρακονιέ-Ντανιέλ Μαρτσελί, Τα χίλια πρόσωπα της εφηβείας, μτφρ. Σοφία Λεωνίδη, Καστανιώτης, Αθήνα 2002, Giovanni Levi-Jean-Claude Schmitt (eds.), vol. II, ό. π., 119

27 26 συναισθηματική βαθμίδα ανάπτυξής του 30. Στο ίδιο έργο, μάλιστα, συναντούμε μια ιδιαίτερα εύστοχη απεικόνιση της εφηβικής ηλικίας, στην οποία περιγράφονται με ενάργεια και παραστατικότητα οι συναισθηματικές διακυμάνσεις της: Όπως το μουγγρητό της θάλασσας αναγγέλλει την καταιγίδα πολύ ενωρίτερα, η θυελλώδης εκείνη εξέγερση αποκαλύπτεται από το θρόισμα των παθών που γεννιούνται. Μια υπόκωφη ζύμωση προειδοποιεί για την προσέγγιση του κινδύνου. Μία αλλαγή στη διάθεση, συχνά ξεσπάσματα, μία διαρκής πνευματική αναταραχή, καθιστούν σχεδόν αδύνατο να χαλιναγωγηθεί το παιδί. Κλείνει τα αυτιά του στη φωνή που το έκανε υπάκουο. Είναι σαν ένα λιοντάρι στα φουντώματά του. Δεν δίνει σημασία σ αυτόν που το καθοδηγεί, δεν θέλει πια να το εξουσιάζουν 31. Ωστόσο η εφηβική ηλικία ως ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της και τα προβλήματα που προκύπτουν κατά τη διάρκειά της, αποτέλεσε αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής εξέτασης μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο Αμερικανός ψυχολόγος Stanley Hall δημοσιεύει το δίτομο έργο του με τον τίτλο Εφηβεία, που αποτέλεσε το εφαλτήριο για την πληρέστερη κατανόηση και γνώση αυτής της ηλικίας. Αντίστοιχες μελέτες πραγματοποιούνται και στην Ευρώπη. Ενδεικτικά αναφέρουμε το έργο του Mendousse Η Ψυχή του Εφήβου, που εκδόθηκε στο Παρίσι 32, Η ψυχολογία της εφηβικής ηλικίας του Spranger ή το έργο του Burt The Young Delinquent ή αυτό της Αυστριακής Bühler Kindheit und Jugend 33. Επίσης ο Φρόυντ με το έργο του Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας υποστήριξε τον καθοριστικό ρόλο που παίζουν η παιδική και 30 Denise Escarpit, Η παιδική και νεανική λογοτεχνία στην Ευρώπη, Ιστορική επισκόπηση, μτφρ. Στέση Αθήνη, Καστανιώτης, Αθήνα 1995, Jean-Jacques Rousseau, Αιμίλιος ή περί αγωγής, τ. Β, βιβλίο 4 ο, μτφρ. Γιώργος Σπανός, επιμέλεια Πολυτίμη Γκέκα, Πλέθρον, Αθήνα 2002, Χαρά Γ. Νομικού, Εφηβεία, η ηλικία της επανάστασης, Λιβάνη, Αθήνα 2004, Γεώργιος Θ. Σακελλαρίου, ό. π., 42.

28 27 εφηβική ηλικία στη διαμόρφωση της σεξουαλικής ζωής του ενήλικα. Ειδικότερα, η παιδική σεξουαλική ζωή αποκτά την οριστική της, φυσιολογική μορφή χάρη στις μεταβολές που συντελούνται με την είσοδο στην εφηβεία. Σε αυτή την ηλικία η σεξουαλική ορμή προσανατολίζεται προς έναν καινούριο στόχο, η επίτευξη του οποίου απαιτεί τη συνεργασία όλων των μερικών ορμών, ενώ η γεννητική ζώνη αποκτά ηγετικό ρόλο ανάμεσα στις ερωτογενείς ζώνες. Ακόμα, ο Φρόυντ καταλήγει στη διαπίστωση ότι η σεξουαλική ανάπτυξη γίνεται με διαφορετικό τρόπο στα δύο φύλα, καθώς ο νέος σεξουαλικός στόχος δίνει στα δύο φύλα πολύ διαφορετικές λειτουργίες 34. Πάντως από το 1960 και μετά το ερευνητικό ενδιαφέρον για την εφηβεία αυξήθηκε κατακόρυφα με αποτέλεσμα ποικίλα άρθρα και μελέτες, εταιρείες και ειδικές μονάδες με επίκεντρο τον έφηβο, επιστημονικά περιοδικά να ασχολούνται συστηματικά με αυτή τη φάση της ανθρώπινης εξέλιξης 35. Πολλές επιστήμες πλέον συνεισφέρουν στη μελέτη αυτής της ηλικίας, από διαφορετική σκοπιά η καθεμιά. Η Ιατρική την εξετάζει από τη σκοπιά της φυσιολογίας, η Κοινωνιολογία εκτιμά την επίδραση της κοινωνίας στους εφήβους, η Ψυχολογία και η Ψυχανάλυση μελετούν τις ψυχολογικές αναστατώσεις τους. Επίσης η εφηβεία ως ηλικία εκμάθησης έλκει το ενδιαφέρον της Παιδαγωγικής, ενώ η Εθνολογία εστιάζει το ενδιαφέρον της στην πολιτιστική διάστασή της και στη σύνδεσή της με τελετουργίες και κοινωνικούς κώδικες. Τέλος το ερώτημα που διατυπώνει επίμονα η Ιστορία απέναντι στην εφηβική ηλικία είναι αν η περίοδος αυτή έχει μια διαχρονική παρουσία ή αν αποτελεί επινόηση της σύγχρονης εποχής Σίγκμουντ Φρόυντ, ό. π., Ηλίας Κουρκούτας, ό. π., Αλαίν Μπρακονιέ-Ντανιέλ Μαρτσελί, ό. π.,

29 28 Συνοψίζοντας, διαπιστώνουμε πως η εφηβεία ως βιολογικό φαινόμενο ταυτίζεται με τις βιοσωματικές αλλαγές της ήβης, αλλά ως πολιτισμικό φαινόμενο αποκτά διαφορετικές σημασιολογικές αποχρώσεις ανάλογα με την εποχή και την κοινωνία. Έτσι κατά την αρχαιότητα και το μεσαίωνα οι έφηβοι προετοιμάζονταν για τους ενήλικους ρόλους που θα αναλάμβαναν με την ενηλικίωσή τους και οι οποίοι ήταν προαποφασισμένοι από την κοινότητα, στοιχείο που μας παραπέμπει στην αντίληψη των πρωτόγονων κοινωνιών γι αυτή την ηλικία. Το τέλος της εφηβείας, επίσης, σηματοδοτούσαν επίσημες τελετές και τα χρονικά όρια της εφηβείας ποίκιλαν από εποχή σε εποχή, ανάλογα με τα όρια που επέβαλλε η πολιτεία. Ωστόσο, η αντίληψη που αντιμετωπίζει αυτή την ηλικία ως μια περίοδο διαμόρφωσης του εαυτού και μιας διακριτής ταυτότητας με τα ιδιαίτερα σωματικά, πνευματικά και ψυχικά χαρακτηριστικά της, αποτελούν πρόσφατο φαινόμενο. Μόλις τον 18 ο αιώνα δόθηκε έμφαση στην ψυχοσύνθεση των εφήβων και στη σημασία της αγωγής τους, ενώ από τον 20ό αιώνα αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης πληθώρας επιστημών. Β.ΟΡΙΣΜΟΣ, ΟΡΙΑ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ Τι είναι όμως εφηβεία; Ο Herbert Martin στο βιβλίο του Ψυχολογικά προβλήματα εφηβικής ηλικίας υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει ένας σύντομος και ακριβής ορισμός για τον όρο αυτό, διότι η εφηβεία είναι μια έννοια σημασιολογικά φορτισμένη από ποικίλες συνδηλώσεις 37. Η εννοιολογική ασάφεια του όρου αντιδιαστέλλεται με το σαφές περιεχόμενο των όρων «παιδική ηλικία» και «ωριμότητα». Ο πρώτος υποδηλώνει τα άτομα που «είναι απόλυτα εξαρτημένα από τους γονείς τους σε όλα», ενώ ο δεύτερος αφορά τους ενήλικες που είναι 37 Herbert Martin, Ψυχολογικά προβλήματα εφηβικής ηλικίας, Αναστασία Καλαντζή Αζίζι (επιμ.), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1992, 20.

30 29 «ανεξάρτητοι και ικανοί να φροντίζουν μόνοι τους τον εαυτό τους» 38. Έμμεσα, λοιπόν, συνάγεται ότι η εφηβεία είναι μια ενδιάμεση περίοδος μεταξύ εξάρτησης και ανεξαρτησίας και ειδικότερα σύμφωνα με τον Martin ο όρος «εφηβεία» συνδέεται με την «ψυχολογική ανάπτυξη του ατόμου» η οποία έχει την αφετηρία της στην «ήβη», δηλαδή τις «βιοσωματικές αναπτυξιακές διαδικασίες» 39. Το μεταβατικό χαρακτήρα αυτής της ηλικίας επισημαίνει και η Φρανσουάζ Ντολτό, καθώς τη χαρακτηρίζει ως ένα πέρασμα από την παιδική στην ώριμη ηλικία. Η σπουδαιότητα αυτής της περιόδου για τον άνθρωπο γίνεται αντιληπτή, όταν η Ντολτό την παρομοιάζει με μια «δεύτερη γέννηση», κατά την οποία οι έφηβοι εγκαταλείπουν την οικογενειακή προστασία, όπως το βρέφος αποσυνδέεται από το μητρικό πλακούντα. Οι αλλαγές που συντελούνται είναι τόσο γρήγορες, ώστε οι έφηβοι δεν είναι πάντα έτοιμοι να τις υποστούν, αλλά παράλληλα έχουν την επίγνωση ότι η παιδική τους ηλικία έχει χαθεί ανεπιστρεπτί και ότι πρέπει να προχωρήσουν 40. Ο Ιωάννης Παρασκευόπουλος προτείνει έναν πιο περιεκτικό ορισμό σύμφωνα με τον οποίο η εφηβεία είναι μια περίοδος ανάπτυξης που διαρκεί επτά έως οκτώ έτη και περικλείει αλλαγές που αφορούν και τους τέσσερις τομείς της ανάπτυξης, το βιοσωματικό, το γνωστικό, το συναισθηματικό και τον κοινωνικό τομέα. Πρόκειται για μια έννοια ευρύτερη από την ήβη, την οποία συμπεριλαμβάνει. Η πρώτη καλύπτει χρονικά την περίοδο μεταξύ της παιδικής και ώριμης ηλικίας, ενώ η δεύτερη είναι η 38 Ό.π., Ό.π., Φρανσουάζ Ντολτό-Κατρίν Ντολτό-Τολίτς, Έφηβοι, προβλήματα και ανησυχίες, Πατάκης, Αθήνα 1998, 15.

31 30 κορυφαία και πιο χαρακτηριστική πλευρά της εφηβείας, αλλά αφορά μόνο το βιολογικό κομμάτι αυτής της περιόδου 41. Σχετικά με τα χρονικά όρια της εφηβείας ισχύει η αντίληψη ότι η εφηβεία καλύπτει τη δεύτερη δεκαετία του ατόμου για ένα διάστημα που διαρκεί επτά ή οκτώ χρόνια. Στα κορίτσια ξεκινά από το ενδέκατο έτος και στα αγόρια από το δέκατο τρίτο και ολοκληρώνεται και για τα δυο φύλα με το κλείσιμο της δεύτερης δεκαετίας του ανθρώπου. Τα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά που χαρακτηρίζουν την εφηβεία συντελούνται σε δυο ξεχωριστές φάσεις: α) στην κυρίως εφηβεία (από το ενδέκατο έως το δέκατο έκτο έτος περίπου) παρουσιάζονται και σχηματίζονται όλες οι καινούριες θεμελιακές βιοσωματικές αλλαγές της ήβης και οι νέες γνωστικές δομές που μεταμορφώνουν το παιδί σε ενήλικα, β) στην εφηβική νεότητα (από το δέκατο έκτο ως το εικοστό έτος περίπου) κατά την οποία το άτομο προσπαθεί να αποδεχτεί τον καινούριο βιοσωματικό και γνωστικό εαυτό, τη νέα κοινωνική πραγματικότητα της εφηβικής ζωής και να ενταχθεί στην ενήλικη ζωή 42. Στην προηγούμενη παράγραφο έγινε λόγος για τα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της εφηβείας, τα οποία παρουσιάζουμε στη συνέχεια συνοπτικά κατά τομέα. Στο βιοσωματικό τομέα η περίοδος αυτή θεωρείται το σημαντικότερο βιολογικό γεγονός μετά τη γέννηση, καθώς συντελούνται απότομες και καθολικές αλλαγές σε όλες τις παραμέτρους του σώματος: «ύψος, βάρος, αναλογίες, περίγραμμα, θέση και λειτουργία οργάνων και οργανικών συστημάτων, με κορυφαία 41 Ιωάννης Παρασκευόπουλος, Εξελικτική Ψυχολογία, Εφηβική ηλικία, τ. Δ, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1984, Ό. π., 15-16

32 31 βιολογική σωματική μεταβολή την ωρίμαση της γενετήσιας λειτουργίας» 43. Συγκεκριμένα οι αλλαγές παρατηρούνται στη δυσανάλογη αρχικά ανάπτυξη των άκρων του σώματος, στα χαρακτηριστικά του προσώπου και στην εκδήλωση αυξημένης τριχοφυίας. Στα αγόρια η ήβη διαρκεί φυσιολογικά τρία χρόνια και η εκσπερμάτιση αποτελεί μία από τις βασικότερες ενδείξεις της, ενώ για τα κορίτσια ξεκινά νωρίτερα, σηματοδοτείται από την αύξηση των εξωτερικών και εσωτερικών γεννητικών οργάνων και την εμφάνιση της εμμηνορυσίας 44. Ακολουθεί ο νοητικός τομέας όπου ο τρόπος με τον οποίο ο έφηβος αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει τον κόσμο αλλάζει, καθώς εμφανίζονται οι αφαιρετικές ή τυπικές νοητικές πράξεις. Αν ο χώρος του «συγκεκριμένου και υπαρκτού» ανήκει στην παιδική ηλικία, η σκέψη της εφηβικής ηλικίας κινείται στο πεδίο του «πιθανού, των υποθέσεων και των θεωριών» 45. Αυτή η αλλαγή στη σκέψη βοηθά τον έφηβο να κάνει υποθέσεις, να επεξεργάζεται ποικίλα θεωρητικά σχήματα για την επίλυση προβλημάτων, να προτείνει εναλλακτικές λύσεις, να αξιολογεί την ανθρώπινη συμφορά σύμφωνα με προσωπικά κριτήρια. Η πραγματικότητα πια δεν είναι μια και μοναδική, αλλά μια από τις πολλαπλές εκδοχές της. Η αμφισβήτηση και ο σκεπτικισμός προστίθενται στο νοητικό εξοπλισμό του εφήβου προκειμένου να σταθεί κριτικά στα δεδομένα της πραγματικότητας και να επεξεργαστεί νέες οπτικές θέασης του κόσμου Ό. π., Χαρά Γ. Νομικού, ό. π., Ιωάννης Παρασκευόπουλος ό. π., Ό. π., 17.

33 32 «Ψυχικός αναβρασμός, μεγάλη ένταση και αστάθεια της ψυχικής διάθεσης» αποτελούν τα κύρια γνωρίσματα του συναισθηματικού τομέα. «Η συναισθηματική ζωή του εφήβου περιγράφεται ως μια ζωή γεμάτη μεταπτώσεις και ταλαντεύσεις ανάμεσα σε αντιφατικές και συγκρουόμενες διαθέσεις όπως μεταξύ υπερδιέγερσης και λήθαργου, πάθους και αδιαφορίας, χαράς και κατήφειας, φιλίας και εχθρότητας, ευφορίας και μελαγχολίας». Οι βιολογικές αλλαγές της ήβης και κυρίως οι ορμονικές είναι υπεύθυνες γι αυτές τις συναισθηματικές μεταπτώσεις. Σε αυτές τις αλλαγές ο Φρόυντ προσθέτει την «αφύπνιση της σεξουαλικότητας» και τις εντάσεις που προκαλούνται ανάμεσα «στις βιολογικές ενστικτώδεις απαιτήσεις του Εκείνο και στους κοινωνικούς περιορισμούς του Υπερεγώ». Υπάρχει όμως και η αντίθετη άποψη σύμφωνα με την οποία η εφηβεία δε χαρακτηρίζεται καθόλου από ψυχικό αναβρασμό, αλλά είναι μια αναπτυξιακή περίοδος «πειθαρχημένη και ομαλή, κατά την οποία εμφανίζονται, ωριμάζουν και διαμορφώνονται βαθμιαία τα νέα εφηβικά ενδιαφέροντα, καινούριες λειτουργίες και ενασχολήσεις 47. Τέλος, στον κοινωνικό τομέα ο έφηβος νιώθει έντονα την τάση να αποκοπεί από την οικογένεια και να αυτονομηθεί από τη μια μεριά, ενώ από την άλλη η επιθυμία του για ένταξη στην ομάδα των συνομηλίκων και αποδοχή από αυτήν τον οδηγεί κάποτε στην άκριτη υποταγή και συμμόρφωσή του σ αυτήν. Ειδικότερα, καινούριοι ρόλοι και νέες ευθύνες τον περιμένουν στο πλαίσιο της οικογένειας, καθώς δε θεωρείται ακόμα ενήλικας αλλά ούτε και είναι πια παιδί. Παράλληλα αρχίζει και προετοιμάζεται για την επαγγελματική του πορεία, ενώ η συμμετοχή του σε μια ομάδα του επιτρέπει αφενός να κάνει συγκρίσεις ανάμεσα στον εαυτό του και 47 Ό. π.,

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία. Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307. Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth.

Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία. Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307. Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth. Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307 Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο και 2 ο Μονάδες ECTS: 6

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι,

www.psychologyonline.gr Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Newsletter Αθλητικής Ψυχολογίας, Ιανουαρίου Φεβρουαρίου 2009 Αγαπητοί Φίλοι, Μετά την σύντοµη ανάπαυλα των Χριστουγεννιάτικων διακοπών µας, έφτασε ένας ορεξάτος και Ολόφρεσκος Νέος Χρόνος που κουβαλά µαζί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι

Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Γιατί πρωτοκάνουν σεξ οι έφηβοι Αλέξανδρος Ζησόπουλος Ουρολόγος ΕΦΗΒΕΙΑ Η εξελικτική διεργασία στη ζωή του ανθρώπου που αρχίζει ''βιολογικά'' µε τις µεταβολές της φυσιολογίας της ήβης και τελειώνει ''ψυχολογικά''

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία: Μια καταιγίδα στη ζωή;»

«Εφηβεία: Μια καταιγίδα στη ζωή;» «Εφηβεία: Μια καταιγίδα στη ζωή;» Η εφηβεία αποτελεί μία μεταβατική περίοδο στη ζωή του ανθρώπου. Αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Κατά τη διάρκειά της συντελούνται

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΑΠΟΤΥΧΙΑ, ΤΟΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΑΠΟΤΥΧΙΑ, ΤΟΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ, ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΩΝ ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΑΠΟΤΥΧΙΑ, ΤΟΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟ ΑΝΑΛΦΑΒΗΤΙΣΜΟ ΚΑΙ ΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

Συναισθηματική Νοημοσύνη: Ορισμός, δομή, μοντέλα, μέσα αξιολόγησης

Συναισθηματική Νοημοσύνη: Ορισμός, δομή, μοντέλα, μέσα αξιολόγησης Συναισθηματική Νοημοσύνη: Ορισμός, δομή, μοντέλα, μέσα αξιολόγησης Νοημοσύνη; Ικανότητα διεκπεραίωσης γνωστικών λειτουργιών (μνήμη, προσοχή, αντίληψη, μάθηση, αφαιρετική σκέψη, ομιλία, κλπ.) Αξιολογείται

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις αισθήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 18/5/2015 Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές και αποδίδονται για να διευκολύνουν τους μαθητές να κατανοήσουν το σύνολο του διαγωνίσματος και απόλυτα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 13 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 15 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ 23 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΟΥ 24 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 25

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 13 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 15 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ 23 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΟΥ 24 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 13 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 15 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ 23 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΟΥ 24 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 25 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΙΝ

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α )

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΕΠΑΛ (Ομάδα Α ) (Οι απαντήσεις είναι ενδεικτικές και προσαρμοσμένες στις δυνατότητες γραφής των μαθητών της Γ Λυκείου.) (Πλαγιότιτλοι - κύρια σημεία του κειμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Το Τμήμα Ψυχολογίας Α.Π.Θ. Χριστίνα Αθανασιάδου, λέκτορας

Το Τμήμα Ψυχολογίας Α.Π.Θ. Χριστίνα Αθανασιάδου, λέκτορας Το Τμήμα Ψυχολογίας Α.Π.Θ. Χριστίνα Αθανασιάδου, λέκτορας Σημαντικά στοιχεία Το μεγαλύτερο ποσοστό των ψυχολόγων αυτοαπασχολείται. Οι ευκαιρίες απασχόλησης για όσους/ες δεν έχουν μεταπτυχιακή εξειδίκευση

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ - ΤΕΕ/ΣΕΚ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ - ΤΕΕ/ΣΕΚ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΑΡΧΙΚΗΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ 2000-2006 ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Κατηγορία Πράξης 4.1.1.δ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΙΣΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο»

«Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» «Εθισμός και εξάρτηση από το διαδίκτυο» Σχολείο: Γενικό Λύκειο Παραλίας Τάξη: Α 4 Σχ.Έτος:2012 Ομάδα: 4 η Μέλη υποομάδας: 1.Κοντοπούλου Σωτηρία 2.Μπαζάρογλου Γεωργία 3.Μπόμπου Μαρία 4.Φιλιποππούλου Αγγελική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Σχήμα 20: Τύποι πληθυσμιακών πυραμίδων

Σχήμα 20: Τύποι πληθυσμιακών πυραμίδων IV.3. Οι πληθυσμιακές πυραμίδες Στην ανάλυση των πληθυσμιακών δομών κεντρικό ρόλο έχουν οι πληθυσμιακές πυραμίδες και οι αποκαλούμενοι δομικοί δείκτες. Η κατανομή του συνόλου των ατόμων ενός πληθυσμού

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου:

Γλωσσάρι Αναπηρίας. Αντί προλόγου: Γλωσσάρι Αναπηρίας Αντί προλόγου: Το γλωσσάρι συντάχθηκε με κύριο στόχο την ενημέρωση του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά το σύνδρομο Down, αλλά και τα δικαιώματα των παιδιών με αναπηρία. Δυστυχώς η κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ

Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Η ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ Ο ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Η

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Μάριος Βρυωνίδης 5ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο ΟΕΛΜΕΚ - ΠΟΕΔ ΟΛΤΕΚ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ «Φύλο και Εκπαίδευση : Μια εξίσωση ισότητας» Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή

Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Μισθολογικές διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών στην Ελλάδα Ανισότητες: από την καταγραφή στην ανατροπή Η μελέτη της Ευαγγελίας Παπαπέτρου για την απασχόληση - ανεργία και τις μισθολογικές διαφορές ανδρών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ . ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Έτος Ίδρυσης: 7 ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΣΥΝΘΕΣΗ ΔΕΠ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ).... ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΔΕΠ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΒΑΘΜΙΔΑ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ)....

Διαβάστε περισσότερα

12/5/2015 Ι ΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ

12/5/2015 Ι ΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ Ι ΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ 1 ΕΦΗΒΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ 2 Εφηβεία είναι η περίοδος της αύξησης και της ανάπτυξης του ατόμου κατά την ο- ποία συμβαίνουν σημαντικές μεταβολές στο σώμα, στη συμπεριφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45

ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ. Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007. ώρα 9.30-14.45 ΗΜΕΡΙΔΑ Η ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ Παρασκευή 23 Νοεμβρίου 2007 ώρα 9.30-14.45 Αμφιθέατρο «Ι. Δρακόπουλος» Κεντρικό κτήριο Πανεπιστημίου Αθηνών (Πανεπιστημίου 30) ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συμβουλευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία

Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία Λεξικός δανεισμός και ειδικά λεξιλόγια Πρόταση για διαθεματική διδασκαλία ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγικό μέρος 2. Ειδικά λεξιλόγια και λεξικός δανεισμός 2.1.Διδακτικές προτάσεις 3. Παράδειγμα διδακτικής εφαρμογής

Διαβάστε περισσότερα

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ . ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Έτος Ίδρυσης: 9 ΠΑΛΙΕΡΑΚΗ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.). Η κατά φύλο σύνθεση των μελών ΔΕΠ (Συνολικά στοιχεία). Κατανομή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το Βιολί Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Περίληψη Στην

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ

ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ ΤΕΙ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗΣ Εισαγωγή στην Αρχειονομία 1 ο Μάθημα Μια πρώτη ματιά... Κοινωνία της Πληροφορίας Η Η σημερινή εποχή χαρακτηρίζεται ως η εποχή της πληροφορίας.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή:

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή: ΕΥΤΕΡΑ * Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό, είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να αναπτύσσονται,

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία.

Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Έρευνα: Γνώσεις και στάσεις των μαθητών/τριών του Λυκείου Αγίου Γεωργίου Λακατάμειας σχετικά με την σεξουαλική και αναπαραγωγική τους υγεία. Οικογενειακή Αγωγή Ι Σχολική Χρονιά: 2007 2008 Καθηγήτρια Οικιακής

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΦΕΚ

ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΦΕΚ ΠΙΣΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΟΧΗ ΤΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΙΤΑΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΦΕΚ 2986/5 Νοεμβρίου 2014 Οι απόφοιτοι του Τμήματος Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής.

Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Αγαπητές/οί συνάδελφοι, σε αυτό το τεύχος σας προτείνουµε µερικά ενδιαφέροντα βιβλία που αφορούν βασικές αρχές της Συµβουλευτικής. Arist Von Schlippe, Jochen Schweitzer επιµέλεια: Βιργινία Ιωαννίδου µετάφραση:

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις

Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις LOGO Γεωτεχνικό Επιμελητήριο Ελλάδας Παράρτημα Ανατολικής Μακεδονίας Σέρρες, 17/10/2010 Η δια βίου μάθηση ως εκπαιδευτική πολιτική: κρίσιμα ζητήματα και προτάσεις Δρ. Γεώργιος A. Κουλαουζίδης Μαθηματικός

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Εφηβεία

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Εφηβεία ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Εφηβεία Η εφηβεία αποτελεί μία μεταβατική περίοδο στη ζωή του ανθρώπου, η οποία αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Κατά τη διάρκειά της, συντελούνται

Διαβάστε περισσότερα

Δομές Κοινωνικής Υποστήριξης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, στην Ελλάδα

Δομές Κοινωνικής Υποστήριξης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, στην Ελλάδα Δομές Κοινωνικής Υποστήριξης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, στην Ελλάδα Σίμος Δανιηλίδης, Δήμαρχος Συκεών Πρόεδρος Επιτροπής Κοινωνικής Πολιτικής Αλληλεγγύης και Απασχόλησης της Κεντρικής Ένωσης Δήμων και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010

, Ph.D. SYLLABUS 2009-2010 ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΣΤΙΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ ΥΓΕΙΑΣ Γ. Κουλιεράκης, Ph.D. Ψυχολόγος της Υγείας SYLLABUS Ακαδηµαϊκό Έτος 2009-2010 ΒΑΣΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ M. Robin DiMatteo

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος

Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Σακχαρώδης διαβήτης και οικογένεια Δημ. Θ. Καραμήτσος Ομ. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διάγνωση διαβήτη Σε μεσήλικα Σε ηλικιωμένο Σε παιδί ή έφηβο Διαβήτης σε ενήλικες και υπερήλικες Ενήλικας ή Ηλικιωμένος

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

EU Kids Online II: Ευρήματα. Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

EU Kids Online II: Ευρήματα. Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών EU Kids Online II: Ευρήματα Δρ. Λίζα Τσαλίκη Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών Το πρόγραμμα EU Kids Online II Το θεματικό δίκτυο EU Kids Online II: Enhancing Knowledge Regarding European Children

Διαβάστε περισσότερα

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία

Σεπτ 2011 - Αυγ 2013. Καινοτοµία Παρουσίαση Προγράµµατος σε Διδασκαλικό Σύλλογο Δηµοτικού Σχολείου Αγ. Αντωνίου Αξιοποίηση Λαϊκών Ιστοριών της Κύπρου για Προώθηση της Διαπολιτισµικής Εκπαίδευσης Σεπτ 2011 - Αυγ 2013 Δίκτυο συνεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας

3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας 3.2 Η εμπειρική προσέγγιση της προσφοράς εργασίας - Η επίδραση της ζήτησης επί της προσφοράς εργασίας Η νεοκλασική θεωρία της προσφοράς εργασίας που αναπτύξαμε προηγουμένως υποστηρίζει ότι οι επιλογές

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Ηγεσία. Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη. Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Ηγεσία Ενότητα 5: Τα συστατικά στοιχεία του ηγέτη Δρ. Καταραχιά Ανδρονίκη Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα