ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ Δ. ΣΑΒΒΙΔΟΥ Η έφηβη στο ευρωπαϊκό και νεοελληνικό μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας ( ) ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΦΡΕΡΗΣ ΜΕΛΗ: ΜΕΝΗ ΚΑΝΑΤΣΟΥΛΗ, ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2014

2 1 Στους μαθητές μου

3 2

4 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ.. 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΕΦΗΒΕΙΑ 19 Α.Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ. 19 Β.ΟΡΙΣΜΟΣ, ΟΡΙΑ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ. 28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Η ΕΦΗΒΕΙΑ ΣΤΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ. 40 Α.ΤΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. 40 Β.ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ: ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΕΙΔΟΛΟΓΙΚΗΣ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ 54 Γ.ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟ ΕΦΗΒΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ.. 60 Δ.ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ: ΣΥΓΚΛΙΣΕΙΣ-ΑΠΟΚΛΙΣΕΙΣ 66 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3. ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ: Η ΠΡΟΟΠΤΙΚΗ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ Α.ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ 77 Β.ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΕΣ ΣΠΟΥΔΕΣ.. 90 Γ.ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗ ΚΡΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ/ΕΦΗΒΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ 106 Δ.ΑΠΟΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΕΜΙΝΙΣΤΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4. ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ Α.ΟΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΙΤΙΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΩΝ Β.ΕΜΦΥΛΑ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΑ-ΕΜΦΥΛΟΙ ΡΟΛΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΑΝΔΡΙΚΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Α.ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟ ΤΟΠΙΟ ΣΤΗ ΓΑΛΛΙΑ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΟΝ Α ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΟΛΕΜΟ. 131 Β.VALERY LARBAUD, ΦΕΡΜΙΝΑ ΜΑΡΚΕΣ (1911)..132 Γ.ALAIN-FOURNIER, Ο ΜΕΓΑΛΟΣ ΜΩΛΝ (1913).148 Δ. Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΤΗΣ ΕΞΟΡΙΑΣ: KURT HELD, Η ΚΟΚΚΙΝΗ ZORA ΚΑΙ Η ΣΥΜΜΟΡΙΑ ΤΗΣ (1941). 157 Ε.Η ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 30: ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΑ ΣΥΜΦΡΑΖΟΜΕΝΑ. 171

5 4 ΣΤ.ΘΑΝΑΣΗΣ ΠΕΤΣΑΛΗΣ-ΔΙΟΜΗΔΗΣ, Ο ΑΠΟΓΟΝΟΣ (1935) Ζ.ΚΟΣΜΑΣ ΠΟΛΙΤΗΣ EROICA (1938) 185 Η.ΓΙΩΡΓΟΣ ΘΕΟΤΟΚΑΣ ΛΕΩΝΗΣ (1940). 202 Θ.ΗΛΙΑΣ ΒΕΝΕΖΗΣ, ΑΙΟΛΙΚΗ ΓΗ (1943) 217 Ι.ΑΝΤΩΝΗΣ ΒΟΥΣΒΟΥΝΗΣ- ΠΡΟΜΗΝΥΜΑ (1943). 235 ΙΑ.ΑΓΓΕΛΟΣ ΤΕΡΖΑΚΗΣ ΤΑΞΊΔΙ ΜΕ ΤΟΝ ΕΣΠΕΡΟ (1946). 246 ΙΒ.ΑΝΔΡΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6. ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. 268 Α.ΤΑ ΤΑΡΑΓΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟΥ. 268 Β.ΓΑΛΛΙΚΟΣ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ. 270 Γ.COLETTE- ΑΓΟΥΡΑ ΣΤΑΧΥΑ (1923). 271 Δ. Η ROSAMOND LEHMANN ΚΑΙ Ο ΑΓΓΛΙΚΟΣ ΜΟΝΤΕΡΝΙΣΜΟΣ 301 Ε.ΣΚΟΝΙΣΜΕΝΑ ΧΡΟΝΙΑ (1927) ΣΤ.ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΕ ΒΑΛΣ (1932). 329 Ζ. Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΕΖΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΤΑ ΤΑ ΜΕΤΑΠΟΛΕΜΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ. 349 Η.ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΛΥΜΠΕΡΑΚΗ, ΤΑ ΨΑΘΙΝΑ ΚΑΠΕΛΑ (1946) 353 Θ.ΜΙΜΙΚΑ ΚΡΑΝΑΚΗ, CONTRE-TEMPS (1947) 397 Ι.ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ-ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 424 ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΑ ΕΦΗΒΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ 443 ΔΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ. 457 ΠΕΡΙΛΗΨΗ ABSTRACT. 461

6 5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Μολονότι η εφηβεία αποτελεί διαχρονικά ένα από τα αναπτυξιακά στάδια του ατόμου, μόλις τον 20ό αιώνα αποτέλεσε το αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής ενασχόλησης. Διαχωρίστηκε από την παιδική ηλικία και αντιμετωπίστηκε ως εκείνη η περίοδος όπου συντελούνται έντονες πνευματικές, ψυχικές και σωματικές διεργασίες που καταλήγουν στην ενηλικίωση του ατόμου, στη μετάβαση από την ανωριμότητα στην ωρίμαση, από τις συναισθηματικές μεταπτώσεις στη συναισθηματική ισορροπία, από τη γονεϊκή εξάρτηση στην ανάληψη ευθυνών και την ανεξαρτησία. Από τις πιο σημαντικές μελέτες που δημοσιεύτηκαν στις αρχές του 20ού αιώνα και εξετάζουν αυτή την ηλικία είναι το δίτομο έργο του Αμερικανού ψυχολόγου Granville Stanley Hall, Adolescence: Its Psychology and Its Relations to Physiology, Anthropology, Sociology, Sex, Crime and Religion (1904), όπου περιγράφονται τα εξελικτικά στάδια του ανθρώπου από την εμβρυακή κατάσταση έως και την εφηβεία. Ο συγγραφέας αξιοποιεί σ αυτή τη μελέτη τα ευρήματα που προέκυψαν από τις έρευνες που διεξήγαγε τα προηγούμενα χρόνια και χρησιμοποιεί έναν ευρύτατο όγκο δεδομένων που συνέλεξε κατά τη διάρκεια των πανεπιστημιακών του διαλέξεων. Η αξία αυτού του πονήματος του Hall δεν έγκειται μόνο στην αναλυτική παρουσίαση της σωματικής και ψυχοπνευματικής ανάπτυξης του ατόμου κατά την εφηβική ηλικία, αλλά και στις εκπαιδευτικού και πρακτικού χαρακτήρα συμβουλές που παρέχει σχετικά με την εφηβεία 1. Επίσης σημαντική θεωρείται και η συνεισφορά του Pierre Mendousse, Γάλλου ψυχοπαιδαγωγού, στη μελέτη της 1 Sara Carolyn Fisher, «The Psychological and Educational Work of Granville Stanley Hall», The American Journal of Psychology, vol. 36, n o 1 Jan., 1925, 6/6/2014.

7 6 εφηβικής ψυχολογίας και παιδαγωγικής. Στον πρόλογο του πρώτου βιβλίου του για την εφηβεία, l Ame de l adolescent (1909), ο Mendousse εξηγεί το κίνητρο που τον ώθησε να ασχοληθεί με τη μελέτη αυτής της ηλικίας. Η παρουσία ελάχιστων εξειδικευμένων σχετικών μελετών στην εποχή του αφενός και τα προβλήματα που ανέκυψαν από την κοινή αντιμετώπιση παιδιών και εφήβων στο σχολείο, ενώ διαπιστώθηκαν σαφείς διαφορές μεταξύ των δύο ηλικίων, οδήγησαν τον Γάλλο ψυχολόγο στη μελέτη της εφηβείας, έστω κι αν επρόκειτο για μια προσέγγιση επιφανειακή, αλλά απαραίτητη, κατά τη γνώμη του, για να τεθούν οι βάσεις για τη μελλοντική διερεύνηση του θέματος 2. Επιπλέον η Marguerite Evard, καθηγήτρια της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελβετία, με την μελέτη της L adolescente.essai de psychologie experimentale αποσκοπούσε στην εξέταση της πνευματικής και συναισθηματικής εξέλιξης της έφηβης προκειμένου τα ερευνητικά πορίσματα αυτής της εργασίας να προσελκύσουν το ενδιαφέρον των εκπαιδευτικών για αυτή την τόσο αγνοημένη, κατά την άποψη της συγγραφέως, περίοδο της γυναικείας ζωής. Μάλιστα η Evard τονίζει πως η μέθοδος της πειραματικής ψυχολογίας, που υιοθετεί, είναι πιο αποτελεσματική, καθώς παρέχει τη δυνατότητα να μελετηθεί ο μαθητής ως ένας ζωντανός οργανισμός κι όχι ως αφηρημένη οντότητα, γεγονός που οδηγεί στον προσδιορισμό των ικανοτήτων του σε διάφορες ηλικίες 3. Τέλος σημαντική στην ανάδειξη της σπουδαιότητας της ηλικίας αυτής θεωρείται η μελέτη του Σίγκμουντ Φρόυντ, Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας όπου ο ψυχαναλυτής υποστηρίζει πως η είσοδος στην εφηβεία σηματοδοτεί την έναρξη μεταβολών που 2 Pierre Mendousse, Πρόλογος στο L ame de l adolescent, Félix Alcan, Paris , i-ii. 3 Marguerite Evard, Πρόλογος στο L adolescente. Essai de psychologie experimentale, Imprimerie Delachaux & Niestlé S. A., Neuchatel 1914, 3/9/2013

8 7 οδηγούν την παιδική σεξουαλική ζωή στην οριστική της μορφή. Δηλαδή η σεξουαλική ορμή κατά την εφηβική ηλικία βρίσκει ένα σεξουαλικό αντικείμενο, «[ ] τίθεται ένας νέος σεξουαλικός στόχος, για την επίτευξη του οποίου συνεργούν όλες οι μερικές ορμές, ενώ οι ερωτογενείς ζώνες υποτάσσονται στην πρωτοκαθεδρία της γεννητικής ζώνης» 4. Η αντιμετώπιση των εφήβων ως ξεχωριστή κοινωνική κατηγορία από τους επιστήμονες είχε ως αποτέλεσμα και την προσέλκυση του ενδιαφέροντος των λογοτεχνών γι αυτή την ηλικία και την εμφάνιση κατά την περίοδο του μεσοπολέμου του μυθιστορήματος εφηβικής ηλικίας στην ελληνική αλλά και σε άλλες εθνικές ευρωπαϊκές λογοτεχνίες 5. Με αυτό το μυθιστορηματικό είδος οι λογοτέχνες επιδίωξαν να ξεφύγουν από τις αρνητικές συνέπειες που τους προκαλούσε το άγχος της σύγχρονης ζωής και να επιστρέψουν σε έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η αγνότητα και η αθωότητα. Επίσης επιχείρησαν να δραπετεύσουν από την πίεση του χρόνου στρέφοντας το βλέμμα τους στο παρελθόν τους είτε για να επιστρέψουν σ αυτό μέσω της μνήμης είτε ακόμα και για να το ανασυνθέσουν μυθοπλαστικά 6. Ωστόσο μετά το Β Παγκόσμιο πόλεμο και ειδικότερα στην Ευρώπη και την Αμερική παρατηρείται μια διαφοροποίηση στο μυθιστόρημα με ήρωες εφήβους, καθώς οι έφηβοι συγκροτούν, εκτός από ιδιαίτερη κατηγορία, και μια διακριτή αναγνωστική ομάδα που έχει ανάγκη και από μια ξεχωριστή αναγνωστική προσφορά. Μάλιστα η χρήση της έκφρασης «μυθιστόρημα για εφήβους» υποδηλώνει το γεγονός ότι πρόκειται για 4 Σίγκμουντ Φρόυντ, «Οι μετασχηματισμοί της εφηβείας» στο Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, Επίκουρος, Αθήνα 1991, Γιώργος Φρέρης, «Η έφηβος και το ελληνικό εφηβικό μυθιστόρημα», Ομπρέλα, τεύχ. 41, Ιούνιος- Αύγουστος 1998, Ό. π., 112.

9 8 μια λογοτεχνία που γράφεται και απευθύνεται στους εφήβους. Οι λόγοι στους οποίους οφείλεται η ανάπτυξη της εφηβικής λογοτεχνίας στην Ευρώπη από την δεκαετία του 70 και εξής είναι η καθιέρωση των εφήβων ως μια ιδιαίτερη κοινωνική ομάδα, ξεχωριστή από τα παιδιά και τους ενηλίκους, ακόμα οι καινούριες εκπαιδευτικές αντιλήψεις, η επέκταση της υποχρεωτικής εκπαίδευσης και γενικότερα οι νέες αντιλήψεις σχετικά με την ηλικία αυτή από την πλευρά των γονέων και των εκπαιδευτικών 7. Το γεγονός ότι η εφηβεία αντιμετωπίζεται ως μια σημαντική περίοδος διαμόρφωσης του ανθρώπου πριν από την είσοδό του στην ενήλικη ζωή όχι μόνο για τους εφήβους αλλά και για τις έφηβες συναρτάται με τους αγώνες των γυναικών για τη διεκδίκηση κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, καθώς είχαν συνειδητοποιήσει την υποβαθμισμένη θέση τους στην κοινωνία και τη σημασία της εκπαίδευσης, που λαμβάνει χώρα κατά τη διάρκεια κυρίως της εφηβείας, για τη βελτίωση της θέσης αυτής. Σύμφωνα με την Anne-Marie Käppeli ήδη κατά την περίοδο που μεσολαβεί ανάμεσα στη Γαλλική επανάσταση και τον Α Παγκόσμιο πόλεμο ο φεμινισμός εκδηλώθηκε στην Ευρώπη και τις Η.Π.Α μέσω των γυναικείων κινημάτων, σχετικών δημοσιεύσεων και ποικίλων οργανώσεων, καθένα από τα οποία ακολουθούσε την δική του τακτική και δημιουργούσε τις δικές του συμμαχίες. Τα αιτήματά που προβλήθηκαν από αυτές τις κινητοποιήσεις και η εχθρότητα που προκάλεσαν αποδεικνύουν ότι το γυναικείο ζήτημα είχε πάρει ευρεία δημοσιότητα και συμμετείχε σε ποικίλους κοινωνικούς και πολιτικούς αγώνες. Έτσι κατά τον 19 ο αιώνα οι άνδρες σχημάτιζαν οργανώσεις με κριτήριο την ταξική προέλευση, ενώ οι 7 Διαμάντη Αναγνωστοπούλου, «Το αυτοβιογραφικό στοιχείο και η λειτουργία του στο εφηβικό μυθιστόρημα» στο Μένη Κανατσούλη-Δημήτρης Πολίτης (επιμ.), Σύγχρονη εφηβική λογοτεχνία. Από την ποιητική της εφηβείας στην αναζήτηση της ερμηνείας της, Πατάκης, Αθήνα 2011, 39.

10 9 γυναίκες δημιουργούσαν τις αντίστοιχες δικές τους, αλλά με κριτήριο το φύλο. Το κίνημα του σουφραζέτων, λόγου χάριν, είχε πολιτικό χαρακτήρα. Τα μέλη του αγωνίζονταν να πετύχουν την πρόσβαση των γυναικών στην εργασία που θεωρούνταν απαραίτητη για την οικονομική τους ανεξαρτησία 8. Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες η εκπαίδευση κυριαρχούσε στα αιτήματα των φεμινιστριών, καθώς οι υποστηρικτές μιας καλύτερης μόρφωσης για τα κορίτσια και τις γυναίκες τόνιζαν πως η γνώση είναι απαραίτητη στη ζωή. Οι φεμινίστριες υπογράμμιζαν το σημαντικό ρόλο των γυναικών στον πολιτισμό, καθώς αυτές είχαν την ευθύνη της ανατροφής των παιδιών. Επίσης, υποστήριζαν πως οι γυναίκες δεν είχαν τη δυνατότητα να κατακτήσουν την οικονομική τους ανεξαρτησία χωρίς να έχουν αποκτήσει επαγγελματικές δεξιότητες. Έτσι κατά το πρώτο μισό του 19 ου αιώνα η εκπαίδευση συνδέθηκε με τον κοινωνικό ρόλο των γυναικών, τον οποίο οι φεμινίστριες επαναπροσδιόριζαν με κάθε τους νέα επαναστατική κίνηση. Στο δεύτερο μισό του ίδιου αιώνα το εκπαιδευτικό ζήτημα των γυναικών συσχετίστηκε με την πρόσβασή τους στη δευτεροβάθμια και ανώτερη εκπαίδευση και την επαγγελματική κατάρτιση. Στις αρχές του 20ού αιώνα πολλές φεμινίστριες στην Ευρώπη, εμπνευσμένες από την πρωτοβουλία των Αμερικανίδων, υποστήριξαν τη σεξουαλική αγωγή και τη μεικτή εκπαίδευση. Έτσι κάθε γενιά επαναδιατύπωνε το ζήτημα του περιεχομένου της γυναικείας εκπαίδευσης 9, συνδέοντάς το με τη γυναικεία χειραφέτηση και την έξοδο της γυναίκας στον κοινωνικό στίβο. 8 Anne-Marie Käppeli, «Feminist Scenes» στο Geneviève Fraisse and Michelle Perrot (eds), A History of Women in the West. Emerging Feminism from Revolution to World War, vol. IV, The Belknap Press of Harvard University Press, Cambridge-Massachusetts-London 1995, Ό. π.,

11 10 Αν συνδυάσουμε λοιπόν την έμφαση που δόθηκε στην εφηβεία ως καθοριστική περίοδο για την ενηλικίωση του ατόμου από τη μια πλευρά και την ανάδυση του φεμινισμού από την άλλη, τότε είναι ενδιαφέρον να εξετάσουμε πώς απεικόνισαν οι λογοτέχνες την έφηβη από τη σκοπιά του φύλου στο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας το οποίο εμφανίστηκε στις αρχές του 20ού αιώνα, άκμασε κατά την περίοδο του μεσοπολέμου και συνέχισε να καλλιεργείται μέχρι και λίγα χρόνια μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου πολέμου, οπότε και εμφανίστηκαν τα τελευταία δείγματα του είδους. Αναλυτικότερα το ερώτημα που μας απασχολεί είναι εάν η εικόνα της έφηβης στο ανδρικό και γυναικείο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας βασίζεται στα έμφυλα στερεότυπα και τους παραδοσιακούς ρόλους με τους οποίους συνδέεται το γυναικείο φύλο ή η αναπαράστασή της αντιστρατεύεται την παραδοσιακή της απεικόνιση, με αποτέλεσμα να προκύπτει μια εναλλακτική εικόνα, μέσω της οποίας ο/η συγγραφέας επιχειρεί να αμφισβητήσει την αποδεκτή έννοια της θηλυκότητας, να υπονομεύσει την πατριαρχική ιδεολογία και να διερευνήσει τους διαφορετικούς δρόμους που ενδεχομένως ανοίγονται στην έφηβη, καθώς αυτή βρίσκεται στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Ακόμα θα μας απασχολήσουν ζητήματα όπως τα ακόλουθα: σε ποιους παράγοντες οφείλεται η διαφοροποίηση στην εικόνα της έφηβης, ποια σχέση υπάρχει ανάμεσα στο φύλο του συγγραφέα και την απεικόνιση της έφηβης και τέλος πόσο αποκλίνει η εικόνα της έφηβης, όπως αυτή αναδύεται στα πρώτα μυθιστορήματα εφηβείας από αυτήν που προκύπτει στα αντίστοιχα τελευταία που εξετάζονται στην εργασία μας. Βέβαια η μελέτη της εικόνας της έφηβης στο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας δεν πραγματοποιείται για πρώτη φορά σε αυτήν την εργασία. Έχει προηγηθεί το

12 11 άρθρο με τίτλο «Η έφηβος και το ελληνικό εφηβικό μυθιστόρημα» 10 του Γεωργίου Φρέρη στο περιοδικό Ομπρέλα σε αφιέρωμα για τη γυναίκα στη νεοελληνική λογοτεχνία. Σε αυτό το κείμενο ο μελετητής, αφού αναδεικνύει τα χαρακτηριστικά της έφηβης στα ελληνικά μυθιστορήματα εφηβικής ηλικίας του μεσοπολέμου, επιχειρεί στη συνέχεια να συγκρίνει αυτή την εικόνα της έφηβης με την αναπαράστασή της στο σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα. Έτσι, ενώ στα πρώτα μυθιστορήματα η έφηβη θυμίζει περισσότερο μιαν ενήλικη γυναίκα, χωρίς να περιγράφεται η ιδιαίτερη ψυχολογία αυτής της ηλικίας, ο ρόλος της είναι δευτερεύων και λειτουργεί ως μέσο για την ερωτική αφύπνιση του εφήβου, στο σύγχρονο εφηβικό μυθιστόρημα η έφηβη πρωταγωνιστεί και σκιαγραφείται ως αυτοτελής χαρακτήρας, η έμφαση δίνεται στην ψυχογράφησή της και στα προβλήματα που αντιμετωπίζει η ηλικία αυτή. Η διαφοροποίηση αυτή οφείλεται κατά τον Φρέρη, αφενός στο γεγονός ότι ολοένα και περισσότερες γυναίκες συγγραφείς ασχολούνται με την εφηβική λογοτεχνία, αφετέρου στη γυναικεία χειραφέτηση της Ελληνίδας γυναίκας. Επίσης τόσο η Γεωργία Φαρίνου-Μαλαματάρη όσο και η Αγγέλα Καστρινάκη που επικεντρώνονται στα δύο νεοελληνικά γυναικεία μυθιστορήματα εφηβείας της μεταπολεμικής πεζογραφίας, στα Ψάθινα καπέλα της Λυμπεράκη και στο Contretemps της Κρανάκη, μελετώντας τις έφηβες ηρωίδες αυτών των μυθιστορημάτων υποστηρίζουν ότι αντιπροσωπεύουν ένα νέο τύπο γυναίκας μέσω του οποίου οι συγγραφείς τους διερευνούν τις επιλογές που παρουσιάζονται στις γυναίκες εκείνης της εποχής στο κατώφλι της ενηλικίωσης. Όσο για τις δύο ξένες συγγραφείς, τα μυθιστορήματα των οποίων έχουμε συμπεριλάβει στα υπό εξέταση κείμενα, την Colette και τη Rosamond Lehmann, οι μελέτες που έχουμε συγκεντρώσει 10 Γιώργος Φρέρης, ό. π.

13 12 αντιμετωπίζουν το μυθιστόρημα Άγουρα στάχυα της πρώτης ως μια απόπειρα της συγγραφέως να μιλήσει για την ασυνεννοησία μεταξύ των δύο φύλων, χωρίς να εστιάζουν στην εξέταση της έφηβης ηρωίδας, ενώ οι εφηβικές φιγούρες στα Σκονισμένα χρόνια και στο Πρόσκληση σε βαλς της δεύτερης πεζογράφου θεωρούνται αντιπροσωπευτικά παραδείγματα του μυθιστορήματος εξέλιξης ή διαμόρφωσης. Τέλος στις μελέτες που αναφέρονται στην παρουσία της έφηβης στα ανδρικά μυθιστορήματα εφηβείας που εξετάζουμε, νεοελληνικά και ξένα, δεν αναλύεται διεξοδικά ο χαρακτήρας αυτός παρά μόνο υπογραμμίζεται η λειτουργία του ως σύμβολο ομορφιάς και πόλος έλξης για τον έφηβο με εξαίρεση τη μορφή της Δανάης Μαρχά, την οποία περιλαμβάνει η Πολυξένη Μπίστα στη μελέτη της για τους γυναικείους χαρακτήρες στο πεζογραφικό έργο του Τερζάκη. Συγκεκριμένα στη μελέτη αυτή η Μπίστα εξετάζει τους κοινωνικούς ρόλους των γυναικείων χαρακτήρων και τον τρόπο ψυχογράφησής τους. Αξιοποιώντας τα πορίσματα των προηγούμενων μελετών όσον αφορά την έφηβη στο μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας, με την εργασία αυτή επιχειρούμε να διαφοροποιηθούμε ως προς το εξής: πρόθεσή μας είναι να μελετήσουμε την εικόνα της συγκριτικά, δηλαδή μεταξύ των ανδρικών και γυναικείων μυθιστορημάτων εφηβείας, από μια ενιαία σκοπιά, αυτήν του φύλου, δίνοντας την έμφαση στον έμφυλο τρόπο παρουσίασης της ηρωίδας, με άλλα λόγια εξετάζοντας εάν ο χαρακτήρας της δομείται σύμφωνα με τα έμφυλα στερεότυπα και τους έμφυλους ρόλους που συνδέονται με το γυναικείο φύλο ή εάν αυτά ανατρέπονται και γιατί. Επίσης εκτός από το νεοελληνικό μυθιστόρημα εφηβείας έχουμε συμπεριλάβει στο ερευνητικό υλικό και αντίστοιχα έργα από άλλες ευρωπαϊκές εθνικές λογοτεχνίες προκειμένου να αποκτήσουμε μια σφαιρικότερη απεικόνιση αυτής της ηρωίδας με

14 13 βάση ένα αντιπροσωπευτικό σύνολο από μυθιστορήματα εφηβικής ηλικίας τα γνωρίσματα των οποίων παραθέτουμε στην επόμενη παράγραφο. Στα μυθιστορήματα εφηβείας που απαρτίζουν το ερευνητικό corpus της εργασίας η έφηβη είναι ο πρωταγωνιστικός χαρακτήρας ή τουλάχιστον το δευτερεύον μυθοπλαστικό πρόσωπο. Ακόμα τα έργα αυτά ως είδος μοιράζονται και ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά, όπως ότι στηρίζονται, σύμφωνα με τον Απόστολο Σαχίνη που εξετάζει τη νεοελληνική εκδοχή του είδους, «πάνω σε μια πλασματική, αλλά κοινά παραδεδεγμένη υπόθεση: την υπόθεση πως το παιδί είναι η ποίηση και πως η ποίηση είναι το παιδί» 11. Με βάση αυτή την υπόθεση εργάστηκαν οι πιο πολλοί ξένοι και σχεδόν όλοι οι νεοέλληνες πεζογράφοι που ασχολήθηκαν με την εφηβική ηλικία. Κίνητρο της συγγραφικής τους προσπάθειας στάθηκε η αναζήτηση της γοητείας, την ποίησης και της μαγείας που εκπέμπεται από αυτή την ηλικία 12. Τα υπόλοιπα γνωρίσματα του μυθιστορήματος εφηβείας είναι τα ακόλουθα: η ερωτική αφύπνιση των εφήβων αποτελεί το θέμα αυτών των μυθιστορημάτων, ο τόπος και ο χρόνος της ιστορίας εκτυλίσσεται στην εξοχή κατά την περίοδο του καλοκαιριού, οι έφηβοι ήρωες και ηρωίδες είναι μοναχικοί και ευαίσθητοι τύποι και τέλος οι πεζογράφοι προσπαθούν να αποδώσουν τη μαγεία αυτής της ηλικίας με ποιητικό τρόπο 13. Ωστόσο σε ένα από αυτά τα μυθιστορήματα, στο γερμανικό Η κόκκινη Zora και η συμμορία της του Kurt Held, η εφηβική ηλικία δεν αντιμετωπίζεται ως περίοδος ανεμελιάς και χαράς, καθώς η έφηβη πρωταγωνίστρια και η παρέα της ζουν στο 11 Απόστολος Σαχίνης, «Το μυθιστόρημα της εφηβικής ηλικίας» στο Η σύγχρονη πεζογραφία μας, Εστία, Αθήνα , Ό. π., Ό. π., 26.

15 14 περιθώριο της κοινωνίας, θύματα της κοινωνικής ανισότητας, εναντίον της οποίας αγωνίζονται. Ωστόσο τα προηγούμενα χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος εφηβείας δεν απουσιάζουν εντελώς, αφού η ερωτική αφύπνιση της ηρωίδας συνιστά θεματικό μοτίβο της ιστορίας, αν και δευτερεύον, ενώ η δράση ξετυλίγεται στην ύπαιθρο του παραθαλάσσιου χωριού Senj. Όμως ο πιο σημαντικός λόγος για να συμπεριλάβουμε το μυθιστόρημα αυτό στο ερευνητικό μας υλικό είναι η ενδιαφέρουσα περίπτωση της έφηβης η οποία ως αρχηγός μιας εφηβικής συμμορίας αγοριών αναλαμβάνει έναν παραδοσιακά ανδρικό ρόλο. Αναλυτικότερα το ερευνητικό corpus αποτελείται από τα ακόλουθα μυθιστορήματα εφηβικής ηλικίας τα οποία παραθέτουμε κατά χρονολογική σειρά. Το μυθιστόρημα του Larbaud θεωρείται το πρώτο, χαρακτηρισμένο από τη λογοτεχνική κριτική, μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας, ενώ το έργο της Κρανάκη είναι το τελευταίο που θα μπορούσε να ενταχθεί σε αυτό το είδος, καθώς μετά τον Β Παγκόσμιο πόλεμο διαφοροποιήθηκαν οι συνθήκες παραγωγής λογοτεχνικών έργων με ήρωες εφήβους, όπως θα δούμε σε κεφάλαιο αυτής της εργασίας που αφορά το εφηβικό μυθιστόρημα. Συγκεκριμένα πρόκειται για τα ακόλουθα ανδρικά μυθιστορήματα εφηβείας: η Φερμίνα Μάρκες (1911) του Valery Larbaud, Ο μεγάλος Μωλν (1913) του Alain-Fournier, Ο Απόγονος (1935) του Θανάση Πετσάλη Διομήδη, η Eroica (1938) του Κοσμά Πολίτη, ο Λεωνής (1940) του Γιώργου Θεοτοκά, Η κόκκινη Zora και η συμμορία της (1941) του Kurt Held, Το προμήνυμα (1943) του Αντώνη Βουσβούνη, η Αιολική Γη (1943) του Ηλία Βενέζη, το Ταξίδι με τον Έσπερο (1946) του Άγγελου Τερζάκη. Και τα αντίστοιχα γυναικεία: τα Άγουρα στάχυα (1923) της Colette, τα Σκονισμένα χρόνια (1927) και η Πρόσκληση στο βαλς (1932) της

16 15 Rosamond Lehmann, Τα ψάθινα καπέλα (1946) της Μαργαρίτας Λυμπεράκη και το Contre-temps (1947) της Μιμίκας Κρανάκη. Όσον αφορά το πρακτικό μέρος της εργασίας όπου γίνεται η ανάλυση των μυθιστορημάτων και το οποίο έπεται του θεωρητικού τμήματος, προτιμήσαμε την διαίρεση των έργων σε δυο μεγάλες ομάδες, με την πρώτη να περιλαμβάνει τα ανδρικά και τη δεύτερη τα γυναικεία μυθιστορήματα εφηβείας, αφού το πρώτο σε χρονολογία έκδοσης έργο του corpus ανήκει σε άνδρα συγγραφέα. Ειδικότερα η συγκριτική εξέταση των έργων με κριτήριο το φύλο του συγγραφέα παρέχει τη δυνατότητα να ανιχνεύσουμε τις συγκλίσεις ή τις αποκλίσεις όσον αφορά την εικόνα της έφηβης στα ανδρικά και γυναικεία μυθιστορήματα. Ακόμα κατά τη μελέτη των έργων ακολουθούμε τον κάθετο χρονολογικό άξονα αναλύοντας κάθε συγγραφέα μεμονωμένα, ενώ στα συμπεράσματα που ακολουθούν, επιχειρούμε να ομαδοποιήσουμε τα πορίσματα της έρευνάς μας ανάλογα με την εικόνα της έφηβης που προκύπτει. Ωστόσο στο κεφάλαιο όπου εξετάζονται τα ανδρικά μυθιστορήματα του υλικού μας παραβιάζεται κάπως η χρονολογική σειρά, καθώς η περίπτωση του γερμανικού έργου εξετάζεται τρίτη, αν και το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε ένα χρόνο μετά τον Λεωνή του Θεοτοκά, προκειμένου να μην διασπάσουμε την ομάδα των νεοελληνικών μυθιστορημάτων εφηβικής ηλικίας. Βέβαια προτού προχωρήσουμε στην καθαυτό ανάλυση των μυθιστορημάτων, παρουσιάζουμε συνοπτικά το ευρύτερο ιστορικό και λογοτεχνικό πλαίσιο της εποχής προκειμένου τα υπό εξέταση μυθιστορήματα να τοποθετηθούν στο πολιτισμικό περιβάλλον που τα παρήγαγε και να αναδειχθεί η θέση που κατέχουν σ αυτό, καθώς μάλιστα οι συγγραφείς τους ανήκουν σε διαφορετικές εθνικές λογοτεχνίες.

17 16 Πριν από την ανάλυση των μυθιστορημάτων προτάσσεται ένα θεωρητικό τμήμα που περιλαμβάνει τέσσερα κεφάλαια. Στο πρώτο από αυτά παρουσιάζουμε την ιστορική διαδρομή της εφηβείας ως έννοιας και στη συνέχεια την περιγράφουμε εστιάζοντας στα χρονικά όριά της αλλά κυρίως στις βασικές αλλαγές που συντελούνται στο σώμα και τον ψυχισμό των εφήβων. Το επόμενο κεφάλαιο πραγματεύεται την εφηβεία από τη σκοπιά της λογοτεχνίας. Δηλαδή αρχικά περιγράφεται το μυθιστόρημα εφηβικής ηλικίας και συγκεκριμένα οι παράγοντες στους οποίους οφείλεται η εμφάνισή του, τα βασικά του χαρακτηριστικά και οι διαφορές του από ένα συγγενές είδος, το Bildungsroman. Στη συνέχεια παρουσιάζεται η εφηβική λογοτεχνία ως ξεχωριστή κατηγορία της λογοτεχνικής παραγωγής και τέλος επιχειρείται η σύγκριση του μυθιστορήματος εφηβείας και του σύγχρονου εφηβικού μυθιστορήματος, καθώς διαφοροποιείται το πρώτο από το δεύτερο, μολονότι ο κοινός παρονομαστής και των δυο είναι οι έφηβοι και οι έφηβες που πρωταγωνιστούν στη μυθοπλασία. Προκειμένου να μελετήσουμε την εικόνα της έφηβης από τη σκοπιά του φύλου και συγκεκριμένα τη στερεοτυπική ή μη απεικόνισή της, υιοθετήσαμε ως μέθοδο προσέγγισης τη φεμινιστική κριτική η οποία χρησιμοποιεί το φύλο ως βασική κατηγορία ανάλυσης των πολιτισμικών φαινομένων. Η φεμινιστική κριτική είναι μια μέθοδος που χαρακτηρίζεται από διεπιστημονικότητα, καθώς οι θεωρητικές της αρχές προέρχονται από ποικίλα επιστημονικά πεδία όπως η ιστορία, η ψυχολογία, η ανθρωπολογία, η γλωσσολογία, η κοινωνιολογία, η λογοτεχνική κριτική. Έτσι καθώς τα έμφυλα στερεότυπα και οι έμφυλοι ρόλοι αποτελούν πεδίο μελέτης των κοινωνικών επιστημών (ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, ψυχολογία), το ερευνητικό μας υλικό προσεγγίζεται με μελέτες που προέρχονται από αυτές τις επιστήμες και

18 17 χαρακτηρίζονται από το φεμινιστικό τους προσανατολισμό. Γι αυτό το λόγο το τρίτο και τέταρτο κεφάλαιο της εργασίας απαρτίζουν το μεθοδολογικό της υπόβαθρο όπου αρχικά αποσαφηνίζεται εννοιολογικά η έννοια του φύλου, παρουσιάζονται τα βασικότερα ζητήματα που έχουν απασχολήσει τη λογοτεχνική φεμινιστική κριτική και κατόπιν περιγράφεται η έννοια των στερεότυπων και ειδικά των έμφυλων στερεότυπων και ρόλων. Συγκεκριμένα η φεμινιστική κριτική, που περιγράφεται στο τρίτο κεφάλαιο, ως απόρροια του δεύτερου κύματος του φεμινιστικού κινήματος που διεκδικούσε την κοινωνική, νομική και πολιτισμική ελευθερία και ισότητα των γυναικών, εξετάζει τη γυναίκα σε συνάρτηση με τα συστατικά στοιχεία της λογοτεχνικής δημιουργίας: τη γυναικεία συγγραφική δραστηριότητα και την αναθεώρηση του λογοτεχνικού κανόνα, την ανάδειξη ενός ιδιαίτερου γλωσσικού ύφους, την ανακάλυψη ενός διαφορετικού τρόπου ανάγνωσης της λογοτεχνίας από τις γυναίκες και τέλος την αντιμετώπιση της λογοτεχνίας ως έκφανση του πολιτισμού που παράγει και αναπαράγει τα έμφυλα στερεότυπα και τους παραδοσιακούς ρόλους που συνδέονται με το γυναικείο φύλο. Στο τέλος αυτού του τμήματος επιχειρείται μια σύντομη αποτίμηση των φεμινιστικών σπουδών. Τα στερεότυπα γενικά και ειδικότερα το περιεχόμενο και η λειτουργία των έμφυλων στερεότυπων και ρόλων που αφορούν το γυναικείο φύλο μας απασχολούν στο τέταρτο κεφάλαιο. Ως κοινωνικές αντιλήψεις που ταξινομούν τους ανθρώπους με βάση το φύλο, τα έμφυλα στερεότυπα λειτουργούν ανασταλτικά εγκλωβίζοντας τις γυναίκες σε στεγανά, αποδίδοντάς σ αυτές πάγιους ρόλους και ιδιότητες και υποβιβάζοντάς τις στη θέση του δεύτερου φύλου. Γι αυτό και στο τέλος αυτού του κεφαλαίου γίνεται αναφορά στους αγώνες του φεμινιστικού κινήματος για την ανατροπή αυτών των στερεότυπων, καθώς

19 18 αποτέλεσαν εμπόδιο για την γυναικεία χειραφέτηση εξαιτίας της αντοχής τους στον χρόνο. Τέλος η διατριβή ολοκληρώνεται με τα γενικά συμπεράσματα που θα προκύψουν από τη συγκριτική ανάγνωση ανδρικών και γυναικείων μυθιστορημάτων, αφού προηγηθεί σε ξεχωριστό κεφάλαιο η συνολική αποτίμηση της αναπαράστασης της έφηβης με βάση το φύλο του συγγραφέα. Κλείνοντας τούτο το εισαγωγικό κομμάτι της διατριβής θα ήθελα να εκφράσω τις οφειλές μου στους ανθρώπους χωρίς τη συνδρομή των οποίων η αποπεράτωση αυτής της εργασίας θα ήταν αδύνατη. Γι αυτό το λόγο θα ήθελα να ευχαριστήσω πρωτίστως την τριμελή επιτροπή: τον επόπτη καθηγητή μου, τον κ. Γεώργιο Φρέρη για την εύστοχη επιστημονική του καθοδήγηση, αλλά και την ηθική του συμπαράσταση σε όλα τα στάδια της εργασίας. Ξεχωριστές ευχαριστίες επίσης στους συνεπόπτες καθηγητές μου, την κ. Μένη Κανατσούλη για τις χρήσιμες υποδείξεις και τις κριτικές παρατηρήσεις της που βελτίωσαν το περιεχόμενο της διατριβής και τον κ. Ιωάννη Πάγκαλο για τις συμβουλές του σε ζητήματα της γερμανικής λογοτεχνίας αλλά και του έμφυλου λόγου. Ακόμα ευχαριστώ θερμά την οικογένειά μου για την υπομονή που έδειξε στους αναγκαστικά πολύωρους για την ολοκλήρωση της εργασίας «εγκλεισμούς» μου και τις φίλες Ζάνα και Σμαράγδα για τη στήριξη και την ενθάρρυνση που μου προσέφεραν στις όχι λίγες στιγμές απογοήτευσης και αδιεξόδου. Τέλος, είναι αυτονόητο πως κάθε είδους λάθη και παραλείψεις της διατριβής χρεώνονται αποκλειστικά σε μένα.

20 19 1.ΕΦΗΒΕΙΑ Αυτό το κεφάλαιο απαρτίζεται από δύο τμήματα. Στο πρώτο επιχειρούμε μια περιδιάβαση στην ιστορική διαδρομή της εφηβείας έτσι ώστε να αναδειχθεί η πολυσημία που χαρακτηρίζει το περιεχόμενο αυτής της έννοιας ανά εποχές και κατά τόπους. Το δεύτερο μέρος του κεφαλαίου ασχολείται με τον εννοιολογικό προσδιορισμό της εφηβείας, τη χρονική οροθέτησή της και την περιγραφή των γνωρισμάτων της, προκειμένου να τη διακρίνουμε από τις υπόλοιπες φάσεις της ανθρώπινης ανάπτυξης και να αναδείξουμε την ιδιαιτερότητά της. Α.Η ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ Η εφηβεία ως ιστορική έννοια αποτελεί μια κοινωνική και πολιτισμική κατασκευή και η ύπαρξη ενός και μοναδικού ορισμού, έγκυρου για όλες τις εποχές και όλους τους τόπους αγγίζει το ανέφικτο, κάτι που ισχύει και για τις υπόλοιπες φάσεις της ανθρώπινης ζωής, αλλά πολύ περισσότερο γι αυτήν. Η ιδιαιτερότητα της εφηβικής ηλικίας έγκειται στο ότι βρίσκεται στο μεταίχμιο μεταξύ της παιδικής εξάρτησης και της ενήλικης αυτονομίας και ότι πρόκειται για μια περίοδο συνεχών αλλαγών. Επιπλέον, η θέση της εντοπίζεται στη μεθόριο ανάμεσα στη σεξουαλική ανωριμότητα και το αντίθετό της, η χρονική της στιγμή συμπίπτει με την ανάπτυξη των διανοητικών ικανοτήτων του ανθρώπου και τη διεκδίκηση εξουσίας και δύναμης. Η ρευστότητα που χαρακτηρίζει, λοιπόν, το περιεχόμενο της εφηβικής ηλικίας είναι υπεύθυνη για τις διαφορές που αυτή παρουσιάζει τόσο σε συγχρονικό όσο και σε

21 20 διαχρονικό επίπεδο με αποτέλεσμα κάθε εποχή και κάθε κοινωνία να αποτυπώνει το δικό της ίχνος στον προσδιορισμό της 14. Ας δούμε, κατ αρχάς, τις διαφορές που παρουσιάζει η έννοια της εφηβείας σε συγχρονικό επίπεδο, δηλαδή ανάμεσα στις πρωτόγονες και τις δυτικές κοινωνίες. Στις αποκαλούμενες αρχαϊκές κοινωνίες ( πρωτόγονες κοινωνίες στην Αφρική και την Αυστραλία, οι Ινδιάνοι της Βόρειας Αμερικής) η εφηβεία συμπίπτει με την πρώιμη νεότητα, καθώς το άτομο δεν έχει γίνει ακόμα πλήρες μέλος της κοινωνίας και δεν έχει αφομοιώσει εντελώς τις ταυτότητες και τους ρόλους για τους οποίους εκείνη το προορίζει. Η κοινότητα προσδιορίζει το περιεχόμενο της ταυτότητας του νέου και προκειμένου το άτομο να εισαχθεί σε αυτήν ανώδυνα και με ασφάλεια, είναι απαραίτητο να υποστεί τις «τελετουργίες μύησης», δηλαδή κάποιες θεσμοθετημένες τελετές που έχουν επινοηθεί για το σκοπό αυτό. Αυτές λειτουργούν ως ασφαλιστικές δικλείδες που εξασφαλίζουν στους εφήβους την ομαλή ενσωμάτωσή τους στην κοινότητα, χωρίς τον κίνδυνο παρέκκλισης ή παρεκτροπής από τις κοινωνικές επιταγές και νόρμες. Η συμβολή της οικογένειας στη διαμόρφωση της ταυτότητας του νέου είναι υποβαθμισμένη, καθώς το ρόλο αυτό αναλαμβάνει η κοινότητα. Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι στις πρωτόγονες κοινωνίες η εφηβεία δε συνιστά μια περίοδο ανακάλυψης του εαυτού και αυτοπραγμάτωσης, όπως συμβαίνει στις δυτικές κοινωνίες, αλλά σημαίνει την υποχρεωτική αποδοχή ενός συγκεκριμένου ρόλου, γεγονός που περιορίζει το άτομο στην ελευθερία επιλογών. Ωστόσο, ακόμα και στις δυτικές κοινωνίες που ο έφηβος έχει τη δυνατότητα να επιλέξει ανάμεσα σε πολλούς και ποικίλους ρόλους που του προσφέρονται, δυσκολεύεται εξαιτίας αυτής 14 Giovanni Levi Jean-Claude Schmitt (eds), A History of young people in the West, vol. I, Harvard University Press, Cambridge-Massachusetts 1997, 1-2.

22 21 της πληθώρας των επιλογών να καταλήξει σε μια ταυτότητα και μια συγκεκριμένη αντίληψη για τη ζωή, που να τον καθοδηγεί στις κοινωνικές και ατομικές εκδηλώσεις του βίου του. Τέλος στις βιο- ή μεταβιομηχανικές κοινωνίες η είσοδος του νέου στην ενήλικη ζωή καθυστερεί, καθώς η διάρκεια της εφηβείας επιμηκύνεται εξαιτίας της αυξανόμενης συναισθηματικής και οικονομικής εξάρτησης των εφήβων από την οικογένεια 15. Οι σημασιολογικές διαφορές στην εννοιολόγηση της εφηβείας παρατηρούνται και σε διαχρονικό επίπεδο. Στην αρχαιότητα η λέξη έφηβος παραπέμπει στο τέλος της περιόδου που σήμερα αποκαλούμε εφηβεία και που τότε λεγόταν ήβη. Δηλαδή η εφηβεία τότε συνέπιπτε με την ολοκλήρωση της ήβης, η έναρξη της οποίας τοποθετούνταν με την εκδήλωση των εξωτερικών γνωρισμάτων του φύλου, αλλά το τέλος της καθοριζόταν από το νόμο, που ήταν διαφορετικός ανά περιοχή. Έτσι, για τα αγόρια το τέλος της ήβης στις ιωνικές πόλεις τοποθετείται στην ηλικία των δεκαέξι ετών, ενώ στις δωρικές κοινωνίες μόλις το αγόρι έκλεινε τα δεκαοκτώ. Για τα κορίτσια η εφηβεία τέλειωνε νωρίτερα από ό, τι για τα αγόρια και η λήξη της σήμαινε ότι είχε φτάσει η ώρα του γάμου 16. Ειδικότερα, στην αρχαία Αθήνα το χαρακτηριστικό γνώρισμα έναρξης της αντρικής εφηβείας ήταν η είσοδος των αγοριών στα γυμναστήρια ή την παλαίστρα, όπου παρέμεναν για το μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, ενώ άλλη βασική τους ενασχόληση ήταν η συμμετοχή τους σε φιλοσοφικές συζητήσεις. Οι διακριτοί ρόλοι για τα δύο φύλα ίσχυαν σε μεγάλο βαθμό με αποτέλεσμα η θέση των εφήβων να είναι πιο 15 Ηλίας Ε. Κουρκούτας, Η ψυχολογία του εφήβου: Θεωρητικά ζητήματα και κλινικές περιπτώσεις, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2001, Πέτρος Χαρτοκόλλης, «Ιστορική ανασκόπηση, Η εφηβεία από την αρχαιότητα ως σήμερα», στο Ο έφηβος και η οικογένεια, Ανθή Δοξιάδη-Τριπ-Εύη Ζαχαροπούλου (επιμ.), Εστία, Αθήνα 1985, 28.

23 22 προνομιακή σε σχέση με αυτή των κοριτσιών που ήταν προορισμένες να περνούν το μεγαλύτερο μέρος της μέρας τους στο σπίτι και μάλιστα στο γυναικωνίτη όπου προτεραιότητα είχαν οι γνώσεις για τη σωστή διαχείριση του οίκου τους, ενώ η εκμάθηση της ανάγνωσης και της γραφής, της μουσικής και του χορού περιοριζόταν σε ένα πολύ βασικό επίπεδο 17. Αντίθετα από την Αθήνα, στην αρχαία Σπάρτη η εξίσωση των δύο φύλων αποτελούσε πραγματικότητα, καθώς πρόθεση της πολιτείας ήταν να επιβάλλει στους εφήβους ένα σκληραγωγημένο τρόπο ζωής. Τα αγόρια στα κοινόβια διδάσκονταν πειθαρχία και περιφρόνηση για τον πόνο, προκειμένου να γίνουν δεινοί πολεμιστές. Παράλληλα τα κορίτσια ανατρέφονταν έτσι ώστε να μην εκδηλώνουν συναισθήματα που δεν ενέκρινε η πολιτεία και αθλούνταν για να γεννούν γερά παιδιά αφήνοντας τις οικιακές εργασίες στους είλωτες 18. Στην αρχαία Αθήνα η ενηλικίωση του εφήβου επικυρωνόταν δημόσια με μια επίσημη τελετή μπροστά στο λαό, στο ιερό της Αγραύλου, όπου ο νέος έδινε τον όρκο του εφήβου προκειμένου να εισέλθει στην πολιτική ζωή 19. Παρόμοια ήταν και η τελετή ενηλικίωσης στην αρχαία Ρώμη, κατά την οποία οι έφηβοι στην ηλικία των δεκαεπτά ετών φορούσαν το επίσημο ένδυμα ενηλικίωσης, την toga virilis, ενώ μόλις έκλειναν τα δεκαοκτώ τους χρόνια, οι έφηβοι συνοδευόμενοι από τους φίλους τους εισέρχονταν στην αγορά, γεγονός που σηματοδοτούσε την έναρξη της επίσημης δημόσιας δράσης τους, πρόσφεραν θυσία στο Καπιτώλιο και το όνομά τους γραφόταν στους επίσημους καταλόγους των πολιτών. Από εκείνη τη στιγμή και μετά 17 Ό. π., Ό. π., Γεώργιος Θ. Σακελλαρίου, Ψυχολογία του εφήβου, ΟΕΔΒ, Αθήνα 1957, 37.

24 23 αναλάμβαναν πλήρως τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις του Ρωμαίου πολίτη 20. Σύμφωνα με πληροφορίες που αποδίδονται στο Βάρρωνα η παιδική ηλικία (pueritia) διαρκούσε έως τα δεκαπέντε χρόνια, η εφηβεία (adulescentia) από τα δεκαπέντε ως τα τριάντα και η νεότητα (juventus) από τα τριάντα μέχρι τα σαράντα πέντε 21. Όσον αφορά το γυναικείο φύλο και σε αντίθεση με τα αγόρια, δεν υπήρχε καταληκτικό όριο στην εφηβεία, αλλά οι ταξινομήσεις καθορίζονταν με κριτήριο την κοινωνική ή την οικογενειακή κατάσταση. Έτσι, με βάση το δεύτερο κριτήριο, μια κατηγορία αφορούσε τις γυναίκες πριν από το γάμο, τις παρθένες (virgines), ενώ σύμφωνα με το πρώτο, όσες ήταν παντρεμένες ήταν οι σύζυγοι (uxores) και αυτές που είχαν αποκτήσει παιδιά ανήκαν στην ομάδα των ματρόνων (matronae). Ο μόνος όρος που δήλωνε την κατηγοριοποίηση με βάση την ηλικία ήταν αυτός που χρησιμοποιούνταν για τις ηλικιωμένες γυναίκες (anus). Η εξήγηση γι αυτή τη διαφορετική ταξινόμηση συνδέεται με την πλήρη εξάρτηση του γυναικείου φύλου από την αντρική εξουσία είτε επρόκειτο για αδερφό, πατέρα ή σύζυγο, οπότε η έμφαση δινόταν κυρίως στις σχέσεις των γυναικών με την οικογένεια, είτε τη δική τους είτε του συζύγου τους, και όχι τη διάκρισή τους με βάση την ηλικία 22. Κατά τα μεσαιωνικά χρόνια η έξοδος από την εφηβεία συμπίπτει με τη μύηση του νέου στο θεσμό της ιπποσύνης σύμφωνα με τον οποίο ο έφηβος θεωρείται πλέον ιππότης, ικανός για ιππασία και για να κερδίσει την εύνοια της μελλοντικής συζύγου του. Ο θεσμός αυτός προϋποθέτει μια περίοδο μαθητείας για τον έφηβο στην αυλή ενός ευγενούς, όπου ο νέος διδάσκεται τη χρήση των όπλων, τη φροντίδα των αλόγων 20 Ό.π., Giovanni Levi-Jean-Claude Schmitt (eds.), ό. π., Ό. π.,

25 24 του, τη διεκπεραίωση των ευθυνών οι οποίες περιλαμβάνουν και το σεβασμό προς το γυναικείο φύλο. Η περίοδος αυτή ξεκινούσε από την ηλικία των δεκαέξι, διαρκούσε τέσσερα χρόνια και η λήξη της σφραγιζόταν από μια τελετή κατά την οποία οι μελλοντικοί ιππότες, αποκαθαρμένοι από τις παλαιές τους αμαρτίες, δέχονταν τα δώρα του ιππότη, την περικεφαλαία, το ξίφος και την ασπίδα, σκύβοντας μπροστά στον αρχηγό της τελετής, ο οποίος τους έχριζε ιππότες δίνοντάς τους ένα ελαφρό χτύπημα στον ώμο με το σπαθί. Οι νέοι ιππότες ορκίζονταν πίστη στην εκκλησία και την πατρίδα και σεβασμό προς τις γυναίκες και τους φτωχούς 23. Η έννοια της ιπποσύνης μαζί με αυτήν του αυλικού έρωτα που χαρακτηρίζει τη λογοτεχνία του Μεσαίωνα κυρίως από τον ενδέκατο έως το δέκατο έκτο αιώνα και αφορά κατά κύριο λόγο τους νέους της τάξης των ευγενών, αποτελούν πηγή για την κατανόηση του συστήματος αξιών που διέπει τη ζωή τους 24. Επίσης, μια σημαντική πηγή πληροφοριών γι αυτή την ηλικία είναι η μεσαιωνική εικονογραφία όπου όμως και πάλι η αντιπροσώπευση των νέων της υπαίθρου είναι πολύ μικρή συγκριτικά με αυτή των νέων αριστοκρατών 25. Πάντως σ αυτή την περίπτωση είναι σαφής η διάκριση ανάμεσα σε ιππότες εφηβικής και νεανικής ηλικίας. Καθεμιά περίπτωση αναπαρίσταται με διαφορετικά χαρακτηριστικά και ξεχωριστή ενδυμασία και πολεμική εξάρτυση 26. Εξάλλου η διάκριση της εφηβείας από τη νεότητα φαίνεται πως ισχύει και κατά την περίοδο του Μεσαίωνα, καθώς υπάρχουν ηλικιακές ταξινομήσεις, κληροδοτημένες από την αρχαιότητα, σύμφωνα με τις οποίες η εφηβεία (adulescentia) καλύπτει την περίοδο από τα δεκατέσσερα έως τα είκοσι ένα ή είκοσι 23 Γεώργιος Θ. Σακελλαρίου, ό. π., Giovanni Levi-Jean-Claude Schmitt (eds.), ό. π., Ό. π., Ό. π., 226.

26 25 οκτώ και η νεότητα (juventus) από τα είκοσι ένα ή είκοσι οκτώ μέχρι τα τριάντα πέντε, όρια τα οποία ωστόσο παρέμεναν ρευστά και ασαφή 27. Η εφηβεία με την έννοια που της αποδίδουμε σήμερα, δηλαδή ως μια ξεχωριστή κοινωνική ομάδα με τα δικά της γνωρίσματα και με διάρκεια ζωής αρκετών ετών, υπολογίζεται ότι εμφανίστηκε το 18 ο ή το 19 ο αιώνα. Υποστηρίζεται, ακόμα, πως η αντίληψη για τη νεολαία ως επαναστατική ή περιθωριακή ομάδα σε σχέση με τον κόσμο των ενηλίκων είναι πρόσφατο φαινόμενο που χρονολογείται μετά το Β Παγκόσμιο πόλεμο 28. Κατά το 18 ο αιώνα μάλιστα, τον αιώνα των Φώτων, η εφηβεία έγινε το επίκεντρο ενός ξεχωριστού παιδαγωγικού ενδιαφέροντος, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι Διαφωτιστές είχαν συνειδητοποιήσει τη σπουδαιότητα της μόρφωσης στη διαμόρφωση του νέου ανθρώπου 29. Με προεξάρχοντα τον Jean Jacques Rousseau, οι Διαφωτιστές όπως ο Locke στην Αγγλία και ο J. B. Basedow στη Γερμανία πρότειναν παιδαγωγικές θεωρίες για την καλλιέργεια των δυνατοτήτων του παιδιού και την καλύτερη αξιοποίησή τους και έκαναν λόγο για την ιδιαίτερη ψυχοσύνθεσή του. Το έργο του Rousseau Αιμίλιος (Émile) αντιτίθεται σε μια παιδαγωγική παράδοση βασισμένη σε θεολογικές αρχές και υποστηρίζει την άποψη ότι το παιδί χρειάζεται προστασία από τις επιθέσεις της κοινωνίας, διότι είναι ένα ευαίσθητο πλάσμα. Η καλύτερη λύση είναι να παραμείνει το παιδί στις παρυφές της κοινωνίας και σε επαφή με τη φύση. Παράλληλα, οφείλουν οι ενήλικες να του παρέχουν τον κατάλληλο εξοπλισμό που θα του επιτρέψει να ζήσει στον πραγματικό κόσμο, όπου θα πορευτεί μόνο του πια, ανάλογα με την πνευματική και 27 Ό. π., Αλαίν Μπρακονιέ-Ντανιέλ Μαρτσελί, Τα χίλια πρόσωπα της εφηβείας, μτφρ. Σοφία Λεωνίδη, Καστανιώτης, Αθήνα 2002, Giovanni Levi-Jean-Claude Schmitt (eds.), vol. II, ό. π., 119

27 26 συναισθηματική βαθμίδα ανάπτυξής του 30. Στο ίδιο έργο, μάλιστα, συναντούμε μια ιδιαίτερα εύστοχη απεικόνιση της εφηβικής ηλικίας, στην οποία περιγράφονται με ενάργεια και παραστατικότητα οι συναισθηματικές διακυμάνσεις της: Όπως το μουγγρητό της θάλασσας αναγγέλλει την καταιγίδα πολύ ενωρίτερα, η θυελλώδης εκείνη εξέγερση αποκαλύπτεται από το θρόισμα των παθών που γεννιούνται. Μια υπόκωφη ζύμωση προειδοποιεί για την προσέγγιση του κινδύνου. Μία αλλαγή στη διάθεση, συχνά ξεσπάσματα, μία διαρκής πνευματική αναταραχή, καθιστούν σχεδόν αδύνατο να χαλιναγωγηθεί το παιδί. Κλείνει τα αυτιά του στη φωνή που το έκανε υπάκουο. Είναι σαν ένα λιοντάρι στα φουντώματά του. Δεν δίνει σημασία σ αυτόν που το καθοδηγεί, δεν θέλει πια να το εξουσιάζουν 31. Ωστόσο η εφηβική ηλικία ως ξεχωριστή ηλικιακή κατηγορία, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της και τα προβλήματα που προκύπτουν κατά τη διάρκειά της, αποτέλεσε αντικείμενο συστηματικής επιστημονικής εξέτασης μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ο Αμερικανός ψυχολόγος Stanley Hall δημοσιεύει το δίτομο έργο του με τον τίτλο Εφηβεία, που αποτέλεσε το εφαλτήριο για την πληρέστερη κατανόηση και γνώση αυτής της ηλικίας. Αντίστοιχες μελέτες πραγματοποιούνται και στην Ευρώπη. Ενδεικτικά αναφέρουμε το έργο του Mendousse Η Ψυχή του Εφήβου, που εκδόθηκε στο Παρίσι 32, Η ψυχολογία της εφηβικής ηλικίας του Spranger ή το έργο του Burt The Young Delinquent ή αυτό της Αυστριακής Bühler Kindheit und Jugend 33. Επίσης ο Φρόυντ με το έργο του Τρεις μελέτες για τη θεωρία της σεξουαλικότητας υποστήριξε τον καθοριστικό ρόλο που παίζουν η παιδική και 30 Denise Escarpit, Η παιδική και νεανική λογοτεχνία στην Ευρώπη, Ιστορική επισκόπηση, μτφρ. Στέση Αθήνη, Καστανιώτης, Αθήνα 1995, Jean-Jacques Rousseau, Αιμίλιος ή περί αγωγής, τ. Β, βιβλίο 4 ο, μτφρ. Γιώργος Σπανός, επιμέλεια Πολυτίμη Γκέκα, Πλέθρον, Αθήνα 2002, Χαρά Γ. Νομικού, Εφηβεία, η ηλικία της επανάστασης, Λιβάνη, Αθήνα 2004, Γεώργιος Θ. Σακελλαρίου, ό. π., 42.

28 27 εφηβική ηλικία στη διαμόρφωση της σεξουαλικής ζωής του ενήλικα. Ειδικότερα, η παιδική σεξουαλική ζωή αποκτά την οριστική της, φυσιολογική μορφή χάρη στις μεταβολές που συντελούνται με την είσοδο στην εφηβεία. Σε αυτή την ηλικία η σεξουαλική ορμή προσανατολίζεται προς έναν καινούριο στόχο, η επίτευξη του οποίου απαιτεί τη συνεργασία όλων των μερικών ορμών, ενώ η γεννητική ζώνη αποκτά ηγετικό ρόλο ανάμεσα στις ερωτογενείς ζώνες. Ακόμα, ο Φρόυντ καταλήγει στη διαπίστωση ότι η σεξουαλική ανάπτυξη γίνεται με διαφορετικό τρόπο στα δύο φύλα, καθώς ο νέος σεξουαλικός στόχος δίνει στα δύο φύλα πολύ διαφορετικές λειτουργίες 34. Πάντως από το 1960 και μετά το ερευνητικό ενδιαφέρον για την εφηβεία αυξήθηκε κατακόρυφα με αποτέλεσμα ποικίλα άρθρα και μελέτες, εταιρείες και ειδικές μονάδες με επίκεντρο τον έφηβο, επιστημονικά περιοδικά να ασχολούνται συστηματικά με αυτή τη φάση της ανθρώπινης εξέλιξης 35. Πολλές επιστήμες πλέον συνεισφέρουν στη μελέτη αυτής της ηλικίας, από διαφορετική σκοπιά η καθεμιά. Η Ιατρική την εξετάζει από τη σκοπιά της φυσιολογίας, η Κοινωνιολογία εκτιμά την επίδραση της κοινωνίας στους εφήβους, η Ψυχολογία και η Ψυχανάλυση μελετούν τις ψυχολογικές αναστατώσεις τους. Επίσης η εφηβεία ως ηλικία εκμάθησης έλκει το ενδιαφέρον της Παιδαγωγικής, ενώ η Εθνολογία εστιάζει το ενδιαφέρον της στην πολιτιστική διάστασή της και στη σύνδεσή της με τελετουργίες και κοινωνικούς κώδικες. Τέλος το ερώτημα που διατυπώνει επίμονα η Ιστορία απέναντι στην εφηβική ηλικία είναι αν η περίοδος αυτή έχει μια διαχρονική παρουσία ή αν αποτελεί επινόηση της σύγχρονης εποχής Σίγκμουντ Φρόυντ, ό. π., Ηλίας Κουρκούτας, ό. π., Αλαίν Μπρακονιέ-Ντανιέλ Μαρτσελί, ό. π.,

29 28 Συνοψίζοντας, διαπιστώνουμε πως η εφηβεία ως βιολογικό φαινόμενο ταυτίζεται με τις βιοσωματικές αλλαγές της ήβης, αλλά ως πολιτισμικό φαινόμενο αποκτά διαφορετικές σημασιολογικές αποχρώσεις ανάλογα με την εποχή και την κοινωνία. Έτσι κατά την αρχαιότητα και το μεσαίωνα οι έφηβοι προετοιμάζονταν για τους ενήλικους ρόλους που θα αναλάμβαναν με την ενηλικίωσή τους και οι οποίοι ήταν προαποφασισμένοι από την κοινότητα, στοιχείο που μας παραπέμπει στην αντίληψη των πρωτόγονων κοινωνιών γι αυτή την ηλικία. Το τέλος της εφηβείας, επίσης, σηματοδοτούσαν επίσημες τελετές και τα χρονικά όρια της εφηβείας ποίκιλαν από εποχή σε εποχή, ανάλογα με τα όρια που επέβαλλε η πολιτεία. Ωστόσο, η αντίληψη που αντιμετωπίζει αυτή την ηλικία ως μια περίοδο διαμόρφωσης του εαυτού και μιας διακριτής ταυτότητας με τα ιδιαίτερα σωματικά, πνευματικά και ψυχικά χαρακτηριστικά της, αποτελούν πρόσφατο φαινόμενο. Μόλις τον 18 ο αιώνα δόθηκε έμφαση στην ψυχοσύνθεση των εφήβων και στη σημασία της αγωγής τους, ενώ από τον 20ό αιώνα αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης πληθώρας επιστημών. Β.ΟΡΙΣΜΟΣ, ΟΡΙΑ, ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ Τι είναι όμως εφηβεία; Ο Herbert Martin στο βιβλίο του Ψυχολογικά προβλήματα εφηβικής ηλικίας υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει ένας σύντομος και ακριβής ορισμός για τον όρο αυτό, διότι η εφηβεία είναι μια έννοια σημασιολογικά φορτισμένη από ποικίλες συνδηλώσεις 37. Η εννοιολογική ασάφεια του όρου αντιδιαστέλλεται με το σαφές περιεχόμενο των όρων «παιδική ηλικία» και «ωριμότητα». Ο πρώτος υποδηλώνει τα άτομα που «είναι απόλυτα εξαρτημένα από τους γονείς τους σε όλα», ενώ ο δεύτερος αφορά τους ενήλικες που είναι 37 Herbert Martin, Ψυχολογικά προβλήματα εφηβικής ηλικίας, Αναστασία Καλαντζή Αζίζι (επιμ.), Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1992, 20.

30 29 «ανεξάρτητοι και ικανοί να φροντίζουν μόνοι τους τον εαυτό τους» 38. Έμμεσα, λοιπόν, συνάγεται ότι η εφηβεία είναι μια ενδιάμεση περίοδος μεταξύ εξάρτησης και ανεξαρτησίας και ειδικότερα σύμφωνα με τον Martin ο όρος «εφηβεία» συνδέεται με την «ψυχολογική ανάπτυξη του ατόμου» η οποία έχει την αφετηρία της στην «ήβη», δηλαδή τις «βιοσωματικές αναπτυξιακές διαδικασίες» 39. Το μεταβατικό χαρακτήρα αυτής της ηλικίας επισημαίνει και η Φρανσουάζ Ντολτό, καθώς τη χαρακτηρίζει ως ένα πέρασμα από την παιδική στην ώριμη ηλικία. Η σπουδαιότητα αυτής της περιόδου για τον άνθρωπο γίνεται αντιληπτή, όταν η Ντολτό την παρομοιάζει με μια «δεύτερη γέννηση», κατά την οποία οι έφηβοι εγκαταλείπουν την οικογενειακή προστασία, όπως το βρέφος αποσυνδέεται από το μητρικό πλακούντα. Οι αλλαγές που συντελούνται είναι τόσο γρήγορες, ώστε οι έφηβοι δεν είναι πάντα έτοιμοι να τις υποστούν, αλλά παράλληλα έχουν την επίγνωση ότι η παιδική τους ηλικία έχει χαθεί ανεπιστρεπτί και ότι πρέπει να προχωρήσουν 40. Ο Ιωάννης Παρασκευόπουλος προτείνει έναν πιο περιεκτικό ορισμό σύμφωνα με τον οποίο η εφηβεία είναι μια περίοδος ανάπτυξης που διαρκεί επτά έως οκτώ έτη και περικλείει αλλαγές που αφορούν και τους τέσσερις τομείς της ανάπτυξης, το βιοσωματικό, το γνωστικό, το συναισθηματικό και τον κοινωνικό τομέα. Πρόκειται για μια έννοια ευρύτερη από την ήβη, την οποία συμπεριλαμβάνει. Η πρώτη καλύπτει χρονικά την περίοδο μεταξύ της παιδικής και ώριμης ηλικίας, ενώ η δεύτερη είναι η 38 Ό.π., Ό.π., Φρανσουάζ Ντολτό-Κατρίν Ντολτό-Τολίτς, Έφηβοι, προβλήματα και ανησυχίες, Πατάκης, Αθήνα 1998, 15.

31 30 κορυφαία και πιο χαρακτηριστική πλευρά της εφηβείας, αλλά αφορά μόνο το βιολογικό κομμάτι αυτής της περιόδου 41. Σχετικά με τα χρονικά όρια της εφηβείας ισχύει η αντίληψη ότι η εφηβεία καλύπτει τη δεύτερη δεκαετία του ατόμου για ένα διάστημα που διαρκεί επτά ή οκτώ χρόνια. Στα κορίτσια ξεκινά από το ενδέκατο έτος και στα αγόρια από το δέκατο τρίτο και ολοκληρώνεται και για τα δυο φύλα με το κλείσιμο της δεύτερης δεκαετίας του ανθρώπου. Τα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά που χαρακτηρίζουν την εφηβεία συντελούνται σε δυο ξεχωριστές φάσεις: α) στην κυρίως εφηβεία (από το ενδέκατο έως το δέκατο έκτο έτος περίπου) παρουσιάζονται και σχηματίζονται όλες οι καινούριες θεμελιακές βιοσωματικές αλλαγές της ήβης και οι νέες γνωστικές δομές που μεταμορφώνουν το παιδί σε ενήλικα, β) στην εφηβική νεότητα (από το δέκατο έκτο ως το εικοστό έτος περίπου) κατά την οποία το άτομο προσπαθεί να αποδεχτεί τον καινούριο βιοσωματικό και γνωστικό εαυτό, τη νέα κοινωνική πραγματικότητα της εφηβικής ζωής και να ενταχθεί στην ενήλικη ζωή 42. Στην προηγούμενη παράγραφο έγινε λόγος για τα αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της εφηβείας, τα οποία παρουσιάζουμε στη συνέχεια συνοπτικά κατά τομέα. Στο βιοσωματικό τομέα η περίοδος αυτή θεωρείται το σημαντικότερο βιολογικό γεγονός μετά τη γέννηση, καθώς συντελούνται απότομες και καθολικές αλλαγές σε όλες τις παραμέτρους του σώματος: «ύψος, βάρος, αναλογίες, περίγραμμα, θέση και λειτουργία οργάνων και οργανικών συστημάτων, με κορυφαία 41 Ιωάννης Παρασκευόπουλος, Εξελικτική Ψυχολογία, Εφηβική ηλικία, τ. Δ, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1984, Ό. π., 15-16

32 31 βιολογική σωματική μεταβολή την ωρίμαση της γενετήσιας λειτουργίας» 43. Συγκεκριμένα οι αλλαγές παρατηρούνται στη δυσανάλογη αρχικά ανάπτυξη των άκρων του σώματος, στα χαρακτηριστικά του προσώπου και στην εκδήλωση αυξημένης τριχοφυίας. Στα αγόρια η ήβη διαρκεί φυσιολογικά τρία χρόνια και η εκσπερμάτιση αποτελεί μία από τις βασικότερες ενδείξεις της, ενώ για τα κορίτσια ξεκινά νωρίτερα, σηματοδοτείται από την αύξηση των εξωτερικών και εσωτερικών γεννητικών οργάνων και την εμφάνιση της εμμηνορυσίας 44. Ακολουθεί ο νοητικός τομέας όπου ο τρόπος με τον οποίο ο έφηβος αντιλαμβάνεται και ερμηνεύει τον κόσμο αλλάζει, καθώς εμφανίζονται οι αφαιρετικές ή τυπικές νοητικές πράξεις. Αν ο χώρος του «συγκεκριμένου και υπαρκτού» ανήκει στην παιδική ηλικία, η σκέψη της εφηβικής ηλικίας κινείται στο πεδίο του «πιθανού, των υποθέσεων και των θεωριών» 45. Αυτή η αλλαγή στη σκέψη βοηθά τον έφηβο να κάνει υποθέσεις, να επεξεργάζεται ποικίλα θεωρητικά σχήματα για την επίλυση προβλημάτων, να προτείνει εναλλακτικές λύσεις, να αξιολογεί την ανθρώπινη συμφορά σύμφωνα με προσωπικά κριτήρια. Η πραγματικότητα πια δεν είναι μια και μοναδική, αλλά μια από τις πολλαπλές εκδοχές της. Η αμφισβήτηση και ο σκεπτικισμός προστίθενται στο νοητικό εξοπλισμό του εφήβου προκειμένου να σταθεί κριτικά στα δεδομένα της πραγματικότητας και να επεξεργαστεί νέες οπτικές θέασης του κόσμου Ό. π., Χαρά Γ. Νομικού, ό. π., Ιωάννης Παρασκευόπουλος ό. π., Ό. π., 17.

33 32 «Ψυχικός αναβρασμός, μεγάλη ένταση και αστάθεια της ψυχικής διάθεσης» αποτελούν τα κύρια γνωρίσματα του συναισθηματικού τομέα. «Η συναισθηματική ζωή του εφήβου περιγράφεται ως μια ζωή γεμάτη μεταπτώσεις και ταλαντεύσεις ανάμεσα σε αντιφατικές και συγκρουόμενες διαθέσεις όπως μεταξύ υπερδιέγερσης και λήθαργου, πάθους και αδιαφορίας, χαράς και κατήφειας, φιλίας και εχθρότητας, ευφορίας και μελαγχολίας». Οι βιολογικές αλλαγές της ήβης και κυρίως οι ορμονικές είναι υπεύθυνες γι αυτές τις συναισθηματικές μεταπτώσεις. Σε αυτές τις αλλαγές ο Φρόυντ προσθέτει την «αφύπνιση της σεξουαλικότητας» και τις εντάσεις που προκαλούνται ανάμεσα «στις βιολογικές ενστικτώδεις απαιτήσεις του Εκείνο και στους κοινωνικούς περιορισμούς του Υπερεγώ». Υπάρχει όμως και η αντίθετη άποψη σύμφωνα με την οποία η εφηβεία δε χαρακτηρίζεται καθόλου από ψυχικό αναβρασμό, αλλά είναι μια αναπτυξιακή περίοδος «πειθαρχημένη και ομαλή, κατά την οποία εμφανίζονται, ωριμάζουν και διαμορφώνονται βαθμιαία τα νέα εφηβικά ενδιαφέροντα, καινούριες λειτουργίες και ενασχολήσεις 47. Τέλος, στον κοινωνικό τομέα ο έφηβος νιώθει έντονα την τάση να αποκοπεί από την οικογένεια και να αυτονομηθεί από τη μια μεριά, ενώ από την άλλη η επιθυμία του για ένταξη στην ομάδα των συνομηλίκων και αποδοχή από αυτήν τον οδηγεί κάποτε στην άκριτη υποταγή και συμμόρφωσή του σ αυτήν. Ειδικότερα, καινούριοι ρόλοι και νέες ευθύνες τον περιμένουν στο πλαίσιο της οικογένειας, καθώς δε θεωρείται ακόμα ενήλικας αλλά ούτε και είναι πια παιδί. Παράλληλα αρχίζει και προετοιμάζεται για την επαγγελματική του πορεία, ενώ η συμμετοχή του σε μια ομάδα του επιτρέπει αφενός να κάνει συγκρίσεις ανάμεσα στον εαυτό του και 47 Ό. π.,

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 6: Η ανάπτυξη της εικόνας εαυτού - αυτοαντίληψης Θέματα διάλεξης Η σημασία της αυτοαντίληψης Η φύση και το περιεχόμενο της αυτοαντίληψης Η ανάπτυξη της αυτοαντίληψης Παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία. Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307. Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth.

Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία. Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307. Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth. Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307 Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο και 2 ο Μονάδες ECTS: 6

Διαβάστε περισσότερα

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της

Αυτή ακριβώς η μεταλλαγή είναι το θέμα του παρόντος βιβλίου. Προκειμένου να την προσδιορίσουμε μέσα σε όλο αυτό το ομιχλώδες τοπίο της Εισαγωγή Tο βιβλίο αυτό θα μπορούσε να τιτλοφορείται διαφορετικά. Αν θέλαμε να ακολουθήσουμε το ρεύμα των αλλαγών στο χώρο των διεθνών οργανισμών, ο τίτλος του θα ήταν «Εκπαίδευση για την αειφόρο ανάπτυξη».

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο. Εφηβεία (4596)

Κείμενο. Εφηβεία (4596) Κείμενο Εφηβεία (4596) Η εφηβεία αποτελεί μία μεταβατική περίοδο στη ζωή του ανθρώπου, η οποία αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Κατά τη διάρκειά της, συντελούνται βιολογικές,

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Αντιπαράθεση φύσης ανατροφής η ανάπτυξη είναι προκαθορισμένη κατά την γέννηση από την

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων

Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ο Ρόλος του Κριτικού Στοχασμού στη Μάθηση και Εκπαίδευση Ενηλίκων Ενότητα 8: Η Συνειδητοποίηση μέσα από τον Κριτικό Στοχασμό Γιώργος Κ.

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

«Η ανάπτυξη είναι μια σειρά από διαδοχικές γεννήσεις» Μαρία Μοντεσσόρι, Δεκτικός Νους

«Η ανάπτυξη είναι μια σειρά από διαδοχικές γεννήσεις» Μαρία Μοντεσσόρι, Δεκτικός Νους «Η ανάπτυξη είναι μια σειρά από διαδοχικές γεννήσεις» Μαρία Μοντεσσόρι, Δεκτικός Νους Αθήνα, 2017 Μοντεσσοριανή Σχολή Αθηνών ΜΑΡΙΑ ΓΟΥΔΕΛΗ Έλσα Χωριανοπούλου, δασκάλα και διευθύντρια Τριαντάφυλλος Τριανταφυλλάκος,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα)

ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα) Ενότητα 4: Ομάδες και Φορείς Κοινωνικοποίησης Αναστασία Κεσίδου

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Επιστημών Υγείας

Σχολή Επιστημών Υγείας ς Σχολή Επιστημών Υγείας Ψυχολογία Σχολή Επιστημών της Υγείας www.nup.ac.cy ΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Πτυχίο στην Ψυχολογία BSc in Psychology Περιγραφή Προγράμματος Το πτυχιακό Πρόγραμμα Ψυχολογίας εστιάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση

Μεταγνωστικές διεργασίες και αυτο-ρύθμιση Πρόλογος Tα τελευταία είκοσι περίπου χρόνια υπάρχουν δύο έννοιες που κυριαρχούν διεθνώς στο ψυχολογικό και εκπαιδευτικό λεξιλόγιο: το μεταγιγνώσκειν και η αυτο-ρυθμιζόμενη μάθηση. Παρά την ευρεία χρήση

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 10: Το φεμινιστικό κίνημα στην Ελλάδα Σπύρος Μαρκέτος Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Οι γνώμες είναι πολλές

Οι γνώμες είναι πολλές Η Ψυχολογία στη Φυσική Αγωγή στο πλαίσιο του σχολικού περιβάλλοντος ΚασταμονίτηςΚωνσταντίνος Ψυχολόγος Οι γνώμες είναι πολλές Πολλές είναι οι γνώμες στο τι προσφέρει τελικά ο αθλητισμός στην παιδική ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση

12 Ο ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟΣ ΧΟΡΟΣ στην εκπαιδευση προλογοσ Το βιβλίο αυτό αποτελεί καρπό πολύχρονης ενασχόλησης με τη θεωρητική μελέτη και την πρακτική εφαρμογή του παραδοσιακού χορού και γράφτηκε με την προσδοκία να καλύψει ένα κενό όσον αφορά το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Εξελικτική Ψυχολογία

Εξελικτική Ψυχολογία Εξελικτική Ψυχολογία Ενότητα 12: Αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της εφηβικής ηλικίας ΙII Ασημίνα Ράλλη Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Εφηβική Ηλικία ΙΙΙ Αναπτυξιακά χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Α. Τηλεοπτικές συνήθειες-τρόπος χρήσης των Μ.Μ.Ε.

Α. Τηλεοπτικές συνήθειες-τρόπος χρήσης των Μ.Μ.Ε. 38 ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Ένας από τους βασικούς στόχους της παρούσας έρευνας ήταν η εύρεση εκείνων των χαρακτηριστικών των εφήβων τα οποία πιθανόν συνδέονται με τις μελλοντικές επαγγελματικές τους επιλογές. Ως

Διαβάστε περισσότερα

Στερεότυπα φύλου στις επαγγελματικές επιλογές των νέων γυναικών

Στερεότυπα φύλου στις επαγγελματικές επιλογές των νέων γυναικών Στερεότυπα φύλου στις επαγγελματικές επιλογές των νέων γυναικών Τ Ο Γ Υ Ν Α Ι Κ Ε Ι Ο Π Ρ Ο ς Ω Π Ο Τ Η ς Ε Π Ι Χ Ε Ι Ρ Η Μ Α Τ Ι Κ Ο Τ Η Τ Α ς ς Τ Ο Ν. Κ Ι Λ Κ Ι ς Τ Ε Τ Α Ρ Τ Η 8 Μ Α Ρ Τ Ι Ο Υ 2 0 1

Διαβάστε περισσότερα

Κορίτσι ή Αγόρι: Η Ανάπτυξη της Ταυτότητας Φύλου. Ίλια Χατζή Ψυχολόγος MSc

Κορίτσι ή Αγόρι: Η Ανάπτυξη της Ταυτότητας Φύλου. Ίλια Χατζή Ψυχολόγος MSc Κορίτσι ή Αγόρι: Η Ανάπτυξη της Ταυτότητας Φύλου Ίλια Χατζή Ψυχολόγος MSc Τι είναι Ταυτότητα; Περιγράφει τα χαρακτηριστικά που μας προσδιορίζουν και μας διαφοροποιούν ή μας ταξινομούν σε ομάδες ή υποομάδες.

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση

Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο. Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Εκπαιδευτική Ψυχολογία Μάθημα 2 ο Γνωστικές Θεωρίες για την Ανάπτυξη: Θεωρητικές Αρχές και Εφαρμογές στην Εκπαίδευση Αντιπαράθεση φύσης ανατροφής η ανάπτυξη είναι προκαθορισμένη κατά την γέννηση από την

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση

Γλωσσάρι Το γλωσσάρι του MATURE Ανδραγωγική Άτομα μεγαλύτερης ηλικίας Δεξιότητες Δέσμευση Γλωσσάρι Η ομάδα MATURE διαθέτει σημαντική εμπειρία στη διαχείριση και υλοποίηση Ευρωπαϊκών προγραμμάτων και γνωρίζει ότι τα ζητήματα επικοινωνίας ενδέχεται να προκαλέσουν σύγχυση. Προκειμένου να ελαχιστοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Παιδαγωγική

Εισαγωγή στην Παιδαγωγική Εισαγωγή στην Παιδαγωγική ΤΜΗΜΑ ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΚΑΙ ΦΙΛΟΛΟΓΙΑΣ Χειμερινό εξάμηνο 2016-2017 Διδάσκουσα: Μαρία Δασκολιά Επίκουρη καθηγήτρια Τμήμα Φ.Π.Ψ. Θεματική του μαθήματος Έννοια και εξέλιξη της Παιδαγωγικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ / Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Διδάσκων στο Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. / ΑΣΠΑΙΤΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β. ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ DEA Ιστορίας ΑΠΘ / Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Τίτσα Πιπίνου: «Οι ζωές μας είναι πολλές φορές σαν τα ξενοδοχεία..»

Τίτσα Πιπίνου: «Οι ζωές μας είναι πολλές φορές σαν τα ξενοδοχεία..» Ημερομηνία 11/8/2016 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασόλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%cf%84%ce%af%cf%84%cf%83%ce%b1- %CF%80%CE%B9%CF%80%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%85-%CE%BF%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία: Συμβουλές για... γονείς σε απόγνωση (1951)

Εφηβεία: Συμβουλές για... γονείς σε απόγνωση (1951) Κείμενο Εφηβεία: Συμβουλές για... γονείς σε απόγνωση (1951) Έχετε περάσει την αγωνία των πρώτων ημερών της ζωής του παιδιού σας. Έχετε (ξε)περάσει εκείνες τις νύχτες που έπρεπε να σηκώνεστε στις 3 τα ξημερώματα

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ: Προσθέτει χρόνια στη ζωή αλλά και ζωή στα χρόνια»

«ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ: Προσθέτει χρόνια στη ζωή αλλά και ζωή στα χρόνια» «ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ: Προσθέτει χρόνια στη ζωή αλλά και ζωή στα χρόνια» 1 ο Γενικό Λύκειο Πάτρας Ερευνητική Εργασία Β Τάξης Σχολικού έτους 2012-2013 Ομάδα Ε Ας φανταστούμε μία στιγμή το σχολείο των ονείρων μας.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων:

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων: ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-10 Υ= Υποχρεωτικό Ε= Κατ επιλογήν υποχρεωτικό Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων: Κ= ενότητα μαθημάτων «Κοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς «Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς Ξενοδοχείο President 18 Νοεμβρίου 2015 1 η Συνάντηση Άρτεμις Κ. Τσίτσικα Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής

Διαβάστε περισσότερα

Θεματική Εβδομάδα «Σώμα και Ταυτότητα»

Θεματική Εβδομάδα «Σώμα και Ταυτότητα» Θεματική Εβδομάδα 2016-17 «Σώμα και Ταυτότητα» Υλοποίηση στο Γυμνάσιο Θεματικής Εβδομάδας Ενημέρωσης και Ευαισθητοποίησης σε ζητήματα Διατροφής, Εθισμού-Εξαρτήσεων και Έμφυλων Ταυτοτήτων 1 Ενίσχυση της

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο ΣΧΟΛΗ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ Πατησίων 42, 10682 Αθήνα τηλ. 30(1) 772 3818

Διαβάστε περισσότερα

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που

Κάθε επιλογή, κάθε ενέργεια ή εκδήλωση του νηπιαγωγού κατά τη διάρκεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι σε άμεση συνάρτηση με τις προσδοκίες, που ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι προσδοκίες, που καλλιεργούμε για τα παιδιά, εμείς οι εκπαιδευτικοί, αναφέρονται σε γενικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και παράλληλα σε ατομικά ιδιοσυγκρασιακά. Τέτοια γενικά κοινωνικο-συναισθηματικά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη)

160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη) 160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη) Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι η παιδαγωγική κατάρτιση ατόμων, που θα ασχοληθούν με την εκπαίδευση και αγωγή παιδιών προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα)

ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΚΕ 800 Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης (κοινωνικοποίηση διαπολιτισμικότητα) Ενότητα 3: Θεωρίες-μοντέλα κοινωνικοποίησης Αναστασία Κεσίδου

Διαβάστε περισσότερα

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία

1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία 1. Οι Τεχνολογίες της Πληροφορίας και των Επικοινωνιών στην εκπαιδευτική διαδικασία Ο διδακτικός σχεδιασμός (instructional design) εμφανίσθηκε στην εκπαιδευτική διαδικασία και στην κατάρτιση την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία της παιδικής συμπεριφοράς γεννιέται από την συνύφανση αυτών των δύο γραμμών (Vygotsky 1930/ 1978, σελ. 46).

Η ιστορία της παιδικής συμπεριφοράς γεννιέται από την συνύφανση αυτών των δύο γραμμών (Vygotsky 1930/ 1978, σελ. 46). 1896 1934 2 ξεχωριστές στην καταγωγή τους γραμμές ανάπτυξης: Α) Μία πρωτόγονη, φυσική γραμμή ανάπτυξης,, αυτόνομης εκδίπλωσης των βιολογικών δομών του οργανισμού, και Β) μία πολιτισμική, ανώτερη ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο

Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Διάταξη Θεματικής Ενότητας ΕΛΠ42 / Αρχαιολογία στον Ελληνικό Χώρο Σχολή ΣΑΚΕ Σχολή Ανθρωπιστικών και Κοινωνικών Επιστημών Πρόγραμμα Σπουδών ΕΛΠΟΛ Σπουδές στον Ελληνικό Πολιτισμό Θεματική Ενότητα ΕΛΠ42

Διαβάστε περισσότερα

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις

Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Α/ Α Τύπος Εκφώνηση Απαντήσεις Απλή Αν κάνετε αναζήτηση µιας λέξης σε ένα αρχαιοελληνικό σώµα κειµένων, αυτό που θα λάβετε ως αποτέλεσµα θα είναι: Μια καταγραφή όλων των εµφανίσεων της λέξης στο συγκεκριµένο

Διαβάστε περισσότερα

3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών

3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών 3. Περιγράμματα Μαθημάτων Προγράμματος Σπουδών Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα συνοπτικά περιγράμματα των μαθημάτων που διδάσκονται στο Πρόγραμμα Σπουδών, είτε αυτά προσφέρονται από το τμήμα που είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση Βιβλίου. Δημήτρης Γερμανός Τμήμα Επιστήμων Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Παρουσίαση Βιβλίου. Δημήτρης Γερμανός Τμήμα Επιστήμων Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Επιστημονική Επετηρίδα, Παιδαγωγικού Τμήματος Νηπιαγωγών Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Τόμος 8 (2015) Παρουσίαση Βιβλίου Ρέντζου, Κ., Σακελλαρίου, Μ. (2014). Ο χώρος ως παιδαγωγικό πεδίο σε προσχολικά περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εσωτερικοποίηση του πολιτιστικού υποσυστήματος και εκπαίδευση: Talcott Parsons Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 3ο (σελ. 67-79) 2 Talcott

Διαβάστε περισσότερα

PROJECT ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ : ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ

PROJECT ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ : ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ PROJECT 2013-2014 ΟΝΟΜΑ ΟΜΑΔΑΣ : ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΜΑΡΚΟΣ ΛΕΝΤΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΜΠΡΑΤΣΟΣ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΣ ΠΑΠΑΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΟΛΥΖΟΣ 1 Με τον όρο επάγγελμα εννοούμε το "είδος της βιοποριστικής εργασίας", δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ Επεξηγήσεις συμβόλων/αρχικών γραμμάτων: ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ 2009-10 Υ= Υποχρεωτικό Κ= ενότητα μαθημάτων «Κοινωνία και Εκπαίδευση» Ε= Κατ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική στην ώριμη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη.

Εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική στην ώριμη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη. Ονοματεπώνυμο: Ημερομηνία: ΟΡΙΣΜΟΣ Έκφραση Έκθεση Α Λυκείου Θέμα: «Εφηβεία» Εφηβεία είναι η περίοδος της μετάβασης από την παιδική στην ώριμη ηλικία κι έχει για κέντρο της την ήβη. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΕΦΗΒΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο 1 Εφηβεία (4590)

Κείμενο 1 Εφηβεία (4590) Κείμενο 1 Εφηβεία (4590) Οι έφηβοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την πραγματικότητα του επόμενου βήματος, που οδηγεί στην ενηλικίωση, ενώ η κοινωνία απαιτεί απ αυτούς να αρχίσουν να προετοιμάζονται για τους

Διαβάστε περισσότερα

www.synodoiporos,weebly.com Page 1

www.synodoiporos,weebly.com Page 1 ΓΡΑΦΟΝΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΙΜΕΝΟΥ Σε πρώτη φάση διαβάζουμε τουλάχιστον 2 φορές ολόκληρο το κείμενο και φροντίζουμε να το κατανοήσουμε πλήρως. Προσέχουμε ιδιαίτερα τη στάση - άποψη του συγγραφέα και το σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (ΠΕΣ)

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (ΠΕΣ) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ (ΠΕΣ) Το Κέντρο Ερευνών Science-to-Marketing του Munster University (Γερμανία) πραγματοποίησε έρευνα με θέμα τη συνεργασία μεταξύ Πανεπιστημίων και επιχειρήσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Εξελικτική Ψυχολογία

Εξελικτική Ψυχολογία Εξελικτική Ψυχολογία Ενότητα 13: Αναπτυξιακά χαρακτηριστικά της εφηβικής ηλικίας ΙIII Ασημίνα Ράλλη Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας Εφηβική ηλικία ΙΙΙΙ Αναπτυξιακά χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών

Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών Πηγή: Δημάκη, Α. Χαϊτοπούλου, Ι. Παπαπάνου, Ι. Ραβάνης, Κ. Φύλο και διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών: μια ποιοτική προσέγγιση αντιλήψεων μελλοντικών νηπιαγωγών. Στο Π. Κουμαράς & Φ. Σέρογλου (επιμ.). (2008).

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Σημειώσεις Μαθήματος Ανθρωπογεωγραφίας-Ανάλυση Περιφερειακού Χώρου Ηλίας Μπεριάτος ΒΟΛΟΣ 2000 «Ανάλυση του Περιφερειακού Χώρου»

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις. Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια ΠΤΠΕ Πανεπιστήμιο Κρήτης

Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις. Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια ΠΤΠΕ Πανεπιστήμιο Κρήτης Η ανάδυση της ανάγνωσης και της γραφής: έννοια και σύγχρονες απόψεις Ευφημία Τάφα Καθηγήτρια ΠΤΠΕ Πανεπιστήμιο Κρήτης Αναγνωστική ετοιμότητα Παλαιότερα, οι επιστήμονες πίστευαν ότι: υπάρχει μια συγκεκριμένη

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΕΙΣ ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Το φύλο δεν είναι ένα απλό γεγονός

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 3: Η εθνολογική θεώρηση Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150 Παιδαγωγικό Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία. Πώς επιδρά η σημερινή κοινωνία την ανάπτυξη του εφήβου; 21 ΓΕΛ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ Α1, ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ν. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ

Εφηβεία. Πώς επιδρά η σημερινή κοινωνία την ανάπτυξη του εφήβου; 21 ΓΕΛ ΑΘΗΝΑΣ ΤΜΗΜΑ Α1, ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ν. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ Εφηβεία Πώς επιδρά η σημερινή κοινωνία την ανάπτυξη του εφήβου; ΤΜΗΜΑ Α1, ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Ν. ΖΑΧΑΡΟΠΟΥΛΟΣ 21 ΓΕΛ ΑΘΗΝΑΣ 1.Χαρακτηριστικά Εφηβεία 2.Δραστηριότητες 3.Κοινωνικοποίηση 1.Χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισµα 81. Νέοι και Οικογένεια ΓΙΑΝΝΗΣ Ι. ΠΑΣΣΑΣ, MED ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΚΕΙΜΕΝΟ Σχέσεις γονέων εφήβων

Διαγώνισµα 81. Νέοι και Οικογένεια ΓΙΑΝΝΗΣ Ι. ΠΑΣΣΑΣ, MED ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Α ΛΥΚΕΙΟΥ. ΚΕΙΜΕΝΟ Σχέσεις γονέων εφήβων Διαγώνισµα 81 Νέοι και Οικογένεια ΚΕΙΜΕΝΟ Σχέσεις γονέων εφήβων Μελετώντας κανείς τις σχέσεις των εφήβων και των γονέων µέσα από το πρίσµα της επικράτησης ενός γενικότερου πνεύµατος ελευθερίας, αντιλαµβάνεται

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Βεμπεριανές απόψεις για την Εκπαίδευση Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 12ο (σελ. 274 282) 2 Max Weber (1864 1920) Βεμπεριανές απόψεις για

Διαβάστε περισσότερα

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10

<5,0 5,0 6,9 7 7,9 8 8,9 9-10 ΚΡΙΤΗΡΙΑ Εύρος θέματος Τίτλος και περίληψη Εισαγωγή Βαθμολογία

Διαβάστε περισσότερα

Ο Στέφανος Δάνδολος έρχεται στη Θεσσαλονίκη με το νέο του βιβλίο

Ο Στέφανος Δάνδολος έρχεται στη Θεσσαλονίκη με το νέο του βιβλίο Typosthes.gr Τύπος Θεσσαλονίκης / Πολιτισμός GET RSS Ο συγγραφέας γράφει για την Ελλάδα της κρίσης μέσα από ένα μυθιστόρημα που εκτυλίσσεται τον 19ο αιώνα Ο Στέφανος Δάνδολος έρχεται στη Θεσσαλονίκη με

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης

Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης Μέθοδοι έρευνας και μεθοδολογικά προβλήματα της παιδαγωγικής επιστήμης http://users.uoa.gr/~dhatziha Αριθμός: 1 Η εισαγωγή σε μια επιστήμη πρέπει να απαντά σε δύο ερωτήματα: Ποιον τομέα και με ποιους τρόπους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Διδάσκων στην ΑΣΠΑΙΤΕ / Παράρτημα Β. Αιγαίου Θεολόγος Καθηγητής στο Πειραματικό ΓΕ. Λ.

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

20 Νοεμβρίου Κυρίες και κύριοι, Καλησπέρα σας.

20 Νοεμβρίου Κυρίες και κύριοι, Καλησπέρα σας. Ομιλία Αλεξάνδρας Πάλλη στην Ημερίδα της ΕΣΕΕ με θέμα: «Στηρίζουμε τη γυναικεία επιχειρηματικότητα, προωθούμε τη συμμετοχή των γυναικών στα κέντρα λήψης αποφάσεων» 20 Νοεμβρίου 2013 Καλησπέρα σας. Θα ήθελα

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Σχέσεις γονέων-εφήβων (1956)

Κείμενο Σχέσεις γονέων-εφήβων (1956) Κείμενο Σχέσεις γονέων-εφήβων (1956) Μελετώντας κανείς τις σχέσεις των εφήβων και των γονέων μέσα από το πρίσμα της επικράτησης ενός γενικότερου πνεύματος ελευθερίας αντιλαμβάνεται ότι ο διάλογος αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΕΦΗΒΕΙΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ

ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΕΦΗΒΕΙΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ 2 ο ΕΠΑΛ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2009-2010 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ: ΕΦΗΒΕΙΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΟΜΑΔΑ: Ροντογιάννη Ελένη, Φιλόλογος Ντάρδας Αθανάσιος, Μαθηματικός ΜΑΘΗΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑ: Αντεκελίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου

Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Βασίλειος Κωτούλας vaskotoulas@sch.gr h=p://dipe.kar.sch.gr/grss Αρχαιολογικό Μουσείο Καρδίτσας Μάθηση & Εξερεύνηση στο περιβάλλον του Μουσείου Η Δομή της εισήγησης 1 2 3 Δυο λόγια για Στόχοι των Ερευνητική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Σπύρος Τσιπίδης Γεω - οπτικοποίηση χωρωχρονικών αρχαιολογικών δεδομένων Περίληψη διατριβής H παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2017 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2017 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2017 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Κείμενο Η γλώσσα ως αξία Μιλώντας για τη γλώσσα ως αξία-πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

888 ΧΡΟΝΙΑ. Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014. χεν θεσσαλονίκης ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Πρόγραμμα Κοινωνικής Υπηρεσίας 2013-2014 888 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ χεν θεσσαλονίκης Μητροπόλεως 18 546 24 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310-276 144 Fax: 2310 276 144 E-mail: xenthesalonikis1@windowslive.com

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΕΜΦΑΝΣΗΣ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ-ΔΙΑΥΛΩΝ. Βιβλίο-Δίαυλος 1: Η ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΜΟΡΦΕΣ ΕΜΦΑΝΣΗΣ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ-ΔΙΑΥΛΩΝ. Βιβλίο-Δίαυλος 1: Η ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΜΟΡΦΕΣ ΕΜΦΑΝΣΗΣ ΤΩΝ ΒΙΒΛΙΩΝ-ΔΙΑΥΛΩΝ Βιβλίο-Δίαυλος 1: Η ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ Ι. Συνοπτική παρουσίαση του Βιβλίου-Διαύλου Η Ψυχική Υγεία: Η Ψυχική Υγεία εγγυάται τη συνοχή ομοειδών ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

«Μαζί για την γυναίκα» Κακοποίηση: Ισότητα και Ενεργή Κοινωνία

«Μαζί για την γυναίκα» Κακοποίηση: Ισότητα και Ενεργή Κοινωνία «Μαζί για την γυναίκα» Κακοποίηση: Ισότητα και Ενεργή Κοινωνία 1 Ο NEWSLETTER ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2015 Ο Σύνδεσμος Μελών Γυναικείων Σωματείων Ηρακλείου & Νομού Ηρακλείου ξεκινά μια σειρά ενημερώσεων της κοινής γνώμης

Διαβάστε περισσότερα

Κείµενο Οι γυναίκες διδάσκουν και οι άνδρες διοικούν

Κείµενο Οι γυναίκες διδάσκουν και οι άνδρες διοικούν 41 Διαγώνισµα 91 Ισότητα των Φύλων Κείµενο Οι γυναίκες διδάσκουν και οι άνδρες διοικούν Το επάγγελµα της εκπαιδευτικού στην Ελλάδα αποτέλεσε το πρώτο µη χειρωνακτικό επάγγελµα που άνοιξε και θεωρήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ , ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Λ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΙΔΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΑΝΤΑ ΚΑΤΣΙΚΗ - ΓΚΙΒΑΛΟΤ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΠΟΡΕΙΑ ΑΘΗΝΑ 2001 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η οριοθέτηση της παιδικής λογοτεχνίας σε σχέση με την

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 3: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος ΙI

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 3: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος ΙI Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 3: Η ανάπτυξη της σκέψης του παιδιού Η γνωστική-εξελικτική θεωρία του J. Piaget Μέρος ΙI Θέματα διάλεξης Το στάδιο ανάπτυξης της συγκεκριμένης λογικής σκέψης Tο στάδιο ανάπτυξης

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΕΣΥΠ

ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΕΣΥΠ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΤΟΝ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟ (ΠΕΣΥΠ) ΘΕΜΑΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΕΣΥΠ ΜΑΘΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα

Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΘΛΗΤΕΣ & ΑΘΛΗΤΡΙΕΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Στυλιανή Ανή Χρόνη, Ph.D. Λέκτορας ΤΕΦΑΑ, ΠΘ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΠΡΟΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 13 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 15 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ 23 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΟΥ 24 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 25

ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 13 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 15 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ 23 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΟΥ 24 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ 13 ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ 15 ΑΝΤΙ ΠΡΟΛΟΓΟΥ 17 ΠΡΟΛΟΓΟΣ 21 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΡΟΖΑΣ ΙΜΒΡΙΩΤΗ 23 ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΛΑΜΠΑΔΑΡΙΟΥ 24 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 25 ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΔΙΕΡΓΑΣΙΕΣ, ΣΥΖΗΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΡΙΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Θεματική Ενότητα 6 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις κλινικές καταβολές της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα