CONTENTS FROM THE EDITOR 7 REVIEWS Pathophysiology of the reduction of blood flow in the brain, during sustained high +Gz Veranis S, Tsironis Ch 8

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "CONTENTS FROM THE EDITOR 7 REVIEWS Pathophysiology of the reduction of blood flow in the brain, during sustained high +Gz Veranis S, Tsironis Ch 8"

Transcript

1 ΕΙ ΙΚΟ ΤΕΥΧΟΣ 2003 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΠΟ ΤΗ ΣΥΝΤΑΞΗ 7 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΕΙΣ Παθοφυσιολογία της µείωσης της ροής του αίµατος στον εγκέφαλο κατά την έκθεση του οργανισµού σε υψηλές και παρατεταµένες επιταχύνσεις Βεράνης Σ, Τσιρώνης Χ 8 Stress και πτήση. Αντιµετώπιση Ηλιάκης Π 15 Μεταβολές στο ατµοσφαιρικό όζον και στην υπεριώδη ακτινοβολία και οι επιπτώσεις στην αλλαγή του κλίµατος Ζερεφός ΧΣ 18 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Εµβιοµηχανική µελέτη των επιδράσεων των υψηλών παρατεταµένων επιταχύνσεων (+Gz) στην αυχενική µοίρα της σπονδυλικής στήλης ιπτάµενων µαχητικών αεροσκαφών Παξινός Ο, Zindrick M, Patwardhan A 24 Ο ΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ 29 CONTENTS FROM THE EDITOR 7 REVIEWS Pathophysiology of the reduction of blood flow in the brain, during sustained high +Gz Veranis S, Tsironis Ch 8 Stress and flight. How to manage Iliakis P 15 Changes in the atmospheric ozon, UV solar radiation and implications on climate change Zerefos CS 18 ORIGINAL ARTICLE Biomechanic model for the study of the +Gz induced forces on fighter pilot s cervical spine Paxinos O, Zindrick M, Patwardhan A 24 INSTRUCTIONS TO AUTHORS 29 ΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕ ΡΟΥ Αγαπητοί φίλοι, Η Εταιρεία µας, στην προσπάθειά της να συµβάλει στην προώθηση των Αεροπορικών Ιατρικών Σπουδών στη χώρα µας και στη µελέτη του ανθρώπινου παράγοντα σε σχέση µε την Πτήση και το ιάστηµα, προχωρεί στην ειδική επετειακή έκδοση µε τίτλο: «Ελληνική Αεροπορική και ιαστηµική Ιατρική, Ειδική Έκδοση, Νο 1» (Hellenic Aerospace Medicine, Special Edition No 1), µε την ευκαιρία του 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Αεροπορικής και ιαστηµικής Ιατρικής, και των 10 ετών

2 από της Ιδρύσεώς της. Η έκδοση αυτή, καρπός του επιστηµονικού µόχθου συναδέλφων που αγαπούν, υποστηρίζουν και εργάζονται για την Αεροπορία προαναγγέλλει επίσης την τακτική ανά τρίµηνο έκδοση από τον Ιανουάριο 2004 και εφ εξής του επιστηµονικού περιοδικού της Εταιρείας µας µε τίτλο: «Ελληνική Αεροπορική και ιαστηµική Ιατρική» (Hellenic Journal of Aerospace Medicine), που φιλοδοξεί να καλύψει το κενό που υπάρχει στον ελληνικό ιατρικό τύπο σχετικά µε τις επιστήµες, τον ανθρώπινο παράγοντα, την πτήση και την υγεία των αεροπορικά και διαστηµικά ναυτιλοµένων επιβατών και χειριστών. Εκτιµούµε ότι όλα τα µέλη της Εταιρείας µας και η ευρύτερη επιστηµονική κοινότητα που ενδιαφέρεται για τα θέµατα Αεροπορικής και ιαστηµικής Ιατρικής, θα στηρίξουν αυτή την εκδοτική προσπάθεια και θα συµβάλουν στην επιτυχία της προς όφελος της επιστήµης και ασφάλειας των πτήσεων. ηµήτριος Αθ. Κυριαζής, Πρόεδρος ΕΕΑ Ι, Νοέµβριος 2003 ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΤΗΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Συµπληρώθηκαν ήδη 10 χρόνια από την ίδρυση της Ελληνικής Εταιρείας Αεροπορικής και ιαστηµικής Ιατρικής. Η Επιστηµονική δραστηριότητα της Εταιρείας, που αναδύεται µέσα από ένα πλέγµα στοιχειώδους υποδοµής και δυσκολιών, έχει ήδη αποδώσει πολλαπλά οφέλη τόσο στην Ιατρική όσο και στην Αεροπορική κοινότητα στη χώρα µας. Επιγραµµατικά αναφέρονται η αναβάθµιση της εκπαιδεύσεως στην Αεροπορική Ιατρική, η διέγερση και ενίσχυση, ερευνητικών προσπαθειών, η συµµετοχή στη δηµιουργία υποδοµής κατάλληλης για την υποστήριξη σοβαρής έρευνας, η συµβολή στη βελτίωση της ιατρικής υποστήριξης του ιπτάµενου προσωπικού και της ασφάλειας των πτήσεων γενικότερα. Σταθερός στόχος της Εταιρείας είναι η συνεχής επαφή µε όλους τους φορείς που έχουν ως αντικείµενο την πτήση, και η συνεργασία µε αντίστοιχες Εταιρείες άλλων χωρών στον εκπαιδευτικό κυρίως τοµέα. Στα πλαίσια της συνεχιζόµενης επιστηµονικής δραστηριότητας, και µετά από ολιγόµηνη διακοπή, κυκλοφορεί πάλι το επίσηµο έντυπο της Εταιρείας. Μόνο που η γνωστή µας εφηµερίδα «Αεροδιαστηµική Ιατρική», παραχωρεί τη θέση της στο περιοδικό «Ελληνική Αεροπορική και ιαστηµική Ιατρική», όπως είχε αναγγελθεί. Ένα περιοδικό που θα δηµοσιεύει εργασίες συντεταγµένες µε βάση τις οδηγίες που ισχύουν για τα Ιατρικά Περιοδικά, και αναφέρονται λεπτοµερώς στις «Οδηγίες για τους συγγραφείς». Ωστόσο η Συντακτική Επιτροπή διατηρεί το δικαίωµα να δηµοσιεύει κατ εξαίρεσιν εργασίες που δεν ακολουθούν τις συγκεκριµένες οδηγίες, κρίνονται όµως σηµαντικές και χρήσιµες στα πλαίσια των στόχων της Εταιρείας. Το πρώτο τεύχος αποφασίσθηκε να είναι ειδική έκδοση µε την ευκαιρία της συµπλήρωσης 10 ετών από την ίδρυση της Εταιρείας, αλλά και µε την ευκαιρία του 2ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Αεροπορικής και ιαστηµικής Ιατρικής που οργανώνεται στην Αθήνα από 27 έως 29 Νοεµβρίου. ηµήτριος Μακρατζάκης, Πλαστικός Χειρουργός, ιευθυντής Σύνταξης Παθοφυσιολογία της µείωσης της ροής του αίµατος στον εγκέφαλο κατά την έκθεση

3 του οργανισµού σε υψηλές και παρατεταµένες επιταχύνσεις Σ. Βεράνης,1 Χ. Τσιρώνης Γενικό Νοσοκοµείο Αεροπορίας 2Κέντρο Αεροπορικής Ιατρικής Pathophysiology of the reduction of blood flow in the brain, during sustained high +Gz Abstract at the end of the article Η διαταραχή των οµοιοστατικών µηχανισµών διατήρησης σταθερής παροχής αίµατος στον εγκέφαλο, που συµβαίνει κατά τη διάρκεια έκθεσης του ανθρώπινου οργανισµού σε περιβάλλον αυξηµένων επιταχύνσεων, είναι ένα από τα θεµελιώδη προβλήµατα της αεροπορικής ιατρικής, το οποίο παραµένει επίκαιρο µε τη δηµιουργία των αεροσκαφών τετάρτης γενιάς και των κινηµατικών δυνατοτήτων που αυτά προσφέρουν. Η ανάλυση της παθοφυσιολογίας των φαινοµένων που προκαλούνται από το αυξηµένο βαρυτικό stress αποδεικνύει την πολυπλοκότητα των µηχανισµών που εµπλέκονται και τη συµβολή των διαφόρων τεχνικών µέσων που χρησιµοποιούνται κατά την πτήση. Λέξεις ευρετηρίου Επιταχύνσεις, ανθρωποφυγόκεντρος 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ανάλυση της παθοφυσιολογίας που διέπει την παρατηρούµενη ελάττωση της εγκεφαλικής ροής αίµατος κατά την έκθεση του οργανισµού σε υψηλές και παρατεταµένες επιταχύνσεις αποσκοπεί στην παρουσίαση των µηχανισµών εκείνων που επιστρατεύει ο οργανισµός για την αντιµετώπιση ενός περιβάλλοντος υψηλών επιταχύνσεων ή όπως αλλιώς ονοµάζεται βαρυτικό stress (gravitational stress). Αν και η χρήση του όρου παθοφυσιολογία συνήθως χρησιµοποιείται για την παρουσίαση των διαταραχών της φυσιολογίας του οργανισµού θεωρήθηκε σκόπιµο να συµπεριληφθεί στην παρούσα ανάλυση και η επίδραση των διαφόρων τεχνικών µέσω, έτσι ώστε να προσεγγίσουµε περισσότερο αυτό το οποίο πρακτικά συµβαίνει κατά τη διάρκεια της πτήσης. Είναι γνωστό ότι οι επιταχύνσεις (G) που δέχεται το σώµα του πιλότου όταν το αεροσκάφος κινείται σε καµπύλη τροχιά, εξαιτίας της φυγόκεντρης δύναµης, αναλύονται σε τρεις κατακόρυφους άξονες (x, y, z) κατά τη µορφή (-Gx, +Gx), (-Gy, +Gy) και (-Gz, +Gz). Η συνισταµένη που αντιστοιχεί στον ηµιάξονα +z προκαλεί ελάττωση της εγκεφαλικής ροής αίµατος και είναι εκείνη που θα µας απασχολήσει κυρίως στην παρούσα εργασία (σχήµα 1). Όταν ο πιλότος εκτεθεί κατά τη διάρκεια χειρισµών σε περιβάλλον αυξηµένων +Gz επιταχύνσεων η εγκεφαλική ροή αίµατος ελαττώνεται και εµφανίζονται παθολογικά συµπτώµατα, όπως είναι το grey-out και το blackout, ως αποτέλεσµα της πτώσης της παροχής αίµατος στον αµφιβληστροειδή, ενώ η εγκεφαλική ισχαιµία µπορεί να προκαλέσει απώλεια συνείδησης (G- LOC). 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΕΠΙ ΡΑΣΗΣ ΤΩΝ ΑΥΞΗΜΕΝΩΝ +Gz ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΕΩΝ ΣΤΙΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΣΥΝΑΝΤΑ Η ΡΟΗ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΙΣΤΕΡΗ ΚΟΙΛΙΑ ΕΩΣ ΤΟΝ ΕΞΙΟ ΚΟΛΠΟ

4 Όταν η επιτάχυνση γίνει µεγαλύτερη από την επιτάχυνση της βαρύτητας, η υδροστατική πίεση της στήλης του αίµατος µεταξύ της καρδιάς και του εγκεφάλου αυξάνεται σύµφωνα µε τον τύπο Pυδρ=pGz Η, (όπου p είναι η σχετική πυκνότητα του νερού ως προς τον υδράργυρο 1/13,6 και Η η απόσταση µεταξύ καρδιάς και κεφαλής, η οποία συνήθως είναι 300 mm, Pυδρ είναι η υδροστατική πίεση σε mmhg). Σύµφωνα µε τον παραπάνω τύπο η πίεση του αίµατος στο επίπεδο της κεφαλής αναµένεται να είναι µηδέν στα 4,5 G, αν θεωρήσουµε ότι η µέση αρτηριακή πίεση είναι περίπου 100 mmhg και η κάθετη απόσταση µεταξύ κεφαλής-καρδιάς 300 mm. Επειδή όµως το αγγειακό σύστηµα είναι ένα κλειστό κύκλωµα στο οποίο δεν είναι δυνατή η αθροιστική µεταβολή της δυναµικής του ενέργειας, η αύξηση της βαθµίδωσης της υδροστατικής πίεσης στο αρτηριακό σκέλος της κυκλοφορίας δεν είναι αρκετή για να εξηγήσει την ελάττωση της εγκεφαλικής ροής αίµατος. Εάν θεωρήσουµε ότι τα αγγεία είχαν ανένδοτο τοίχωµα και συµπεριφέρονταν ελαστικά ως άκαµπτοι σωλήνες, τότε η αύξηση του υδροστατικού δυναµικού στο φλεβικό σκέλος της κυκλοφορίας θα ήταν ίση και αντίθετη µε την αύξηση του υδροστατικού δυναµικού στο φλεβικό σκέλος της κυκλοφορίας και αθροιστικά θα αλληλοεξουδετερώνονταν. Σ αυτή την περίπτωση η ροή αίµατος προς τον εγκέφαλο θα επηρεαζόταν µόνο από τη διαφορά πιέσεων µεταξύ αριστερής κοιλίας και δεξιού κόλπου και τις παρεµβαλλόµενες αντιστάσεις της εγκεφαλικής κυκλοφορίας.

5 Αυτό όµως που συµβαίνει στην πραγµατικότητα είναι ότι το αγγειακό τοίχωµα είναι ελαστικό και το εµβαδόν της εγκάρσιας διατοµής του αγγείου εξαρτάται από τη διατοιχωµατική πίεση, δηλαδή τη διαφορά µεταξύ ενδοαυλικής και εξωαγγειακής πίεσης. Τα αγγεία των οποίων το τοίχωµα είναι λεπτό και ευένδοτο έχουν την τάση να συµπίπτουν µερικώς, έως πλήρους σύµπτωσης των τοιχωµάτων τους, όταν η διατοιχωµατική πίεση αρνητικοποιηθεί. Εάν η πίεση του αίµατος ελαττωθεί εξαιτίας των υδροστατικών πιέσεων που αναπτύσσονται κατά το βαρυτικό stress, η διατοιχωµατική πίεση θα γίνει αρνητική, προκαλώντας σύµπτωση των αγγειακών τοιχωµάτων, ελάττωση του εµβαδού εγκαρσίας διατοµής των αγγείων και κατά συνέπεια αύξηση των αγγειακών αντιστάσεων (όπως είναι γνωστό η αγγειακή αντίσταση είναι αντιστρόφως ανάλογη µε την 4η δύναµη της ακτίνας της εγκάρσιας διατοµής του αγγείου). Εποµένως, αφού τα αγγεία είναι ευένδοτα, η ροή του αίµατος θα εξαρτάται από την πίεση διήθησης, τη διατοιχωµατική πίεση και την ευενδοτότητα των αγγείων σε κάθε σηµείο του αγγειακού δικτύου. Η βαρυτική δύναµη εκτός από τη µεταβολή της πίεσης του αίµατος που προκαλεί, έχει επίσης επίδραση και πάνω στην εξωαγγειακή πίεση. ιακρίνουµε δύο οµάδες

6 αγγείων ανάλογα µε την εξωαγγειακή πίεση που δέχονται. Τα εξωκράνια αγγεία, όπως οι έξω καρωτίδες αρτηρίες και οι σφαγίτιδες φλέβες (και η εξωκράνιος µοίρα της έσω καρωτίδας), υπόκεινται στην πίεση των περιβαλλόντων ιστών η οποία µπορεί να θεωρηθεί ίση µε την ατµοσφαιρική πίεση (0 mmhg), δηλαδή είναι ανεξάρτητη του µέτρου της επιτάχυνσης. Η δεύτερη οµάδα αγγείων που διακρίνουµε είναι αυτά τα οποία βρίσκονται µέσα στην ενδοκράνια κοιλότητα και δέχονται την πίεση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. 3. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΕΩΝ ΓΙΑ ΤΑ ΑΓΓΕΙΑ ΤΗΣ ΕΝ ΟΚΡΑΝΙΑΣ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑΣ Τα ενδοκράνια αγγεία, όπως έχει αναφερθεί, εκτίθενται µόνο στην πίεση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Κατά την έκθεση σε υψηλές επιταχύνσεις η πίεση κατά µήκος του εγκεφαλικού αγγειακού δικτύου ελαττώνεται. Έχουν αναπτυχθεί διάφορα µοντέλα για να προσδιορίσουν πώς αυτή η ελάττωση της πίεσης του αίµατος επιδρά πάνω στην πίεση του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Σύµφωνα µε τις επικρατέστερες θεωρίες οι οποίες έχουν επαληθευτεί και in vivo σε πειραµατόζωα, η πίεση του ΕΝΥ παρουσιάζει σταδιακή πτώση και ακολουθεί την πτώση της πίεσης στο φλεβικό άκρο της εγκεφαλικής κυκλοφορίας, παραµένοντας ελαφρώς υψηλότερη από αυτήν. Το αποτέλεσµα αυτό βασίζεται στις παραδοχές ότι: στην πράξη η έκθεση σε υψηλές επιταχύνσεις διαρκεί πολύ µικρό χρονικό διάστηµα, της τάξης των µερικών δευτερολέπτων, και µπορούµε µε ασφάλεια να υποθέσουµε ότι ο συνολικός όγκος αίµατος στον εγκέφαλο παραµένει περίπου σταθερός για µερικούς καρδιακούς κύκλους. Επίσης, η ανταλλαγή όγκου ύδατος µεταξύ ΕΝΥ και αίµατος είναι τόσο βραδεία της τάξης των 0,5 cm3/min, που και αυτή για µικρό χρονικό διάστηµα µπορεί να θεωρηθεί αµελητέα. Η ενδοκράνια κοιλότητα, όπως είναι γνωστή, αποτελείται από τρία διαµερίσµατα τα οποία είναι ο εγκέφαλος, το ΕΝΥ και το εγκεφαλικό παρέγχυµα, τα οποία εξαιτίας της µεγάλης περιεκτικότητάς τους σε νερό είναι πρακτικά ασυµπίεστα. Αυτό σηµαίνει ότι όταν κατά το βαρυτικό stress, η πίεση του αίµατος ελαττώνεται, η πίεση του ΕΝΥ πρέπει να ελαττώνεται και αυτή ώστε να διατηρηθεί σταθερός ο όγκος του αίµατος. Καθώς η πίεση του αίµατος ελαττώνεται κατά µήκος του αγγειακού δικτύου, ο ολικός όγκος αίµατος µπορεί να διατηρηθεί σταθερός µόνον εάν κάποια αγγεία διατείνονται και κάποια άλλα συµπίπτουν. Είναι λογικό να υποθέσουµε ότι η σύµπτωση των αγγείων θα συµβεί µετά το επίπεδο της µικροκυκλοφορίας όπου η ενδοαγγειακή πίεση υφίσταται τη µεγαλύτερη πτώση, ενώ γνωρίζουµε επίσης ότι το αρτηριακό τοίχωµα είναι παχύτερο και κατά συνέπεια λιγότερο ευένδοτο από το λεπτό φλεβικό τοίχωµα. Σύµφωνα µε τα παραπάνω, µπορούµε να συµπεράνουµε ότι ενώ ο ολικός όγκος αίµατος παραµένει σταθερός, ο αρτηριακός όγκος θα αυξηθεί, ενώ ο φλεβικός όγκος αίµατος θα ελαττωθεί. Έτσι, η πίεση του ΕΝΥ προκειµένου να προκαλέσει περίπου ίσες και αντίθετες µεταβολές στον αρτηριακό και στον φλεβικό όγκο αίµατος, θα πρέπει να βρίσκεται πιο κοντά στη φλεβική παρά στην αρτηριακή πίεση. Στο συγκεκριµένο µοντέλο προκύπτει ότι µια πίεση ΕΝΥ µόλις λίγα mmhg µεγαλύτερη της φλεβικής πίεσης είναι αρκετή για να διατηρήσει σταθερό τον ενδοκράνιο όγκο του αίµατος. Επίσης, η ΠΕΝΥ ελαττώνεται παράλληλα µε τη φλεβική πίεση παραµένοντας ελαφρώς υψηλότερη κατά την αύξηση των επιταχύνσεων. Σύµφωνα µε τα παραπάνω, η διατοιχωµατική πίεση των αγγείων της ενδοκράνιας

7 κοιλότητας δεν µεταβάλλεται σηµαντικά κατά την αύξηση των επιταχύνσεων, λόγω του προστατευτικού ρόλου της ταυτόχρονης µείωσης της πίεσης του εγκεφαλονωτιαίου υγρού. 4. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΩΝ ΣΤΑ ΕΞΩΚΡΑΝΙΑ ΑΓΓΕΙΑ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΕΩΝ Στα εξωκράνια αγγεία οι αγγειακές αντιστάσεις µεταβάλλονται δραστικά στο φλεβικό σκέλος της εγκεφαλικής κυκλοφορίας. Οι αρτηρίες έχουν παχύ τοίχωµα και ακόµα και στα +10 G η αύξηση της αγγειακής αντίστασης δεν υπερβαίνει το 25% σε σχέση µε τις τιµές αυτής στα 0 G. Επιπλέον, οι εξωκράνιες αρτηρίες είναι υπεύθυνες µόνο για το 3% της συνολικής αντίστασης που προβάλει το σύνολο του εγκεφαλικού αγγειακού δικτύου. Οι φλέβες έχουν λεπτότερο και περισσότερο ευένδοτο τοίχωµα, ενώ ακόµη και σε συνθήκες του 1 G τα τοιχώµατά τους εµφανίζουν µια µικρή σύµπτωση. Εποµένως το εξωκράνιο τµήµα της εγκεφαλικής κυκλοφορίας εµφανίζει αύξηση της αγγειακής του αντίστασης µε την αύξηση του µέτρου των επιταχύνσεων. Περίπου στα +5 G η φλεβική αντίσταση λόγω σύµπτωσης των φλεβικών τοιχωµάτων εξισώνονται µε τις ενδοκράνιες αντιστάσεις διπλασιάζοντας την ολική αντίσταση που προβάλει το αγγειακό δίκτυο της εγκεφαλικής αιµάτωσης στη ροή του αίµατος και, όπως είναι αναµενόµενο, υποδιπλασιάζοντας τη ροή του αίµατος εάν η βαθµίδωση της πίεσης παραµένει σταθερή. Η σχέση της αύξησης της αντίστασης στις σφαγίτιδες φλέβες µε το µέτρο των +G επιταχύνσεων βρίσκεται περίπου στο µέσο δύο ακραίων περιπτώσεων που προκύπτουν από τη µαθηµατική ανάλυση του µοντέλου και αντιστοίχως προκύπτουν και δύο ακραίες τιµές για την εγκεφαλική ροή αίµατος. Στην πρώτη περίπτωση θεωρούµε ότι οι φλέβες έχουν ανένδοτα τοιχώµατα και η αγγειακή αντίσταση είναι ανεξάρτητη της βαρύτητας και εποµένως η ροή θα είναι σταθερή και ανεξάρτητη του G: Qmax= Ρ/Rc, όπου Qmax η µέγιστη ροή, και Rc οι αντιστάσεις της εγκεφαλικής κυκλοφορίας, Ρ η διαφορά πιέσεων µεταξύ αριστερής κοιλιάς και δεξιού κόλπου. Στη δεύτερη ακραία περίπτωση η αγγειακή αντίσταση στις σφαγίτιδες, αυξάνεται τόσο πολύ που εξισούται µε την αυξηµένη υδροστατική πίεση στο φλεβικό σκέλος της κυκλοφορίας, καταργώντας έτσι την ευεργετική της επίδραση στην επιστροφή του αίµατος στην καρδιά. Σ αυτή την περίπτωση προβλέπεται η ελάχιστη ροή η οποία δίνεται από τον τύπο: Qmin= Ρ-ρGz/ Η/Rc. Αυτό το οποίο συµβαίνει στην πραγµατικότητα είναι ότι η εγκεφαλική ροή παίρνει ενδιάµεσες τιµές µεταξύ των δύο αυτών ακραίων θέσεων και προβλέπεται ότι µε σταθερή τη µέση αρτηριακή πίεση στα +4Gz είναι περίπου 435 cm3/min, η οποία είναι και η ελάχιστη ροή που απαιτείται για την εγκεφαλική λειτουργία. Στην παραπάνω ανάλυση πρέπει να ληφθεί υπόψη και το φαινόµενο της αυτορύθµισης της εγκεφαλικής κυκλοφορίας, βάσει του οποίου οι εγκεφαλικές αγγειακές αντιστάσεις των µικρών αγγείων αυτορυθµίζονται µε τέτοιο τρόπο ώστε να διατηρείται σταθερή ροή αίµατος σε ένα ευρύ φάσµα πιέσεων από mmhg. Αυτό όµως που παρατηρείται σε υψηλά G είναι ότι η ΜΑΠ ελαττώνεται πάρα πολύ µε αποτέλεσµα οι αυτορυθµιστικοί µηχανισµοί να χάνουν την αποτελεσµατικότητά τους. 5. ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΕΚΕΙΝΩΝ ΠΟΥ ΕΠΙ ΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΜΕΣΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΚΑΙ ΑΠΟΣΚΟΠΟΥΝ ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗΣ ΡΟΗΣ ΑΙΜΑΤΟΣ

8 Η αύξηση της µέσης αρτηριακής πίεσης είναι το σηµείο εκείνο της παθοφυσιολογίας που εστιάζονται όλοι οι ενδογενείς και εξωγενείς µηχανισµοί προκειµένου να αυξηθεί έµµεσα η εγκεφαλική ροή αίµατος και να αποφευχθούν τα φαινόµενα που σχετίζονται µε την ελάττωσή τους κατά την έκθεση του οργανισµού σε υψηλές και παρατεταµένες επιταχύνσεις. Η ΜΑΠ (µέση αρτηριακή πίεση) αυξάνεται µε την επίδραση δύο θεµελιωδών αντανακλαστικών: α. Το αντανακλαστικό των τασεοϋποδοχέων του καρωτιδικού κόλπου και κατά δεύτερο, λόγω του αορτικού τόξου. Όταν ο καρωτιδικός κόλπος διεγείρεται από την ελάττωση της αρτηριακής πίεσης προκαλείται ελάττωση του τόνου του παρασυµπαθητικού και αύξηση του τόνου του συµπαθητικού συστήµατος, µε αποτέλεσµα τη θετική ινότροπη δράση πάνω στον καρδιακό µυ και την ανακατανοµή του αίµατος στην περιφέρεια από το δέρµα, τους µύες και τα σπλάγχνα στον εγκέφαλο και στην καρδιά. Με τους µηχανισµούς αυτούς αυξάνονται η φλεβική επιστροφή και η καρδιακή παροχή, ο καρδιακός ρυθµός και η µέση αρτηριακή πίεση. Το αντανακλαστικό των τασεοϋποδοχέων απαιτεί 8 10 sec για να ενεργοποιηθεί πλήρως και προκαλεί µια αύξηση της ΜΑΠ της τάξης των 25 mmhg. β. Το καρδιαγγειακό αντανακλαστικό της ισοµετρικής µυϊκής σύσπασης. Το αντανακλαστικό αυτό απαιτεί αρκετά δευτερόλεπτα για να ενεργοποιηθεί πλήρως και εξαρτάται από το ποσοστό της µυϊκής µάζας που βρίσκεται σε εθελούσια σύσπαση (% MVC, maximum voluntary contraction) και όπως είναι επόµενο και από το επίπεδο της κόπωσης. Το αντανακλαστικό αυτό µπορεί να αυξήσει τη ΜΑΠ έως και 50 mmhg, µέσω των ίδιων µηχανισµών του αντανακλαστικού των τασεοϋποδοχέων, όταν το ποσοστό µυϊκής σύσπασης φθάνει το 100% και η αύξηση αυτή θα συµβεί στο τέλος της προσπάθειας. Η αύξηση της ΜΑΠ έχει γραµµική σχέση µε τη διάρκεια της µυϊκής σύσπασης. Το 50% της αύξησης, δηλαδή τα 25 mmhg, θα συµβούν στο µέσον περίπου του ολικού χρονικού διαστήµατος από την έναρξη της µυϊκής προσπάθειας µέχρι την επέλευση της κόπωσης. 6. ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΜΑΠ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΤΙ-G ΦΟΡΜΑ Όταν ο πιλότος ταυτόχρονα µε τη χρησιµοποίηση της αντι-g φόρµας κάνει και AGSM χειρισµό, τότε αυτό το οποίο ουσιαστικά προσφέρει η φόρµα είναι η άνοδος του διαφράγµατος και συνεπώς του επιπέδου της καρδιάς, λόγω διάτασης του κοιλιακού αεροθαλάµου και κατά συνέπεια ελάττωση της απόστασης της καρδιάς από την κεφαλή. Έχει υπολογιστεί ότι αυτή η ελάττωση είναι περίπου 6 mm για κάθε αύξηση της πίεσης πλήρωσης της φόρµας κατά 1 psi. Με τον τρόπο αυτό η φόρµα ελαττώνει τις απαιτήσεις για την αύξηση της ΜΑΠ. Εάν η φόρµουλα πλήρωσης της φόρµας δίνεται από τον τύπο Ps=(G-2) 1,5 psi, τότε η ελάττωση της απόστασης καρδιάς-κεφαλής θα είναι: h=h-ps 6 mm. 7. Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΟΥ AGSM ΧΕΙΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΜΑΠ Ο χειρισµός αυτός συνίσταται στην εθελούσια σύσπαση των µυών των άνω και κάτω άκρων, των κοιλιακών και γλουτιαίων µυών σε συνδυασµό µε βίαιη εκπνευστική προσπάθεια εναλλασσόµενης µε βραχείας διάρκειας εισπνευστική κίνηση. Το κύριο αποτέλεσµα του χειρισµού αυτού είναι η αύξηση της ενδοθωρακικής πίεσης (Pi) η οποία οδηγεί άµεσα στην αύξηση της ΜΑΠ. Το µέγιστο επίπεδο ενδοθωρακικής πίεσης που µπορεί να επιτευχθεί µε τον AGSM χειρισµό και τη µέγιστη µυϊκή σύσπαση (100% MVC) είναι 125 mmhg. Κάθε ένα mmhg αύξηση

9 της ενδοθωρακικής πίεσης προκαλεί αύξηση της ΜΑΠ κατά 0,75 mmhg. ηλαδή η µεταξύ τους σχέση είναι: PI=Pa/0,75. Η 100% µυϊκή σύσπαση (100% MVC) κατά τον AGSM χειρισµό µπορεί να αυξήσει την ενδοθωρακική πίεση στα 125 mmhg. Ο AGSM χειρισµός προκαλεί κόπωση και αυτό είναι το κύριο αίτιο εξαιτίας του οποίου ένας χειριστής δεν µπορεί να υποµείνει την έκθεση σε υψηλά G για µεγάλο χρονικό διάστηµα. Η σχέση µεταξύ του ποσοστού µυϊκής µάζας που συσπάται και της ενδοθωρακικής πίεσης που αναπτύσσεται είναι γραµµική και η 100% MVC µυϊκή σύσπαση προκαλεί ενδοθωρακική πίεση (PI) της τάξης του 125 mmhg, άρα η µεταξύ τους σχέση είναι MVC%/PI=0,8. Η συνολική χρονική διάρκεια (Dc) κατά την οποία µπορεί ένας άνθρωπος να διατηρήσει ένα συγκεκριµένο ποσοστό (c%=mvc%) της µυϊκής του µάζας σε σύσπαση δίνεται από τον τύπο: Dc=15637 c%-1, ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΑΝΤΙΡΡΟΠΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΠΟΥ ΤΕΙΝΟΥΝ ΝΑ ΙΑΤΗΡΗΣΟΥΝ ΣΤΑΘΕΡΗ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΡΟΗ ΑΙΜΑΤΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΚΘΕΣΗ ΣΕ ΥΨΗΛΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΤΕΤΑΜΕΝΕΣ ΕΠΙΤΑΧΥΝΣΕΙΣ Για να αναλυθεί ο µηχανισµός της κόπωσης πρέπει πρώτα να καθοριστούν οι απαιτήσεις που πρέπει να καλύψει ο χειριστής προκειµένου να διατηρήσει ικανοποιητική εγκεφαλική ροή αίµατος. Η απαιτούµενη µέση αρτηριακή πίεση (Ρ) που πρέπει να αναπτυχθεί θα πρέπει να είναι τουλάχιστον µεγαλύτερη από την αναπτυσσόµενη υδροστατική πίεση. ηλαδή Ρ=Gz H/d, όπου d είναι η σχετική πυκνότητα του υδραργύρου ως προς το νερό, δηλαδή 13,6 και το ύψος h είναι η απόσταση της καρδιάς από την κεφαλή, δηλαδή περίπου 300 mm από την οποία αφαιρείται όπως αναφέρθηκε η ελάττωση της απόστασης αυτής που προκαλεί η λειτουργία της αντι-g φόρµας. Σύµφωνα µε τα παραπάνω η µέγιστη µέση αρτηριακή πίεση που επιτυγχάνεται (P), µε όλους τους µηχανισµούς που αναλύθηκαν θα είναι: P=Pa+0,75 Pi+Pb+Pm, όπου Pa είναι η βασική τιµή της αρτηριακής πίεσης, Pb είναι η επιπρόσθετη αύξηση από το αντανακλαστικό των τασεοϋποδοχέων και Pm η επιπρόσθετη αύξηση που προσθέτει το καρδιαγγειακό αντανακλαστικό της ισοµετρικής σύσπασης. Από τις παραπάνω πιέσεις διακρίνουµε αυτές των οποίων η ανάπτυξη προκαλεί µυϊκό κάµατο, όπως η αύξηση της ενδοθωρακικής πίεσης που οφείλεται στον AGSM χειρισµό και αυτές που δεν προκαλούν κόπωση όπως η Pb και Pm. Άρα η πίεση (P ) η οποία δηµιουργείται από τους µηχανισµούς που προκαλούν µυϊκό κάµατο θα είναι: P =Pa+0,75 Pi-Pb-Pm. 9. ΜΕΛΕΤΗ ΤΗΣ ΥΝΑΜΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΡΡΟΠΙΣΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ 9.1. Φάση Ι Κατά την έναρξη της έκθεσης σε υψηλές επιταχύνσεις λόγω του ότι δεν έχουν αναπτυχθεί τα καρδιαγγειακά αντανακλαστικά η απαιτούµενη ενδοθωρακική πίεση που πρέπει να αναπτύξει ο χειριστής εκτελώντας anti-g χειρισµό θα είναι υψηλή. Η φάση αυτή της αντιρρόπησης ονοµάζεται φάση Ι. Έτσι, για παράδειγµα, µετά από απότοµη έκθεση σε 9 G όπου η απαιτούµενη ΜΑΠ πρέπει να είναι 198,5 mmhg, ο χειριστής θα πρέπει να ανεβάσει την ενδοθωρακική πίεση στα 131 mmhg προκειµένου να επιτύχει 99 mmhg αύξηση στην ενδοαορτική πίεση. Όπως έχει αναφερθεί η µέγιστη τιµή της ενδοθωρακικής πίεσης που µπορεί να επιτευχθεί είναι περίπου 125 mmhg. Άρα στη φάση αυτή ο χειριστής ανεπαρκεί

10 να εξασφαλίσει εγκεφαλική αιµατική ροή, τουλάχιστον για επιταχύνσεις µεγαλύτερες των 9 G Φάση ΙΙ Μετά από πάροδο 10 sec αναπτύσσεται το καρδιαγγειακό αντανακλαστικό των τασεοϋποδοχέων το οποίο ελαττώνει τις απαιτήσεις της ΜΑΠ κατά 25 mmhg και της ενδοθωρακικής πίεσης κατά 33 mmhg. Στη φάση ΙΙ αρχίζει µε βραδύτερους ρυθµούς να εµφανίζεται και το αντανακλαστικό της ισοµετρικής σύσπασης, το οποίο κατά µέσο όρο ελαττώνει κατά 25 mmhg τις απαιτήσεις για αυξηµένη ενδοθωρακική πίεση από τον AGSM χειρισµό. Το καρδιαγγειακό αντανακλαστικό της ισοµετρικής σύσπασης αυξάνεται γραµµικά σε σχέση µε τη χρονική διάρκεια του AGSM χειρισµού. Επειδή όµως η διάρκεια της ισοµετρικής µυϊκής σύσπασης ελαττώνεται εκθετικά σε σχέση µε το χρόνο, ενώ το αντανακλαστικό της ισοµετρικής σύσπασης αυξάνεται γραµµικά η φάση ΙΙ έχει υποδιαιρεθεί σε δύο επιµέρους φάσεις οι οποίες έχουν ίση χρονική διάρκεια και κατά τη φάση ΙΙα η συµβολή του αντανακλαστικού αυτού ανέρχεται στα 12,5 mmhg, ενώ η συµβολή της φάσης IIβ ανέρχεται στα 37,5 mmhg. Η δυναµική αυτή εξέλιξη των φαινοµένων παρουσιάζεται στο σχήµα 1 όπου φαίνεται η ελάττωση των αναγκών αύξησης της ενδοθωρακικής πίεσης από τον AGSM χειρισµό, λόγω της υποστήριξης από τα διάφορα τεχνικά µέσα (anti-g φόρµα, εισπνοή µε θετική πίεση PBG) και την ανάπτυξη των καρδιαγγειακών αντανακλαστικών Η επίδραση της φλεβικής επιστροφής Η φλεβική επιστροφή δεν φαίνεται να είναι σηµαντική στην αύξηση της αντοχής έναντι των επιταχύνσεων ταχείας έναρξης. Γενικά είναι σηµαντική η συµβολή της στην υποστήριξη της αντοχής κατά την έκθεση σε υψηλές και παρατεταµένες επιταχύνσεις. Ο όγκος φλεβικού αίµατος που επιστρέφει στην καρδιά είναι απαραίτητος για την υποστήριξη του προφορτίου και τη διατήρηση της αρτηριακής πίεσης. Η φλεβική παροχέτευση του αίµατος από τους µυς είναι απαραίτητη για την αποµάκρυνση µεταβολικών προϊόντων όπως το γαλακτικό οξύ, τα οποία συµβάλλουν στην εµφάνιση του αισθήµατος της κόπωσης. Η φλεβική επιστροφή υποστηρίζεται ελάχιστα µε την αντι-g φόρµα, επειδή αυτή καλύπτει ένα ποσοστό της επιφάνειας των κάτω άκρων και συµπιέζει µόνο το επιπολής φλεβικό σύστηµα. Αύξηση της επιφανείας που καλύπτει η φόρµα από 30 85% έχει βρεθεί ότι προσφέρει περίπου +1 G επιπλέον αντοχή έναντι των επιταχύνσεων σταδιακής έναρξης Η επίδραση της αναπνοής υπό θετική πίεση κατά την έκθεση σε υψηλές επιταχύνσεις Η εισπνοή υπό θετική πίεση µετατρέπει την εισπνοή σε παθητική διαδικασία και την εκπνοή σε ενεργητική. Η υψηλή πίεση του αναπνεόµενου αέρα προκαλεί αύξηση της ενδοθωρακικής πίεσης, η οποία µε τη σειρά της αυξάνει την ενδοαορτική. Η µέγιστη αύξηση στην ενδοθωρακική πίεση που µπορεί να προκαλέσει και γίνεται ανεκτή από τον χειριστή για κάποια δευτερόλεπτα είναι 60 mmhg και µε καλή κάλυψη του στήθους και του άνω µέρους του σώµατος η σχέση (Pi/Pa) µετάδοσης της ενδοθωρακικής πίεσης στην αορτή µπορεί να γίνει ίση µε τη µονάδα (στην πράξη ανέρχεται περίπου στο 50% της εφαρµοζόµενης πίεσης στον εισπνεόµενο αέρα). Η αυξηµένη εισπνευστική πίεση προκαλεί επιπλέον αύξηση της εξωαγγειακής πίεσης που δέχεται το αορτικό τόξο, το οποίο µεταφράζεται ως ελάττωση της

11 ενδοαγγειακής πίεσης από τους τασεοϋποδοχείς. Η κύρια παρενέργεια της θετικής πίεσης είναι η ελάττωση της φλεβικής επαναφοράς και του προφορτίου. Γι αυτό εάν εφαρµοστεί για µεγάλο χρονικό διάστηµα προκαλεί µετατόπιση του αίµατος προς το φλεβικό σύστηµα και ελάττωση τελικά της αρτηριακής πίεσης Χρησιµοποίηση καθισµάτων αυξηµένης κλίσης Η αύξηση της κλίσης του καθίσµατος του χειριστή ελαττώνει την απόσταση καρδιάς εγκεφάλου και συνεπώς αυξάνει την αντοχή στα G. Η χρησιµοποίηση αθροιστικά όλων των τεχνολογιών για την αύξηση της ενδοθωρακικής πίεσης και επιπρόσθετα διενέργεια του AGSM χειρισµού µπορεί να αυξήσει θεωρητικά τις αντοχές στις επιταχύνσεις. Για παράδειγµα η εκτέλεση 100% MVC AGSM χειρισµού, ταυτόχρονα µε πλήρωση της anti-g φόρµας στα 10 psi και χρησιµοποίηση θετικής εισπνεόµενης πίεσης 60 mmhg, µπορούν αθροιστικά να δηµιουργήσουν µια ενδοθωρακική πίεση της τάξης των mmhg και η αντοχή που προβλέπεται από τα µοντέλα ανάλυσης θα είναι 50 s στα 11,9 G και 127s στα 9 G Η µελέτη των φυσιολογικών αντιρροπιστικών µηχανισµών σε σχέση µε τη διάρκειά τους στο χρόνο Οι αντιρροπιστικοί µηχανισµοί του οργανισµού, ενεργητικοί (AGSM-χειρισµός) και παθητικοί (καρδιαγγειακά αντανακλαστικά) επιβαρύνουν τον οργανισµό καταναλώνοντας τα ενεργειακά του αποθέµατα και τελικά προκαλούν κόπωση. Ακολούθως παρουσιάζεται η υποθετική αυτή ενεργειακή δεξαµενή και ο τρόπος που αυτή καταναλώνεται κατά την έκθεση σε υψηλές +Gz επιταχύνσεις. Από την ανάλυση στατιστικών δεδοµένων που έχουν καταγραφεί κατά τη µελέτη της έκθεσης των χειριστών σε περιβάλλον υψηλών επιταχύνσεων το οποίο δηµιουργείται σε µια ανθρωποφυγόκεντρο έχουν εξαχθεί µαθηµατικά µοντέλα τα οποία υπολογίζουν τη διάρκεια αντοχής του οργανισµού παίρνοντας ως τελικό αποτέλεσµα της επίδρασης των επιταχύνσεων την πρόκληση αυξηµένου βαθµού κόπωσης και όχι το G-LOC για δεοντολογικούς λόγους. Έτσι, κατά την έκθεση σε 3 5 G, η διάρκεια αντοχής υποκειµένων τα οποία βρίσκονταν σε καθιστή χαλαρή στάση µε ή χωρίς τη χρησιµοποίηση αντι-g φόρµας, δίνεται από τον τύπο: Dr=2666e-1,265 G (Dr, αντοχή «χαλαρών υποκειµένων»-relaxed). Είναι σηµαντικό να αναφέρουµε ότι οι λόγοι για τους οποίους εµφανίζεται κόπωση σε άτοµα τα οποία εκτίθενται σε µέτριου βαθµού επιταχύνσεις, µικρότερες των 5 G δεν είναι πολύ καλά γνωστοί, αλλά πιστεύεται ότι είναι συνδυασµός της αύξησης του γαλακτικού οξέος στο αίµα, λόγω αύξησης του µυϊκού τόνου των αντιβαρυτικών µυών και αισθήµατος κόπωσης που παράγεται από τον εγκέφαλο. Η διάρκεια της ανθρώπινης αντοχής σε επιταχύνσεις µεγαλύτερες των 5 G, όπως αυτή έχει µελετηθεί σε υποκείµενα τα οποία φορούσαν αντι-g φόρµα και εκτελούσαν AGSM χειρισµό, δίνεται από τον τύπο: Ds=14,08e-0,328 G (Dsαντοχή «σφιγµένων υποκειµένων»-straining). Από τη µελέτη των παραπάνω εξισώσεων προκύπτει η ιδέα της θεώρησης µιας ενεργειακής δεξαµενής µε σκοπό την κατανόηση της φυσιολογίας της έκθεσης σε επιταχύνσεις µεγαλύτερες των 5 G. Οι εξισώσεις 10 και 11, όπως φαίνεται και στη γραφική τους απεικόνιση στο σχήµα 2, τέµνονται στα 5,5 G περίπου, στα οποία αντιστοιχεί µια διάρκεια αντοχής περίπου 140 sec. Η ενέργεια αυτή που απαιτείται για την αντοχή του οργανισµού στα 5,5 G για 140 sec θεωρείται ως η

12 ελάχιστη απαιτούµενη ενεργειακή δεξαµενή. Θεωρητικά οποιαδήποτε επιτάχυνση µεγαλύτερη των 5,5 G θα µπορούσε να γίνει ανεκτή εάν δεν προκαλούνταν κόπωση από την εκτέλεση του anti-g χειρισµού (σχήµα 2). Η ενεργειακή αυτή δεξαµενή δαπανάται σε δύο διαφορετικές λειτουργίες. Η µία είναι αυτή η οποία χρειάζεται για να υποµείνει ο χειριστής επιταχύνσεις χωρίς να κάνει αντι-g χειρισµό ενώ το υπόλοιπο της ενέργειας δαπανάται για την εκτέλεση του AGSM χειρισµού. Για παράδειγµα από τον τύπο 2 υπολογίζουµε ότι η αντοχή στα 7 G είναι 84s, χρονικό διάστηµα το οποίο αντιστοιχεί στο 60% της βασικής ενεργειακής δεξαµενής των 140 sec. Το υπόλοιπο 40% αποδίδεται στον AGSMχειρισµό. Στη συνέχεια µπορεί να υπολογιστεί και η κατανοµή της ενεργειακής δεξαµενής στις διάφορες φάσεις ανάπτυξης των αντιρροπιστικών µηχανισµών. Στη φάση Ι, η οποία διαρκεί πάντα 10 sec, ο οργανισµός χρησιµοποιεί µόνο τον AGSM χειρισµό για να παράγει την απαιτούµενη ενδοθωρακική πίεση (Pi). Το ποσοστό της ενεργειακής δεξαµενής που καταναλώνεται θα είναι 10/τη συνολική διάρκεια µυϊκής σύσπασης (σχήµα 3). Στη φάση ΙΙ οι ανάγκες για µυϊκή σύσπαση ελαττώνονται λόγω της ανάπτυξης των πιέσεων Pb και Pm από τα καρδιαγγειακά αντανακλαστικά. Η φάση II διακρίνεται σε δύο ίσες χρονικά φάσεις κατά τις οποίες στην πρώτη η Pm είναι 12,5 mmhg και στη δεύτερη η Pm είναι 37,5 mmhg.

13 9.7. Φαινόµενα που προκαλούνται από την ελαττωµένη εγκεφαλική ροή Όταν όλοι οι αντιρροπιστικοί µηχανισµοί αποτυγχάνουν να διατηρήσουν ικανοποιητικά επίπεδα εγκεφαλικής ροής αίµατος τότε ο χειριστής εκτίθεται στον κίνδυνο της εγκεφαλικής ισχαιµίας Επιπτώσεις στους οφθαλµούς Η ελάττωση της ροής του αίµατος προς τον εγκέφαλο ελαττώνει την πίεση στην κεντρική αρτηρία του αµφιβληστροειδούς. Η πίεση που αιµατώνει τον αµφιβληστροειδή θα πρέπει να υπερνικήσει την ενδοφθάλµια πίεση η οποία ανέρχεται σε 20 mmhg. Όταν η αρτηριακή πίεση ελαττωθεί κάτω από τα 50 mmhg η περιφερική αιµάτωση του αµφιβληστροειδούς ελαττώνεται µε αποτέλεσµα την υποκειµενική αίσθηση του περιορισµού των περιφερικών οπτικών πεδίων που χάνουν σταδιακά το εύρος τους και την οπτική τους οξύτητα (grey out) και τέλος εξαφανίζονται, ενώ παραµένει µόνο η κεντρική όραση που εξυπηρετείται από την ωχρά κηλίδα (tunnel vision). Περαιτέρω πτώση της πίεσης κάτω από τα 20 mmhg οδηγεί σε πλήρη απώλεια της όρασης (black out). Έχει παρατηρηθεί ότι κατά την έναρξη υψηλών επιταχύνσεων µεταβάλλεται και η αντίληψη των διαφόρων χρωµατικών αποχρώσεων. Η αντίληψη των αποχρώσεων του κίτρινου χρώµατος έχει βρεθεί ότι επηρεάζεται συχνότερα. Οι µεταβολές της αντίληψης των χρωµατικών αποχρώσεων γενικότερα δεν είναι πολύ συχνές, µε αποτέλεσµα να θεωρούµε τη χρωµατική αντίληψη ενός χρωµατικού ερεθισµού µέσης πυκνότητας, σταθερή ακόµα και σε υψηλές επιταχύνσεις.

14 9.9. Επιπτώσεις στην εγκεφαλική κυκλοφορία Το κυριότερο και το πιο επικίνδυνο φαινόµενο που σχετίζεται µε την εγκεφαλική ισχαιµία είναι το G-LOC. Ως φαινόµενο G-LOC ορίζεται η κατάσταση αιφνίδιας απώλειας της συνείδησης ως αποτέλεσµα της αιφνίδιας ελάττωσης της εγκεφαλικής ροής αίµατος που προκαλεί η αύξηση της βαρύτητας. Στα πλαίσια των κλινικών εκδηλώσεων του G-LOC µπορούν να εκδηλωθούν διάφορα συµπτώµατα όπως επιληπτοειδείς κινήσεις, τρόµος χεριών και προσώπου, επηρεασµένη νευροµυϊκή συνεργασία, αµνησία, αναφερόµενο αίσθηµα ύπνου πολλές φορές συνοδευόµενου και από όνειρα. Όπως έχει ήδη αναλυθεί υπάρχει µια δυναµική εξέλιξη των µηχανισµών που αντιρροπούν την επίδραση της αυξηµένης βαρύτητας, η οποία έχει χρονικούς περιορισµούς. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα ο ρυθµός επέλευσης των G να είναι καθοριστικός παράγοντας για το εάν ένα άτοµο θα πέσει σε G-LOC ή όχι. Η αντοχή του καρδιαγγειακού στα G σε σχέση µε το ρυθµό έναρξης των επιταχύνσεων φαίνεται στο σχήµα 4. Στο σχήµα αυτό παρατηρούµε ότι για τα πρώτα 4 5 sec η αντοχή είναι θεωρητικά άπειρη γιατί, αν και διακόπτεται η ροή του αίµατος προς τον εγκέφαλο τα αποθέµατα των κυττάρων σε οξυγόνο επαρκούν για 4 5 sec, µετά τα οποία όµως η είσοδος στο G-LOC είναι ραγδαία. Για χαµηλούς ρυθµούς επέλευσης των G η είσοδος µεταξύ των σκελών της καµπύλης χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη οπτικών συµπτωµάτων και τελικά η υπέρβαση αυτής έχει ως αποτέλεσµα την είσοδο σε G-LOC. Όταν οι ρυθµοί είναι πολύ χαµηλοί, χάρη στους αντιρροπιστικούς µηχανισµούς του καρδιαγγειακού συστήµατος, γίνονται καλά ανεκτοί µέχρι οι µηχανισµοί αυτοί να χάσουν την ισχύ τους λόγω κόπωσης και να εισέλθει ο χειριστής σε G-LOC. Η είσοδος του χειριστή σε G-LOC συνεπάγεται µια περίοδο ανικανότητας, που

15 διακρίνεται στην απόλυτη (διάρκειας sec) και στη σχετική περίοδο ανικανότητας που διαρκεί 15 sec επιπλέον µέχρι την πλήρη απόκτηση του ελέγχου των κινήσεών του. Ο χρόνος ανάνηψης επιµηκύνεται ακόµη περισσότερο εάν εµφανιστούν τονικοκλονικοί σπασµοί. Ο συνολικός χρόνος πτώσης της απόδοσης θα διαρκέσει τουλάχιστον 2 min Επίδραση του G-LOC στον κυτταρικό µεταβολισµό Το G-LOC και γενικότερα οι επαναλαµβανόµενες εκθέσεις σε υψηλές επιταχύνσεις είναι µια µορφή εγκεφαλικής ισχαιµίας. Αυτή η έκθεση µπορεί να δηµιουργήσει στους πιλότους παροδικές διαταραχές του εγκεφαλικού µεταβολισµού. Καθότι, για δεοντολογικούς λόγους η υπόθεση αυτή ήταν αδύνατο να ελεγχθεί σε ανθρώπους, έχει ελεγχθεί σε ποντίκια τα οποία εκτέθηκαν σε επανειληµµένες επιταχύνσεις στα 10 G και στη συνέχεια θυσιάστηκαν σε διαφορετικούς χρόνους µετά την έκθεση για να ελεγχθεί ο εγκεφαλικός µεταβολισµός τους. Τα αποτελέσµατα έδειξαν ότι η περιεκτικότητα του εγκεφαλικού φλοιού σε ΑΤΡ, η δραστικότητα των ενζύµων Na+-K+-ATPάση και LDH ελαττώθηκαν σηµαντικά αµέσως µετά την έκθεση στα 10 G, ενώ η περιεκτικότητα του φλοιού σε ADP, AMP και γαλακτικό αυξήθηκαν. Οι συγκεντρώσεις σε ATP, ADP, AMP επανήλθαν στις φυσιολογικές τιµές 1 ώρα αργότερα, ενώ η δραστικότητα της αντλίας Na/K-ATPάσης και της LDH επανήλθαν 6 ώρες αργότερα. Η περιεκτικότητα του φλοιού σε Κ+ και Na+ είναι αυξηµένη µετά το πέρας της έκθεσης, φθάνει σε ένα µέγιστο 1 ώρα µετά και επανέρχεται στα φυσιολογικά επίπεδα 6 ώρες µετά. Pathophysiology of the reduction of blood flow in the brain, during sustained high +Gz 1S. VERANIS, 2Ch. TSIRONIS

16 1251 General Air Force Hospital, Athens, 2Center of Aviation Medicine, Athens, Greece Hellenic Aviation & Space Medicine, Special Issue 2003:8 14 The disturbance of homeostatic mechanisms which conserve a constant blood flow in the brain, that happens during the exposure of human organism into an environment of increased accelerations, is fundamental problem of aerospace medicine, which becomes crucial with the use of high performance aircrafts bearing extended capabilities in manoeuvrability and agility. The analysis of the pathophysiology of phenomena that are caused from increased gravitational stress proves the complexity of the mechanisms that are involved and the contribution of the various technical means that are used to support the pilot during flight. Key words: Accelarations, human centrifuge ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ Ι. Παθοφυσιολογία Έκθεσης σε Περιβάλλον Υψηλών και Παρατεταµένων Επιταχύνσεων (HSG). Ιατρ Επιθ Εν υν 1999, 33: BURTON RR. Mathematical Models for Predicting G-Level Tolerances. Aviation, Space and Environmental Medicine 2000, 71: BURTON RR. Mathematical Models for Predicting G-Duration Tolerances. Aviation, Space and Environmental Medicine 2000, 71: XI-QING SUN, LI-FAN ZHANG, XING-YU WU ET AL. Effect of Repeated +Gz Exposures on Energy Metabolism and Some Ion Contents in Brain Tissues of Rats. Aviation, Space and Environmental Medicine 2001, 72: CIROVIC S, WALSH C, FRASER WD. A Mathematical Model of Cerebral Perfusion Subjected to Gz Acceleration. Aviation, Space and Environmental Medicine 2000, 71: GUILLAUME AI, OSMONT D, GAFFIE D ET AL. Physiological Implications of Mechanical Effects of +Gz Accelerations on Brain Structures. Aviation, Space and Environmental Medicine 2002, 73: BALLDIN UI, DEREFELDT G, ERIKSSON L ET AL. Color Vision with Rapid-Onset Acceleration. Aviation, Space and Environmental Medicine 2003, 74:29 36 Corresponding author: Ch. Tsironis, 251 General Air Force Hospital, 3 P. Kanellopoulou street, GR Athens, Greece Stress και πτήση Αντιµετώπιση Π. Ηλιάκης Ψυχίατρος, ιευθυντής Ψυχιατρικής Κλινικής, 251 Γενικό Νοσοκοµείο Αεροπορίας Stress and flight. How to manage

17 Το άρθρο αυτό εξετάζει τους παράγοντες, οι οποίοι προέρχονται είτε από το εργασιακό περιβάλλον είτε από τον οικογενειακό και κοινωνικό χώρο του ατόµου, και προκαλούν stress στο ιπτάµενο προσωπικό, καθώς και τεχνικές για την αντιµετώπισή του. Λέξεις ευρετηρίου Stress, πτήση 1. ΟΡΙΣΜΟΣ, Ι ΕΕΣ ΚΑΙ ΜΟΝΤΕΛΑ Όταν οποιαδήποτε φυσική εξωγενής επίδραση ή αντίδραση ή δύναµη (stressor) επενεργεί µε συγκρουσιακό τρόπο στο υποκείµενο (άτοµο), γίνεται αντιληπτή ως εσωτερικό stress, βιώνεται από το άτοµο σαν µια επικείµενη απειλή (stress-state) και προκαλείται σε άλλοτε άλλο βαθµό µια απάντησηαντίδραση (stress-reaction). Η απάντηση αυτή έχει ως στόχο την επάνοδο σε µια προηγούµενη φυσιολογική (οµοιοστατική) κατάσταση του υποκειµένου. Το µοντέλο του stress και της αντιµετώπισής του, στο σχήµα 1, δείχνει τις διαδικασίες µε τις οποίες το άτοµο βιώνει το stress και αντιδρά σε αυτό. Ένα από τα χαρακτηριστικά του stress είναι ότι ένα γεγονός το οποίο µπορεί να προκαλέσει µεγάλο stress σε ένα άτοµο, µπορεί να µην έχει τα ίδια αποτελέσµατα σε ένα άλλο, και κάτι το οποίο είναι στρεσογόνο για ένα άτοµο σε µια περίσταση να µην είναι στρεσογόνο σε µια άλλη. Σε οποιαδήποτε περίπτωση το stress εµφανίζεται ως αποτέλεσµα της εκτίµησης που κάνει το υποκείµενο για το ζητούµενο το οποίο πιστεύει ότι του τίθεται και της ικανότητας, που επίσης πιστεύει ότι έχει, στο να το αντιµετωπίσει. Τα άτοµα µέσα από τη διαδικασία της αντίληψης ερµηνεύουν και σηµασιοδοτούν τα γεγονότα και τα ζητούµενα µε ένα δικό τους τρόπο και όχι όπως µπορεί να είναι στην πραγµατικότητα. Με τον ίδιο τρόπο είναι σηµαντική για την εµπειρία του stress η αντίληψη που έχει το άτοµο για τις ικανότητές του και όχι αυτή καθ' εαυτή η ικανότητά του. Συµπερασµατικά, το stress το οποίο συνδέεται µε την αντίληψή µας περί του ζητουµένου, συνεχώς θα αλλάζει όσο εµείς θα βελτιώνουµε ή θα αλλάζουµε τις ικανότητές µας στο να αντιµετωπίσουµε το ζητούµενο. 2. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ TOY STRESS ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΟΧΗ, ΣΤΟ ΚΙΝΗΤΡΟ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΑΠΟ ΟΣΗ Ο τρόπος µε τον οποίο το stress επηρεάζει την απόδοσή µας γίνεται ευκολότερα αντιληπτός αν µελετήσουµε τη σχέση απόδοσης και επιπέδου εγρήγορσης (σχήµα 2). Πολλοί στρεσογόνοι παράγοντες θεωρείται ότι αυξάνουν το επίπεδο εγρήγορσης, ενώ λίγοι το ελαττώνουν. Από το σχήµα 2 φαίνεται ότι στη χαµηλής εγρήγορσης περιοχή της καµπύλης, αυξανοµένης της εγρήγορσης βελτιώνεται η απόδοση. Αν και σε γενικές γραµµές τα πολύπλοκα ζητούµενα χρειάζονται µια ήρεµη προσέγγιση και εκτελούνται καλύτερα σε χαµηλά επίπεδα εγρήγορσης και τα απλά ζητούµενα µπορούν να εκτελεσθούν αποτελεσµατικά σε υψηλότερα επίπεδα εγρήγορσης, ενώ όταν η αύξηση του επιπέδου εγρήγορσης φτάνει σε ένα κριτικό όριο (υψηλής εγρήγορσης περιοχή της καµπύλης) τότε η απόδοση αρχίζει να ελαττώνεται και οι άνθρωποι κάνουν λάθη. 3. ΕΓΡΗΓΟΡΣΗ, ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΥΞΑΝΟΜΕΝΗΣ ΚΑΙ ΕΛΑΤΤΟΥΜΕΝΗΣ ΕΓΡΗΓΟΡΣΗΣ Όπως ήδη αναφέρθηκε παραπάνω, η εγρήγορση είναι ο µηχανισµός που

18 χρησιµοποιείται για να περιγράψει τις φυσιολογικές απαντήσεις του σώµατος στο stress. Η εγρήγορση µπορεί να θεωρηθεί ως η ενδιάµεση κατάσταση από τον βαθύ ύπνο στο ένα άκρο, και από υψηλό επίπεδο διέγερσης στο άλλο άκρο.

19 Ο µηχανισµός εγρήγορσης λειτουργεί µέσω της δραστηριότητας του τµήµατος εκείνου του νευρικού συστήµατος που είναι γνωστό ως αυτόνοµο νευρικό σύστηµα. Το αυτόνοµο νευρικό σύστηµα χωρίζεται σε συµπαθητικό και παρασυµπαθητικό. Το συµπαθητικό νευρικό σύστηµα µας προµηθεύει µε εφόδια για να αντιµετωπίσουµε µια νέα ξαφνική κατάσταση stress. Είµαστε όλοι οικείοι µε την ξαφνική αύξηση του ρυθµού της καρδιάς και των πνευµόνων, που συµβαίνει ως απάντηση σε ένα ξαφνικό και µη αναµενόµενο ερέθισµα και προκύπτει από τη λειτουργία του συµπαθητικού συστήµατος και τη συνοδό έκκριση αδρεναλίνης. 4. ΚΛΙΝΙΚΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ TOY STRESS Τα αποτελέσµατα του stress µπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε πέντε υποοµάδες: Φυσιολογικά αποτελέσµατα: Περιλαµβάνουν µικρής διάρκειας αλλαγές ως απάντηση σε ένα ξαφνικό µη αναµενόµενο γεγονός, όπως ξηροστοµία, εφίδρωση, ταχυκαρδία και δυσκολία στην αναπνοή. Σωµατικά αποτελέσµατα υγείας: Τα συµπτώµατα που συνδέονται συχνότερα µε το stress, εµφανίζονται από το γαστρεντερικό σύστηµα, όπως ναυτία, δυσπεψία, διάρροια ή έλκος. Η συσχέτιση µεταξύ stress και καρδιαγγειακής νόσου είναι λιγότερο κατανοητή, αλλά υπάρχει µαρτυρία που υποστηρίζει ότι συγκεκριµένος τύπος προσωπικότητας (τύπος Α-άτοµα ανταγωνιστικά, που θέτουν δύσκολους στόχους και που βιώνουν πολύ αρνητικά την αποτυχία) είναι σε αυξηµένο κίνδυνο. Άλλα αποτελέσµατα από την υγεία, περιλαµβάνουν άσθµα, πονοκεφάλους, διαταραχές ύπνου, σεξουαλικές διαταραχές, αλλεργίες, ευαισθησία σε λοιµώξεις. Συµπεριφορικά αποτελέσµατα: Περιλαµβάνουν έντονη ταραχή, νευρικό γέλιο, παρορµητική συµπεριφορά, ευερεθιστότητα. To stress µπορεί επίσης να οδηγήσει σε σηµαντικές αλλαγές της όρεξης και υπερβολική χρήση αλκοόλ και καπνού. Ένα σηµαντικό αποτέλεσµα του stress για τους χειριστές είναι η αυξηµένη πιθανότητα εµπλοκής σε ατυχήµατα. Γνωσιακά αποτελέσµατα: Τα αποτελέσµατα του stress είναι αδυναµία συγκέντρωσης, διαταραχές στη µνήµη µε τη µορφή αµνησίας, αδυναµία αξιολόγησης προτεραιοτήτων ή αποφάσεων. Υποκειµενικά αποτελέσµατα (συναισθήµατα): Περιλαµβάνουν ανησυχία, άγχος, καταθλιπτικό συναίσθηµα, κούραση, απάθεια, ένταση, ευερεθιστότητα και επιθετικότητα. 5. ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΡΕΣΟΓΟΝΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΠΙ ΡΑΣΕΙΣ ΤΟΥΣ Στο αεροπορικό περιβάλλον, περιβαλλοντικοί στρεσογόνοι παράγοντες περιλαµβάνουν ακραίες θερµοκρασίες, θορύβους, κραδασµούς και χαµηλή υγρασία. Θερµοκρασία: Η κανονική θερµοκρασία για τους περισσότερους ανθρώπους µε φυσιολογικό ρουχισµό είναι περί τους 20 C. Πάνω από 30 C ο ρυθµός της καρδιάς, η πίεση του αίµατος και ο βαθµός εφίδρωσης αυξάνονται και η προσοχή περιορίζεται ή γίνεται εστιακή. Χαµηλές θερµοκρασίες επίσης είναι ανεπιθύµητες και µπορούν γρήγορα να οδηγήσουν σε απώλεια της ικανότητας για εκτέλεση µιας αποστολής. Θόρυβος: Σε συνθήκες χαµηλής εγρήγορσης για παράδειγµα, όταν ένα άτοµο υποφέρει από έλλειψη ύπνου ο θόρυβος πραγµατικά µπορεί να βελτιώσει την

20 απόδοση. Παρόλα αυτά, υπερβολικός θόρυβος µπορεί να διακόψει την εκτέλεση ενός καθήκοντος, να προκαλέσει ενόχληση και ευερεθιστότητα και να οδηγήσει σε καρδιοαγγειακές και άλλες φυσιολογικές αντιδράσεις. Υπερβολικός θόρυβος έχει µια όµοια επίπτωση όπως η υπερβολική θερµότητα, δηλαδή η προσοχή τείνει να γίνει περιορισµένη και εστιακή. Κραδασµοί: εν υπάρχει αµφιβολία ότι δουλεύοντας σε περιβάλλον µε κραδασµούς, όπως ο χώρος του αεροπλάνου, συνήθως για µεγάλα χρονικά διαστήµατα επηρεάζονται αµφότερες και η οπτική και n ψυχοκινητική απόδοση. Πρέπει να καταβάλλεται κάθε προσπάθεια είτε να προσφέρουµε στον πιλότο ένα όσο το δυνατόν ελεύθερο από δονήσεις περιβάλλον, είτε εργονοµικά και µε ένα κατάλληλα σχεδιασµένο κάθισµα να τον αποµονώσουµε. Χαµηλή υγρασία: Το επίπεδο της σχετικής υγρασίας για να αισθάνεται ο άνθρωπος άνετα και καλά είναι µεταξύ 40 60%. Στις συνθήκες όµως της πτήσης ο πιλότος βρίσκεται σε περιβάλλον όπου n σχετική υγρασία είναι αρκετά χαµηλότερη. Αυτό έχει ως αποτέλεσµα την ξηρότητα των βλενογόνων των µατιών, της µύτης και του στοµατοφάρυγγα. Η συνήθης συµβουλή στον πιλότο είναι να πίνει τόσα υγρά, όσα να αισθάνεται άνετα, να αποφεύγει την υπερβολική ποσότητα καφεΐνης, να αποφεύγει παντελώς το αλκοόλ, η δε διατροφή του να είναι κανονική από άποψη θερµιδικής σύνθεσης και ποσότητας. 6. ΟΙΚΙΑΚΟ STRESS ΚΑΙ ΕΝ ΟΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Οικιακό stress και οικογενειακές σχέσεις: Ο πιλότος που υποφέρει από οικιακό stress θα πρέπει να είναι ενήµερος ότι αυτό µπορεί να τον επηρεάσει αρνητικά στην απόδοσή του όταν πετάει ένα αεροπλάνο. Οποιαδήποτε αλλαγή στην κατάσταση ενός ατόµου όπως διαζύγιο, διάσταση, ακόµα και ο γάµος µπορεί να θεωρηθούν ως πηγές stress. Μια εγκυµοσύνη, ένας αποχωρισµός ενός εφήβου, µια αποχώρηση ή επιστροφή συντρόφου, µπορούν όλα αυτά να οδηγήσουν σε αύξηση των επιπέδων stress. Απώλεια, πένθος: Η απώλεια ενός συζύγου ή συντρόφου έχει βρεθεί ότι οδηγεί στα υψηλότερα επίπεδα stress από οποιαδήποτε άλλη εµπειρία. 7. STRESS ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΣΧΕΣΕΙΣ ΜΕ ΣΥΝΑ ΕΛΦΟΥΣ, ΙΟΙΚΗΣΗ Stress εργασίας: Για τους πιλότους το stress µπορεί να προέλθει από αυτή καθεαυτή την πτήση, αλλά και από το γενικότερο χώρο της εργασίας, το σχηµατισµό, την πτέρυγα. Κατά τη διάρκεια της πτήσης είναι φανερό ότι σε κάθε περίπτωση επείγουσας ανάγκης ο πιλότος υφίσταται υψηλό stress, ειδικά αν δεν είναι σίγουρος πως να αντιδράσει ή αισθάνεται όχι καλά εκπαιδευµένος. Αυτή η πηγή του stress βεβαίως αντιµετωπίζεται µε την εκπαιδευτική χρήση του εξοµοιωτή πτήσεων (simulator). Και άλλες πλευρές της πτήσης έχουν στρεσογόνο χαρακτήρα όπως η προσγείωση και η απογείωση, ή η πτήση σε κακό καιρό. Όλοι οι πιλότοι παρουσιάζουν κάποια στιγµή της πτήσης αυξηµένη συµπαθητική νευρική δραστηριότητα. Γενικότερα ο χώρος της πτέρυγας πολλές φορές αποτελεί πηγή στρεσογόνων παραγόντων. Μη καλές συνθήκες εργασίας, στρατωνισµού, οργάνωσης ευοδώνουν την εµφάνιση του stress. Ο υπερβολικός όγκος εργασίας και σε άλλες εκτός πτήσης πλευρές λειτουργεί συχνά ως πηγή stress. Η συνοδή αθροιστική κόπωση µειώνει την εν γένει απόδοση και αποτελεσµατικότητα του χειριστή. Σχέσεις µε συναδέλφους-διοίκηση: Φτωχές διαπροσωπικές σχέσεις µε τους συναδέλφους κατά τη διάρκεια και µη της πτήσης, δυσκολίες στην επικοινωνία µε τον πύργο ελέγχου ή µε το προσωπικό εδάφους (διοίκηση) αποτελεί µια ακόµη δεδοµένη πηγή stress.

21 8. ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ, ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ TOY STRESS 8.1. Στρατηγικές αντιµετώπισης Είναι η διαδικασία κατά την οποία το άτοµο είτε προσαρµόζεται στο αντιλαµβανόµενο ζητούµενο της κατάστασης (σχήµα 1), είτε αλλάζει την κατάσταση. Οι στρατηγικές αντιµετώπισης µπορούν να χωριστούν σε: ραστικές-πρακτικές στρατηγικές: Χρησιµοποιώντας αυτή τη στρατηγική το άτοµο προσπαθεί να ελαττώσει το stress αναλαµβάνοντας µια πράξη, π.χ. ελαττώνει το επίπεδο του ζητούµενου (σχήµα 1). Αυτό µπορεί να επιτυγχάνεται είτε µετατοπίζοντας το πρόβληµα ή αλλάζοντας τις συνθήκες. Γνωσιακές-ψυχολογικές στρατηγικές: Οι γνωσιακές στρατηγικές προσβλέπουν στην ελάττωση των συναισθηµατικών και φυσιολογικών επιπτώσεων του stress στο άτοµο. Μερικές στρατηγικές περιλαµβάνουν µηχανισµούς άµυνας οι οποίοι λειτουργούν ασυνείδητα, όπως η απώθηση και η άρνηση. Άλλες πιο συνειδητές στρατηγικές περιλαµβάνουν την ορθολογιστική προσέγγιση ή τη συναισθηµατική και διανοητική αποδέσµευση από την κατάσταση (εκλογίκευση και µετουσίωση). Στοχοκατευθυνόµενες στρατηγικές προς το σύµπτωµα: Περιλαµβάνουν τη χρήση φαρµάκου, όπως ήπια ηρεµιστικά, αλκοόλ, καφέ. Μια καλή φυσική κατάσταση, ασκήσεις διευκόλυνσης, πρακτικά βοηθούν στην αντιµετώπιση των επιµέρους συµπτωµάτων ιαχείριση του stress Είναι η διαδικασία γενικότερα κατά την οποία τα άτοµα υιοθετούν συστήµατα προς περαιτέρω υποβοήθηση των στρατηγικών αντιµετώπισης που αναφέρθηκαν παραπάνω. Μερικές από αυτές τις διαχειριστικές τεχνικές είναι: Προγράµµατα υγείας και καταλληλότητας: Συνηθισµένη φυσική εξάσκηση ελαττώνει την ένταση και το άγχος. Τεχνικές χαλάρωσης: Ασκήσεις διαλογισµού, τεχνικές βιοανάδρασης, τεχνικές ύπνωσης, όλες αυτές µπορούν να θεωρηθούν µορφές χαλάρωσης. Θρησκευτικές πρακτικές: εν υπάρχει αµφιβολία ότι για πολλά άτοµα οι θρησκευτικές πρακτικές µπορούν να βοηθήσουν στην αντιµετώπιση στρεσογόνου συνθήκης, ειδικά όπως ένα µείζον γεγονός ζωής, όπως ο θάνατος. Τεχνικές συµβουλευτικής: Η συµβουλευτική περιλαµβάνει οτιδήποτε από την παρακολούθηση συνεδριών µε έναν ειδικό, µέχρι την απλή κουβέντα µε ένα φίλο ή συνάδελφο. Η βασική αρχή για κάθε συµβουλευτική είναι ότι αφού το stress προκαλείται από την υποκειµενική αντίληψη του ατόµου για ένα γεγονός, µπορεί να ελαττωθεί αν το άτοµο αλλάξει τον τρόπο που ερµηνεύει ή αντιδρά στο γεγονός (γνωσιακή προσέγγιση αντιµετώπισης). Συµπερασµατικά, θα πρέπει να τονισθεί ότι οι πιλότοι δείχνουν απρόθυµοι στο να παραδεχθούν ότι αντιµετωπίζουν προβλήµατα µε stress, επειδή αυτό θα ερµηνευθεί ως έλλειψη ικανότητας και αδυναµία. Παρόλα αυτά όλοι οι χειριστές πρέπει να είναι ενήµεροι ότι το stress δυνητικά µπορεί να επηρεάσει την απόδοση κατά την πτήση ειδικά σε επείγουσα ανάγκη και θα πρέπει να είναι έτοιµοι να το αντιµετωπίσουν. Stress and flight. How to manage P. ILIAKIS Psychiatrist, 251 General Air Force Hospital, Athens, Greece Hellenic Aviation & Space Medicine, Special Issue 2003:15 17

22 Μεταβολές στο ατµοσφαιρικό όζον και στην υπεριώδη ακτινοβολία και οι επιπτώσεις στην αλλαγή του κλίµατος Χ.Σ. Ζερεφός Καθηγητής Φυσικής της Ατµόσφαιρας, Τµήµα Γεωλογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Changes in the atmospheric ozon, UV solar radiation and implications on climate change Η ολική στήλη του όζοντος έχει µειωθεί στα µέσα γεωγραφικά πλάτη (20 60 ) από το 1979 έως σήµερα µε ρυθµό περίπου 4% ανά δεκαετία κατά το χειµώνα/άνοιξη και περίπου 2% ανά δεκαετία κατά το καλοκαίρι. Αυτές οι µακροχρόνιες µεταβολές ήταν µεγαλύτερες σε περιόδους που υπήρχε έντονη ηφαιστειακή δραστηριότητα, η οποία είχε ως αποτέλεσµα σηµαντικές απώλειες του όζοντος (περισσότερο από 5% ανά έτος), όπως παρατηρήθηκε µετά από δύο µεγάλες εκρήξεις ηφαιστείων (El Chichon, 1982 και κυρίως του ηφαιστείου Mt. Pinatubo, 1991). Η αναµενόµενη αύξηση εξαιτίας της µείωσης του ολικού όζοντος των επιπέδων της επικίνδυνης UV-B ηλιακής ακτινοβολίας που φτάνει στο έδαφος έχει πιστοποιηθεί ήδη, τόσο από µετρήσεις επίγειων σταθµών, όσο και από δορυφορικές µετρήσεις. Η ερυθηµατογόνος δόση στα µέσα γεωγραφικά πλάτη αυξάνει µε ρυθµούς που ξεπερνούν το 5% ανά δεκαετία, ενώ η ηλιακή UV-B ακτινοβολία στα µικρά µήκη κύµατος παρουσιάζει αύξηση µεγαλύτερη από 10% ανά δεκαετία. Οι µακροχρόνιες µεταβολές της UV-B ακτινοβολίας παρουσιάζουν εξάρτηση επίσης από τη σχεδόν διετή κύµανση (QBO) και σε ορισµένες περιοχές από το φαινόµενο ENSO, που δεν µπορεί να θεωρηθεί αµελητέα ακόµα και σε σύγκριση µε το πλάτος του ετησίου κύκλου στους τροπικούς. Μετρήσεις και θεωρητικά αναµενόµενες µακροχρόνιες αλλαγές στους ρυθµούς φωτόλυσης µε τις αντίστοιχες επιπτώσεις στην αλλαγή κλίµατος θα συζητηθούν. Λέξεις ευρετηρίου Όζον, κλίµα, ατµόσφαιρα, περιβάλλον 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η µείωση της ολικής στήλης όζοντος τα τελευταία 20 χρόνια περίπου, η οποία είναι εντονότερη στα ανώτερα, µέσα και πολικά γεωγραφικά πλάτη και στα δύο ηµισφαίρια και η οποία είναι εµφανής κατά τη διάρκεια της περιόδου χειµώνα-άνοιξη, έχει πλέον πιστοποιηθεί (π.χ. WMO, 1998). Οι αρνητικές µεταβολές του όζοντος την περίοδο χειµώνα-άνοιξη (εκφρασµένες σε % ανά δεκαετία και στατιστικά σηµαντικές σε 2 τυπικό σφάλµα της εκτίµησης) για γεωγραφικά πλάτη από N είναι σχεδόν 5% όταν υπολογίζονται από το Θα πρέπει να σηµειωθεί, ωστόσο, ότι υπάρχουν σηµαντικές διαφορές ανάµεσα στα διάφορα γεωγραφικά µήκη (Stolarski et al, 1992). Στο βόρειο ηµισφαίριο αυτές οι αρνητικές µεταβολές υπολογίζονται ότι είναι (σε % ανά δεκαετία) ~4,4% για τη Βόρειο Αµερική, ~7% για την Ευρώπη και >7,5% για την Ανατολική Σιβηρία. Στη ζώνη που καλύπτει τα γεωγραφικά πλάτη πλησίον της Αρκτικής, καθώς και την Αρκτική (60 80 N), οι αρνητικές µεταβολές κατά το χειµώνα-άνοιξη από το 1979 είναι κατά µέσο όρο

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιά. Καρδιά. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Άσκηση και αρτηριακή πίεση. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία. Πασχάλης Βασίλης, Ph.D.

Καρδιά. Καρδιά. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Άσκηση και αρτηριακή πίεση. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία. Πασχάλης Βασίλης, Ph.D. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία Μεταβολικές ασθένειες και άσκηση Άσκηση και αρτηριακή πίεση Πασχάλης Βασίλης, Ph.D. Καρδιά Καρδιά Η καρδιά είναι ένα μυϊκό όργανο

Διαβάστε περισσότερα

Αιµορραγία. Η αιµορραγία αυτή προέρχεται από τη διατοµή µιας φλέβας και

Αιµορραγία. Η αιµορραγία αυτή προέρχεται από τη διατοµή µιας φλέβας και Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 55-62 Αιµορραγία Στο κυκλοφορικό σύστηµα του ενήλικα ανθρώπου υπάρχουν έξι λίτρα περίπου αίµατος, το οποίο µεταφέρει στα κύτταρα των ιστών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 4 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ 1 Στις 2 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς.

Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. Μ2 Μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας με τη βοήθεια του απλού εκκρεμούς. 1 Σκοπός Η εργαστηριακή αυτή άσκηση αποσκοπεί στη μέτρηση της επιτάχυνσης της βαρύτητας σε ένα τόπο. Αυτή η μέτρηση επιτυγχάνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 4ο ΜΕΡΟΣ Β ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΝΕΥΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το Νευρικό Σύστημα έχει δύο μοίρες Το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Εγκέφαλος και Νωτιαίος Μυελός) Περιφερικό Νευρικό Σύστημα (Σωματικό και Αυτόνομο τμήμα) ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ

ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΕΙΔΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΙΕΣΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Είναι ουσιώδες να γνωρίζει κανείς με ποιούς τρόπους η ΑΠ διατηρείται φυσιολογική ώστε να κατανοήσει

Διαβάστε περισσότερα

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος

Όταν χρειάζεται ρύθμιση της ποσότητας των χορηγούμενων υγρών του ασθενή. Όταν θέλουμε να προλάβουμε την υπερφόρτωση του κυκλοφορικού συστήματος Ερωτήσεις Αξιολόγησης Εργαστηριακού Μαθήματος Θέμα: «Κεντρική Φλεβική Πίεση» 1. Τι είναι η Κεντρική Φλεβική Πίεση (ΚΦΠ); Είναι η υδροστατική πίεση των μεγάλων φλεβών που είναι πλησιέστερα στην καρδιά,

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΦΥΣΙΚΗ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΘΕΜΑ 1 Α) Τί είναι µονόµετρο και τί διανυσµατικό µέγεθος; Β) Τί ονοµάζουµε µετατόπιση και τί τροχιά της κίνησης; ΘΕΜΑ 2 Α) Τί ονοµάζουµε ταχύτητα ενός σώµατος και ποιά η µονάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΦΥΡΟΠΡΟΜΗΚΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ (2 ο Μέρος) ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ. ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΦΥΡΟΠΡΟΜΗΚΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ (2 ο Μέρος) ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΦΥΡΟΠΡΟΜΗΚΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ (2 ο Μέρος) ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Οι τασεοϋποδοχείς σε άλλα σημεία του κυκλοφορικού (1) Σε μεγάλα αγγεία

Διαβάστε περισσότερα

ανακοπής ; Το τριφασικό μοντέλο αντιμετώπισης της ανακοπής ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΗ ΦΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΟΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ

ανακοπής ; Το τριφασικό μοντέλο αντιμετώπισης της ανακοπής ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΗ ΦΑΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΟΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΡΔΙΟΠΝΕΥΜΟΝΙΚΗ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΟΕΓΚΕΦΑΛΙΚΗ ΑΝΑΖΩΟΓΟΝΗΣΗ Παίζει ρολό ο χρόνος από την επέλευση της ανακοπής ; Το τριφασικό μοντέλο αντιμετώπισης της ανακοπής ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΗ ΦΑΣΗ ΜΑΡΙΝΑΚΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΑΠΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ

Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Η ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΡ ΙA ΚΑΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ 1 Η φυσιολογική καρδιά είναι µία πολύ δυνατή αντλία φτιαγµένη από µυϊκό ιστό, που λειτουργεί εντατικά και συνεχώς. Έχει περίπου τις διαστάσεις µιας ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΤΗΣ ΥΠΕΡΙΩ ΟΥΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ (UV-Index)

ΕΙΚΤΗΣ ΥΠΕΡΙΩ ΟΥΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ (UV-Index) ΕΙΚΤΗΣ ΥΠΕΡΙΩ ΟΥΣ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑΣ (UV-Index) Τι είναι η υπεριώδης (ultraviolet-uv) ηλιακή ακτινοβολία Η υπεριώδης ηλιακή ακτινοβολία κατά τη διάδοσή της στη γήινη ατµόσφαιρα απορροφάται κυρίως από το στρατοσφαιρικό

Διαβάστε περισσότερα

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ VO2max Βαμβακούδης Ευστράτιος Επίκουρος Καθηγητής Εργοφυσιολογικής Αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΙΑΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΡΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ Προς τα εµπρός ανεπάρκεια: αδυναµία προώθησης του αίµατος στη συστηµατική κυκλοφορία Προς τα πίσω ανεπάρκεια: αύξηση του όγκου

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία και Ανάλυση Ιατρικών Σημάτων

Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία και Ανάλυση Ιατρικών Σημάτων Εισαγωγή στη Βιοϊατρική Τεχνολογία και Ανάλυση Ιατρικών Σημάτων Πίεση Αίματος Εργαστήριο Βιοϊατρικής Τεχνολογίας 1 Το Κυκλοφορικό Σύστημα Μηχανισμός μεταφοράς ουσιών στο ανθρώπινο σώμα Σύστημα κοιλοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΑΕΡΙΣΜΟΥ - ΑΙΜΑΤΩΣΗΣ

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΑΕΡΙΣΜΟΥ - ΑΙΜΑΤΩΣΗΣ ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΑΕΡΙΣΜΟΥ - ΑΙΜΑΤΩΣΗΣ Κωνσταντίνα Σωτηρίου Αναισθησιολόγος, Επιμ. Β' ΓΝΑ Ο Ευαγγελισμός ΕΑΕ Νοέμβριος 2010 Αερισμός - Κατανομή αερισμού Περιοχικές διαφορές στον αερισμό Καμπύλη ενδοτικότητας Αιμάτωση

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο. Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική ΙΙ. «Μέτρηση της αιματηρής. Αρτηριακής Πίεσης»

Εργαστήριο. Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική ΙΙ. «Μέτρηση της αιματηρής. Αρτηριακής Πίεσης» Εργαστήριο Παθολογική Χειρουργική Νοσηλευτική ΙΙ «Μέτρηση της αιματηρής Αρτηριακής Πίεσης» Αιμοδυναμική παρακολούθηση α) Μη επεμβατική Ηλεκτροκαρδιογράφημα Αρτηριακός σφυγμός Αναίμακτη αρτηριακή πίεση

Διαβάστε περισσότερα

Κράμπα. Παράγοντες πρόκλησης μυϊκής κράμπας

Κράμπα. Παράγοντες πρόκλησης μυϊκής κράμπας Κράμπα -Η εμφάνιση κράμπας είναι συχνότερη σε άτομα της 3ης ηλικίας, σε μη γυμνασμένους και υπέρβαρους ανθρώπους ακόμα και στους αθλητές,ιδίως ύστερα απο μακρά εξαντλητική προσπάθεια και έντονη εφίδρωση.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ Εισηγητής: Πήδουλας Γεώργιος Msc. 1 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΑΕΡΟΒΙΑ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ Βελτιώνει την κεντρική και περιφερική ροή αίματος και ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Μέρος Β Δρ. Ανδρέας Φλουρής Ερευνητής Περιβαλλοντικής Φυσιολογίας Κέντρο Έρευνας, Τεχνολογίας και Ανάπτυξης Θεσσαλίας ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ ΑΕΡΙΩΝ ΣΤΙΣ ΚΥΨΕΛΙΔΕΣ 2 ΑΝΤΑΛΛΑΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

κλινική εξέταση οδηγός για Barbara Bates, M.D. ISBN 9780960-372-144-4 Δεύτερη έκδοση Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων οδηγός για κλινική εξέταση Δεύτερη έκδοση Barbara Bates, M.D. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ - ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ Χ. Μουτσόπουλου Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Ιωαννίνων I. Ανδρουλάκη Καθηγητού Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ

ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ ΔΩΔΕΚΑ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΡ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ι. ΚΟΥΡΤΟΓΛΟΥ ΠΑΘΟΛΟΓΟΣ-ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΟΣ ΔΙΔΑΚΤΩΡ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΑΠΘ ΙΑΤΡΕΙΟ: ΜΗΤΡΟΠΟΛΕΩΣ 46 ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΓΙΟΣ ΛΟΥΚΑΣ ΘΕΣ/ΝΙΚΗ 2310254030 ΠΑΝΟΡΑΜΑ 2310380000 Aρτηριακή

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων.

Πάντως η λήψη τροφής ρυθµίζεται από το νευρικό σύστηµα µε συνεργασία δύο κέντρων. ΛΗΨΗ ΤΗΣ ΤΡΟΦΗΣ H ανάγκη για λήψη τροφής, που ικανοποιείται µόνο µε σιτισµό, και προέρχεται από διέγερση του κέντρου θρέψης, αποτελεί το αίσθηµα της πείνας (hunger), ενώ η επιθυµία για λήψη ειδικής τροφής,

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα

Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3. Κυκλοφορικό Σύστημα. Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Βιολογία Α Λυκείου Κεφ. 3 Κυκλοφορικό Σύστημα Καρδιά Αιμοφόρα αγγεία Η κυκλοφορία του αίματος Αίμα Η μεταφορά των θρεπτικών ουσιών στα κύτταρα και των ιστών και η απομάκρυνση από αυτά των άχρηστων γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΑΝΕΙΑ 3 Ο διασώστης έχει προτεραιότητες µε την άφιξη στο τόπο του ατυχήµατος: - ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΑΤΥΧΗΜΑΤΟΣ

ΙΑΦΑΝΕΙΑ 3 Ο διασώστης έχει προτεραιότητες µε την άφιξη στο τόπο του ατυχήµατος: - ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΑΤΥΧΗΜΑΤΟΣ 1 ΙΑΦΑΝΕΙΑ 3 Ο διασώστης έχει προτεραιότητες µε την άφιξη στο τόπο του ατυχήµατος: - ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΟΥ ΑΤΥΧΗΜΑΤΟΣ - ΠΡΩΤΟΓΕΝΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗ - ΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗ - ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ-ΕΠΑΝΕΚΤΙΜΗΣΗ 1)Αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ. 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ. 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ. ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ. (α) Να ονομάσετε τα αγγεία Α και Β. (β) Πώς είναι προσαρμοσμένο το αγγείο Γ για να έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί το

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/2014

minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/2014 minimath.eu Φυσική A ΛΥΚΕΙΟΥ Περικλής Πέρρος 1/1/014 minimath.eu Περιεχόμενα Κινηση 3 Ευθύγραμμη ομαλή κίνηση 4 Ευθύγραμμη ομαλά μεταβαλλόμενη κίνηση 5 Δυναμικη 7 Οι νόμοι του Νεύτωνα 7 Τριβή 8 Ομαλη κυκλικη

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάκτηση του εύρους κίνησης της άρθρωσης Η βελτίωσης της μυϊκής απόδοσης Η βελτίωσης της νευρομυϊκής λειτουργίας-ιδιοδεκτικότητας Η λειτουργική

Η ανάκτηση του εύρους κίνησης της άρθρωσης Η βελτίωσης της μυϊκής απόδοσης Η βελτίωσης της νευρομυϊκής λειτουργίας-ιδιοδεκτικότητας Η λειτουργική Η ανάκτηση του εύρους κίνησης της άρθρωσης Η βελτίωσης της μυϊκής απόδοσης Η βελτίωσης της νευρομυϊκής λειτουργίας-ιδιοδεκτικότητας Η λειτουργική επανένταξη Η ανάκτηση του εύρους κίνησης της άρθρωσης Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4.ΙΙ ΙΙ.-ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Σύγχρονη Εργονοµία 1 1 I. II. III. IV. ΚΛΑ ΟΙ ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ I. ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ II. ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ III. ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ IV.

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ Περιορισμοί της άσκησης σε άτομα με ΣΔ Παναγιώτης Β. Τσακλής PhD Καθηγητής Εµβιοµηχανικής Τµ Φυσικοθεραπείας - ΑΤΕΙΘ Dept Mechanical Engineering Fibers & Polymers Lab Massachusetts Institute of Technology

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ Αγόρι 6 ετών μεταφέρεται στον οικογενειακό ιατρό από τους γονείς του λόγω εμφάνισης δυσκολίας στην κίνηση των άκρων (άνω και

Διαβάστε περισσότερα

σ α τ τι τ κή ή φόρτι τ ση σ δυναµική ή φόρτι τ ση σ Μετ ε α τ βο β λισµ σ ός

σ α τ τι τ κή ή φόρτι τ ση σ δυναµική ή φόρτι τ ση σ Μετ ε α τ βο β λισµ σ ός ΚΕΦ.4- ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ ΚΑΙ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΘΕΣΕΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 4.ΙΙ.-ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Σύγχρονη Εργονοµία 1 ΚΛΑ ΟΙ ΕΡΓΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ I. ΑΝΘΡΩΠΟΜΕΤΡΙΑ II. ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ III. ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ IV. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ 7 ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Σε µια καρδιά που λειτουργεί φυσιολογικά, το αίµα µε χαµηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο ρέει από το σώµα στη δεξιά πλευρά της καρδιάς (στο δεξιό κόλπο και από εκεί στη δεξιά κοιλία).

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι χαλάρωσης και ενεργοποίησης στον αθλητισμό. Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης ΣΕΦΑΑ-ΑΠΘ

Μέθοδοι χαλάρωσης και ενεργοποίησης στον αθλητισμό. Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης ΣΕΦΑΑ-ΑΠΘ Μέθοδοι χαλάρωσης και ενεργοποίησης στον αθλητισμό Χαράλαμπος Τσορμπατζούδης ΣΕΦΑΑ-ΑΠΘ Μέθοδοι χαλάρωσης Οι διαδικασίες χαλάρωσης μπορούν να μειώσουν αποτελεσματικά την ένταση και το άγχος που συνδέονται

Διαβάστε περισσότερα

Πώς ρυθμίζεται η πίεση στον οργανισμό μας, με ποιο μηχανισμό;

Πώς ρυθμίζεται η πίεση στον οργανισμό μας, με ποιο μηχανισμό; Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας.

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Αντικείμενο Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Θανατηφόρα ατυχήματα από ηλεκτροπληξία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1980-1995

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005

ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ. ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005 ΒΑΣΙΚΗ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΖΩΗΣ ΤΗΣ (ενηλίκων) Συστάσεις του ERC για την Αναζωογόνηση - 2005 ΑΝΑΓΝΩΣΤΑΚΗΣ ΝΙΚΟΣ Τι είναι αναζωογόνηση ; Για τη διατήρηση της ζωής χρειάζεται συνεχής τροφοδοσία όλων των οργάνων με

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΠΙΕΣΗ (Α.Π.)

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΠΙΕΣΗ (Α.Π.) ΥΠΕΡΤΑΣΗ Η καρδιά προωθεί το αίμα στον οργανισμό μέσω των αρτηριών, με αποτέλεσμα οι αρτηρίες να βρίσκονται υπό πίεση. Η πίεση αυξάνει όταν είμαστε αναστατωμένοι, όταν τρομάζουμε, όταν καταβάλουμε κάποια

Διαβάστε περισσότερα

Κοσμάς Χριστούλας Αναπλ. Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ. Α.Π.Θ. Η αίσθηση του κρύου Το στρες που ασκείται από το ψύχος στον οργανισμό μας, κατά την έκθεση του ανθρώπου σε συνθήκες χαμηλής θερμοκρασίας περιβάλλοντος,

Διαβάστε περισσότερα

15 λεπτη προετοιμασία φοιτητή για τη στυτική δυσλειτουργία

15 λεπτη προετοιμασία φοιτητή για τη στυτική δυσλειτουργία 15 λεπτη προετοιμασία φοιτητή για τη στυτική δυσλειτουργία Ας ξεκαθαρίσουμε κάποια πράγματα για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε καλύτερα την ανδρολογία. ΟΡΙΣΜΟΊ Τί είναι η στυτική δυσλειτουργία ; Στυτική

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική Σώματος Ι. Τα αποτελέσματα από την εφαρμογή της μάλαξης στους ιστούς και στα διάφορα όργανα του ανθρώπινου σώματος εξαρτώνται :

Αισθητική Σώματος Ι. Τα αποτελέσματα από την εφαρμογή της μάλαξης στους ιστούς και στα διάφορα όργανα του ανθρώπινου σώματος εξαρτώνται : ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΜΑΛΑΞΗΣ Τα αποτελέσματα από την εφαρμογή της μάλαξης στους ιστούς και στα διάφορα όργανα του ανθρώπινου σώματος εξαρτώνται : από το είδος των εφαρμοζόμενων χειρισμών. από την εφαρμοζόμενη

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ 8 ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μία παρακώλυση της ροής του αίµατος οφείλεται συχνά σε στένωση και µπορεί να σταµατήσει τη ροή του αίµατος µερικώς ή τελείως. Κάθε µία από

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη

Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εργασία στο μάθημα της βιολογίας υπεύθυνη καθηγήτρια : Ζαρφτσιάν Μαρία Ελένη Εισαγωγή: Το κυκλοφορικό είναι από τα πιο σημαντικά αλλά και από τα πιο ευαίσθητα συστήματα του οργανισμού μας. Τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 6 Μηχανισμοί επεξεργασίας οπτικού σήματος Οι άλλες αισθήσεις Πέτρος Ρούσσος Η αντιληπτική πλάνη του πλέγματος Hermann 1 Πλάγια αναστολή Η πλάγια αναστολή (lateral inhibition)

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ & ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΘΕΜΑ 1 o Για τις ερωτήσεις 1 4, να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που

Διαβάστε περισσότερα

Προπόνηση Άπνοιας Αρχές & πρακτικές εφαρμογές

Προπόνηση Άπνοιας Αρχές & πρακτικές εφαρμογές Προπόνηση Άπνοιας Αρχές & πρακτικές εφαρμογές Γεώργιος Κ. Σακκάς PhD Κλινικός Εργοφυσιολόγος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας gsakkas@med.uth.gr Θα συζητήσουμε... Βασικές Αρχές Προσαρμογές του οργανισμού μετά από

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού

Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 12η Τραυματισμοί Νωτιαίου Μυελού Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Τραυματισμοί του Νωτιαίου Μυελού

Διαβάστε περισσότερα

P =F/A στερεών δύναμη ανά μονάδα επιφάνειας

P =F/A στερεών δύναμη ανά μονάδα επιφάνειας ΠΙΕΣΗ ΣΤΟ ΣΩΜΑ ΠΙΕΣΗ ΣΤΟ ΣΩΜΑ Ως πίεση (Ρ) ορίζεται το φυσικό μέγεθος που δίνεται από το λόγο της δύναμης που ασκείται σε ένα αέριο ή υγρό ανά μονάδα επιφανείας ( P =F/A). Στο σύστημα SI η μονάδα της πίεσης

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ανάπτυξης. Μορφές µυϊκής δραστηριότητας Νευρικό σύστηµα

Θέµατα ανάπτυξης. Μορφές µυϊκής δραστηριότητας Νευρικό σύστηµα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ-ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Η φυσιολογία του ποδοσφαίρου Dr. Ζήσης Παπανικολάου (Ph.D., Ed.Μ.) ΤΕΦΑΑ Πανεπιστηµίου Θεσσαλίας Θέµατα ανάπτυξης Μεταφορά Ο2 Πνευµονικός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠΝΙΣΜΑ,ΟΔΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ

ΚΑΠΝΙΣΜΑ,ΟΔΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΚΑΠΝΙΣΜΑ,ΟΔΗΓΗΣΗ ΚΑΙ ΤΑΞΙΔΙΑ ΣΤΗΝ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2013 ΣΤΡΑΤΗ Ε. ΚΕΤΣΙΟΥ Κ. ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΕΣ Τ.Ε. ΜΕΠ / ΒΠΠ Γ.Ν.Θ. ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ Κάπνισµα και καρδιά! Μειώνει τη χοληστερόλη HDL και αυξάνει την

Διαβάστε περισσότερα

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων.

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. 15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. Η ουροδόχος κύστη δεν είναι απλά μία κοιλότητα η οποία γεμίζει απλά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Σ. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΣ (1), Ν. ΜΑΡΜΑΡΑΣ (2) (1) (2) ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΕΠΕ, Ελ. Βενιζέλου 63-71, 142 31 Νέα Ιωνία,

Διαβάστε περισσότερα

Levin E.M The Diabetic Foot 3 rd edition 1986. ιαβητολογικό Κέντρο Τζανείου Γ.Ν. Πειραιά

Levin E.M The Diabetic Foot 3 rd edition 1986. ιαβητολογικό Κέντρο Τζανείου Γ.Ν. Πειραιά Ίσως πουθενά αλλού στο ανθρώπινο σώµα δεν µπορούµε να παρατηρήσουµε τόσο καθαρά και σε τέτοια έκταση, τις καταστροφικές συνέπειες των επιπλοκών που επιφέρει ο Σ, όπως τις παρατηρούµε στα πόδια των ατόµων

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση στο Σακχαρώδη Διαβήτη

Άσκηση στο Σακχαρώδη Διαβήτη Άσκηση στο Σακχαρώδη Διαβήτη Δρ Παναγιώτης Β. Τσακλής ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Εργαστήριο Εµβιοµηχανικής & Εργονοµίας Άσκηση?? «Η άσκηση παίζει καθοριστικό ρόλο στην αντιµετώπιση του διαβήτη» Βελτιώνει τη δράση της ινσουλίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής Αντοχή Δύναμη Επιμέρους ικανότητες Φυσικής Κατάστασης Ευκαμψία Ευλυγισία Ταχύτητα Αντοχή Αντοχή είναι η ικανότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι

Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Αναπνοή και ήχος Ομιλία και τραγούδι Σχέδιο εργασίας της Α τάξης Γελ. Πελοπίου Υπεύθυνος καθηγητής: Παπαδημητρίου Νικόλαος Αναπνοή Μέλη : Αγγελόπουλος Γιάννης Τσιπολίτης Γιώργος Η αναπνοή σε επίπεδο οργανισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr

ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή. Νίκος Κ. Μπάρκας. Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ. nbarkas@arch.duth.gr ΗΧΟΣ και ΘΟΡΥΒΟΣ μια εισαγωγή Νίκος Κ. Μπάρκας Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών ΔΠΘ nbarkas@arch.duth.gr Ήχος και Θόρυβος μια εισαγωγή στα ακουστικά χαρακτηριστικά του ήχου στις αιτίες και στις συνέπειες του

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΙΔΙ Θ ΕΞΑΜΗΝΟ ΠANEΠIΣTHMIO IΩANNINΩN - IATPIKH ΣXOΛH TOMEAΣ YΓEIAΣ TOY ΠAIΔIOY T.Θ. 1186, 451 10 IΩANNINA, - Tηλ. 2651-007544 - Fax: 2651-007032 Ηλ. ταχυδροµείο: paediatr@cc.uoi.gr - Ιστός: http://users.uoi.gr/paediatr

Διαβάστε περισσότερα

Κυριακή, 17 Μαίου, 2009 Ώρα: 10:00-12:30 ΠΡΟΣΕΙΝΟΜΕΝΕ ΛΤΕΙ

Κυριακή, 17 Μαίου, 2009 Ώρα: 10:00-12:30 ΠΡΟΣΕΙΝΟΜΕΝΕ ΛΤΕΙ ΕΝΩΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΙΚΩΝ 5 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΙΚΗ Γ ΓΥΜΝΑΙΟΥ Κυριακή, 17 Μαίου, 2009 Ώρα: 10:00-12:30 ΠΡΟΣΕΙΝΟΜΕΝΕ ΛΤΕΙ 1. α) Ζεύγος δυνάμεων Δράσης Αντίδρασης είναι η δύναμη που ασκεί ο μαθητής στο έδαφος

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ

Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Ομιλία του καθηγητού Χρήστου Σ. Ζερεφού, ακαδημαϊκού Συντονιστού της ΕΜΕΚΑ Οι επιμέρους μελέτες ανέδειξαν τον πλούτο των φυσικών πόρων που διαθέτει η χώρα μας αλλά και τους κινδύνους που απειλούν το φυσικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ- Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑΟΛΥΜΠΙΑ Α ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑ Α ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ Κυριακή, 0 Μαΐου 05 Ώρα : 0:0 - :00 ΘΕΜΑ 0 (µονάδες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Φαρμακολογία Ι ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Φαρμακολογία Ι Αυτόχθονα Βιοδραστικά Μόρια Διδάσκοντες: Μ. Μαρσέλος, Μ. Κωνσταντή, Π. Παππάς, Κ. Αντωνίου, Γ. Λεονταρίτης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

τα βιβλία των επιτυχιών

τα βιβλία των επιτυχιών Τα βιβλία των Εκδόσεων Πουκαμισάς συμπυκνώνουν την πολύχρονη διδακτική εμπειρία των συγγραφέων μας και αποτελούν το βασικό εκπαιδευτικό υλικό που χρησιμοποιούν οι μαθητές των φροντιστηρίων μας. Μέσα από

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ.

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. Στόχοι της διάλεξης Να καταλάβουµε πως η προπόνηση µπορεί να µεγιστοποιιήσει τις δυνατότητες των ενεργειακών µας

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ (Ι) Γυναίκα 34 ετών με διαβήτη προσέρχεται στο τμήμα επειγόντων περιστατικών με πυρετό, αίσθημα ρίγους, πόνο στην πλάτη, ίλιγγο και δυσκολία

Διαβάστε περισσότερα

Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά

Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά Θοδωρής Μπεχλιβάνης Αναστασία Συμεωνίδου Κατερίνα Παπά έχει σχήμα πεπλατυσμένης σφαίρας Η διάμετρος, στον ενήλικα, είναι περίπου 2,5 cm Αποτελείται από τρεις χιτώνες, το σκληρό, το χοριοειδή και τον αμφιβληστροειδή.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΡΙΝΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΣΤΟΜΑΤΙΚΗ ΚΟΙΛΟΤΗΤΑ ΦΑΡΥΓΓΑΣ ΛΑΡΥΓΓΑΣ ΤΡΑΧΕΙΑ ΒΡΟΓΧΟΙ ΠΝΕΥΜΟΝΕΣ ΠΛΕΥΡΑ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Θυρεοειδής χόνδρος Κρικοθυρεοειδής σύνδεσμος ΤΡΑΧΕΙΑ Κρικοειδής χόνδρος

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο της συνείδησης

Επίπεδο της συνείδησης Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 20-25 Επίπεδο της συνείδησης Η µερική ή ολική απώλεια της συνείδησης του πάσχοντος είναι µια σοβαρή κατάσταση, κατά την οποία διαταράσσεται

Διαβάστε περισσότερα

ΗΡΥΘΜΙΣΗΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΩΣ ΣΥΝΟΛΟ ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΑΠΟΨΗ ΧΡΟΝΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΕΩΣ ΚΑΙ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ

ΗΡΥΘΜΙΣΗΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΩΣ ΣΥΝΟΛΟ ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΑΠΟΨΗ ΧΡΟΝΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΕΩΣ ΚΑΙ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΗΡΥΘΜΙΣΗΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΩΣ ΣΥΝΟΛΟ ΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΡΥΘΜΙΣΕΩΣ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΑΠΟ ΑΠΟΨΗ ΧΡΟΝΙΚΗΣ ΕΞΕΛΙΞΕΩΣ ΚΑΙ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΗΣ ΙΣΧΥΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Μαζική αντίδραση (mass reaction)

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΦΥΡΟΠΡΟΜΗΚΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΦΥΡΟΠΡΟΜΗΚΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΑ ΓΕΦΥΡΟΠΡΟΜΗΚΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1. Η δράση των ανώτερων εγκεφαλικών κέντρων (1) Μεσεγκέφαλος: όχι ανεξάρτητος ρόλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ

ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ 2 ΠΩΣ ΕΝΑΣ ΓΙΑΤΡΟΣ ΘΑ ΙΑΓΝΩΣΕΙ ΜΙΑ ΣΥΓΓΕΝΗ ΚΑΡ ΙΟΠΑΘΕΙΑ Κατά κανόνα, η διάγνωση µιας συγγενούς καρδιοπάθειας γίνεται στη βρεφική ηλικία, αν και αρκετές περιπτώσεις µπορούν να διαγνωσθούν σε οποιαδήποτε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΡ ΙΟΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ.

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΡ ΙΟΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΡ ΙΟΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. Στόχοι της διάλεξης Να καταλάβουµε πως η προπόνηση µπορεί να µεγιστοπιήσει τις δυνατότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΣΟΥΛΙ ΗΣ Λειτουργός Ασφάλειας και Υγείας

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΣΟΥΛΙ ΗΣ Λειτουργός Ασφάλειας και Υγείας ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΑΓΧΟΣ - STRESS 1 Άγχος - Απόπειρα ορισμού! Το εργασιακό άγχος και γενικά το στρες αναφέρεται στη δυσμενή αντίδραση των ανθρώπων μετά από υπερβολική πίεση ή άλλης μορφής απαίτησηστην οποία υποβάλλονται

Διαβάστε περισσότερα

. ΠΡΩΤΟΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ

. ΠΡΩΤΟΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ . ΠΡΩΤΟΣ ΘΕΡΜΟ ΥΝΑΜΙΚΟΣ ΝΟΜΟΣ 1. Σε µια ισόθερµη µεταβολή : α) Το αέριο µεταβάλλεται µε σταθερή θερµότητα β) Η µεταβολή της εσωτερικής ενέργειας είναι µηδέν V W = PV ln V γ) Το έργο που παράγεται δίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος

Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος Νικολέττα Χαραλαμπάκη Ιατρός Βιοπαθολόγος ΚΝΣ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΝΩΤΙΑΙΟΣ ΜΥΕΛΟΣ Περιβάλλονται και στηρίζονται με τις εγκεφαλικές και νωτιαίες μήνιγγες μεταξύ των οποίων περικλείεται ο υπαραχνοειδής χώρος γεμάτος

Διαβάστε περισσότερα

3D N E W T O N. 3D Σύστημα ενδυνάμωσης & μυϊκής αποκατάστασης σπονδυλικής στήλης ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ

3D N E W T O N. 3D Σύστημα ενδυνάμωσης & μυϊκής αποκατάστασης σπονδυλικής στήλης ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ 3D N E W T O N 3D Σύστημα ενδυνάμωσης & μυϊκής αποκατάστασης ΕΝΔΕΙΞΕΙΣ Σταθεροποίηση Σπονδυλικών Μυών Σταθεροποιεί ταυτόχρονα τους εκ βαθέων και ανταγωνιστές μυς Αυτόχθων Ραχιαίος, Εγκάρσιος Κοιλιακός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

Αναπνοή. Εικόνα 13. Η πνευµονική αναπνοή.

Αναπνοή. Εικόνα 13. Η πνευµονική αναπνοή. Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 35-45 Αναπνοή Η αναπνοή είναι η βασική λειτουργία του οργανισµού, κατά την οποία χρησιµοποιείται το οξυγόνο και αποβάλλεται το διοξείδιο

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 1ο Φυλλάδιο - Οριζόντια Βολή

Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας 1ο Φυλλάδιο - Οριζόντια Βολή Φυσική Β Λυκειου, Γενικής Παιδείας - Οριζόντια Βολή Επιµέλεια: Μιχάλης Ε. Καραδηµητρίου, M Sc Φυσικός http://perifysikhs.wordpress.com 1 Εισαγωγικές Εννοιες - Α Λυκείου Στην Φυσική της Α Λυκείου κυριάρχησαν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ http://www.economics.edu.gr 1 ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ο : ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΥΠΟ ΕΙΓΜΑΤΑ ( τρόποι επίλυσης παρατηρήσεις σχόλια ) ΑΣΚΗΣΗ 1 Έστω ο πίνακας παραγωγικών δυνατοτήτων µιας

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ

ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ ΑΛΚΟΟΛ ΛΟΓΟΙ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΑΛΚΟΟΛΗΣ v Μεταξύ ατόμων ηλικίας από 15 μέχρι 25 ετών βγήκαν τα ακόλουθα συμπεράσματα: Κοινωνικότητα (71%) Τους αρέσει η γεύση (51%) Δημιουργεί αίσθημα χαλάρωσης (12%) Προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΘΩΡΑΚΑΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΑΝΑΠΛ. ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΜΕΣΟΠΛΕΥΡΙΑ ΔΙΑΣΤΗΜΑΤΑ Σχηματίζονται μεταξύ παρακείμενων πλευρών και καταλαμβάνονται από τους μεσοπλεύριους μύες. Έσω θωρακική

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΘΕΜΑ A ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 Παρασκευή, 0 Μαΐου 0 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις ερωτήσεις Α -Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα