ΓΚΕΟΡΓΚ A Ο Y Κ A ΤI ΝIT ΣΕ ΠΡΟΛΟΓΟΣ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΞΕΝ. I. ΚΔΡΔΚΔΛΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΓΚΕΟΡΓΚ A Ο Y Κ A ΤI ΝIT ΣΕ ΠΡΟΛΟΓΟΣ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΞΕΝ. I. ΚΔΡΔΚΔΛΟΥ"

Transcript

1 ΓΚΕΟΡΓΚ A Ο Y Κ A ΤI ΝIT ΣΕ ΠΡΟΛΟΓΟΣ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΞΕΝ. I. ΚΔΡΔΚΔΛΟΥ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΗ ΑΘΗΝΑ 1980

2 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Δέν είναι άσφαλώς, δυνατόν, μέσα στα περιορισμένα πλαίσια ένός προλογικου σημειώματος, νά κάνουμε λόγο γιά τό έργο καί τήν προσωπικότητα πνευματικών μορφών δπως του Φρειδερίκου Νίτσε καί του Γκέοργκ Λούκατς, πού το πέρασμά τους άφησε βαθύτατα ϊχνη στόν κόσμο τών ιδεών. Μιά τέτοια φιλοδοξία, έξάλλου, έχουμε τή γνώμη πώς θ άποδεικιλόταν υπέρτερη τών δυνάμεών μας καί θά κατέληγε, σίγουρα, στή στείρα έπανάληψη απόψεων πού διατυπώθηκαν άπό έγκυρους μελετητές του έργου τόσο του Νίτσε,( του φιλοσόφου πού ύμνησε τή σκληρότητα κι έχλεύασε όλες τις καθιερωμένες άξιες της έποχής του, δσο καί τοΰ Αοόκατς, του κορυφαίου φιλοσόφου τών χρόνων μας, πού θεωρείται ό μόνος πρωτότυπος μετά τό Αένιν μαρξιστές στοχαστής. Είμαστε, συνεπώς, υποχρεωμένοι νά περιοριστούμε, κατ άναγκην, στην παρουσίαση του κειμένου, πού, σε μετάφραση, δίνουμε στή δημοσιότητα σήμερα. θά πρέπει, νομίζουμε, κατ αρχήν, νά σημειωθεί ότι ό «Νίτσε» δέν άποτελεΐ μιά μονογραφία, ένα αυτοτελές έργο του Λούκατς. Είναι τμήμα, μονάχα, ένα κεφάλαιο (τό τρίτο) του μνημειώδους έργου του «Ή καταστροφή του λογικού» (τίτλος του γερμανικού πρωτοτύπου: «ZERSTÔRUNG DER VERNUNFT»), πού πραγματεύεται τήν Ιστορία της ίρρασιοναλιστικής γερμανικής φιλοσοφίας. Τό βιβλίο περιλαμβάνει, άκόμα, ένα κεφάλαιο άφιερωμένο στή γερμανική κοινωνιολογία κι ά/λο ένα άφιερωμένο στόν κοινωνικό δαρβινισμό καί συνοδεύεται άπό έναν πολυσέλιδο πρόλογο, στόν όποιο «ό λαός του Ντύρερ καί του Τόμας Μύνστερ, του Γκαΐτε καί του Κάρλ Μαρξ» προτρέπεται ν άπελευθερωθεΐ άπό τήν έπαίσχυντη κληρονομιά τού ίρρασιοναλισμου, μιά κληρονομιά πού κορυφώνεται μέ τις δολοφονικές παραφροσύνες του Γ' Ράϊχ. «'Η καταστροφή του λογικού» δέν έχει σαν σκοπό της, δπως γράφει ό Λούκατς, νά γίνει μιά ιστορία, ή, έστω, ένα άπλό έγχειρίδιο τής «αντιδραστικής» φιλοσοφίας. Αντικείμενό της έχει τό φαινόμενο του ίρρασιοναλισμου, που βασικά χαρακτηριστικά του είναι ή ύποτίιμηση του νου καί του λογικού καί ή άμετρη, άντιστοίχως, υπερτίμηση τής ένόρασης, μιά άριστοκρατική θεωρία τής γνώσης, ή απόρριψη τής ιδέας της ιστορικής προόδου τής κοινωνίας, ή δημιουργία μύθων. 'Ο ίρρασιοναλισμός, υποστηρίζει ό Λούκατς, άντιπροσωπεύει τήν κυρίαρχη κατεύθυνση τής άστικής φιλοσοφίας καί άποτελεΐ μιάν από τις θεμελιώδεις τάσεις της. Στήν «Καταστροφή του λογικού» δέν πρόκειται, βέβαια, νά παρακολουθήσουμε μιά λεπτομερειακά έξατντλητική μελέτη του ίρρασιοναλιστικοΰ φαινομένου- άπλώς, μάς δίνεται στις σελίδες της άνάγλυφη ή κύρια γραμμή της άνάπτυξής του, μέσω της άνάλυσης τών πιό σημαντικών καί πιό τυπικών έκπρσσώπων του. 'Η κύρια αύτή γραμμή δέν είναι άλλη άπό τήν άντιδραστική άπάντηση πού δίνει ή άστική φιλοσοφία στά μεγάλα Ιστορικά προβλήματα πού τέθηκαν άπό τις άρχές του αιώνα μας. Κλασική χώρα του Ιρρασιοναλισμου, γιά τό Λούκατς, είναι ή Γερμανία του XIX καί του XX αιώνα. <*Η Γερμανία τών δυό τελευταίων τούτων αιώνων είναι, κατά τό Λούκατς, ό γεωγρα

3 - 6 φικός χώρος όπου ό ίρρασιοναλισ^ιός γνώρισε την πιό Ιδιόμορφη καί την πιό πλατεία ανάπτυξη και δπου, συνεπώς, μπορούμε νά τον μελετήσουμε καλύτερα άπ όποιαδήποτε άλλη χώρα. Ξεκινώντας άπό τη σωστή αυτή θέση ό Λούκατς, μάς δείχνει τούς δρόους άπό τούς όποιους πέροόσε ή Γερμανία, στόν ταμέα της φι- Κοσοφίας, γιά νά φτάσει, χειραγωγούμενη άπό τόν ίρρασιοναλισμό, στό Χίτλερ. Και ιμάς δείχνει, ακόμη, πώς οί φιλοσοφικές διαμορφώσεις, πού, καθεαυτές, δέν είναι παρά οί άφηρημένες άντανακλάσεις της πραγματικής έξέλιξης, μπόρεσαν νά έπισπεύσουν την πορεία της Γερμ<χνίας πρός τό χιτλερισμό. *0 Λούκατς δέν παύει νά τονίζει στο έργο του δτι ή Ιστορία της φιλοσοφίας, όπως άκριβώς και ή Ιστορία τής τέχνης καί της λογοτεχνίας, δέν είναι απλώς μια ιστορία των φιλοσοφικών ιδεών, οϋτε μια ιστορία '.μονάχα των φιλοσόφων. Τα προβλήματα καί ή κατεύθυνση τών λύσεων στή φιλοσοφία, υποστηρίζει ό Λούκατς, δίνονται άπό τήν άνάπτυξη τών παραγωγικών δυνάμεων, άπό την εξέλιξη της κοινωνίας καί άπό τό πλάτος τών ταξικών άγώνων. Οί δασικές γραμμές δλων τών φιλοσοφιών δέν άποκαλύπτανται παρά δστερα άπό τή μελέτη αυτών τών άλληλοεπιδρώμενων πρωταρχικών δυνάμεων. Μόνο ιμέ την επίμονη χρησιμοποίηση αύτης της έρευνητικής μεθόδου, γράφει ό Λούκατς, μποροομε να ξεχωρίσουμε τά σημαντικά ζητηματα, πού τό ένδιαφέρον τους είναι διαρκές, άπό τις άσήμαντες λεπτομέρειες, καί νά φτάσουμε στήν άποκάλυψη της πραγματικής σημασίας της φιλοσοφίας. Βασικό σταθμό στήν έξέλιξη του γερμανικού, άλλά καί του διεθνούς Ιρρασιοναλισμοϋ θεωρεί ό Λούκατς τό Φρειδερίκο Νίτσε. Ενδεικτικό της άποφασιστικής καί όαρύνουσας σημασίας του Νίτσε γιά τόν ίρρασιοναλισμό άποτελεΐ τό γεγονός δτι εΐναι ό μόνος φλόσοφος στόν όποιο, δπως είπαμε στήν άρχή, άφιερώνει ό Λούκατς ένα όλόκληρο κεφάλαιο καί τις περισσότερες σελίδες άπ όποιονδήποτε άλλο φιλόσοφο ή στοχαστή του άστικοϋ στρατοπέδου. *0 Νίτσε είναι, κατά τό Λούκατς, ό θεμελιωτής του ίρρασιοναλισμου της ιμπεριαλιστικής περιόδου, πού τά σπέρματα τών ιδεών του άνευρίσκονται διάσπαρτα στά έργα δλων τών μετανιτσεϊκών ίρρασιοναλιστών φιλοσόφων. Πανομοιότυπες ή παραλλαγμένες τις ιδέες του Νίτσε άνευρίσκει ό Λούκατς στήν «ιδεολογία» του έθνικοσοσιαλισμοο, πού είχε άναγάγει σέ άρθρο πίστης τής πολιτικής του τό νόμο της ζούγκλας. Δέν είναι, βέβαια, ή πρώτη φορά πού γίνεται λόγος γιά τή συγγένεια τής «ιδεολογίας» του έθνικοσοσιαλισμοο μέ τή νιτσεΐκή φιλοσοφία, παρ δλο δτι βρέθηκαν συγγραφείς καί στοχαστές μεγάλες άξίας καί κύρους, ό πως, λόγου χάρη, ό Στέφαν Τσδάϊχ, που, ούτε λίγο ούτε πολύ, όνόμασε τό Νίτσε «παιδαγωγό της λεφτεριάς» καί παρ δλο δτι, τά τελευταία χρόνια, βρέθηκαν μαρξιστές πού έπεχείρησαν να συμφιλιώσουν τή μαρξιστική φιλοσοφία μέ τό νιτσεϊκό κόσμο ι δεών, άνακαλύπτοντας κοινά σημεία άνάμεσα στις δύο φιλοσοφίες. Ή άξια της μελέτης του Λούκατς γιά τό Νίτσε συνίσταται, κατά τή γνώμη ιμας, στό δτι, πρώτος αύτός, έπεχείρησε νά ρίξει φώς, χρησιμοποιώντας τή ιμαρξιστική μεθοδολογία καί άντλώντας έπιχειρήματα άπό τό ίδιο τό έργο του Νίτσε, στις σχέσεις τής φιλοσοφίας του μέ τήν έθνικοσοσ.αλιστική «φιλοσοφία». Ίσως θά μπορούσε νά παρατηρήσει κανείς δτι τό κεφάλαιο γιά τό Ν^ίτσε, άποκσμένο άπό τό σύνολο τής άλληλουχίας τών σκέψεων τής «Καταστροφής του λογικού», ύφίσταται μιά σοβαρή μείωση τής σημασίας του άπό <5τποψη λειτουργικότητας. 'Η παρατήρηση, ώστόσο, έχουμε τή γνώμη δτι είναι άβάσιμη, πρώτ άπ* όλα γιατί τό ίρρα-

4 7 σίσναλιστικό στοιχείο άποτελει τό θεμέλιο λίθο της νιτσεϊκής φιλοσοφίας καί δεύτερο γιατί, στην προσπάθεια του νά τεκμηριώσει τις διαπιστώσεις του καί τά συμπεράσματά του 6 Λούκατς γιά κάθετι πού σχετίζεται μέ τό ΐ ρ ρ ασ ιο ναλ ιστ ι κ ό στοιχείο της φιλοσοφίας του Νίτσε, άνοογκάζεται νά φέρει στήν έπιφάνεια δ?νες σχεδόν τις όψεις τής φιλοσοφίας του, πράγμα πού προσδίδει στή μελέτη του μιάν άναμφισβήτητη πληρότητα. Ό άξέχαστος Δημήτρης Γληνός, ό σοφός δάσκαλος πού τόσα του χρωστά ή διανόηση του τόπου μας, σ ένα λαμπρό ιμελέτημά του γιά τό Νίτσε, πού προτάσσεται σαν εισαγωγή στη μετάφραση άπό τόν ίδιο στή γλώσσα μας της «Γενεαλογίας της ηθικής», Επιχειρώντας νά έντοπίσει τούς βασικούς παράγοντες πού διαμόρφωσαν τό έργο κα'ι τη φιλοσοφία τοο δημιουργού του «Ζαρατούστρα», διατύπωνε όρισμένα καίρια κα'ι πολυσήμαντα έρωτήματα: «Οί πόθοι κα'ι τά ιδανικά» τοο Νίτσε, έλεγε, «εΐταν άραγε άπλή νοσταλγία ένός περασμένου κόσμου άπό μιάν αριστοκρατία πού έβλεπε τόν εαυτό της νά παραμερίζεται άπό τά έξισωτικά ιδανικά τής μεγάλης μάζας; Εΐταν ή νοσταλγία της έπιστροφής στή φεουδαρχία, πού παραμεριζόταν άπό τό άνέβαομα τής άστικοδημοκρατικής μάζας; *'Η πολύ περισσότερο εΐταν οί πόθοι καί τά ιδανικά τούτα ή δυναμική προβολή ένός νέου κόσμου πού έξαρμοϋσε γιά την κατάχτηση τής ζωής; Στάθηκε ό Νίτσε ένας νοσταλγός ή ενας προφήτης;» Ό Γληνός ύπεστήριζε δτι ό καιρός πού είχε περάσει άπό τό θάνατο του Νίτσε ώς τήν έποχή πού έγραφε τη μελέτη του, δηλαδή ώς τό 1941, καθώς καί οί τεράστιες πολιτικοκοινωνικές συγκρούσεις πού γέμισαν τό διάστημα αυτό, έδιναν άκόμη, τότε, διφορούμενη άπάντηση στά έρωτήματά του. Είναι άλήθεια, συνέχιζε ό Γληνός, ότι άπό ένα βιβλίο πού είχε βγάλει, τότε, ή άδελφή του Γερμανού φιλοσόφου Έλιζαμπέττα Φέρστερ - Νίτσε μέ τόν τίτλο «Προφητείες καί λόγοι του Νίτσε γιά έθνη καί φυλές», φαινόταν δτι τά Ιδανικά του άντιστοιχούσαν μέ κάποια πολύ δυνατά ρεύματα τοο καιρού έ κείνου (τά ρεύματα του φασισμού καί τού ναζισμού), παρ δλ αύτά, όμως, «γιά τήν όριστική άπάντηση, κατέληγε ό Γληνός, χρειάζεται μιά βαθύτερη άνάλυση πού δέ μπορει νά γίνει τώρα καί κάποιο πέρασμα καιρού. Ώς τόσο τό έρώτημα μένει άκέραιο. Στάθηκε 6 Νίτσε ενας νοσταλγός ή ένας προφήτης;» Ά ν ζούσε σήμερα ό Γληνός καί είχε ύπόψη του τά όσα γράφει γιά τό Νίτσε ό Λούκατς, θά είχε, άσφαλώς, δώσει στά έρωτήματά του τη σωστή άπάντηση: Όχι, οί πόθοι καί τά ιδανικά πού προέβαλε στό έργο του ό Νίτσε δέν εΐταν ή άπλή νοσταλγία ένός περασμένου κόσμου άπό μιάν άριστοκρατία πού έβλεπε τόν έαυτό της νά παραμερίζεται άπό τά έξισωτικά ιδανικά τής^ μεγάλης μάζας, ούτε ή νοσταλγία τής έπιστροφής στή φεουδαρχία πού παραμεριζόταν άπό τό άνέβασμα τής αστικοδημοκρατικής μάζας. Ό Νίτσε εΐταν ένας προφήτης, δχι, δμως, ό προφήτης ένός κόσμου πού έξορμοΰσε γιά τήν κατάχτηση της ζωής, αλλά ό προφήτης ένός κόσμου πού έκλεινε μέσα του τό ζόφο καί τήν καταστροφή, τό θάνατο καί τόν πόνο. Απρίλης 1959 ΐ Κ

5 Ν Ι Τ Σ Ε Ό θεμελιωτής του ίρρασιοναλισμου τής ιμπεριαλιστικής περιόδου ι Ή παρακμή τής άστικής ιδεολογίας μπορούμε, γενικά, νά πούμε δτι αρχίζει μέ τό τέλος τής επανάστασης του Εξακολουθεί, φυσικά, νά γίνεται αισθητή, στή λογοτεχνία, προπάντων, καί τήν τέχνη ή παρουσία μερικών συνεχιστών τής ανοδικής περιόδου τής άστικής τάξης, που τά εργα τους δέν εμφανίζουν κανένα στοιχείο παρακμής. Τέτοιες, λόγου χάρη, είναι οί περιπτώσεις του Ντίκενς καί του Κέλλερ, του Κουρμπέ καί του Ντωμιέ. Επιπλέον, ή περίοδος πού εκτείνεται άνάμεσα στο 1848 και τό 1870 είναι πλούσια σέ μεταβατικές μορφές, πού οί δημιουργίες τους παρουσιάζουν, ήδη, χαρακτηριστικά παρακμής, χωρίς, ώστόσο, τό βασικό μέρος του έργου τους νά μας δίνει τό δικαίωμα νά τό συνθέσουμε μέ αυτήν, δπως συμβαίνει, λόγου χάρη, μέ τό Φλωμπέρ, ή τό Μπωντλαίρ. Στις θεωρητικές επιστήμες καί ιδιαιτέρα στην οικονομική έπιστήμη καί τή φιλοσοφία, ή παρακμή είχε άρχισει νά γίνεται αισθητή πολύ νωρίτερα. Ή αρχή τής παρακμής τής άστικής οικονομικής επιστήμης μπορει νά τοποθετηθεί χρονικά άνάμεσα στά 1820 καί 1830 καί εμφανίζεται μέ τή διάσπαση τής σχολής του Ρικάρντο. Ή άρχή τής παρακμής τής άστικής φιλοσοφίας σημειώνεται μέ τή διάλυση του έγελειανισμου, πού πραγματοποιείται άνάμεσα στα 1830 καί 'Ύστερ άπό τά γεγονότα αυτά, ούτε ή άστική οικονομική έπιστήμη, ουτε ή άστική φιλοσοφία κατόρθωσαν νά δημιουργήσουν κάτι τό πρωτότυπο ή κάτι πού νά χει στραμένο τό πρόσωπό του πρός τό μέλλον. Τώρα πιά, καί στή μιά

6 10 καί στην άλλη, βασιλεύει ή απολογητική του καπιταλισμού. Παρόμοια κατάσταση γνώρισαν και οί ιστορικές έπιστημες. Τό γεγονός δτι οί φυσικές επιστήμες έπιτελούν στην περίοδο αύτή αξιόλογες προόδους τό μέγα έρ γο του Ντάρβιν τοποθετείται μεταξύ τοο 1848 καί του 1870 δεν αλλάζει σέ τίποτα, στό σύνολό της, τήν κατάσταση. Στον τομέα των φυσικών έπιστημών έκαναν γόνιμες ανακαλύψεις ώς τά τελευταία χρόνια. Αύτό δεν μάς εμποδίζει, ώστόσο, νά διαπιστώσουμε, ταυτόχρονα, ενα είδος έκφυλιστικής τάσης, ή όποία παρατηρειται στή γενική επιστημονική μεθοδολογία καί την ανάπτυξη μιας αστικής φιλοσοφίας, πού ολοένα γίνεται καί πιο άντιδραστική στον τομέα των φυσικών έπιστημών, ενώ τά συμπεράσματα στά όποια καταλήγουν οί έπιστημες αύτές χρησιμοποιούνται, μέ μια μάλιστα αύξανόμενη δραστηριότητα, στή διάδοση αντιδραστικών ιδεών. (Δεν θα μ ι λήσουμε εδώ γιά τήν ιδεολογική έξέλιξη της Ρωσσίας. Στή Ροσσία ή επανάσταση του 1905 άντιπροσωπεύει αυτό πού γιά τή Δύση αντιπροσωπεύει τό 1848, δώδεκα, ό μως, χρόνια αργότερα ακολουθεί, στή χώρα αύτη, ή νίκη τής σοσιαλιστικής επανάστασης). 'Ά ν παρακολουθήσουμε προσεχτικά δλα αυτά τά γεγονότα, μπορούμε νά πούμε, χωρίς νά διατρέχουμε τόν κίνδυνο νά αλλοιώσουμε τήν πραγματικότητα, πώς τά χρόνια αντιπροσωπεύουν μιά καμπή στήν ιδεολογική έξέλιξη τής αστικής τάξης. Σημαδεύουν, πρώτ: άπ δλα, τό τέλος τής περιόδου διαμόρφωσης τών μεγά λων εθνικών κρατών τής Κεντρικής Εύρώπης, γεγονός τό όποιο ικανοποιεί πολλές άπό τις μεγάλες διεκδικήσεις πού είχαν διατυπωθεί άπό τις άστικές έπαναστάσεις. Σ η μαδεύουν, έν πάση περιπτώσει, τό τέλος τών άστικών ε παναστάσεων γιά τη δυτική καί τήν κεντρική Εύρώπη. Είναι αλήθεια πώς στη Γερμανία καί τήν Ιταλία, γιά νά μή μιλήσουμε γιά τήν Αύστρουγγαρία, παρατηρειται ή άπουσία ορισμένων άπό τις πιο βασικές μεταβολές, πού άποτελουν τις συνέπειες μιας προεγματικής άστικής έπανάστασης, δπως καί μια επιβίωση διαφόρων υπολειμμάτων φεουδαρχικοϋ άπολυταρχισμου. Στό έξής, τά προ-

7 Π όλη ματα πού εμειναν άλυτα άπό τις αστικές έπαναστάσεις μονάχα μιά επανάσταση όδηγημένη άπό τό προλεταριάτο θά μπορέσει νά τά ξεκαθαρίσει. Άπό τήν εποχή αυτή ή προλεταριακή επανάσταση άφηνε ι καθαρά νά φκχνεί τό πρόσωπό της κάτω άπό τά χαρακτηριστικά τής Παρισινής Κομμούνας. Οί ήμέρες, ήδη, του Ιουνίου ειyccv άφήσει ν άκουστοϋν τά υπόκωφα τριξίματα τής επανάστασης του 1848 όχι μονάχα γιά τή Γαλλία, άλλά καί γιά τήν Ευρώπη ολόκληρη. Αποτέλεσμα τής έπανάστασης αυτής εΐταν ή έπισφράγιση τής συμμαχίας τής αστικής τάξης μέ τις άντιδραστικές τάξεις, ή ήττα της, όμως, έσήμαινε και τον επικήδειο τής δημοκρατικής επανάστασης γ ι αυτή τήν εποχή. Ή άπατηλή ελπίδα πώς ή άστική τάξη θά μπορούσε νά επιβάλλει, γιά άλλη μιά φορά, κάποια οριστική «τάξη» κατέρρευσε πολύ γρήγορα. Ύστερ άπό μιά σχετικά σύντομη, τουλάχιστον γιά τά μάτια τής ιστορίας, άνακωχή, τά μαζικά κινήματα τής εργατικής τάξης ξαναεμφανίζονται καί πάλι στο προσκήνιο τής ιστορίας. Υπενθυμίζουμε ότι τό 1864 είναι c χρόνος τής Ιδρυσης τής Πρώτης Διεθνούς καί δτι τό 1871 τό προλεταριάτο κατορθώνει, γιά λίγο σχετικά χρόνο καί στήν κλίμακα μιας μονάχα πρωτεύουσας, νά καταλάβει τήν εξουσία. Πρόκειται γιά τήν Παρισινή Κομμούνα, τήν πρώτη δικτατορία τού προλεταριάτου. Οί. ιδεολογικές συνέπειες όλων αύτών τών γεγονότων υπήρξαν πολύ σημαντικές. Ή επιστημονική καί φιλοσοφική πολεμική τής άστικής τάξης άρχισε τώρα νά στρέφεται, ολοένα μάλιστα καί πιό πολύ, έναντίον τού νέου αντιπάλου της, του σοσιαλισμού. Ένώ στήν προηγούμενη περίοδο ή άστική ιδεολογία καταπολεμούσε τό σύστημα του φεουδαρχικου άπολυταρχισμου καί οί διάφορες προσπάθειές της συντονίζονταν κατά τρόπο τέτοιο ώστε μοναδικός σκοπός τους νά είναι αύτή ή πάλη, στήν περίοδο πού μας άπασχολεΐ, ό κυριότερος εχθρός τής άστικής ιδεολογίας είναι ή φιλοσοφία του προλεταριάτου. Έτσι, δλες οί άποχρώσεις τής άντιδραστικής φιλοσοφίας καταλήγουν ν άλλάξουν θέμα καί εκφραστικές μορφές. Στήν άνοδική περίοδο τής άστικής τάξης, ή άντιδραστική φι-

8 12 /^οσοφία υπερασπιζόταν τόν φεουδαρχικό άπολυταρχισμό, υστέρα, στήν περίοδο της Παλινόρθωσης, υπερασπιζόταν δ,τι είχε κατορθώσει νά έπιζήσει άπό τη φεουδαρχία. Αύτό που κάνει τόσο πρωτότυπη τη θέση του Σοπενάουερ είναι, δπως έχουμε δ ε ΐ(ι), δτι υπήρξε ό πρώτος πού διακήρυξε μιά άντιδραστική και ταυτόχρονα άποφασιστικά ά σ τ ι κ ή άντίληψη γιά τόν κόσμο. Ό Σοπενάουερ, ώστόσο, δέν είχε πάψει νά είναι ό συναγωνιστής του άντιδραστικού όπαδου τής φεουδαρχίας Σέλλινγκ, αν σκεφτουμε δτι καί ό ενας καί ό άλλος θεωρούσαν πώς ό κύριος άντίπαλός τους βρισκόταν στις προοδευτικές τάσεις τής αστικής φιλοσοφίας: τόν υλισμό καί τή διαλεκτική μέθοδο. 'Ύστερ άπό τις ημέρες τού Ιουνίου κι άκόμη περισσότερο ϋστερ άπό τήν Παρισινή Κομμούνα, ή άντιδραστική πολεμική θά άλλαζε ολοκληρωτικά κατεύθυνση στις επιθέσεις της. Τώρα πιά δέν υπάρχει προοδευτική άστική φιλοσοφία γιά νά τήν καταπολεμήσει. "Αν δημιουργούνται ιδεολογικές συζητήσεις και έπιφοα>ειακώς οί ιδεολογικές συζητήσεις κατέχουν μιά μεγά λη θέση στήν κανούργια αύτή περίοδο δέν πρόκειται παρά γιά διαφωνίες πού άφορούν, κυρίως, τήν τακτική γιά τόν καλύτερο τρόπο μέ τόν όποιο θά μπορούσε νά γίνει αβλαβής ό σοσιαλισμός. Δέν πρόκειται παρά μονάχα γιά διαφωνίες, οί όποιες χωρίζουν τις διάφορες ο μάδες τής αντιδραστικής αστικής τάξης. Από τώρα καί στό εξής ό κύριος άντίπαλός τής άστικής τάξης διαθέτει μιά δική του θεωρία. Παρά τις προσπάθειες πού κατέβαλε ή άστική έπιστήμη, γίνεται κάθε μέρα πιό δύσκολη ή αγνόηση του μαρξισμού. Γίνεται, έπίσης, άντιληπτό άπό τούς κυριώτερους ίδεολόγους τής άστικής τάξης, καί μάλιστα κάθε μέρα καί περισσότερο, πώς ή βασική γραμμή τής άντίστασής τους πρέπει νά όρθωθεΐ άντιμέτωπη πρός 1. Πρόκειται γιά τό δεύτερο κεφάλαιο του έργου (6λπ. Εισαγωγή) ήχου τιτλοφορείται: «'Η θεμελίωση του Ιρρασιοναλισμου στήν περίοδο τών δυο έπαναστάσεων ( ) στό όποιο, εκτός άλλων, γίνεται λόγος καί γιά τή φιλοσοφία του Σοπενάουερ. (Σηιμ. του μεταφρ.).

9 13 τό μαρξισμό και δτι σ αύτή τή γραμμή θα πρέπει νά συγκεντρωθεί τό σημαντικότερο μέρος τών δυνάμεών τους. Ή άστική φιλοσοφία παίρνει, ετσι, ëvav χαρακτήρα άμυντικό, ό όποιος έμφανίζεται καί επιβεβαιώνεται, γιά νά πούμε τήν άλήθεια, άρκετά άργά καί όχι χωρίς αντιφάσεις. Έναντι τοο μαρξισμού έκυριάρχησε, γιά μεγάλο χρονικό διάστημα, ή τακτική της σιωπής, υστέρα, βλέπουμε νά καταβάλλονται, άπό καιρό σέ καιρό, προσπάθειες γιά νά άποσπασθοον άπό τόν ιστορικό ύλισμό τά στοιχεία έκεΐνα πού φαίνονταν «χρησιμοποιήσιμα» καί νά ένταχ9εΐ ft θ^ιιελιωοης αυττι μαρξιστική θεωρία, εύπρεπώς παραμορφωμένη, στά πλαίσια τής άστικης ιδεολογίας. Μονάχα υστέρα άπό τόν πρώτο παγκόοιμιο Ιμπεριαλιστικό πόλεμο καί υστέρα άπό τή νίκη τής μεγάλης όκτωβριανής σοσιαλιστικής έπανάστασης στή Ρωσσία επιβεβαιώνεται ξεκάθαρα αύτή ή προσπάθεια Απ τήν άρχή, ώστόσο, μπορεΐ κανείς νά διακρίνει τήν έμφάνιση του άμυντικου χαρακτήρα τής άστικης ιδεολογίας, στό γεγονός δτι ή άστική φιλοσοφία εφτασε στό σημείο νά θέτει ζητήματα καί νά περιπλέκεται σέ ιμεθοδολογικές συζητήσεις, οί όποιες δεν είχαν καμιά σχέση μέ τις έ- σωτερικές της άνάγκες, άλλά τής είχαν επιβληθεί άπό τήν παρουσία του καινούργιου της άντιπάλου. Οί άπαντήσεις πού εδωσε σ δλ αύτά τά ζητήματα ή άστική φιλοσοφία άνταποκρίνονται, προφανώς, καί γ ιά κάθε ειδ ι κή περίπτωση, στά ταξικά συμφέροντα τής μπουρζουαζίας. Μέ τό Νίτσε βρισκόμαστε στό άρχικό μόνο στάδιο αύτής τής έξέλιξης. Σ αύτό τό στάδιο, δμως, μπορούμε, ήδη, νά διαπιστώσουμε τήν ύπαρξη όρισμένων σημαντικών μεταβολών. Οί μεταβολές αύτές συνίστανται στό δτι οί ίρρασισναλιστές τής προηγούμενης περιόδου, δπως ό Σέλλινγκ, ή ό Κίρκεγκασρ, μπορούσαν άκόμη νά δείχνουν, πότε - πότε, μέ τό δάχτυλο, στήν πολεμική που έκαναν έναντίαν τής ίδεαλιστικής διαλεκτικής του Χέγγελ, τά πραγματικά του λάθη. Άπό τήν κριτική τους, ή όποια άναμφίβολα καμιά φορά, εττανε σωστή, δέν Ιβγαζαν παρά συμπεράσματα δλοκληρωτικά προσανατολυσμένα

10 -πρός μιάν επιστροφή στό παρελθόν. Τό μικρότερο κέρδος που άπομ,ένει είναι δτι, γιά τά μάτια της ιστορίας τής φιλοσοφίας, διατηρεί ή κριτική τους αύτή τό ενδιαφέρον της. Ή κατάσταση, όμως, γίνεται εντελώς διαφορετική άπό τή στιγμή που πρόκειται νά καταπολεμήσουν, κυρίως, τόν διαλεκτικό και ιστορικό Ολισμό. Τώρα πια ή άστική φιλοσοφία γίνεται άνίκανη νά επιχειρήσει μιά πραγματική κριτική, δε ιμπαρεί, ιμάλιστα, ουτε καί νά καταλάβει, καλά - καλά, ποιο είναι τό άντικείμενο της πολεμικής της. Δέν εχει νά διαλέξει παρά μεταξύ δύο μονάχα μέσων: ή νά πολεμήσει εναντίον τής διαλεκτικής καί εναντίον κάθε ειδουγ ύλισμου, στήν άρχή άνοιχτά καί κατόπιν κάτω άπό μορφές όλοένα και πιό σκεπασμένες ή νά καταφύγει σέ μιά δημαγωγία, ή όποία θά άντιπαρέτασσε στήν άληθινή διαλεκτική μιά ψευτοδιαλεκτική. Τό ζήτημα, ώστόσο, δέν σταματά εδώ : τό τέλος τών μεγάλων συζητήσεων άρχών, στό έσωτερικό της άστικής τάξης, έσημείωσε καί τήν εξαφάνιση, άπό τους άστους φιλοσόφους, μιας καλής γνώσης τοο θέματός των. Ό Σέλλινγκ, ό Κίρκεγκααρ, ή ό Τρεντέλεμπουργκ, ήξεραν θαυμάσια τή φιλοσοφία του Χ έγγελ. Ό Σοπενάουερ, πρόδρομος καί στό σημείο αύτό τής άστικής παρακμής, κριτικάρει τό Χέγγελ, χωρίς νά εχει γνωρίσει τό έργο του, εστω καί έπιφανειακά. "Οταν, όμως, πρόκειται γιά τόν ταξικό έχθρό, φαίνεται πώς δλα έπιτρέπονται καί φαίνεται άκόμη πώς ή έπιστημονική εντιμότητα δέν εχει, στήν περίπτωση αύτή, καμιά σημασία. Σοφοί, οί όποιοι, σέ άλλους τομείς, δέ θά τολμούσαν νά έκφράσουν γνώμη, παρά άφου προηγουμένως θά είχαν εύσυνείδητα γνωρίσει τό θέμα τους, δταν πρόκειται νά πλήξουν τόν ταξικό τους έχθρό, επιτρέπουν στόν έαυτό τους νά έκτοξεύει, μέ άπίθανη ελαφρότητα, διαβεβαιώσεις άντιγραμμένες άπό πληροφορίες τόσο πολύ άβάσιμες, όσο καί οί δικές τους πληροφορίες, καί δέν σκέπτονται, οϋτε μιά στιγμή, νά καταφύγουν στις πηγές, άκόμη κι όταν πρόκειται γιά ζητήματα πού άφορουν γεγονότα. Αύτός είν Ενας άκόμη λόγος, πού υποβιβάζει τήν ιδεολογική πάλη πιό κάτω ΟΜί τό σημείο στό όποιο βρισκότανε, στήν έποχή της, ή

11 15 ΐρρασιοναλιστική καί αντιδραστική κριτική της έγελειανης διαλεκτικής. Μπορούμε, λοιπόν, νά διατυπώσουμε τήν άποψη, πώς όλόκληιρο τό εργο του Νίτσε δέν είναι τίποτ άλλο άπό μιάν αδιάκοπη πολεμική έναντίον του μαρξισμού καί του σοσιαλισμού, αν καί δέν είχε, προ( χχνώς, ποτέ του διαβάσει ό Νίτσε, οΰτε μιά μονάχα γραμμή άπό τόν Μάρξ, ή τόν 'Ενγκελς; Νομίζουμε, ότι τό χουμε αυτό τό δικαίωμα, γιατί κάθε φιλοσοφία καθορίζεται, ως πρός τό περιεχόμενό της καί τή μέθοδό της, άπό τους ταξικούς ά- γώνες της έποχής της. Οί φιλόσοφοι, άκριβώς δπως καί οί επιστήμονες, οί καλλιτέχνες καί οί άλλοι διανοούμενοι, μπορει, λίγο ή πολύ, νά άγνοουν τή σχέση πού ύπάρχει άνάμεσα στους ταξικούς άγώνες καί τό περιεχόμενο καί τή μέθοδο κάθε φιλοσοφίας, μπορει, πιθανώς, νά μή τό συνειδοτοποιουν ποτέ αύτό τό γεγονός, ώστόσο, είναι βέβαιο, δτι ή θέση τήν όποία παίρνουν στά θέματα, τά όποια όνομάζονται «τελικά ζητήματα», καθορίζεται, πάντοτε, άπό τούς ταξικούς άγώνες. Αύτό πού λέει ό "Ενγκελς γιά τούς νομικούς, ισχύει, άκόμη περισσότερο, γιά τούς φιλόσοφους: «Ή άντανάκλαση τών οικονομικών σχέ-» σεων, ύπό τή μορφή νομικών άρχών... παράγεται, χω-» ρίς αυτοί πού ένεργουν νά έχουν συνείδηση αύτης της» άντανάκλασης. Ό νομικός πιστεύει πώς ενεργεί χρησι-» μοποιώντας προτάσεις à priori, ενώ οί προτάσεις αύ-» τές δέν είναι τίποτ άλλο παρά τό άποτέλεσμα οίκονο-» μικών αντανακλάσεων» (!). Αύτός είναι ό λόγος γιά τόν όποιον ό "Ε νγκελς πιστεύει πώς κάθε ιδεολογία συνδέεται συνειδητά «μέ μιά δυνατότητα πνευματικής προσ-» αρμογής, ή όποία εχει μεταβιβασθει σ αύτήν άπό τις» προηγούμενες ιδ εολογίες»^). Αύτό, ώστόσο, δέν εμποδίζει, ώστε ή έκλογή τών παραδόσεων, ό τρόπος της κριτικής καί της χρησιμοποίησής των, άκριβώς δπως καί τά συμπεράσματα τά όποΐα συνάγονται άπό τήν άσκούμενη κριτική, νά προσδιορίζονται, σε τελευταία άνάλυση, 1. Ενγκελς, έττιστολή στόν Κόνραντ ΣμΙΘ τής Marx - Engels, Etudes philosophiques, οέκ

12 _ 16 _ άπό τις οικονομικές συνθήκες και άπό τούς ταξικούς ά- γώνες, πού άποτελουν την άναγκαία συνάρτηση τών οικονομικών συνθηκών. Οί φιλόσοφοι γωρίζουν άπό ένστικτο τί πρόκειται νά υπερασπίσουν, δπως γνωρίζουν καί τή θέση στήν όποία βρίσκεται ό έχθρός των. Άπό ένστικτο, επίσης, μαντεύουν ποιες είναι οί τάσεις που θεωρούνται «επικίνδυνες», στην έποχή τους, και καταβάλλουν δλες τους τις προσπάθειες γιά νά καταπολεμήσου\ αύτές τ'ις τάσεις. Στό προηγούμενο κεφάλαιο (!), δείξαμε τόν τρόπο μέ τόν όποιον όργανώθηκε ή καινούργια άμυντική γρα μ μή τής άντίδρασης έναντίον τών προοδευτικών τάσεων στό φιλοσοφικό τομέα, έναντίον, δηλαδή τής διαλεκτικής μεθόδου. Καί κατορθώσαμε νά έκθέσουμε μέ άκρίδεια, στό κεφάλαιο αύτό, τις μορφές πού πήρε ή άντιδραστική άμυνα του νεώτερου ίρρασιοναλισμου καί άπό άποψη ουσίας καί άπό άποψη μεθόδου. Στις παρατηρήσεις που διατυπώσαμε παραπάνω, έπιχειρήσαμε, τέλος, νά δείξουμε, σέ χοντρές γραμμές, τούς κοινωνικούς λόγους, οί όποιοι συνέτειναν στό νά δώσουν μιά μορφή ριζικώς καινούργια στον αντίπαλο, καί τόν τρόπο μέ τόν όποιο έκφράστηκε αύτή ή μεταβολή καί στή φιλοσοφία. Είναι, λοιπόν, φανερό, άν προσέξουμε τήν έποχή κατά τήν όποία εδρασε ό Νίτσε, δτι ή Παρισινή Κομμούνα καί ή άνάπτυξη τών μαζικών σοσιαλιστικών κομμάτων, ιδιαίτερα στή Γερμανία, όπως καί οί μορφές πού πήραν τά κόμματα αυτά έξ άφορμής τής πάλης πού άνέλαβε, όχι άνεπιτυχώς, έναντίον τους, ή άστική τάξη, παρήγαγαν βαθύτατη έντύπωση στό πνεύμα του Νίτσε. θ ά έπανέλθουμε άργότερα, λεπτομερώς, στις άποδείξεις καί τά τεκμήρια, πού μάς προσφέρουν τό ργο του καί ή ζωή του, ώς πρός τό σημείο αύτό. Προς τό παρόν, θελήσαμε άπλώς νά καθορίσουμε, μέ τρόπο γενικό, δτι, γι* αύτόν, δπως καί γιά τούς άλλους φιλόσοφους τής έποχής του, ό σοσιαλισμός, τόσο σάν κίνημα, δσο καί σάν άντίληψη του κόσμου, γί- 1. Πρόκειται γιά τό δεύτερο κεφάλαιο τοο ϋργου, (6λπ. Εισαγωγή). (Σηιμ. του μεταφο.).

13 17 νηκε ό κυριώτερος αντίπαλός τους, και δτι μόνο ή γνώση αυτής τής αλλαγής μετώπου στους κοινωνικούς άγώνες και στις φιλοσοφικές τους συνέπειες, μάς έπιτρέπει νά δείξουμε τή νιτσεϊκή αντίληψη γιά τόν κόσμο. "Αν ό Νίτσε κατέχει μιά ξεχωριστή θέση στήν ιστορία τού νεώτερου ίρρασιοναλισμου, αύτό όφείλεται, κατά ενα μέρος, στήν ιστορική κατάσταση, μέσ στήν όποια - κανε τήν έμφάνισή του, καί κατά ενα άλλο μέρος, επίσης, στό γεγονός δτι τά προσωπικά του χαρίσματα ξεπερνοΰσαν, βεβαίως, τά συνηθισμένα μέτρα. Ως πρός τό πρώτο σημείο καί τό σημείο αύτό παρουσιάζει μιά περίπτωση ευνοϊκή γιά τήν ανάπτυξη τής σκέψης του ό Νίτσε επαψε νά γράφει ακριβώς στις παραμονές τής ιμπεριαλιστικής περιόδου. Τοϋτο σημαίνει, λοιπόν, δτι έγνώρισε, κατά τή διάρκεια τής Βισμαρκιοαης έποχής, δλες τις προοπτικές τών έπερχόμενων αγώνων, δτι είδε τήν ίδρυση τής Αυτοκρατορίας, καθώς καί τις έλπίδες, καί υστέρα τις απογοητεύσεις, πού τήν συνοδέυσαν, δτι είδε, ε πίσης, τήν πτώση του Βίσμαρκ καί, μέ τόν Γουλιέλμο τόν I I, τις αρχές του ανοιχτά επιθετικού ιμπεριαλισμού. Αύτό σημαίνει, όμως, επίσης, δτι ύπήρξε ό σύγχρονος τής Παρισινής Κομμούνας, τών πρώτων βημάτων τών μαζικών προλεταριακών κομμάτων, τών έκτακτων μέτρων κατά τού σοσιαλισμού καί τοϋ ήρωϊκού άγώνα, πού οί Εργαζόμενοι άνέλαβαν έναντίον τους. 'Ωστόσο, δμως. ό Νίτσε δέν εζησε τήν Ιμπεριαλιστική περίοδο. Αύτό εΐν ε κείνο πού γεννά τήν πλεονεκτικότητα τής θέσης του : μπόρεσε, άνακινώντας μεγόελα προβλήματα της επόμενης περιόδου, ή, τουλάχιστον, έκεινα πού ή αντιδραστική άστική τάξη θεωρούσε σάν τέτοια, νά τά Θέσει καί νά τά λύσει, δίνοντάς τους μιά μορφή μυθική. Αύτή ή μορφή εύνόησε τήν έπίδραση πού άσκησε. Ό χι μόνο γιοαί ή μορφή του μύθου είχε αρχίσει νά γίνεται, όλοένα καί περισσότερο, ό εύνοούμενος έκφραστικός τρόπος τών φιλοσόφων τής Ιμπεριαλιστικής περιόδου. Αλλά, έπίσης, καί γιατί έπέτρεψε στό Νίτσε νά θέσει τά πολιτιστικά καί ή θικά προβλήματα τού ιμπεριαλισμού, ιιέ δρους τόσο γενι

14 18 κούς, ώστε, παρά τ'ις αλλαγές της κατάστασης και τις αλλαγές της τακτικής, πού συντελέστηκαν από τήν άστική τάξη, νά κατορθώσει νά μείνει ό πρώτος φιλόσοφος τής ιμπεριαλιστικής περιόδου. Εϊταν, ήδη, ό πρώτος, πριν άπό τόν πρώτο παγκόσμιο Ιμπεριαλιστικό πόλεμο, κι I έμεινε, ό πρώτος, καί υστέρα άπό τόν δεύτερο παγκόσμιο ιμπεριαλιστικό πόλεμο. 'Η μόνιμη επίδραση, πού θά καθορίσουμε τά άντικειμενικά ενδεχόμενά της, δε θά είχε ποτέ ύπάρξει, αν ό Νίτσε δέν εϊταν ενας πρωτότυπος και πλούσια προικισμένος στοχαστής. Κατέχει ενα ξεχωριστό χάρισμα λεπτής προαίσθησης και εϊταν ιδιαίτερα ευαίσθητος στά προβλήματα μέ τά όποια τράφηκε ό παρασιτικός διανοούμενος κόσμος τής ιμπεριαλιστικής περιόδου, προβλήματα πού τόν συνετάρασσαν και τόν κατεβασάνιζαν, και στά όποια μάταια προσπαθούσε νά δώσει κάποιες άπαντήσεις, οί ό ποιες θά μπορούσαν νά του προσφέρουν μιά ικανοποίηση. "Έτσι, ό Νίτσε κατόρθωσε νά επισκοπήσει πλατείς τομείς τού πολιτισμού και νά διαφωτίσει τά φλέγοντα προβλήματα πού σχετίζονται μέ αυτόν, χρησιμοποιώντας πνευματώδεις άφορισμούς. Μπόρεσε νά δώσει στούς παρασιτικούς διανοούμενους πού συγκλονίζονταν άπό παρορμήσεις άντορσίας, ή απλώς άτιό δυσαρέσκεια, τήν Ι κανοποίηση ορισμένων χειρονομιών, επιφανειακά ύπερεπαναστατικών, οι όποιες τούς έθελγαν, ένώ, ταυτόχρονα, έδινε σ όλα αυτά τά προβλήματα, ή, τουλάχιστον, προσπαθούσε νά δώσει, άπαντήσεις τέτοιες άπ τις όποιες βλέπουμε ν άναπηδα, μέσω δλων αυτών τών νιτσεϊκών λεπτοτήτων καϊ άποχρώσεων, τό άληθινό πρόσωπο τής μονίμως άντιδραστικής τάξης τής ιμπεριαλιστικής μπουρζουαζίας. Αυτός ό διπλός χαρακτήρας τού νιτσεϊκου έργου άνταποκρίνεται πρός τήν κοινωνική κατάσταση καί, κατά συνέπειαν, πρός τή διανοητικότητα καί τήν ευαισθησία τής άστικής τάξης τής ιμπεριαλιστικής περιόδου καί, μάλιστα, κατά τρεις τρόπους. Πρώτον: ή εναλλαγή μιας λεπτής αίσθησης τών ήπογρώσεω' και μιας υπερευαισθησίας δύσκολου έστέτ, μαζύ μέ της εκρήξεις μιας βιαιό-

15 19 ιητας σχεδόν υστερικής, άποτελουν τό διακριτικό γνώρι σμα 'όλων τών μορφών της παρακμής. Ά λ λυ χαρακτηριστικό στενά: δεμένο μέ το πρώτο: η δαθειά δυσαρέσκεια πού γέννα ό σύγχρονος πολιτισμός, αύτό πού ό Φρόϋντ ο νομάζει άρρώστεια του πολιτισμού», μαζύ μέ τήν ανταρσία πού τήν ακολουθεί, ανταρσία ή όποία σέ καμιά περίπτωση δέ θά μπορούσε νά οδηγήσει τόν «άντάρτη» στήν άρνηση τών προσωπικών του προνομίων σάν παράσιτου, ούτε νά τόν αφήσει νά θέσει υπό αμφισβήτηση τις κοινωνικές βάσεις του καθεστώτος. Οί πρόμαχοι, επίσης αύτής τής ανταρσίας χαιρετίζουν μέ ενθουσιασμό μια φι λοσοφία ή όποία επιδοκιμάζει τόν επαναστατικό χαρα κτήρα τής δυσαρέσκειάς των κα'ι ή όποία, ταυτόχρονα, ξέρει νά μετατρέπει αυτόν τόν ενθουσιασμό, άπό άποψη κοινωνικού περιεχομένου, σέ έπίδειξη δύναμης évocvuo fr τής δημοκρατίας κα'ι του σοσιαλισμού. Τρίτον: ή επίδραση του Νίτσε άσκήθηκε, ακριβώς, σέ μιάν έποχή κατά τήν όποία ή παρακμή τής άστικης τάξης εχει φτάσει σέ βαθμό τέτοιον, ώστε ή ύποκειμενική κρίση γ ι αύτήν, άπό τούς ίδιους τούς άστούς, παρουσιαζότανε βαθύτατα μεταμορφωμένη. Πράγματι, γιά ενα μεγάλο χρονικό διάστημα, μονάχα οί κριτικοί τής άντίθετης πλευράς, οί προοδευτικοί κριτικοί, εΐταν εκείνοι πού είχαν άπο καλύψει καί στιγματίϋει τά συμπτώματα τής παρακμής, ενώ ή μεγάλη πλειονότητα τών άστών διανοούμενων εξακολουθούσε νά τρέφεται μέ τήν ψευδαίσθηση πώς ζούσε στον «καλύτερο τών δυνατών κόσμων» καί ύπερασπιζόταν αύτό πού πίστευε πώς άποτελει τήν «ύγεία» τής ιδεολογίας των, τον προοδευτικό της χαρακτήρα. Στό εξής, άντίθετα, ή ιδέα τής παρακμής, ή συνειδητοποίησή της γίνεται, ολοένα καί περισσότερο, τό κεντρικό πρόβλημα τής διανοούμενης άστικής τάξης, άπ τή στιγμή πού παίρνει συνείδηση του εαυτού της. Ή μεταβολή ούτή εκφράζεται μέ τό γεγονός δτι ή διοχναούμενη άστική τάξη άρχίζει νά στρέφεται πρός τόν ρελοπτιβισμό, τά παιχνίδια του ναρκισσισμού, τόν πεσσιμισμό καί τό νιχιλισμό. *Όλ αυτά γεννουν συχνά στούς έντιμους διανοούμενους μιάν ειλικρινή άπελπισία, ή όποία ύπάρχει κίνδυνος νά

16 20 μεταβληθει σέ αυθεντικό πνεύμα ανταρσίας, (μεσσιανισμός κ.λ.π.). Μέ τήν ψυχολογική ανάλυση τού πολιτισμού πού κάνει, ιμέ τις αισθητικές του ιδέες και τις ηθικές του άντίλή ψεις, ό Νίτσε είναι, προφανώς, ό περισσότερο πνευματικά προικισμένος καί ό πιό πλούσιος σέ αποχρώσεις Αντιπρόσωπος τής συνειδητοποίησης τής παρακμής. Ή σημασία του Νίτσε, όμως, δέν περιορίζεται μονάχα σ αύτό τό σημείο. Έχοντας ό Νίτσε πεισθεΐ πώς ή παρακμή ειτανε τό θεμελιώδες φαινόμενο τής άστικής ιστορίας τής έποχής του, έπεχείρησε νά βρει τούς δρόμους από τούς ο ποίους θά μπορούσε νά ξεπεραστει αυτή ή παρακμή. Οί πιό ζωντανοί, πραγματικά, διανοούμενοι, οί πιό ε ιλ ι κρινείς, αναγκάσθηκαν, μιά καί ειταν στρατευμένοι στή φιλοσοφία τής παρακμής, νά Αναζητήσουν, μέ 'θέρμη, τόν τρόπο του ξεπεράσματος της. Ή προσπάθεια τους, λοιπόν, αύτή, τούς εκανε πολύ ευαίσθητους στή δύναμη έλ ξης πού έπήγαζε άπό τούς άγώνες τής νέας κοινωνικής τάξης, τό προλεταριάτο. Οί έντιμώτεροι άπ αυτούς άντιλαμβάνονταν, παρακολουθώντας τόν τρόπο τής ζωής καί τήν ήθική τής νέας αύτής τάξης, τά σημάδια μιας δυνατής θεραπείας της άρρωστης κοινωνίας καί συνεπώς, (αύτό, κυρίως, τούς ενδιέφερε) μιας θεραπείας καί τών δικών τους δεινών. Τό μεγαλύτερο μέρος άπ αύτους τούς διανοούμενους, στήν πραγματικότητα, δέν είχε καμιά ιδέα τής οικονομικής καί κοινωνικής σημασίας μιας πραγματικής σοσιαλιστικής μεταβολής. Τήν εβλεπε κάτω άπό τή γωνία τής ιδεολογίας μονάχα καί δέν είχε, εξ αιτίας αύτου τοο γεγονότος, μιάν άκριβή ιδέα τών συνεπειών πού μπορούσε νά εχει ή απόφασή τους νά συνδεθουν μέ τό καινούργιο κίνημα, συνεπειών οί όποιες θά είχαν σαν άποτέλεσμα μιά ριζική ρήξη μέ τήν τάξη τους.,λαν επερχόταν αύτή ή ρήξη δέ θά εΐτανε δυνατόν νά μήν είχε άπήχηση πάνω στήν ιδιωτική ζωή του διανοούμενου γιά τόν όποιο γίνεται λόγος. Τό κίνημα αύτό γίνεται άκόμη πιό συγκεχυμένο, για τί έκτείνεται σέ σημαντικούς κύκλους τών πιό προοδευτικών άστών διοενοούμενων καί έκδηλώνεται, προπάντων, δπως, άλλωστε,

17 21 είναι πολύ φυσικό. μέ σφοδρότητα, σε περιόδους κρίσεων. ("Ας θυμηθούμε την περίοδο κατά τήν όποία ψηφίσθηκαν τά έκτακτα μέτρα εναντίον του σοσιαλισμού, τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο και τό έξπρεσσιονιστικό κίνημα στή Γερμανία, τόν Μπουλανζισμό καί τήν ύπόθεση Ντρέϋφους). Τό «κοινωνικό αίτημα» στό όποιο άνταποκρίνεται ή Φιλοσοφία του Νίτσε συνίσταται στό νά «διασώσει», ή, μάλλον στό νά «απελευθερώσει» εναν όρισμένο τυπο ά- στου διανοούμενου καί στό νά: υποδείξει, στόν διοτνοούμενο αυτόν, τό μέσο τό όποιο θά μπορούσε νά κάνει περιττή τή ρήξη του μέ τήν άστική τάξη καί, μάλιστα, κάθε σοβαρή ένταση τών σχέσεων του μέ αυτήν. Ό τύπος αύτοο του διανοούμενου προστατεύει και ισως μάλιστα ένισχύει τήν πολύ ευχάριστη αίσθηση που εχει γιά τόν έ- αυτό του ότι είναι αντάρτης, δημιουργώντας μιά γοητευτική αντίθεση άνάμεσα σέ μιά «επιφανειακή» και «έξωτερική», κατά τήν άποψή του, επανάσταση καί μιά «βαθύτερη», «κοσμική καί βιολογική επανάσταση». Έξυπακούεται ότι μιά «επανάσταση» τέτοιου είδους είναι προορισμένη νά προστατεύσει όλα τά προνόμια της άστικής τάξης καί νά έπιδιώξει μέ πάθος τήν υπεράσπιση της προνομιούχου κατάστασης τών άστών κα'ι παρασιτικών διανούμενων τής ιμπεριαλιστικής περιόδου. Πρόκειται γιά μιά «επανάσταση», που στόχος της είναι οί μάζες, γιά μιά επανάσταση εμπνευσμένη άπό τό φόβο τόν όποιο έχουν οί προνομιούχοι μήτιως χάσουν τά οικονομικά καί πολιτιστικά τους πλεονεκτήματα, ένα φόβο εγωιστικό που τόν μεταμφιέζουν δίνοντάς του μιά παθητική και έ- πιθετική έκφραση. Ό δρόμος πού δείχνει ό Νίτσε δέ βγαίνει εξω άπό τά δρια της παρακμής, ή όποία είναι στενά δεμένη μέ τή διανοητική κα'ι συναισθηματική ζωή αύτών τών κύκλων. Από τή στιγμή, δμως, πού άποκτουν οί κύκλοι αυτοί μιά καινούργια συνείδηση, ή παρακμή εμφανίζεται στά μάτια τους κάτω άπό ëva καινούργιο Φώς: μέσα στήν ϊδια τήν παρακμή κρύβονται τά γόνιμα σπέρματα μιας ριζικής άνανέωσης τής άνθρωπότητας. Αύτό τό «κοινωνικό αίτημα» βρισκότοα; σέ προκαθορι

18 22 σμένη αρμονία μέ τά χαρίσματα, τις προσφιλέστερες πνευματικές τάσεις, μέ ολόκληρη την προσωπικότητα του Νίτσε. "Οπως ακριβώς οί κοινωνικοί κύκλοι στούς οποίους απευθυνόταν, κι* ό ίδιος ό Νίτσε εϊταν απασχολημένος, προπάντων, μέ τά προβλήματα του πολιτισμού και ειδικώς μέ τά προβλήματα της τέχνης καί τής ατομικής ηθικής. Ή πολιτική δέν εμφανίζεται ποτέ στα μάτια του Νίτσε παρά σαν Ενας άφηρημένος καί απατηλός ορίζοντας. Στό θέμα τής οικονομίας ή άγνοιά του είναι ίδια μέ τήν άγνοια του μέσου διανοουμένου τής εποχής του. Ό Μέρινγκ έσημείωσε πολύ σωστά δτι τά επιχειρήματα του Νίτσε ένοοτίον του σοσιαλισμού δέν ξεπέρασαν ποτέ τά επιχειρήματα έκεΐνα πού χρησιμοποιούσαν άνθρωποι σάν τόν Λέο καί τόν Τράϊτσκε ( 1). Αυτός, λοιπόν, ό γά μος τού πιό άνόητα χυδαίου άντισοσιαλισμού καί μιας κατώτερης ποιότητας, αλλά επιτήδειας, κριτικής του πολιτισμού καί τής τέχνης, πού μερικές φορές, ώστόσο, εϊτανε σωστή (βλ. π.χ. τις έπιθέσεις του Νίτσε εναντίον του Βάγνερ καί του νατουραλισμού) είναι ό δημιουργός τής γοητείας τών ιδεών καί τής έκφραστικής μορφής του Νίτσε γιά τούς διανοούμενους τής ιμπεριαλιστικής εποχής. θά εχουμε τήν ευκαιρία νά ίδουμε τή γοητεία πού άσκησοτν οί ιδέες του Νίτσε σέ δλη τή διάρκεια τής ιμπεριαλιστικής περιόδου, αρχίζοντας άπό τόν Γεώργιο Μπραντές, τόν Στρίντμπεργκ, ολόκληρη τή γενιά τοο Γεράρδου Χάουπτμαν, ώς τόν Άντρέ Ζίντ καί τόν Μαλρώ, Ή γοητεία αύτή, άλλωστε, δέν σταματάει καθόλου στούς πιό αντιδραστικούς μονάχα διανοούμενους. Συγγραφείς, επίσης, καθαρά προοδευτικοί, ή συγγραφείς πού τό έργο τους εχει ενα προοδευτικό περεχόμενο, δπως ό Ε ρ ρίκος καί ό Τόμας Μάν, ή ό Μπέρναρ Σώ, έπηρεάστηκαν άπό τό Νίτσε. Μπόρεσε μάλιστα νά προκαλέσει ισχυρότατη έντύπωση καί σέ όρισμένους μαρξιστές διανοούμενους. Καί εφτασε ενας άνθρωπος aôcv τόν Μέρινγκ νά διατυπώσει, γ ι αυτόν, κάποτε, τήν παρακάτω γνώμη : «Ό Νιτσεϊσμός είναι άκόμη πιό χρήσιμος γιά τό σοσια- 1. Mehring, Έ ργα Berlin, 1929, VI, 191.

19 23» λισμό καί άπό μιάν άλλην άποψη. Χωρίς καμιά άμφι-» βολία, τά έ'ργα τού Νίτσε άσκουν ιδιαίτερη γοητεία» σέ όρισμένους νέους προικισμένους μέ μεγάλο λογοτε-» χνικό ταλέντο, οί όποιοι έχουν τή δυνατότητα νά γίνουν» άκόμη πιό ιμεγάλοι μέσα στούς κόλπους τής άστικης» τάξης καί οί όποιοι μένουν φυλακισμένοι μέσα στις τα- * ξικές τους προλήψεις. Γι* αυτούς, δμως, ό Νίτσε δέν» άντιπροσωπεύει παρά μιά μετάβαση, ενα τέρμα του» περάσματος πρός τό Σοσιαλισμό» (!). Τά παραπάνω είναι άρκετά γιά νά έξηγήσουν τήν κοινωνική βάση καί τήν ένταση της επίδρασης του Νίτσε, όχι όμως καί τή διάρκειά της. Ή διάρκειά της εξηγείται άπό τά αναμφισβήτητα χαρίσματα του φιλόσοφου Νίτσε. Άπό τον Langbehn, (2), ώς τούς δικούς μας Καΐσλερ καί κάποιους Burnham, οί συνηθισμένοι παμφλετογράφοι τής αντίδρασης δέν μπόρεσαν ποτέ νά κάνουν τίποτε άλλο παρά νά άνταποκρίνονται όπορτουνιστικά στις άνάγκες της ιμπεριαλιστικής άστικής τάξης, χρησιποιώντας μιά λίγο ή πολύ επιδέξια επιχειρηματολογία. Ό Νίτσε, δπως θά δούμε παρακάτω λεπτομερέστερα, κατόρθωσε νά συλλάβει καί νά διαμορφώσει στά έ'ργα του μερικά άπό τά πιό βασικά καί τά πιό μόνιμα χαρακτηριστικά τής άντιδραστικής συμπεριφοράς, πού προσιδιάζουν στήν περίοδο του ιμπεριαλισμού, τών παγκόσμιων πολέμων καί τών επαναστάσεων. Γιά νά κρίνουμε στά πραγματικά του μέτρα τό Νίτσε, πρέπει νά τόν συγκρίνουμε μέ τόν σύγχρονό του Έντουαρντ φόν Χάρτμαν, ό όποιος συγκέντρωσε μές στό μυαλό του τις χυδαίες προλήψεις του,μετά τό 1870 άντιδραστικου άστου, του «βολεμένου άστου», δηλαδή του χορτάτου άστου. Αύτό του εξασφάλισε στήν άρχή μιά πολύ μεγαλύτερη άπό τό Ν ί τσε έπιτυχία, μόλις, δμως, εφτασε ή ιμπεριαλιστική π ερ ί οδος επεσε στή λήθη. Είναι άλήθεια πώς δλα στό Νίτσε προβάλλουν μέσα 1. M ehring «A propos de la Psychopathia spiritualis», de K urt Eisner, στό Neue Zeit, χρόνος X, τόμος II, σελ. 668 καί έπ. 2. 'Υπαινιγμός στό 6ργο Rem brandt Educateur de Langbehn (Σημ. τοο μεταφρ.).

20 24 άπό μύθους. Οί μύθοι ειν εκείνοι πού του έπέτρεψαν νά συλλάβει και νά προσδιορίσει ορισμένες τάσεις τής έποχής του. Γιατί άγνοοϋσε τά πάντα άπό τήν καπιταλιστική οικονομία κα'ι δε μπορούσε, έξαιτίας αύτού τού γεγονότος, νά παρακολουθήσει παρά μονάχα τά συμπτώματα του ύπεροικοδομήματος, τά όποια καί μόνο είχε π εριγρά φει. Ή προσφυγή του στό μύθο εξηγείται, έπίσης, και άπό τό γεγονός δτι ό Νίτσε, κυριώτερος φιλόσοφος τής ιμπεριαλιστικής αντίδρασης, δέν έγνώρισε όσο ζουσε τήν ιμ περιαλιστική περίοδο. Είναι για τόν ιμπεριαλισμό, ο,τι εϊταν ό Σοπενάουερ γιά τήν μετά τό 1848 άστική αντίδραση : κι ό ενας κι ό άλλος εζησαν μιάν εποχή πού δε μπόρεσε νά παραγάγει παρά μόνο τά σπέρματα καί τά πραμηνύματα τής περιόδου πού έπρόκειτο νά τή διαδεχθεί. Γιά εναν φιλόσοφο πού δε μπορούσε νά άποκαλύψει τις πραγματικά δρώσες δυνάμεις, αύτά τά πρόδρομικά σημάδια δέν εϊτανε δυνατό νά συλληφθούν παρά μέ τή μορφή ούτοπιών κα'ι μύθων. Ή φιλοσοφική σημασία τού Νίντσε προέρχεται άπό τό ότι, παρ δλ αύτά, μπόρεσε νά προσδιορίσει ορισμένα μόνιμα χαρακτηριστικά τής έπερχόμενης ιμπεριαλιστικής περιόδου. Βεβαίως, βοηθήθηκε άπό τό ταλέντο του άφοριστή και τού δημιουργού μύθων, γιά τούς όποιους θά μιλήσουμε σέ λίγο. Οί μύθοι καί οί άφορισμοί μπορούν, πράγματι, άνάλογα μέ τά στιγμιαία συμφέροντα τής άστικής τάξης καί τις τάσεις τών ίδεολόγων της, νά συγκροτηθούν σ ενα σύνολο καί νά έρμηνευθούν κατά δάφορους τρόπους καί, άνάλογα μέ τήν περίπτωση, κατά τρόπους άντιφατικούς. Τό γ ε γονός, όμως, δτι ανακαλύπτουμε, κάθε φορά, ëvav «καινούργιο» Νίτσε, δείχνει δτι, κάτω άπ αύτές τις αλλαγές, ύπάρχει μιά συνέχεια: ή συνέχεια τών θεμελιωδών προβλημάτων τού ιμπεριαλισμού σάν περιόδου ή όποία άπστελει ενα σύνολο, άπό τήν άποψη τών διαρκών συμφερόντων τής άστικής άντίδρασης, αν τά παρακολουθήσουμε καί τά ερμηνεύσουμε, έχοντας πάντοτε ύπόψη μας τις μόνιμες ανάγκες τών παρασιτικών διανοούμενων τής ά στικής τάξης. Είναι εξω άπό κά$ε άμφιβολία δτι ό άνθρωπος πού

21 25 μπορεί καί συλλαμβάνει, πριν τήν ώρα τους, σημάδια σάν κι αυτά που άναφέραμε παραπάνω, διαθέτει ëva χάρισμα παρατηρητικότητας, ευαισθησίας στις ιδέες κα'ι ευχέρειας άφαίρεσης, όχι τυχαίες. Απ αύτή τήν άποψη ή ιστορική θέση του Νίτσε είναι άντίστοιχη πρός τή θέση τοο Σοπενάουερ. Ενώνονται στενά μέσω τής κύριας τάσης τής φιλοσοφίας τους. Δέν θά άνακινήσουμε έδώ ι στορικά καί φιλοσοφικά προβλήματα επιδράσεων, θεωρώ τις πρόσφατες προσπάθειες, πού σκοπό τους έχουν τήν ά- πόσπαση τού Νίτσε άπό τόν ίρρασιοναλισμό του Σοπενάουερ καί τή σύνδεσή του μέ τή φιλοσοφία τοο Διαφωτισμού καί του Χέγγελ, σάν παιδιαρίσματα, ή, μάλλον, θά μπορούσε νά πει κανείς πώς όλες αύτές οί προσπάθειες αντιπροσωπεύουν τά χειρότερα μπαλώματα τής Ιστορίας. Ανάμεσα στό Σοπενάουερ καί τό Νίτσε υπάρχουν, φυσικά, πολλές διαφορές, οί όποιες γίνονται βαθύτερες δσο προχωρεί περισσότερο ό Νίτσε καί παίρνει καθαρότερη συνείδηση τών τάσεών του. Αύτές οί διαφορές, όμως, είναι διαφορές πού εξηγούνται, άν λάβουιιε ύπόψη μας πώς άλλη είναι ή έποχή στήν όποία έζησε 5 Νίτσε καί άλλη ή εποχήν στήν όποία εζησε ό Σοπενάουερ. Πρόκειται γιά διαφορές ο>ς πρός τά μέσα πού θά πρέπει νά χρησιμοποιηθούν γιά νά καταπολεμηθεί ή κοινωνική πρόοδος. Ό Νίτσε δανείστηκε άπό τό Σοπενάουερ τήν άρχή τής μεθοδολογικής συνάφειας. Τήν άρχή αύτή, δμως, τή μεταμόρφωσε καί τήν άνέπτυξε άκόμη περισσότερο γιά νά τήν προσαρμόσει στον άγώνα έναντίον ένός καινούργιου αντίπαλου. Πρόκειται γ ι αύτό, πού στό δεύτερο κεφάλαιο τού παρόντος έργου ( ι) τό όνομάσαμε έμμεση ά- άπολογητική του καπιταλισμού. Αύτή ή θεμελιώδης άρχή παίρνει, φυσικά, μες στις συνθήκες ένός σκληρότερου ά- γώνα τών τάξεων, συγκεκριμένες μορφές, πού, κατά ενα τους μέρος, είναι κανούργιες. Στήν έποχή του Σοπενάουερ τό ν αγωνίζεται κανείς εναντίον τής ιδέας τής προόδου κατέληγε, σέ τελευταία άνάλυση, στήν ύποτίμηση, 1. Βλπ. Προλογικό Σημείωμα, (Σημ. του μεταψρ.).

22 - 26 διανοητικός και ηθικώς, κάθε μορφής δράσης. Ό Νίτσε, αντίθετα, προτρέπει στην ενεργητική στράτευση γιά τή διάσωση τής αντίδρασης καί του Ιμπεριαλισμού. Γίνεται ευθύς αμέσως φανερό, δτι ό Νίτσε γιά νά επιτύχει τό σκοπό του έ'πρεπε νά παραμερίσει τόν σοπεναουερικό δυϊσμό τής παράστασης και τής θέλησης και νά αντικαταστήσει τόν 6ουδδιστικό μύθο τής θέλησης μέ τό δικό του τό μύθο: τό μύθο τής θέλησης γιά δύναμη. Ό Νίτσε δέν είχε τίποτα πιά νά κάνει κι άκόμη περισσότερο νά τήν άρνηθεΐ μέ την ιστορία, ειτε τήν άνθρώπινη είτε τήν άφηρημένη, όπως τήν είχε διαμορφώσει ό Σοπενάουερ. Φυσικά, ό Νίτσε, περισσότερο κι άπό τό Σοπενάουερ, δέν πιστεύει σέ μιά πραγματικότητα τής Ιστορίας. 'Ωστόσο, ή άπσλογία πού αναλαμβάνει υπέρ του επιθετικού ιμπεριαλισμού, παίρνει τή μορφή ίμιας μυθοποίησης τής Ιστορίας. Τέλος, και γιά νά περιοριστούμε στούς θεμελιώδεις συντελεστές, ή άπολογητική του Σοπενάουερ, ώς πρός τή μορφή, είναι μιά εμμεση άπολογητική, ή όποια, δμως, δέν τόν εμποδίζει νά έκφράζει άνοιχτά τις αντιδραστικές του πολιτικές συμπάθειες καί, μάλιστα, μ ε- ναν προκλητικό καί κυνικό τρόπο. Στό Νίτσε, άντίθετα, ή άρχή τής έμμεσης άπολογητικής εφαρμόζεται και στα εκφραστικά μέσα. Ή προσκόλλησή του, επίσης, στόν άντιδραστικό κα'ι επιθετικό ιμπεριαλισμό εκφράζεται μέ μιά στάση ύπερεπαναστατική. Ό άγώνας κατά τής δημοκρατίας καί τού σοσιαλισμού, ό μύθος τού Ιμπεριαλισμού, παρουσιάζονται σάν μιά παράδοξη μεταμόρφωση, μιά «μεταποίηση τών άξιών», ή, άκόμη, σάν τό λυκόφως τών θεών: ή εμμεση άπολογητική τού ιμπεριαλισμού γίνεται ή ψεύτικη επανάσταση τών δημαγωγών. Στή φιλοσοφία τού Νίτσε, τό περιεχόμενο κα'ι ή μέθοδος είναι στενά δεμένες μέ τή λογοτεχνική έκφραστική μορφή τού άφορισμού. Αυτή ή λογοτεχνική μορφή έξηγεΐ τις παραλλαγές πού παρουσίασε ή μακροχρόνια επίδραση πού άσκησε ό Νίτσε. Όταν εγινε κοινωνικά άναγκαία μιά καινούργια ερμηνεία τού Νίτσε - δπως στις παραμονές τού χιτλερισμού, ή, τώρα, ύστερα άπό τήν πτώση τού Χίτλερ ή διασκευή τού μόνιμου και σταθερού περιε-

23 27 χαμένου τής φιλοσοφίας του δέν παρουσίασε τις δυσκολίες πού συναντούμε, δταν έχουμε νά κάνουμε μέ στοχαστές οί όποιοι διατυπώσανε τις αντιλήψεις τους γιά τόν κόσμο μέ συστηματική μορφή. (Γιά νά πούμε τήν αλήθεια, ή μοίρα πού γνώρισαν ό Ντεκάρτ, ό Κάντ καί ό Χέγγελ, στήν Ιμπεριαλιστική περίοδο, δείχνει δτι ή αντίδραση δέν οπισθοχωρεί ουτε μπροστά και σ αύτές τ'ις δυσκολίες). Μέ τό Νίτσε, ώστόσο, τά πράγματα είναι πάρα πολύ εύκολα : ανάλογα μέ τις ανάγκες τής στιγμής, θέτουν σέ πρώτο έπίπεδο καί συναρμολογούν διαφορετικά, ά λ λοτε τούτους κα'ι άλλοτε εκείνους τούς άφορισμούς του. Σ αύτό μπορούμε νά προσθέσουμε και μιάν άλλη άκόμη παρατήρηση : αν και οί ακολουθούμενοι άπό τό Νίτσε βασικοί σκοποί συμφωνούν απόλυτα μέ τήν ιδεολογική θέση τών παρασιτικών διανοούμενων, τούς σκοπούς αύτούς θά μπορούσε κάνεις νά τούς έκφράσει άνοιχτά κα'ι συστηματικά καί άν άκόμη εμενε μακρυά άπό τις πλατειές κοίτες, τις όποιες, σέ καμιά περίπτωση δέν είναι δυνατό νά έγκαταλείψει ή αντίδραση. Δέν είναι, λοιπόν, εντελώς τυχαίο τό γεγονός, ότι οί έρμηνευτές τού Νίτσε, σέ ορισμένες περιπτώσεις (όπως, π.χ., στις περιπτώσεις τών άμεσων προγόνων του χιτλερισμού) άγκιστρώνονται στή νιτσεϊκή κριτική του πολιτισμού καί στή νιτσεϊκή ήθική κι έτσι μάς παρουσιάζουν τό Νίτσε σάν ëvocv «άθώο» στοχαστή, ό όποιος ένδιαφέρεται άποκλειστικά καί μόνο γιά τά πνευματικά προβλήματα πού άπασχολοΰν τούς διανοητικά καί ήθικά εκλεκτούς. Έτσι είδαν τό Νίτσε ό Μπραντές καί ό Σίμμελ καί, υστέρα, ό Μπέρτραμ καί ό Γιάσπερς. "Ετσι τόν βλέπει, σήμερα, καί ό Κάουφμαν. Άπό τήν άποψη τής τάξης τους ή τέτοια θεώρηση τού Νίτσε είναι σωστή, γιατί οί πιό πολλοί άπ αύτούς πού είδαν μ αύτό τόν τρόπο τό Νίτσε, θά είναι, κατόπιν, καλύτερα προετοιμασμένοι, ξεκινώντας άπό μιά τέτοια έρμηνεία, γιά νά πραγματοποιήσουν τις συγκεκριμένες πράξεις πού άπορρέουν άπό τή θεώρηση αύτή. Σ υ γγ ρ α φείς σάν τόν Ερρίκο καί τόν Τόμας Μάν άποτελούν, γιά τήν περίπτωση πού μάς άπασχολεΐ, εξαιρέσεις. Μιά, λοιπόν, κι αύτή είναι ή φύση του άφορισμού, άς

24 28 τόν αντιμετωπίσουμε δπως ακριβώς παρουσιάζεται. Οί πανεπιστημιακοί φιλόσοφοι κατηγόρησαν, πολλές φορές, τό Νίτσε, δτι δέν είχε κανένα σύστημα καί δτι, έξαιτίας αύτού του λόγου, δε μπορεΐ νά θεωρηθεί αληθινός φιλόσοφος. Ό Νίτσε εΐτοαε δηλωμένος αντίπαλος κάθε είδους συστήματος: «Δυσπιστώ πρός δλους τους συστηματικούς» στοχαστές. Τό νά θέλγεις νά οικοδομήσεις ενα σύστημα,» σημαίνει δτι σου λείπει ή εντιμότητα» (*). Πρόκειται γιά μιά γενική τάση, πού μπορούμε, ήδη, νά τή δούμε στόν Κίρκεγκάαρ, κι όχι γιά ενα απομονωμένο καί τυχαίο φαινόμενο. Ή φιλοσοφική κρίση τής άστικής τάξης, πού χαρακτηριστικό της σημάδι, υπήρξε ή διάλυση τού έγελειανισμου, αντιπροσώπευε κάτι παραπάνω άπό τή συνειδητό ποίηση τών ανεπαρκειών ένός ορισμένου φιλοσοφικού συστήματος. Έπρόκειτο γιά τήν κρίση τής ίδιας τής ιδέας τού συστήματος, ή όποία ύπήρχε καί έδέσποζε στή σκέψη τών άνθρώπων έδώ καί πολλές χιλιάδες χρόνια. Μέ τό σύστημα τού Χ έγγελ εξαφανίζεται μιά μεγά λη φιλοδοξία : ή φιλοδοξία τής τακτοποίησης γύρω άπό μιά κεντρική άρχή τού συνόλου του κόσμου, καί τής διατύπωσης τών νόμων τού γίγνεσθαι αύτού τού κόσμου μέ ίδεαλιστικούς δρους, τής διατύπωσης, δηλαδή, μέ ίδεαλιστικούς δρους,τών νόμων τής άνθρωπίνης συνείδησης. Δέν μπορούμε νά εκθέσουμε έδώ, έστω καί σέ χοντρές γραμμές, τις θεμελιώδεις μεταβολές οί όποιες ύπήρξαν τό επακόλουθο τής οριστικής διάλυσης τής ιδέας ένός ίδεαλιστικού συστήματος. Ξέρουμε, βέβαια, δτι, ύστερα, προπάντων, άπό τό Χέγγελ, παρουσιάστηκαν πανεπιστημιακοί διδάσκαλοι, δπως ο Βούντ, ό Κοέν, ό Ρίκερ, οί όποιοι οικοδόμησαν διάφορα φιλοσοφικά συστήματα. Γνωρίζουμε, δμως, επίσης, δτι τά συστήματα αύτά εμειναν τελείως ασήμαντα γιά τήν ιστορία τής φιλοσοφίας. Είδαμε άκόμη ^ώς ή χρεοκοπία τής ιδέας τού συστήματος έγέννησε, στήν άστική σκέ^λ],^να ρελατιβισμό κι εναν άβαθον άγνωστικισμό. Λες καί ή άναγκαιότητα τής άρνησης μιας ίδεα- 1. Νίτσε, 'Άπαντα, τόμος VIII, σ. 64. Έκδοση σέ δεκαεφτά τόμους στου Kroener Leipzig. Στό έξης, όταν παραπέμπουμε στο πίτσε, θά: αναφέρουμε μονάχα τόν τόμο καί τήν σελίδα.

25 29 λιστικής συστη ματοποίησης υποχρέωνε τήν άστική σκέψη νά άρνηθεΐ και τήν άντικειμενικότητα τής γνώσης, τή συγκεκριμένη σύνδεση τώνπραγμάτων μέ τήν πραγματικότητα και τή δυνατότητα νά γνωρίσουμε τήν πραγματικότητα. Γνωρίζουμε, δμως, επίσης, πώς ή οριστική κατάρρευση τοϋ ίδεαλιστικοΰ συστήματος έχει aôcv αναπόφευκτη συνέπεια τήν άνακάλυψη τών πραγματικών σχέσεων οί όποιες κυβερνούν τήν άντικειμενική πραγματικότητα, τήν άνακάλυψη, δηλαδή, του διαλεκτικού υλισμού. Πολεμώντας έναντίον του Ευγενίου Ντύρινγκ πού ειταν σύγχρονος του Νίτσε, ό "Ενγκελς χαρακτηρίζει έτσιτήν καινούργια κατάσταση τής φιλοσοφίας: «Ή πραγματι-» κή ενότητα του κόσμου συνίσταται στήν ύλικότητά το υ»(ι). Πρόκειται γιά μιά ένότητα τήν όποία πασχίζουν νά αντικατοπτρίσουν οί διάφορες επιστήμες, (νά τήν προσεγγίζουν ολοένα καί πιό πολύ) καί νά συλλάβουν έννοιολογικά : ή φιλοσοφία εΐναι ή σύνθεση τών άρχών καί τών νόμων αυτής τής γνώσης. Ή συστηματική σύνθεση, λοιπόν, δέν εξαφανίσθηκε. Δέν έμφανίζεται, δμως, πιά μέ τή μορφή τών ίδεαλιστικών «ουσιών», άλλά πάντοτε σάν αντανάκλαση πού πλησιάζει αύτή τήν ένότητα, αύτή τή συνάφεια, αύτό τό σύνολο τών νόμων πού υπάρχουν καί δρουν αντικειμενικά, άνεξάρτητα άπό τή συνείδηση πού έχουμε γ ι αύτούς, ζώντας μέσα στήν ίδια τήν πραγματικότητα. "Αν ό Νίτσε φτάνει στήν άρνηση κάθε συστήματος, αύτό όφείλεται στις ρελατιβιστικές καί άγνωστικιστικές τάσεις πού επικρατούσαν στήν έποχή του. θ ά ίδουμε άργότερα πώς υπήρξε ό πρώτος (καί μάλιστα αύτός πού άσκησε τήν πιό μεγάλη έπίδραση) άπό τούς φιλοσόφους, ό όποιος έδημιούργησε άπό τόν άγνωστικισμό εναν μύθο. Δέν χωρει καμιά άμφιβολία πώς ή εκλογή τής άφοριστικής μορφής πού χρησιμοποίησε ό Νίτσε είναι στενότατα δεμένη μέ τή θέση τήν όποία παίρνει. Υπάρχει, δ μως, καί κάτι άλλο. Μπορου-με νά διαπιστώσουμε, στήν ιστορία τών ιδεολογιών, πώς δλοι οί στοχαστές πού καί. Ένγκελς, ΆντΙ Ντυρινγκ, E.S. Paris, 1950, σ. 75.

26 τορθώνουν νά παρακολουθήσουν τις αρχές μιας κοινωνικής εξέλιξης καί κατορθώνουν νά άντιληφθούν από τήν παρακολούθηση αύτή τά καινούργια στοιχεία πού κλείνει μέσα της αυτή ή εξέλιξη, αναγκάζονται, ιδιαίτερα στά θέματα πού σχετίζονται μέ τήν ήθική φιλοσοφία, νά τά συλλαμβάνουν στό σύνολό τους, προτιμώντας, πάντα, νά χρησιμοποιούν τή μορφή του δοκιμίου ή του άφορισμοϋ, γιατί τό δοκίμιο καί ό άφορισμός τούς επιτρέπουν νά έκφράσουν, μέ τόν πληρέστερο τρόπο, τό κράμα του απλού προαισθήματος τού μέλλοντος, άπό τή μιά μεριά, καί τής ακριβούς παρατήρησης κα'ι στάθμισης τών συμπτωμάτων του, άπό τήν άλλη. Αύτό θά τό διαπιστώσουμε στόν Μονταίνιο και τόν Μαντεβ'ιλ και τούς γάλλους μοραλίστες, άπό τόν Λά Ροσφουκώ ως τόν Βωβενάργκ και τόν Σαμφόρ. Ό Νίτσε αγάπησε πολύ τό ύφος αύτών, α κριβώς, τών συγγραφέων. Ή τυπική, ώστόσο, αύτή προτίμηση βαδίζει παράλληλα μέ μιοτν αντίθεση ώς πρός τό βάθος: οί μεγάλοι μοραλίστες, οί όποιοι, στήν πλειονότητά τους, ύπήρξαν προοδευτικοί, ζώντας στήν απολυταρχική καί φεουδαρχική κοινωνία τής εποχής τους, Ε δωσαν μκχν ώθηση πρός τά εμπρός στήν κριτική τής ή- θικής τού καπιταλισμού. J'Av ό Νίτσε προαισθάνθηκε τό μέλλον, τό πλεονέκτημα αύτό τό έχρησιμοποίησε, αντίθετα πρός τούς μεγάλους μοραλίστες, γιά νά επιδοκιμάσει καί νά αποδεχθεί μιάν αντίδραση πολύ πιό έντονη άπό τις προηγούμενες, τήν αντίδραση τής ίμπεριολιστικής περιόδου. Ή συγγένεια, δμως, του Νίτσε, πρός τούς μεγάλους μοραλίστες, άπό καθαρή άποψη μορφής, περιορίζεται στό μοναδικό γεγονός δτι καί ό ενας καί οί όίλλοι είχανε προΐδει τό μέλλον. Μπαίνει, λοιπόν,τό ερώτημα: «εχουμε τό δικαίωμα νά μιλούμε γιά «νιτσεϊκό» σύστημα»; Πιστεύουμε πώς ό συστηματικός σύνδεσμος τών σκέψεων ενός φιλοσόφου είν ενα φαινόμενο πολύ πιό παληό άπό τά ίδεαλιστικά συστήματα καί πώς έπιζεί καί μετά τή χρεοκοπία τών συστημάτων αύτών. Λίγο ενδιαφέρει τό γεγονός δτι ό συστηματικός σύνδεσμος δίνει μιά εικόνα σχεδόν άκριβή τής πραγματικότητας, ή τήν καρικατούρα της, δπως

ΓΚΕΟΡΓΚ A Ο Y Κ A ΤI ΝIT ΣΕ ΠΡΟΛΟΓΟΣ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΞΕΝ. I. ΚΔΡΔΚΔΛΟΥ

ΓΚΕΟΡΓΚ A Ο Y Κ A ΤI ΝIT ΣΕ ΠΡΟΛΟΓΟΣ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΞΕΝ. I. ΚΔΡΔΚΔΛΟΥ ΓΚΕΟΡΓΚ A Ο Y Κ A ΤI ΝIT ΣΕ ΠΡΟΛΟΓΟΣ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ: ΞΕΝ. I. ΚΔΡΔΚΔΛΟΥ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΑΡΗ ΑΘΗΝΑ 1980 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Δέν είναι άσφαλώς, δυνατόν, μέσα στα περιορισμένα πλαίσια ένός προλογικου σημειώματος, νά

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική*

Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* 2 Περί της έννοιας της άρνησης στη διαλεκτική* Πιστεύω, σ αυτό είμαστε όλοι σύμφωνοι, ότι ο προσδιορισμός του περιεχομένου της παρούσης ιστορικής περιόδου και, ειδικά, η ανάπτυξη του ύστερου καπιταλισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ Την έρευνα για τη φύση του την αρχίζει ο άνθρωπος θέτοντας στον εαυτό του την ερώτηση: «Ποιός είμαι; Τι είμαι;» Στην πορεία της αναζήτησης για την απάντηση, η ερώτηση διαφοροποιείται

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα»

Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» Ο συγγραφέας στο νέο του βιβλίο παρουσιάζει μια ορθολογική θέαση της κρίσης Γιώργος Πολίτης: «Τα καταφέραμε σε πιο δύσκολες εποχές, θα τα καταφέρουμε και τώρα» 23 Jan 201611.00 ΜΕΓΕΝΘΥΝΣΗ Συνέντευξη στη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη

Καρλ Πολάνυι. Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι Επιμέλεια Παρουσίασης: Άννα Κουμανταράκη Καρλ Πολάνυι (1886-1964) Καρλ Πολάνυι Ούγγρος διανοητής νομάδας εβραϊκής καταγωγής με έντονη πνευματική και πολιτική δράση, θεμελιωτής του κλάδου της

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 12.000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ Νίκος Σιδέρης Μιλώ για την κρίση με το παιδί Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται Από τον συγγραφέα του μπεστ σέλερ Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!

Διαβάστε περισσότερα

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας

Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση. Φύλλο Εργασίας Η κρίση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων Η ιταλική και γερμανική ενοποίηση Φύλλο Εργασίας 1. Αφού συμβουλευτείτε τη σελίδα 44 του βιβλίου σας καθώς και το χάρτη που παρατίθεται, να συμπληρώσετε την πιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα 21/04/2015 Το φως της λάμπας πάνω στο τραπέζι αχνοφέγγει για να βρίσκουν οι λέξεις πιο εύκολα το δρόμο τους μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 2: Παλαιό Καθεστώς και Διαφωτισμός Σπύρος Μαρκέτος Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΠΩΛΗΣΗ

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΠΩΛΗΣΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΤΗΝ ΠΩΛΗΣΗ Καταρχάς, βασική προϋπόθεση για το κλείσιμο μιας συνάντησης είναι να έχουμε εξακριβώσει και πιστοποιήσει ότι μιλάμε με τον υπεύθυνο που λαμβάνει μια απόφαση συνεργασίας ή επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β Ερώτηση 1 α Το βιβλίο με τίτλο «Χάρτινη Αγκαλιά», της Ιφιγένειας Μαστρογιάννη, περιγράφει την ιστορία ενός κοριτσιού, της Θάλειας, η οποία αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. Φεύγει

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1 Γ1 1 Επίπεδο Γ1 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη για τη σημασία της τέχνης στη ζωή μας. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη, όταν γράφει, και

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 2: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Ερωτήσεις Μαθήματος 1 Ιστορία μου, αμαρτία μου, λάθος μου μεγάλο Είσαι αρρώστια μου, στενοχώρια μου, και

Διαβάστε περισσότερα

Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής. Γεράσιμος Βώκος. Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής

Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής. Γεράσιμος Βώκος. Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής Γεράσιμος Βώκος Οι πραγματικοί στόχοι της πολιτικής Μπορεί κανείς να τελειώσει στα γρήγορα με τον Σοπενχάουερ, αν τον κατατάξει στην κατηγορία των απαισιόδοξων ανθρώπων και τον θεωρήσει πρωτεργάτη της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τους αριθµούς της Στήλης Α και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα της Στήλης Β, που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό Ημερομηνία 9/6/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://plusmag.gr/ Αλεξάνδρα Παναγοπούλου http://plusmag.gr/article/%cf%84%ce%b1%ce%bd_%cf%86%ce%b5%ce%b3%ce%bf%cf %85%CE%BD_%CF%84%CE%B1_%CF%83%CE%BD%CE%BD%CE%B5%CF%86%CE%B1_%CE%B

Διαβάστε περισσότερα

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία

Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Βασικοί κανόνες σύνθεσης στη φωτογραφία Πάτρα, Δεκέμβρης 2012 Ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πληροφόρηση; Πώς μπορεί η φωτογραφία να είναι τέχνη, εάν είναι στενά συνδεδεμένη με την αυτόματη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Β ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΣ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο - ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ 2.4 Το σοσιαλιστικό σύστημα ή η σχεδιασμένη οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ MAIN OPPOSITION LEADER, PRESIDENT OF NEW DEMOCRACY PARTY

ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ MAIN OPPOSITION LEADER, PRESIDENT OF NEW DEMOCRACY PARTY THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ MAIN OPPOSITION LEADER, PRESIDENT OF NEW DEMOCRACY PARTY AT THE WORLD IN 2017 GALA DINNER ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2017 1 THE ECONOMIST ΟΜΙΛΙΑ ΚΥΡΙΑΚΟΥ ΜΗΤΣΟΤΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Α. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΔΙΑΘΕΣΗ / ΙΣΤΟΡΙΚΟ 7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η φιλοσοφία. Έννοια και περιεχόμενο 13 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η εξέλιξη της φιλοσοφίας και η οντολογία Ι. Εισαγωγή... 25 ΙΙ. Η προσωκρατική φιλοσοφία...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ 20-05-2004 Α. Σύμφωνα με ξένο συγγραφέα παρατηρεί ο Παπανούτσοςο βασικός λόγος που ο άσκαλος επαναπαύεται στις πνευματικές του κατακτήσεις είναι ότι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή:

Naoki HigasHida. Γιατί χοροπηδώ. Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού. david MiTCHELL. Εισαγωγή: Naoki HigasHida Γιατί χοροπηδώ Ένα αγόρι σπάει τη σιωπή του αυτισμού Εισαγωγή: david MiTCHELL 41 Ε13 Προτιμάς να είσαι μόνος σου; «Α, μην ανησυχείτε γι αυτόν προτιμά να είναι μόνος του». Πόσες φορές το

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 7- Πρόσθετο Υλικό: Πολυπλοκότητα Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Εισαγωγή 1 H γοητεία της δουλειάς του ιστορικού είναι ότι έχει να αντιμετωπίσει

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο. Με αγάπη Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου

Κείμενο. Με αγάπη Λότη Πέτροβιτς-Ανδρουτσοπούλου Κείμενο Αγαπητό μου παιδί Θέλω να σου μιλήσω για ένα φίλο που τρώγεται! Ένα φίλο που, όσο παράξενο κι αν σου φανεί, τον λένε βιβλίο. «Αυτός είναι σωστός βιβλιοφάγος» δε λέμε για όποιον διαβάζει πολλά βιβλία;

Διαβάστε περισσότερα

Λεωνιδας ΚυρΚος. Η δυναμική της ανανέωσης

Λεωνιδας ΚυρΚος. Η δυναμική της ανανέωσης Λεωνιδας ΚυρΚος Η δυναμική της ανανέωσης Τα BIBΛIA TOY ΤΖον Λε Καρε ςtiς EKδOςEIς KAςTANIωTH * Κι ο κλήρος έπεσε στον ςμάιλι, μυθιστόρημα, 2008 ο εντιμότατος μαθητής, μυθιστόρημα, 2009 οι άνθρωποι του

Διαβάστε περισσότερα

Σιωπάς για να ακούγεσαι

Σιωπάς για να ακούγεσαι Σιωπάς για να ακούγεσαι 01/12/2014 Γράφει η Αίγλη Τούμπα Μάρω Βαμβουνάκη Εκδόσεις Ψυχογιός σελ. 272 Ίσως από τα καλύτερα μυθιστορήματα της Μάρως Βαμβουνάκη να ήταν το «Οι παλιές αγάπες πάνε στον Παράδεισο».

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας; Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του. Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη. «Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΓΙΑ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Ενότητα # 2: Επιστημολογία και Φιλοσοφικά Ρεύματα Μιλτιάδης Χαλικιάς Τμήμα Διοίκησης

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΑΕΑ 15/10/ ΔΣΕ

ΠΕΑΕΑ 15/10/ ΔΣΕ ΕΙΣΗΓΗΤΙΚΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΝΕΝΕΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΑΠΟΦΑΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΝΑΦΟΡΩΝ ΤΟΥ ΕΥΡΩΚΟΙΝΒΟΥΛΙΟΥ ΝΑ ΚΛΕΙΣΕΙ ΧΩΡΙΣ ΚΑΜΙΑ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΝ ΑΝΑΦΟΡΑ ΤΗΣ ΠΕΑΕΑ - ΔΣΕ, ΠΟΥ ΣΤΗΡΙΞΕ Η ΕΥΡΩΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΞΕΚΙΝΩΝΤΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΟΡΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ ΠΡΩΤΗ: Η ΙΔΙΑΙΤΕΡΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ Τα φιλοσοφικά ερωτήματα: Δε μοιάζουν με τα επιστημονικά, γιατί δε γνωρίζουμε: από πού να ξεκινήσουμε την ανάλυσή τους ποια μέθοδο να ακολουθήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

1.5 ΑΘΕΪΑ (5 ο δίωρο)

1.5 ΑΘΕΪΑ (5 ο δίωρο) 1.5 ΑΘΕΪΑ (5 ο δίωρο) Προσδοκώμενα Μαθησιακά Αποτελέσματα Οι μαθητές/μαθήτριες να: - εξετάζουν το φαινόμενο της αθεΐας ως άρνηση/απόρριψη του Θεού, διακρίνουν την επίδραση της αθεΐας σε διαμόρφωση πεποιθήσε

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

"ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου

ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Παρουσίαση βιβλίου από τον Κ. Γ. Νικολουδάκη, Δεκ. 2015 Ιαν. 2016 "ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Υπότιτλος στο εξώφυλλο: -ΤΟ ΚΥΡΟΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΥ ΛΟΓΟΥ -Ο ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1 1 a) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ (αποσπάσματα από το βιβλίο του Έριχ Φρομ «η τέχνη της αγάπης», Εκδόσεις Μπουκουμάνη).

ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ (αποσπάσματα από το βιβλίο του Έριχ Φρομ «η τέχνη της αγάπης», Εκδόσεις Μπουκουμάνη). ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ (αποσπάσματα από το βιβλίο του Έριχ Φρομ «η τέχνη της αγάπης», Εκδόσεις Μπουκουμάνη). 1. Σ ένα πολιτισμό όπου επικρατεί το εμπορικό πνεύμα και η

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ Η Ν Ι

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

«Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε»

«Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» «Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» της Άννας Κουππάνου Στις σελίδες που ακολουθούν υπάρχουν δραστηριότητες σχετικά με το βιβλίο: «Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» Οι δραστηριότητες

Διαβάστε περισσότερα

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης

Θέσεις - τριμηνιαία επιθεώρηση Αξίες και τιμές παραγωγής. Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» Γιώργος Σταμάτης Άξιες και τιμές παραγωγής: Η σχέση μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου» του Γιώργου Σταμάτη 1. Εισαγωγή Σκοπός μας δεν είναι να δείξουμε απλώς, ότι μεταξύ του 1ου και του 3ου τόμου του «Κεφαλαίου»

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας

Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας ΜΑΡΚ ΜΑΖΑΟΥΕΡ Τριάντα χρόνια ελληνικής ιστορίας Μια προσωπική αναδρομή Απόψε θα εκφράσω μερικές προσωπικές σκέψεις για όσα είδα να συμβαίνουν στην Ελλάδα, την οποία επισκέφθηκα για πρώτη φορά πριν από

Διαβάστε περισσότερα

H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει

H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει H φιλοσοφία γίνεται εύκολα μια νοσταλγική άσκηση. Άλλωστε, η σύγχρονη φιλοσοφία έχει την τάση να προβάλλει αυτή τη νοσταλγία. Σχεδόν πάντα, δηλώνει πως κάτι έχει ξεχαστεί ή έχει σβηστεί, πως κάτι λείπει.

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία

Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Τεχνικοί Όροι στην Θεολογία Μάθημα Δεύτερο από την σειρά Οικοδομώντας μία Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Ένα πρότυπο που παρέχει: το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός

2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός κεφάλαιο 6 ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΑΝΑΚΑΛΥΨΕΙΣ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΧΩΡΩΝ ΩΣ ΤΗ ΣΥΝΘΗΚΗ ΤΗΣ ΒΕΣΤΦΑΛΙΑΣ (1453-1648) 2. Αναγέννηση και ανθρωπισμός Ορισμός Πρόκειται για μια γενικότερη πνευματική

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας»

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτή τη Γη.

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014

Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Ανδρέας Ανδρικόπουλος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Χίος, 9/04/2014 Η επιστήμη είναι ένα συστηματικό πλαίσιο αρχών που εξυπηρετεί την προσπάθειά μας να καταλάβουμε το φυσικό και κοινωνικό μας περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΘΡΗΣΚΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Όσοι αμφισβητούν τη χρησιμότητα της θρησκείας και συνολικά την αξιοπιστία της, συνήθως αυτοί παρκάρουν στην απέναντι πλευρά που βρίσκεται η Επιστήμη. Συνήθως, εκτιμούν χρήσιμη

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 6: Η κουλτούρα στην κοινωνιολογική θεωρία Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος

Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920. ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος Τρίτη (Κοµµουνιστική) ιεθνής εύτερο Συνέδριο 1920 ΘΕΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΕΥΤΙΣΜΟ Κοµµουνιστική Αποχική Φράξια του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόµµατος 1. Ο κοινοβουλευτισµός είναι η µορφή πολιτικής εκπροσώπησης

Διαβάστε περισσότερα

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα.

3. Να εξηγήσετε γιατί η αστική επανάσταση δεν κατόρθωσε να επιβληθεί και να οδηγήσει τη Ρωσία σ ένα φιλελεύθερο δηµοκρατικό πολίτευµα. Β. ΑΝΟΙΚΤΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ (ενδεικτικά παραδείγµατα) Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. Λαµβάνοντας υπόψη σας τα εθνικά, κοινωνικά, οικονοµικά και πολιτικά χαρακτηριστικά της τσαρικής Ρωσίας καθώς και τις ιδιαίτερες συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Ενότητα 8: Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος.

Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος. Η οικολογική ηθική ως μέρος της απελευθερωτικής ηθικής και το ζήτημα της θεμελίωσης. Η συμβολή ορισμένων Ελλήνων: Καστοριάδης, Τερζάκης, Φωτόπουλος. Γ. Μπλιώνης Κύκλος συζητήσεων για την Περιβαλλοντική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

ΒΟΓΛΗΣ ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ. Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Βιογραφικό σημείωμα Ο Πολυμέρης Βόγλης γεννήθηκε στην Αθήνα το 1964. Σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και εκπόνησε τη διατριβή του στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Ι. Πανάρετος.: Καλησπέρα κυρία Γουδέλη, καλησπέρα κύριε Ρουμπάνη.

Ι. Πανάρετος.: Καλησπέρα κυρία Γουδέλη, καλησπέρα κύριε Ρουμπάνη. (Συνέντευξη του Ι. Πανάρετου στην Νίνα Γουδέλη και τον Γρηγόρη Ρουμπάνη για τα θέματα της Παιδείας (Μήπως ζούμε σ άλλη χώρα;, ραδιοφωνικός σταθμός Αθήνα, 9.84) Ν. Γουδέλη: Καλησπέρα κύριε Πανάρετε. Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΡΓΑ ΤΟΥ

ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΕΡΜΑΝ ΕΣΣΕ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ΑΠΟ ΤΟ «ΣΙΝΤΑΡΤΑ» Όταν κάποιος ζητάει, είπε ο Σιντάρτα, συμβαίνει συχνά να μη βλέπουν τα μάτια του παρά μόνο το πράγμα που ζητάει, συμβαίνει να μην είναι ικανός να βρει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΤΑΛΕΝΤΟ. Επιμέλεια football-academies Δευτέρα, 04 Μάρτιος 2013

ΑΥΤΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΚΟ ΤΑΛΕΝΤΟ. Επιμέλεια football-academies Δευτέρα, 04 Μάρτιος 2013 Στο ποδόσφαιρο η έναρξη της συστηματικής προπονητικής διαδικασίας γίνεται ολοένα και πιο νωρίς. Αυτό πλέον αποτελεί τη βάση της προπονητικής φιλοσοφίας μεγάλων ευρωπαϊκών και όχι μόνο συλλόγων. Η προπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

25 1. « , ) , , ) «

25 1. « , ) , , ) « ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Τρίτη 27 Μαΐου 2014 ΚΕΙΜΕΝΟ: Όταν µιλούµε για µάζα, εννοούµε µικρό ή µεγάλο πλήθος ανθρώπων, το οποίο υφίσταται µιαν αλλαγή, ψυχική και πνευµατική, από αφορµές συνήθως τυφλής συναισθηµατικής

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Πώς να μελετάμε τη Βίβλο του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ

ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ. Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΨΥΧΗΣ Απόσπασμα από το βιβλίο Ενδυναμώνοντας την Ψυχή Μέσω του Διαλογισμού από τον Ρατζίντερ Σινγκ Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτήν τη γη.

Διαβάστε περισσότερα

Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling )

Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling ) FRIEDRICH W. SCELLING ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 1 Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling 1775-1854) (ΜΕΡΙΚΑ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ*) Από το φιλοσοφικό έργο του Σέλλινγκ "Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ"

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα

Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Διαφωτισμός και διαμόρφωση των πολιτικών ιδεολογιών στην Ελλάδα Ενότητα 8: Κοινωνική και διανοητική ιστορία της Ελλάδας, και γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα