Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; Μαρία Ρεντετζή

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; Μαρία Ρεντετζή"

Transcript

1 Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; Μαρία Ρεντετζή Συχνά συγγραφείς και εκδότες διαλέγουν τους τίτλους των βιβλίων τους με βάση δυο κυρίως κριτήρια: ο τίτλος οφείλει να υπαινίσσεται όσο καλύτερα γίνεται το περιεχόμενο του βιβλίου και κατά δεύτερο να προσελκύει όσο το δυνατό περισσότερο το αγοραστικό κοινό. Στην περίπτωση του βιβλίου της Londa Schiebinger ο τίτλος λειτούργησε ως όφειλε. Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; συμπεριλαμβάνεται στις προτεινόμενες λίστες ανάγνωσης του συνόλου σχεδόν των βορειοαμερικανικών τμημάτων Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης, Σπουδών στην Επιστήμη και Τεχνολογία αλλά και σε τμήματα Γυναικείων Σπουδών με κατεύθυνση την προβληματική του φύλου και επιστήμης στο αναλυτικό τους πρόγραμμα. 1 Στα τμήματα αυτά το βιβλίο θεωρείται απαραίτητο ανάγνωσμα και αναμφισβήτητα σημαντικό εγχειρίδιο ακόμη και σήμερα, δεκαπέντε χρόνια μετά την έκδοσή του. Προφανώς δεν το οφείλει μόνο στον τίτλο του. Μέσα από την αφήγησή της η Schiebinger απέδειξε ότι ο τίτλος του βιβλίου της υπαινίσσεται με τον καλύτερο τρόπο την πολυπλοκότητα και ιστορικότητα της ερώτησης που θέτει: «ο νους δεν έχει φύλο;». Εστιάζοντας στην ιστορία της επιστήμης στο 17ο και 18ο αιώνα, η συγγραφέας εξετάζει όχι μόνο την πραγμάτευση των ισχυρισμών ότι «ο νους (δεν) έχει φύλο» από φυσικούς φιλοσόφους της εποχής αλλά παράλληλα συσχετίζει επιδέξια τις φιλοσοφικές συζητήσεις που κατασκεύασαν την έννοια του φύλου με τους θεσμούς που τις φιλοξένησαν, είτε αυτοί ήταν οι ακαδημίες και τα πανεπιστήμια είτε τα σαλόνια πλούσιων ευεργετών και ευεργετριών. Κεντρικό ερώτημα του βιβλίου αποτελεί το τι είδους δυνατότητες αλλά και όρια έθεσαν τόσο οι συζητήσεις αυτές όσο και το κοινωνικό πλαίσιο στο οποίο αναπτύχθηκαν στην συμμετοχή των γυναικών στις απαρχές της νεότερης επιστήμης. Η μετάφραση και έκδοση του Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; στα ελληνικά φιλοδοξεί να ανοίξει ένα διάλογο ανάμεσα στις σπουδές του φύλου στην επιστήμη (gender science studies) και σε «παραδοσιακούς» ακαδημαϊκούς κλάδους όπως αυτούς των 1 Για μια ανάλυση του περιεχομένου των Σπουδών στην Επιστήμη και Τεχνολογία δες Μπαλτάς Αριστείδης «Η Ιστορία και η Φιλοσοφία της Επιστήμης Απέναντι στις Σπουδές Επιστήμςη και Τεχνολογίας» Πολίτης, 107: Για μια σύντομη αναφορά στις σπουδές φύλου και επιστήμης δες Ρεντετζή, Μαρία Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία Πυρφόρος, 7:

2 επιστημών της ζωής και των φυσικών επιστημών αλλά και σε άλλους. αυτούς που, λόγω αντικειμένου, οφείλουν να συμπεριλάβουν θεματικές οι οποίες, τουλάχιστον στο διεθνή χώρο, συνέβαλαν στην συγκρότηση ομώνυμων ακαδημαϊκών τμημάτων. Ο λόγος για τα τμήματα ιστορίας και φιλοσοφίας των επιστημών. Πράγματι, από τη θεματική που έγινε γνωστή ως «γυναίκες και/στην επιστήμη» (women and/in science) στην προβληματική του «φύλου στην επιστήμη» (gender and science) η αγγλοσαξωνική βιβλιογραφία έχει να επιδείξει ένα πλήθος αξιοσημείωτων μελετών και μεθοδολογικών προσεγγίσεων. Οι σχετικές επεξεργασίες της σχέσης επιστήμης και φύλου τα τελευταία τριάντα χρόνια, σ ότι αφορά κυρίως τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής, εντάχθηκαν στα πλαίσια των γυναικείων σπουδών και των ακαδημαϊκών τμημάτων τους, προκάλεσαν δε, τη μεθοδολογική ανανέωση και θεματολογική διεύρυνση σπουδών στην ιστορία, κοινωνιολογία και φιλοσοφία των επιστημών. Όπως εύστοχα δήλωνε το 1995 η ιστορικός της επιστήμης Mary Terrall «κανείς στην πανεπιστημιακή κοινότητα σήμερα δεν μπορεί να αγνοεί το ανερχόμενο ρεύμα των σπουδών του φύλου.» 2 Ωστόσο στην Ελλάδα οι γυναίκες γιατί κατά κύριο λόγο ήταν γυναίκες εκείνες που ασχολήθηκαν με το γυναικείο ζήτημα στον ακαδημαϊκό χώρο (όπως και έξω από αυτόν) βίωσαν τις γυναικείες σπουδές και σπουδές του φύλου ως χώρο πάλης παρά ως γνωστικό πεδίο ανερχόμενο στους κόλπους της ελληνικής επιστημονικής κοινότητας. 3 Πιο συγκεκριμένα, και παρά την πρόσφατη θεσμοθέτηση προγραμμάτων για το «φύλο και ισότητα» σε μια σειρά πανεπιστημίων της χώρας, η κριτική των επιστημών και πολύ περισσότερο των φυσικών επιστημών μέσα από την προβληματική του φύλου αποτελεί την «άγονη γραμμή» στο ελληνικό ακαδημαϊκό δίκτυο ανταλλαγής ιδεών. Μια απλή βιβλιογραφική αναζήτηση πείθει για την σημαντική έλλειψη αυτού του πεδίου μεθοδολογικής ανάλυσης των επιστημών και της ιστορίας τους. Εξαίρεση αποτελεί η εφαρμογή της προβληματικής του φύλου στις κοινωνικές επιστήμες και την αρχιτεκτονική. 4 2 Mary Terrall Gender and Early Modern Science Cluster: Introduction Configurations 3(2): Lada, Sasa Women s Studies in Greece in Lykke Nina, Michel Christine, Pulg de la Bellacasa Maria. Women s Studies: From Institutional Innovations to New Job Qualifications. Report from Athena panel experts 1.a. University of Southern Denmark. Λαδά Σάσα, «Γυναικείες Σπουδές: Προβληματισμοί και Εμπειρίες» στο Οι Γυναικείες Σπουδές στην Ελλάδα και η Ευρωπαϊκή Εμπειρία, σσ εκδ. Παρατηρητής. 4 Αβδελά Έφη «Η Ιστορία του Φύλου στην Ελλάδα: Από τη Διαταραχή στην Ενσωμάτωση» και Λαδά Σάσα, 2004 «Φύλο και Χώρος: Αρχικές Προσεγγίσεις και Νέα Ερωτήματα ή Μεταξύ Ορατών 2

3 Η μετάφραση του βιβλίου της Schiebinger στα ελληνικά φιλοδοξεί να συμβάλει στην κάλυψη αυτού του κενού. Σε μια περίοδο που οι σπουδές του φύλου στην Ελλάδα μοιάζει να αποκτούν ένα σημαντικό θεσμικό βάρος και να νομιμοποιούνται ως ακαδημαϊκό αντικείμενο σπουδών με καθυστέρηση είκοσι τουλάχιστον χρόνων σε σύγκριση με τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών, είναι ενδιαφέρον να παρουσιάσει κανείς την αντίστοιχη διαδρομή και την πλούσια θεωρητική και ιστοριογραφική παραγωγή σ ότι αφορά τις γυναίκες και το φύλο στην επιστήμη στον αγγλοσαξονικό χώρο. Σ όσα ακολουθούν εστιάζω τόσο στην ιστοριογραφική προσέγγιση της Schiebinger και το βιβλίο της όσο και στο θεωρητικό, ιστορικό και θεσμοθετικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αναπτύχθηκε αυτή η προβληματική. Ο νους δεν έχει φύλο; Χρονικά τοποθετημένο στα τέλη της δεκαετίας του 1980, το φιλόδοξο εγχείρημα της Schiebinger συνοψίζονταν στην καταγραφή της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη στη διάρκεια δύο αιώνων, ένα ανεξερεύνητο τότε ζήτημα στο πεδίο της ιστορίας της επιστήμης. Η ανάλυσή της, έντονα καθορισμένη από την ιστοριογραφία της επιστήμης της εποχής αλλά και τις θεωρητικές προσεγγίσεις της έννοιας του φύλου, κινήθηκε σε δύο αλληλοδιαπλεκόμενα επίπεδα. Από τη μια στόχος της υπήρξε η αποκάλυψη της αποσιωπημένης συμβολής των γυναικών στην επιστήμη και από την άλλη η λεπτομερής εξέταση των τρόπων που η νεότερη επιστήμη χρησιμοποίησε το σώμα και το νου των γυναικών ως αντικείμενα της έρευνάς της. Το ερώτημα που διαπερνά το βιβλίο είναι πως εντέλει η μετα-νευτώνια δυτική επιστήμη συγκροτήθηκε ως μια ισχυρά έμφυλη πρακτική. Πραγματικά, όπως αναδεικνύει η ανάλυση της Schiebinger, παρόλο που οι γυναίκες ήταν κατά μεγάλο μέρος απούσες από τους θεσμούς και τους χώρους άσκησης της νεότερης επιστήμης, δεν συνέβη το ίδιο και με το φύλο. Εδώ ο όρος φύλο δεν ταυτίζεται πάντα με τις γυναίκες αλλά συχνά αναφέρεται στην ανισότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών έτσι όπως αυτή δομείται από τον επιστημονικό λόγο του 17 ου και 18 ου αιώνα. Η μελέτη της Schiebinger συνδέει επιστημονικά και ιατρικά φαινόμενα με θεσμούς, πάτρονες, κοινωνικές δομές, και την οργάνωση οικογενειών και Αοράτων» ανακοινώσεις στο συνέδριο «Το Φύλο τόπος συνάντησης των επιστημών: ένας πρώτος απολογισμός» Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 3

4 και συντεχνιών, αναδεικνύοντας τους μηχανισμούς εκείνους που παρήγαγαν τη νεότερη επιστήμη ως μια έμφυλη διαδικασία. Μέσα από την παράθεση ενδεικτικών βιογραφιών γυναικών επιστημόνων και την ανάλυση εκπαιδευτικών και επιστημονικών θεσμών όσο και μέσα από την μελέτη πολιτισμικών ορισμών της θηλυκής φύσης και εννοιών του φύλου, η Schiebinger ακροβατεί ανάμεσα σε δυο εννοιολογικές κατηγορίες και δυο διαφορετικές ιστοριογραφικές προσεγγίσεις. Πρόκειται από τη μια για την έννοια της γυναίκας ως κεντρικής, οικουμενικής κατηγορίας στην ιστορική ανάλυση της επιστήμης και την προσέγγιση που ονομάστηκε οι «γυναίκες και/στην επιστήμη» η οποία άλλοτε αντιπαρατέθηκε και άλλοτε συμπορεύτηκε με μια δεύτερη προσέγγιση γνωστή ως «φύλο και επιστήμη». Η δεύτερη με τη σειρά της πριμοδοτεί το κοινωνικά κατασκευασμένο φύλο ως κατηγορία ανάλυσης. Η συχνή αμφισημία του όρου φύλου στο έργο της Schiebinger εκφράζει την αμήχανη στάση των φεμινιστριών ιστορικών της εποχής απέναντι στην εννοιολόγηση των όρων τους. Παράλληλα, αναδεικνύει τον πρωτοποριακό χαρακτήρα του βιβλίου της Schiebinger σ ότι αφορά την εφαρμογή των καινούργιων φεμινιστικών επιστημολογικών θεωριών στο πεδίο της ιστορίας της επιστήμης. Το βιβλίο είναι οργανωμένο σε δύο μέρη, ακολουθώντας αντίστοιχα τα δυο επίπεδα ανάλυσης και αφήγησης. Στο πρώτο μισό η Schiebinger εστιάζει τόσο σε μηχανισμούς αποκλεισμού όσο και συνυπολογισμού των γυναικών στην παραγωγή της επιστημονικής γνώσης. Το γεγονός ότι οι γυναίκες αποκλείονται από τις σημαντικές ευρωπαϊκές ακαδημίες του 17ου αιώνα είναι τόσο συχνά επαναλαμβανόμενο που παύει να θεωρείται τυχαίο. Ωστόσο, και εκεί έγκειται η σημασία της συνεισφοράς της Schiebinger, ο αποκλεισμός αυτός δε σήμαινε ότι οι γυναίκες δεν παρήγαγαν επιστημονικό έργο. Τα παρισινά Salons και τα εργαστήρια των τεχνητών αναδεικνύονται ως σημαντικοί και, εναλλακτικοί από αυτούς των ακαδημιών, επιστημονικοί θεσμοί και ως χώροι άσκησης της επιστήμης από γυναίκες. Όπως η Schiebinger εξηγεί πειστικά, ο λόγος της παρουσίας των γυναικών στα παρισινά Salons είτε ως πάτρωνες είτε ως απλές ακροάτριες σχετίζεται με την κοινωνική τους θέσης και την εξουσία που τους παρείχε αυτή η θέση ενώ ο αποκλεισμός τους στο τέλος του 18ου αιώνα αποδίδεται στην συνολική παρακμή του συστήματος της αυλής και των Salons ως ισχυρούς επιστημονικούς θεσμούς. Η περίπτωση που αποσπά τη μεγαλύτερη προσοχή είναι αυτή του σημαντικού αριθμού των γυναικών που κατά το 17ο αιώνα επιδίδονται στην παρατήρηση του 4

5 ουράνιου θόλου και ασκούν την επιστήμη της αστρονομίας στην Γερμανία. Η ερμηνεία του φαινομένου συνδέεται με τη δομή της σύγχρονης αστρονομίας όπως αυτή συγκροτήθηκε στις αρχές του αιώνα. Το σύνολο των γυναικών που αναφέρει η Schiebinger δουλεύουν σε οικογενειακά αστεροσκοπεία και κερδίζουν πρόσβαση στα απαραίτητα επιστημονικά όργανα, υπηρετώντας ως βοηθοί τους συζύγους, αδερφούς είτε γιους τους. Κατά το 18ο αιώνα η επαγγελματικοποίηση της αστρονομίας, η στροφή από τα ιδιωτικά αστεροσκοπεία σ αυτά που διαχειρίζονταν οι ακαδημίες, και το σπάσιμο της οικογενειακής παράδοσης στην αστρονομική παρατήρηση θέτει τις γυναίκες εκτός της επιστημονικής πρακτικής. Το ίδιο μοτίβο παρατηρείται και στην περίπτωση των μαιών οι οποίες αποκλείονται από την εξάσκηση του λειτουργήματός τους όταν η διαδικασία της γέννησης γίνεται επάγγελμα στα χέρια των γιατρών του 18ου αιώνα. Έχει σημασία να τονιστεί ότι κατά τη Schiebinger η επαγγελματικοποίηση που επιφέρει η επιστημονική επανάσταση είναι αυτή που εντέλει ωθεί τις γυναίκες επιστημόνισσες σε μια διπλή, αδιέξοδη δέσμευση. Από τη μία είναι αδύνατο να διεκδικήσουν μια θέση στους νέους επιστημονικούς θεσμούς επειδή τους λείπει η εκπαίδευση και από την άλλη, ακριβώς επειδή είναι γυναίκες, αποκλείονται από τα εκπαιδευτικά κέντρα της εποχής τους και άρα παραμένουν αδαής των καινούργιων επιστημονικών εξελίξεων. Όπως διαπιστώνει η συγγραφέας, ο αποκλεισμός των γυναικών από τις απαρχές της νεότερης επιστήμης ανέκυψε μέσα από συνειδητές πολιτικές επιλογές και ήταν αποτέλεσμα του συνολικού σταδιακού κοινωνικού αποκλεισμού των γυναικών κατά το 17ο και 18ο αιώνα. Ωστόσο η εννοιολογική επεξεργασία του σημαντικότερου εργαλείου της Schiebinger, αυτό του φύλου, συντελείται στο δεύτερο μέρος του βιβλίου και αφορά τον ορισμό των έμφυλων διαφορών όπως αυτός συγκροτείται μέσα κυρίως από την επιστήμη της ανατομίας. Κεντρικό επιχείρημα αποτελεί το γεγονός ότι η ανατομία λειτούργησε ως βάση επιστημονικών ισχυρισμών και θεωριών για την κατωτερότητα των γυναικών. Στο κομμάτι αυτό η Schiebinger παραθέτει μια εντυπωσιακή περιγραφή της εμφάνισης του πρώτου γυναικείου σκελετού στα πλαίσια της επιστήμης της ανατομίας και τους τρόπους με τους οποίους η εμφάνιση αυτή συνδέεται με την συγκρότηση της έννοιας του φύλου. Όπως υποστήριξε σ ένα προηγούμενο άρθρο της Skeletons in the Closet (1986) δεν ήταν τυχαίο ότι «οι 5

6 ανατόμοι εστίασαν το ενδιαφέρον τους σ εκείνα τα μέρη του σώματος που έμελλε ν αποκτήσουν πολιτική σημασία.» 5 Κατά το 18 ο αιώνα αλλαγές στην επιστημονική πρακτική, οι οποίες ευνόησαν τη χρήση ποσοτικών μεθόδων, οδήγησαν στην «ακριβή» περιγραφή των διαφορών μεταξύ ανδρών και γυναικών και στην αναπαράσταση του γυναικείου και ανδρικού σώματος μέσα από την εικονογράφηση ή και την κατασκευή κέρινων ομοιωμάτων του ανθρώπινου σκελετού. Μέσα από συνεχείς συγκρίσεις, αναλογίες και αντιπαραθέσεις που αφορούσαν στην ανατομία των δυο φύλων, οι επιστήμονες καθόρισαν ταυτόχρονα τη φύση των έμφυλων διαφορών. Ήδη από τα μέσα του 18ου αιώνα ανατόμοι και γιατροί στην Γαλλία και Γερμανία ανέδειξαν την ανακάλυψη και την περιγραφή των έμφυλων διαφορών, όπως αυτές εμφανίζονται σε κάθε μέρος του ανθρώπινου σώματος από τα κόκαλα και τους μυς ως τις φλέβες και τα νεύρα σε μέγιστη ερευνητική δραστηριότητα. Απέδωσαν δε, στο ανδρικό και γυναικείο σώμα ένα διακριτό σκοπό-τέλος που για τους άνδρες ενείχε φυσική και διανοητική δύναμη ενώ στις γυναίκες επιφύλασσε τη μητρότητα. Ρίχνοντας μια ματιά στα σχέδια ανατόμων της εποχής διαπιστώνει κανείς ότι παρόλο που σκοπός τους ήταν να αναπαραστήσουν το ανθρώπινο σώμα με απόλυτη ακρίβεια, ενείχαν ισχυρές πολιτισμικές αξίες οι οποίες αναπαρήγαγαν την ιδεώδη θηλυκότητα και ανδρικότητα. 6 Οι αναπαραστάσεις του τυπικού ανδρικού και γυναικείου σκελετού που εμφανίζονται το 18 ο αιώνα, παράδοξα «τέλειες» και «ακριβείς» ταυτόχρονα, εξυπηρετούσαν την σταθεροποίηση και φυσικοποίηση των έμφυλων διαφορών αλλά εδραίωναν παράλληλα και μια ισχυρή έννοια αιτιότητας: οι φυσικές διαφορές παρήγαγαν ηθικές και εντέλει κοινωνικές διαφορές. Αυτό που ανακύπτει από την ανάλυση της Schiebinger είναι ότι είτε μέσα από τον επιστημονικό λόγο που ανέπτυξαν οι ανατόμοι είτε αυτόν που συγκροτήθηκε από τα φιλοσοφικά ρεύματα του 17ου και 18ου αιώνα, κατασκευάστηκε μια τέτοια έννοια του φύλου που λειτούργησε ως αρχή αποκλεισμού των γυναικών από την επιστήμη. 5 Schiebinger, Londa. (1986) Skeletons in the Closet: The First Illustration of the Female Skeleton in the Eighteenth-Century Anatomy Representations, 14: σ. 42. Στο πρόσφατο άρθρο του στο περιοδικό Isis ο Michael Stolberg, ιστορικός της ιατρικής, πρότεινε την ανασκευή του αρχικού επιχειρήματος της Schiebinger και προκάλεσε το άνοιγμα ενός διαλόγου ανάμεσα στους δύο συγγραφείς και το Thomas Laqueur. Michael Stolberg (2003) A Woman Down to her Bones: The Anatomy of Sexual Difference in the Sixteenth and Early Seventeenth Centuries Isis, 94: Thomas Laqueur Sex in the Flesh Isis, 94: ; Schiebinger, Londa Skelettestreit, Isis 94: Για τη σπουδαιότητα των αναπαραστάσεων που εμφανίζονται στους διάφορους άτλαντες των ανατόμων και την έννοια της αντικειμενικότητας που εδραιώνουν το 17 ο αιώνα δες Daston, Lorraine and Galison, Peter The Image of Objectivity Representations 40:

7 Αναγνωρίζοντας την ιστορικότητα των εννοιών που χρησιμοποιεί, η Schiebinger διευκρινίζει ότι οι έννοιες της θηλυκότητας και ανδρικότητας μπορεί να σημαίνουν πολύ διαφορετικά πράγματα σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και διαφορετικούς χώρους. Αυτές τις διαφοροποιήσεις είναι που αναζητά να ανακαλύψει με την ανάλυση των τρόπων που εικονογραφείται η επιστήμη στις απαρχές της. 7 Στην αναζήτηση αυτή γίνεται φανερό ότι καθώς η αναπαράσταση της επιστήμης ως γυναίκας χάνεται στα τέλη του 18ου αιώνα από την εικονογράφηση επιστημονικών κειμένων, την ίδια διαδρομή ακολουθεί και η φυσική παρουσία των γυναικών στο επιστημονικό εργαστήριο και στους χώρους της επιστημονικής πρακτικής. Όπως υποστήριξε και η ιστορικός Gianna Pomata «Ίσως τίποτε δεν είναι πιο γοητευτικό από τον τρόπο με τον οποίο οι φυσιολογικές διαφορές των φύλων γίνονται αντιληπτές και ενσωματώνονται στα διάφορα συστήματα συμβόλων ενός πολιτισμού.» 8 παρόμοια γοητεία διατρέχει την προσέγγιση της Schiebinger η οποία υποδεικνύει τη στενή σχέση ανάμεσα στις αναπαραστάσεις και τη ρητορική των επιστημόνων με την έμφυλη επιστημονική πρακτική και την παραγωγή γνώσης. Μια Οι αναγνώσεις του βιβλίο της Schiebinger και οι κριτικές που δέχτηκε υπήρξαν ποικίλες και πολύ διαφορετικές μεταξύ τους. H Ludmilla Jordanova, μια από της πιο γνωστές ιστορικούς του φύλο στην επιστήμη, θα ισχυριστεί για την Schiebinger ότι «είναι πολύ σπάνιο να βρει κανείς ιστορικούς της επιστήμης πρόθυμους να ρίξουν τα δίχτυα τους τόσο πλατιά, σ ότι αφορά την χρονολογία και την ποικιλία των χωρών και ζητημάτων υπό εξέταση.» 9 Αυτό που η Jordanova θεώρησε ως το προτέρημα του εγχειρήματος της Schiebinger, η ιστορικός Anita Guerrini θα το χαρακτηρίσει ως αποτυχία. Σε μια από τις πιο αρνητικές βιβλιοκριτικές η οποία δημοσιεύτηκε στο Isis (1991), το περιοδικό με τη μεγαλύτερη επιρροή στο χώρο της ιστορίας της επιστήμης, η Guerrini θα ισχυριστεί ότι η συγγραφέας πραγματεύτηκε τόσα πολλά και διαφορετικά μεταξύ τους ζητήματα που η ανάλυσή της κατέληξε να είναι επιφανειακή και πολλές φορές να στηρίζεται 7 Η Schiebinger δεν είναι η πρώτη που εστιάζει στην επιστημονική εικονογραφία αλλά κινείται στην παράδοση που ξεκινά η Merchant Carolyn The Death of Nature: Women, Ecology and the Scientific Revolution. San Francisco όπως επίσης και η Jordanova, Ludmilla Gender, Generation and Science: William Hunter s Obstetrical Atlas in W.F. Bynum and Roy Porter (eds) William Hunter and the Eighteenth Century Medical World. pp Cambridge. 8 Πομάτα, Τζιάνα «Η Ιστορία των Γυναικών: Ένα ζήτημα Ορίων» στο Αβδελά, Έφη και Ψαρρά, Αγγέλικα. Σιωπηρές Ιστορίες: Γυναίκες και Φύλο στην Ιστορική Αφήγηση. Αλεξάνδρεια. σ Jordanova, Ludmilla. Times Higher Education Supplement, αναφέρεται στο οπισθόφυλλο της αγγλικής έκδοσης του βιβλίου της Schiebinger. 7

8 περισσότερο σε δευτερογενείς και λιγότερο σε πρωτότυπες πηγές. 10 Η διαφωνία της Guerrini ήταν πολύ πιο ριζική και αφορούσε συνολικά στην ιστοριογραφική προσέγγιση της Schiebinger. Εκεί όπου η δεύτερη βιάστηκε να αναγνωρίσει σημαντικές ρήξεις στις επιστημονικές παραδόσεις, η Guerrini επεσήμανε την ύπαρξη ισχυρών συνεχειών. «Η ιστορία των γυναικών στις απαρχές της νεότερης επιστήμης παραμένει να γραφτεί» όπως καταλήγει. Η ιστορικός της επιστήμης Diana Long παρουσιάζοντας το βιβλίο στο περιοδικό The American Historical Review (1991), υπογράμμιζε παρόμοια προβλήματα σε ηπιότερο τόνο, κατέληγε ωστόσο υποστηρίζοντας ότι «η τεκμηρίωση από τη Schiebinger των συμβολικών συμπεριφορών και ασταθών παραδόσεων στο φύλο και επιστήμη είναι αυτό που δίνει στο βιβλίο της ευφυΐα και πρωτοτυπία.» 11 Oι αντιρρήσεις της εποχής της έκδοσης του βιβλίου εστιάζονται στην έκταση του εγχειρήματος της Schiebinger και στο βάθος της ανάλυσης. Ωστόσο στη δεκαετία του 1990 η πολύ θετική κριτική της Jordanova που ήδη αναφέρθηκε παραπάνω, συνοδεύτηκε, από πολλαπλές αναφορές του βιβλίου σε ανασκοπήσεις τόσο του κλάδου της ιστορίας της επιστήμης όσο και αυτό των σπουδών του φύλου, και χαρακτηρίστηκε ως μια από τις θεμελιακές μελέτες στο χώρο. 12 Σήμερα μέσα από μια πρώτη ανάγνωση η μελέτη της Schiebinger μοιάζει ίσως απλοϊκή και ξεπερασμένη. Σκοπός ενός μεγάλου μέρους του βιβλίου είναι να ανασύρει τις γυναίκες επιστημόνισσες από την ιστορική αφάνεια. Γυναίκες όπως η Margaret Cavendish, η Emilie du Châtelet, η Maria Winkelmann, και η Maria Sibylla Merian παίρνουν εν τέλει τη θέση τους στην ιστορία της επιστήμης. Ωστόσο η συγγραφέας, έχοντας πάντα υπόψη μας ότι γράφει στις αρχές της δεκαετίας του 1980, 13 δεν συμπληρώνει απλά και μόνο τη λίστα των σημαντικών επιστημόνων αλλά παράλληλα προτείνει μια καινούργια, μεθοδολογικής σημασίας αντίληψη για την ιστορική έρευνα. «Η επιστήμη δεν είναι μια συσσωρευτική διαδικασία,» θα ισχυριστεί η Schiebinger. «Η ιστορία της επιστήμης αφορά τόσο στην απώλεια 10 Guerrini, Anita. Bookreview. Isis, 82 (1): Long, Diana Bookreview. The American Historical Review, 96(5): Για παράδειγμα δες Mary Terall, Gender and Early Modern Science Cluster-Introduction Configurations, 3(2): Δες επίσης Forum: Women and the Academy, Eighteenth-Century Studies, 32(3), 1999; Findeln, Paula Ideas in the Mind: Gender and Knowledge in the Seventeenth Century Review Essay. Hypatia 17(1): Αν και το βιβλίο δημοσιεύτηκε το 1989 δεν πρέπει να ξεχνούμε ότι μεσολαβεί πάντα ένα σεβαστό χρονικό διάστημα από τη στιγμή της έρευνας, της κατάθεσης του συγγράμματος και της έκδοσής του. 8

9 παραδόσεων όσο και στη δημιουργία νέων.» 14 Ο παραπάνω ισχυρισμός είναι ενδεικτικός του ιστοριογραφικού πλαισίου μέσα στο οποίο αναπτύσσεται η προβληματική της. Επηρεασμένη βαθιά από την ιστορικιστική στροφή του Τόμας Κούν, το έργο της Schiebinger ταλαντεύεται ανάμεσα στα όρια δύο ιστοριογραφικών παραδόσεων, αυτής που πριμοδοτεί τη σύνθεση της «μεγάλης εικόνας» (big picture) στην ιστορία της επιστήμης και αυτής που αναγνωρίζει τη σημασία της τοπικότητας και των διαφορετικών πολιτισμικών πλαισίων στην επιστημονική πρακτική. 15 Έτσι μέσα από μια δεύτερη, πιο προσεκτική ανάγνωση γίνεται φανερό ότι το βιβλίο ανήκει σ εκείνη την κατηγορία των μελετών που αμφισβητεί τα προνομιακά πεδία της ιστορίας της επιστήμης επιτυχημένες ανακαλύψεις μεγάλων επιστημόνων και γραμμική εξιστόρηση της επιστημονικής προόδου και στρέφει το ενδιαφέρον σε κοινωνικές σχέσεις και θεσμούς που νομιμοποιούν την επιστημονική γνώση ως τέτοια, ανοίγοντας το πεδίο για μια κοινωνιολογική προσέγγιση της ιστορίας της επιστήμης. Χωρίς αμφιβολία Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; ανέδειξε τα μεθοδολογικά προβλήματα εκείνης της ιστορίας που από τη μια προϋποθέτει την ύπαρξη βαθιών ρήξεων και ασυνεχειών στην εξέλιξη των επιστημών και από την άλλη οι αναλυτικές της κατηγορίες βασίζονται αποκλειστικά στις πρακτικές των ανδρών. Για παράδειγμα όπως πρόσφατα έδειξε η μελέτη της ιστορίας της φυσικής του 20 ου αιώνα από τον Peter Galison, η κουνιανή αντίληψη της κυριαρχίας της θεωρίας έναντι του πειράματος και η προϋπόθεση μιας περιοδολόγησης της επιστήμης με βάση τις μεγάλες αλλαγές στις επιστημονικές θεωρίες δεν αντανακλά την πολυπλοκότητα της επιστήμης και τις επιμέρους κουλτούρες στην κατασκευή εργαστηριακών οργάνων και του πειραματισμού ούτε αναδεικνύει τη δυναμική της πολιτικής των φύλων στη ζωή του εργαστηρίου. 16 Από την άλλη πλευρά Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; αποτελεί μια από τις πρώτες μελέτες που προσπάθησαν να γεφυρώσουν δυο διαφορετικές θεματικές, αυτής των «γυναικών και/στην επιστήμη» και του «φύλου και επιστήμης» μέσα από την 14 Schiebinger, Londa. The Mind has no Sex: Women in the Origins of Modern Science Harvard University Press. σ Δες Jordanova, Ludmilla Gender and the Historiography of Science British Journal for the History of Science. 26: Για μια πρόσφατη συζήτηση του ζητήματος της συνέχειας και ασυνέχειας στην επιστήμη δες Galison, Peter Image and Logic: A Material Culture of Microphysics. The University of Chicago Press. 9

10 Φύλο;. 18 Από την εποχή του Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; ως σήμερα η συζήτηση για το Εισαγωγή στην ελληνική έκδοση του: Londa Schiebinger, 2006, Ο Νους Δεν Έχει Φύλο; Οι Γυναίκες στις Απαρχές εξιστόρηση των επιστημονικών επιτευγμάτων των γυναικών και την ταυτόχρονη αναφορά στην ιστορικότητα της έμφυλης διαφοράς. Το βιβλίο αυτό υπήρξε πραγματικά μια θεμελιακή μελέτη όχι μόνο και ούτε κυρίως γιατί έφερε στο φως κάποιες ξεχασμένες γυναίκες που παρήγαγαν επιστημονικό έργο στη διάρκεια του 17ου και 18ου αιώνα, αλλά πολύ περισσότερο γιατί έθεσε μια καινούργια προβληματική αυτή της αλληλοσυσχέτισης του φύλου και επιστήμης σ ένα συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Η συνεισφορά αυτή της Schiebinger αποτυπώθηκε πολύ καθαρά στο περιοδικό Configurations σ ένα αφιέρωμα στο Gender and Early- Modern Science που δημοσιεύτηκε το Όπως ισχυρίστηκε η Mary Terrall, επιμελήτρια της συλλογής των άρθρων, «τώρα που ένα συγκεκριμένο ποσοστό θεμελιώδους δουλειάς έχει ήδη γίνει, νομίζω ότι μπορούμε να ρίξουμε τα δίχτυα μας πλατύτερα, αναζητώντας απόδειξη του τρόπου με τον οποίο οι έμφυλες κατηγορίες δουλεύουν ώστε να καθορίσουν επιστημονικές πρακτικές όπως επίσης και ιδέες.» Ανάμεσα στις θεμελιακές μελέτες η Terrall συμπεριέλαβε και το Ο Νους Δεν Έχει φύλο στην επιστήμη και τεχνολογία έχει μετασχηματιστεί πολλαπλά. Το πέρασμα από τις γυναίκες στο φύλο προκάλεσε μια σειρά αναλύσεων της επιστήμης μέσα από την οπτική μιας έννοιας gender που δεν είχε πάντα το ίδιο σημαινόμενο. Ετούτη την πορεία διαγράφω σ ότι ακολουθεί. Από το βιολογικό φύλο στο φύλο των μεταδομιστριών Α. Γυναίκες και/στην επιστήμη Συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στις αρχές της δεκαετίας του 1970 παρακίνησαν φεμινίστριες σε πολλά από τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων Πολιτειών να διεκδικήσουν ενεργό ρόλο στην ακαδημαϊκή κοινότητα καθώς και ίσα δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι πολιτικές διεκδικήσεις συνοδεύτηκαν από μια αναζήτηση, σε ιστορικές και κοινωνικές μελέτες, του ρόλου των γυναικών στην επιστήμη και την ανάδειξη εκείνων των μηχανισμών που ιστορικά οδήγησαν στον αποκλεισμό τους από την 17 Gender and Early Modern Science, Configurations 3(2) Mary Terrall Gender and Early Modern Science Cluster: Introduction Configurations 3(2):

11 ανώτατη εκπαίδευση. Τέτοιου είδους προσεγγίσεις λειτούργησαν ως πολιτικό εργαλείο στα χέρια των φεμινιστριών στην πανεπιστημιακή κοινότητα, προσφέροντας τη δυνατότητα ενός κριτικού λόγου πάνω στην άσκηση της επιστήμης. Παράλληλα, συνεισέφεραν στην ανάπτυξη του κλάδου των γυναικείων σπουδών και νομιμοποίησαν την έρευνα σε θέματα που αφορούσαν τις γυναίκες. Κυρίαρχος σκοπός αυτών των προσεγγίσεων ήταν να γίνει ιστορικά ορατή η παρουσία των γυναικών στην επιστήμη. Για το σκοπό αυτό ανασύρθηκαν από τη ιστορική λήθη επιστημόνισσες που παραμερίστηκαν, των οποίων η δουλειά αποσιωποιήθηκε και οικειοποιήθηκε από άνδρες αλλά και γυναίκες δραστήριες οι οποίες παρά τις αντίξοες συνθήκες που αντιμετώπισαν, κατάφεραν ν' αναδειχθούν και να προσφέρουν επιστημονικό έργο άλλοτε σημαντικό και άλλοτε όχι. Πρόκειται για την εποχή της δημοσίευσης βιογραφικών μονογραφιών και μιας σειράς βιογραφικών λεξικών με παραδειγματικές περιπτώσεις γυναικών επιστημόνων, ενώ παράλληλα η έρευνα στράφηκε σε αυτοβιογραφικές σημειώσεις γυναικών και αρχειακό υλικό που αναδείκνυε την ύπαρξή τους στον επιστημονικό χώρο. Στα πλαίσια αυτά οι επιμέρους ιστοριογραφικές θεματικές είναι τρεις και εστιάζουν α) στη βιογραφία μεμονωμένων, εξαιρετικών περιπτώσεων πετυχημένων γυναικών στην επιστήμη, β) στη δομή των επιστημονικών θεσμών όπως ακαδημίες και πανεπιστήμια και τη δυνατότητα πρόσβασης των γυναικών σ αυτά και γ) στα δίκτυα επιστημονισσών, τις ερευνητικές σχολές και γενικότερα τις δυνατότητες των γυναικών να αποκτήσουν πρόσβαση στην επιστήμη μέσω των ανδρών επιστημόνων που βρίσκονται στο ρόλο του μέντορα, του συζύγου ή γιού τους. 19 Μελετώντας τις εξαιρέσεις οι ιστορικοί αναγκάστηκαν να αναρωτηθούν πως καθορίζονται τα επιστημονικά πεδία και τι θεωρείται επιστήμη, από ποιους και πως καθορίζεται το δικαίωμα πρόσβασης σ αυτή, τι είδους αμυντικούς μηχανισμούς ανέπτυξαν ιστορικά οι γυναίκες για την αντιμετώπιση των αποκλεισμών τους και πως νομιμοποίησαν την ύπαρξή τους σε εργαστήρια και πανεπιστημιακά αμφιθέατρα. Οι περισσότερες μελέτες της εποχής ήταν περιγραφικές και πληροφοριακές. Προέκυψαν πλήθος αναφορών σε ονόματα γυναικών που ασχολήθηκαν με την επιστήμη, γυναικών που πέτυχαν ή απέτυχαν να εισχωρήσουν στον πανεπιστημιακό χώρο, γυναικών που έλλειπαν από τον αντίστοιχο κατάλογο των ανδρών επιστημόνων. 19 Για συγκεκριμένες βιβλιογραφικές αναφορές δες Kohlstedt, Gregory Sally Women in the History of Science: an Ambiguous Place Osiris 10: 39-58; Rentetzi, Maria Gender, Politics and Radiaoctivity Research in Vienna PhD Thesis. Virginia Tech. 11

12 Είναι φανερό ότι στη συγκρότηση μιας διαφορετικής ιστορίας της επιστήμης που δεν θα είναι η ιστορία των ανδρών στην επιστήμη αλλά θα παίρνει υπόψη της την παρουσία και τη συνεισφορά των γυναικών κεντρική υπήρξε πάντα η έννοια «γυναίκα.» Ωστόσο οι προσεγγίσεις αυτές ταλαντεύτηκαν ανάμεσα στην εικόνα της γυναίκας ως παράδειγμα και αυτής ως θύμα της ανδροκεντρικής κοινωνίας και περιορίστηκαν σε μια «προσθετική» ιστορία η οποία δεν φάνηκε να αλλάζει τη συνολική οπτική και τις μεθόδους του κλάδου. Στόχος τους ήταν περισσότερο η συμπλήρωση της παραδοσιακής εικόνας για την ιστορία της επιστήμης παρά η ανατροπή της. Από την άλλη, η αντιμετώπιση της ιστορίας των γυναικών στην επιστήμη ως ιδιαίτερου πεδίου μελέτης ισχυροποίησε την περιθωριακότητα του αντικειμένου και την αναπαρήγαγε. Κοινός τόπος αποτέλεσε η αποδοχή ότι η ιστορία των γυναικών στην επιστήμη είναι ζήτημα των γυναικών ιστορικών του κλάδου. Β. Το φύλο ως κατασκευή Στη δεκαετία του 1980 η φεμινιστική θεωρία προέκυψε ως μια συλλογική προσπάθεια γυναικών ακαδημαϊκών από το χώρο της ανθρωπολογίας, κοινωνιολογίας, ιστορίας, λογοτεχνίας, και ψυχανάλυσης να κριτικάρουν τους κλάδους σπουδών τους και να συνεισφέρουν στην αφύπνιση των γυναικών. Η έννοια του φύλου (gender) λειτούργησε ως εργαλείο για την αποσαφήνιση των κοινωνικών και πολιτικών εννοιών που αποδίδονταν στη θηλυκότητα και αρρενωπότητα και που εν τέλει ανακατασκεύαζαν κοινωνικά τις έμφυλες διαφορές. «Η λειτουργία αυτού του επαναορισμού» διευκρινίζει η Keller, «ήταν να κατευθύνει την προσοχή μακριά από το νόημα της έμφυλης διαφοράς και προς την ερώτηση του πως αναπτύσσονται τέτοιου είδους νοήματα.» 20 Αντικείμενο ψυχαναλυτικών, κοινωνιολογικών, ή γλωσσικών θεωριών το φύλο αναλύεται όχι ως δεδομένο της φύσης αλλά ως κατασκευή. Σ ότι αφορά στην ιστορία των επιστημών απέκτησε έτσι μια καινούργια αναλυτική κατηγορία η οποία επέτρεψε τη μελέτη όχι πια του αποκλεισμού των γυναικών από τους θεσμούς παραγωγής της επιστημονικής γνώσης αλλά των 20 Keller, Evelyn Fox Gender and Science: Origin, History and Politics Osiris 10: 26-38, σ

13 μηχανισμών εκείνων και των κοινωνικών σχέσεων που έκαναν δυνατή την έμφυλη διάκριση στην επιστήμη. Η θεματική αυτή γίνεται γνωστή ως «φύλο και επιστήμη.» 21 Ο πρώτος συσχετισμός των δυο όρων εμφανίζεται το 1978 σ ένα περιοδικό ψυχανάλυσης το Psychanalysis and Contemporary Thought. Στο άρθρο της «Gender and Science» η φυσικός Evelyn Fox Keller θα επιχειρήσει να συνδέσει την έννοια της ανδρικότητας μ αυτή της αντικειμενικότητας, υποστηρίζοντας ότι η εξέλιξη της σύγχρονης επιστήμης και ο αποκλεισμός των γυναικών από αυτή στηρίχθηκε στην ταύτιση των δυο εννοιών. Το 1985 στο βιβλίο της Reflections on Gender and Science η Keller αναπτύσσει πιο διεξοδικά το επιχείρημά της για την ενδογενή ανδροκρατικότητα της επιστήμης, ένα επιχείρημα που, όπως αποδέχεται η ίδια, είναι «ψυχαναλυτικό.» 22 Επηρεασμένη από τη Nancy Chodorow και την ψυχαναλυτική θεωρία γνωστή ως «σχέσεις αντικειμένου» (object relations theory) η Keller ανάγει το φύλο σε ψυχοκοινωνική κατασκευή. 23 Χρησιμοποιώντας εργαλεία φροϋδικής ανάλυσης συσχετίζει τη διαδικασία διαμόρφωσης της γυναικείας και ανδρικής ψυχικής δομής διαδικασία σαφώς διαφορετική και ασύμμετρη για τα δυο φύλα με την ικανότητα αντίληψης της πραγματικότητας ως αντικειμενικής. Τα δυο φύλα αποκτούν συνείδηση της ταυτότητάς τους μέσα από μια ποιοτικά διαφορετική διαδικασία στη διάρκεια της νηπιακής ηλικίας. Για μεν τα αγόρια η διαδικασία αυτή στηρίζεται στην ταύτιση με τον πατέρα και την άρνηση του «γυναικείου» για δε τα κορίτσια η ταύτιση με τη μητέρα συνεχίζεται και μετά τη λύση του οιδιπόδειου. Σε αντίθεση με την διαδικασία διαμόρφωσης της γυναικείας ταυτότητας, η ταύτιση του αγοριού με τον πατέρα απαιτεί αφαιρετικές νοητικές λειτουργίες και ένα σαφές «εγώ», γεγονός που όπως υποστηρίζει η Keller έχει σαν συνέπεια την συσχέτιση της αντικειμενικότητας, μιας κατεξοχήν αφαιρετικής διαδικασίας, με την ανδρικότητα. Συγχρόνως και σ ότι αφορά τον αγγλοσαξονικό χώρο, μια δεύτερη προσέγγιση του φύλου γίνεται μέσα από το ρόλο που διαδραματίζει η γλώσσα στην κατασκευή του. Προνομιακό πεδίο έρευνας αποτελούν οι μεταφορές και αναπαραστάσεις οι οποίες μοιάζει να παίζουν ουσιαστικό ρόλο στην επιστήμη ακριβώς διότι εγκαθιδρύουν γέφυρες ανάμεσα στην επιστημονική γλώσσα και τον 21 Για μια περιγραφή αυτής της θεματικής στα μέσα της δεκαετίας του 1990 δες Keller, Evelyn Fox Gender and Science: Origin, History and Politics Osiris 10: Keller, Evelyn Fox Reflections on Gender and Science, Yale University Press, p Για την Chodorow δες Μπακαλάκη, Αλεξάνδρα Ανθρωπολογία, Γυναίκες και Φύλο. Εκδ. Αλεξάνδρεια και Σαντούκα, Δέσποινα «Μια Φεμινιστική Ερμηνεία του Γυναικείου Οιδιπόδειου Συμπλέγματος» Δίνη, 2:

14 κόσμο. Το 1980 η Jordanova δημοσιεύει το βιβλίο της Sexual Visions στο οποίο εξετάζει τις φυσικές επιστήμες και την ιατρική του 18ο αι. στην Αγγλία και Γαλλία. 24 Όπως ισχυρίζεται στις επιστήμες αυτές κεντρικό ρόλο παίζει η μεταφορά της φύσης ως γυναίκας η οποία απαιτείται να αποκαλυφθεί στα μάτια των επιστημόνων μέσω των επίμονων ερωτήσεών τους όπως συχνά αποκαλύπτεται το καλυμμένο με πέπλο πρόσωπο ή σώμα της γυναίκας. Η μεταφορά αυτή γίνεται ορατή όχι μόνο στη γραφή των επιστημονικών κειμένων αλλά και την εικονογράφησή τους, λειτουργεί δε ως συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον ιατρικό λόγο της περιόδου και τη νομιμοποίηση και αποδοχή του από τον κόσμο. Οι έμφυλες μεταφορές λειτουργούν επομένως σ ένα διττό επίπεδο. Από τη μια εισάγουν κοινωνικές προσδοκίες στις αναπαραστάσεις της φύσης και από την άλλη μέσω αυτή της εισαγωγής φυσικοποιούν πολιτισμικά πιστεύω και πρακτικές. Όπως θα ισχυριστεί αργότερα η Keller «το να βρούμε τα ίχνη των έμφυλων μεταφορών σ αυτή τη βιβλιογραφία [επιστημονική] μας παρείχε μια ιδανική περιοχή στην οποία με μια πιο εκτεταμένη ανάλυση μπορούμε να εκτιμήσουμε και ίσως να ξεδιαλύνουμε τις περίπλοκες γραμμές επιρροής και αλληλεπίδρασης ανάμεσα στις πολιτισμικές νόρμες, τις μεταφορές και την τεχνολογική ανάπτυξη.» 25 Η τρίτη προσέγγιση στα πλαίσια της προβληματικής του «φύλου και επιστήμης» ανάγει το φύλο σε κοινωνική κατασκευή και σε μια θεμελιακή κατηγορία για την οργάνωση των κοινωνικών σχέσεων και τη δομή της ταυτότητας. Προσανατολισμένο σ αυτή την κατεύθυνση το βιβλίο της Sandra Harding The Science Question in Feminism που εκδίδεται το 1986 θα σηματοδοτήσει τόσο την φεμινιστική θεωρία όσο και την φιλοσοφία της επιστήμης. Κεντρικός άξονας της μελέτης της Harding αποτελεί η μετάθεση του προβληματισμού για τη θέση των γυναικών στην επιστήμη στην ίδια τη δομή και τη λειτουργία της επιστήμης, θίγοντας ταυτόχρονα δυο παραδοσιακά και καίρια σημεία της δυτικής σκέψης. Πρόκειται από τη μια για την έννοια του «φυσικού» (natural) και από την άλλη γι' αυτήν της προοδευτικότητας του επιστημονικού ορθολογισμού. Το είδος της κριτικής στα δυο αυτά ζητήματα καλύπτει ένα ευρύ φάσμα από μεταρρυθμιστικές ως επαναστατικές θέσεις περνώντας από το αίτημα της ισοτιμίας των γυναικών στο χώρο της επιστήμης στο αίτημα της ανατροπής των σύγχρονων και δεδομένων εικόνων μας για την 24 Jordanova, Ludmilla Sexual Visions; Images of Gender and Science in Medicine between the Eighteen and Twentieth Centuries. Madison: University of Wisconsin Press 25 Keller, 1995, Gender and Science ο.π. 14

15 επιστήμη, την κοινωνία και την αλληλοσυσχέτισή τους, στο αίτημα της αλλαγής των θεμελιακών χαρακτηριστικών τόσο της επιστήμης όσο και της κοινωνίας που την παράγει. Σηματοδοτείται έτσι ουσιαστικά το πέρασμα από την γυναικεία ερώτηση στην επιστήμη στο ζήτημα της επιστήμης στο φεμινισμό, στο κατά πόσο δηλαδή είναι δυνατό να χρησιμοποιήσουμε τις επιστήμες όταν αυτές είναι τόσο έντονα καθορισμένες από ανδροκεντρικά και αστικά πρότυπα. Η επιστημολογική πρόταση της Harding συνοψίζεται στη θεωρεία που θα γίνει γνωστή ως «φεμινιστική επιστημολογική θέση» (feminist epistemological standpoint theory). Όπως υποστηρίζει η Harding η κοινωνική εμπειρία των γυναικών είναι τέτοια που τους παρέχει τη δυνατότητα μιας συνολικότερης και μη διαστρεβλωμένης γνώσης του κόσμου σε αντίθεση με τη μερική και προκατειλημμένη γνώση των ανδρών. Η διαφορετική αυτή προοπτική των γυναικών μέσα από τη συμμετοχή τους στο φεμινισμό μπορεί να σχηματοποιηθεί σε μια συγκεκριμένη θέση-οπτική επί του κόσμου. Πρόκειται περισσότερο για μια πολιτική και κοινωνική δέσμευση παρά για μια αυστηρά διανοητική άποψη, για ένα τρόπο προσέγγισης της φύσης και της κοινωνικής ζωής ηθικά και επιστημονικά προτιμότερης από την σύγχρονη ανδροκεντρική επιστήμη. «Αυτό το οποίο πράττουμε» θα ισχυριστεί η Harding, «σχηματοποιεί και εξαναγκάζει αυτό το οποίο μπορούμε να γνωρίσουμε.» 26 Η φράση αυτή μπορεί να ερμηνευτεί διπλά. Καταρχήν οι γυναίκες έχοντας μια κοινή εμπειρία και πρακτική όπως αυτή της αναπαραγωγής και της ανατροφής των παιδιών είναι σε θέση να σχηματοποιούν σ αυτή τη βάση τη γνώση τους για τον κόσμο. Από την άλλη κατέχοντας ήδη αυτή τη γνώση, μέσα από την πρακτική και τη δραστηριότητά τους στο γυναικείο κίνημα είναι σε θέση να μετασχηματίσουν αυτή τη γνώση σε επιστημολογικό εργαλείο. Οι παραπάνω τρεις κυρίαρχες αναλύσεις της έννοιας του φύλου θα σηματοδοτήσουν τις μελέτες της αλληλοσυσχέτισης φύλου και επιστήμης της δεκαετίας του 1980 και αρχών του Στο σημείο αυτό είναι σημαντικό να διαχωρίσει κανείς τις έρευνες που αναφέρονται στις γυναίκες επιστημόνισσες που ξεχάστηκαν από την ιστορία από εκείνες που εστιάζονται στο ρόλο του φύλου στην επιστήμη. Πρόκειται για δυο ερευνητικά προγράμματα με διαφορές που ανάμεσα στις 26 Harding, Sandra. 1987, Feminism and Methodology. Indiana: Indiana University Press σελ Για ένα πλήρη κατάλογο των δημοσιευμένων μελετών στο χώρο αυτό δες Keller, Evelyn Fox Gender and Science ο.π. 15

16 άλλες είναι και πολιτικές. 28 Η είσοδος περισσότερων γυναικών στον ακαδημαϊκό χώρο, ένα αίτημα που υποστηρίχθηκε με βάση ιστορικές μελέτες της πρώτης θεματικής, δεν θα μπορούσε να λύσει το πρόβλημα της ανδροκρατικής επιστήμης και της ενσωμάτωσης έμφυλων αξιών στην επιστημονική γνώση. Παρά τις διαφορές τους στη δεκαετία του 1980 μελέτες στα πλαίσια της δεύτερης θεματικής επωφελήθηκαν από και συνδέθηκαν με την πλούσια παραγωγή της πρώτης, σκοπεύοντας στην αλλαγή όχι μόνο των διακρίσεων της ακαδημαϊκής κοινότητας κατά των γυναικών αλλά και στην κριτική των επιστημονικών αξιών. Γ. Το φύλο ως κατηγορία στην ιστορική ανάλυση Το 1993 στο περιοδικό British Journal of the History of Science η Ludmilla Jordanova δημοσιεύει το «Gender and the Historiography of Science», ένα άρθρο το οποίο ουσιαστικά εισήγαγε με θεωρητικούς όρους στο χώρο της ιστορίας της επιστήμης το σύγχρονο προβληματισμό γύρω από τη χρήση του κοινωνικού φύλου ως κατηγορίας στην ιστορική ανάλυση. Καθηγήτρια τότε στο πανεπιστήμιο του York στο τμήμα Ιστορίας με ειδίκευση στην κοινωνική ιστορία της επιστήμης και ιατρικής για την περίοδο του 18ου και 19ου αι. στην Αγγλία, η Jordanova στρέφεται γύρω από δυο θεμελιώδη ερωτήματα: ποιος ο ρόλος του κοινωνικού φύλου στην ιστορία της επιστήμης αφενός και αφετέρου μέσα από ποιες διαδικασίες και θεωρητικά σχήματα δομήθηκε και νομιμοποιήθηκε η φυλετική διαφορά στο χώρο της επιστήμης. Την έννοια που η Jordanova δίνει στον όρο κοινωνικό φύλο τη δανείζεται από την αμερικανίδα ιστορικό Joan Scott. Ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του '80 η Scott με το άρθρο της «Gender: A Useful Category of Historical Analysis» 29 θέτει νέες θεωρητικές βάσεις για την επεξεργασία του όρου κοινωνικό φύλο. Αναγνωρίζει καταρχήν την ιστορικότητά του περιγράφοντας τη μετακίνηση από τη γραμματική έννοια του όρου στη χρήση του ως τρόπου αναφοράς και περιγραφής της κοινωνικής οργάνωσης των σχέσεων ανάμεσα στα φύλα. Ο διαχωρισμός αυτός δε στηρίζεται στη βιολογική διαφορά των φύλων ή δεν στηρίζεται μόνο σ αυτήν αλλά πρόκειται για μια θεμελιώδη κοινωνική διεργασία. Επομένως η χρήση του όρου κοινωνικό φύλο 28 Jordanova, Ludmilla Gender and the Historiography of Science British Journal for the History of Science, 26: , σ Scott, Joan Gender: A Useful Category of Historical Analysis American Historical Review 91:

17 υποδηλώνει για τη Scott την απόρριψη αυτού ακριβώς του βιολογικού ντετερμινισμού που ενυπάρχει στους όρους «φύλο» και «έμφυλη διαφορά». Ο ορισμός των φύλων κατά τη Scott δεν είναι μια διαδικασία αμετάβλητη στο χρόνο αλλά αντίθετα οι κατηγορίες «άνδρας» και «γυναίκα» είναι ταυτόχρονα κενές και υπερπλήρεις νοήματος, καθώς στερούνται ενός έσχατου νοήματος αφού αυτό καθορίζεται κάθε φορά εντός ενός ιστορικού πλαισίου και ακόμη και όταν μοιάζουν πλήρεις εξακολουθούν να περιέχουν εναλλακτικούς και αποσιωποιημένους ορισμούς. Κάνοντας μια εκλεκτική και ιδιότυπη χρήση των απόψεων των γάλλων μεταδομιστών η Scott αναδεικνύει την ανάγκη άρνησης του αμετάβλητου στον καθορισμό των φύλων και της ιεραρχικής τους δομής αλλά και την αποδόμηση των όρων της έμφυλης διαφοράς. Ως κατηγορία ιστορικής ανάλυσης η Scott ορίζει το κοινωνικό φύλο μέσα από δυο αλληλένδετες εκδοχές που εμπεριέχει: από τη μία «το κοινωνικό φύλο αποτελεί συγκροτητικό στοιχείο των κοινωνικών σχέσεων που στηρίζονται σε αντιληπτικές διαφορές ανάμεσα στα φύλα» και από την άλλη «το κοινωνικό φύλο είναι πρωταρχικός τρόπος για τη σήμανση σχέσεων εξουσίας» 30. Ο ορισμός αυτός πυροδοτεί τις θεωρητικές αναζητήσεις της Jordanova στο χώρο της ιστορίας της επιστήμης. Στη δική της ανάλυση το κοινωνικό φύλο δεν ταυτίζεται με το βιολογικό, δε μιλά για ξεχωριστές οντότητες και σίγουρα δεν είναι ένας άλλος τρόπος για να μιλήσει κανείς για τις γυναίκες. Αντίθετα, εκφράζει κοινωνικές διαφορές, είναι ένας τρόπος σχηματοποίησης της εμπειρίας και αναπαράστασης ιδεών, είναι ένα σύνολο ιδιοτήτων που σχετίζονται με τις δύο όψεις της ανθρώπινης φύσης. Απηχεί και αναπαριστά το περίπλοκο φαινόμενο της πολλαπλότητα των σχέσεων αρσενικού-θηλυκού, σχέσεων που υπόκεινται σε αλλαγές στη διάρκεια της ιστορικής πορείας. Ουσιαστικά ενέχει τέσσερις εννοιολογικές συνιστώσες: είναι ο όρος που οργανώνει την έμφυλη διαφορά σε δομές του παρελθόντος αλλά συγχρόνως αναφέρεται και στις τρέχουσες δομές, λειτουργεί ως όρος ανάλυσης πολιτισμικών δομών και τέλος αποτελεί μια σύγχρονη έννοια για την ερμηνεία των φαινομένων του παρελθόντος. Για την Jordanova το κοινωνικό φύλο σχετίζεται διπλά με την επιστημονική γνώση καθώς αυτή εμπεριέχει έμφυλες προϋποθέσεις και ταυτόχρονα έχοντας εν δυνάμει το σκοπό να εξηγήσει τη φύση μεσολαβείτε από τις έμφυλες σχέσεις. Για την κατανόηση αυτής της θέσης είναι απαραίτητη η εξέταση του ρόλου της μεταφοράς 30 Scott, ο.π. σ

18 και της αναπαράστασης στη συγκρότηση και τη νομιμοποίηση της έμφυλης διαφοράς στο χώρο της επιστήμης. Η μεταφορά ανάμεσα στη φύση και τη γυναίκα, η σύνδεση της θηλυκότητας με το συναίσθημα και όχι τη λογική καθώς και αυτή της ανδρικότητας με τη δύναμη και την εξουσία που ενέχουν μεταφορική έννοια, φαίνεται να έπαιξαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση της σύγχρονης επιστήμης κατά την περίοδο της επιστημονικής επανάστασης. Παράλληλα, οι αναπαραστάσεις ιδεών και εικόνων μέσα από την προσωποποίηση και το συμβολισμό αποκαλύπτουν ότι τόσο η θηλυκότητα όσο και η ανδρικότητα μέσα από κοινωνικές και πολιτιστικές πρακτικές γίνονται αναπόσπαστο κομμάτι του τρόπου σκέψης και δράσης των ανθρώπων. Έτσι αναπαράσταση και μεταφορά δεν αποτελούν περιγραφικές συνιστώσες του κοινωνικού φύλου αλλά είναι μέρος της δομής του. Η Jordanova μελετά το κοινωνικό φύλο ως ιστορικό φαινόμενο που μεταβάλλεται μέσα στο χρόνο και εξαρτάται από το πλαίσιο στο οποίο αναφέρεται. Είναι η ίδια έννοια του πλαισίου που συναντάμε στην Scott και αφορά το σύνολο των κοινωνικών, πολιτισμικών και ιστορικών συνθηκών που καθορίζουν και σχηματοποιούν τις έμφυλες διαφορές σε κάθε ιστορική περίοδο. Είναι κάτι πολύ περισσότερο από την περιγραφή επιστημονικών κοινοτήτων ή την παράθεση βιογραφιών. Εμπεριέχει μια αναλυτική δυναμική για την κατανόηση της αλληλεξάρτησης που υπάρχει ανάμεσα στην γνωστική και κοινωνική πλευρά της επιστήμης καθώς επίσης και στις σχέσεις ανάμεσα στην επιστήμη και την κοινωνία. Άλλωστε αυτή η έννοια του πλαισίου οδηγεί την Jordanova ν αποδεχτεί την «πανοραμική» ιστορία ως ικανοποιητική, την ιστορία δηλαδή που καλύπτει είτε ευρείες ιστορικές περιόδους, είτε εκτείνεται σε μεγάλους γεωγραφικούς χώρους είτε τέλος ασχολείται με την ιστορία των ιδεών. Αν και αυτοί οι τρόποι προσέγγισης μοιάζουν ξεπερασμένοι καθώς επιτρέπουν αναχρονισμούς και γενικεύσεις ωστόσο οι συγκριτικές μελέτες που λαμβάνουν υπόψη τους τοπικές ιδιαιτερότητες, αναδεικνύουν το διαφορετικό κάθε φορά πλαίσιο στο οποίο αυτές εκτυλίσσονται και αναγνωρίζουν την ιστορικότητα της έννοιας του κοινωνικού φύλου, μπορεί να είναι κάποιες φορές επαρκείς. Δ. Το φύλο χωρίς επιθετικό προσδιορισμό 18

19 Για τις φεμινίστριες που ανέλυσαν το φύλο ως κοινωνική κατασκευή, η διάκριση βιολογικού και κοινωνικού φύλου (sex/gender) λειτούργησε ως ένα ισχυρό εργαλείο για την απόρριψη του βιολογικού ντετερμινισμού. Σε όσες φεμινίστριες όμως επηρεάστηκαν από το μεταδομισμό η διάκριση αυτή φάνηκε ως ένας άλλος τρόπος ενίσχυσης της διάκρισης ανάμεσα στη φύση και τον πολιτισμό που οι ίδιες προσπαθούσαν να υπονομεύσουν. Στη δεκαετία του 1990 φεμινίστριες επηρεασμένες από τις μεταδομιστικές θεωρίες προσπάθησαν να καταδείξουν ότι το βιολογικό φύλo (sex) είναι εξίσου κοινωνικά κατασκευασμένο με το κοινωνικό φύλο (gender), αυτό που οι φεμινίστριες της προηγούμενης δεκαετίας όρισαν με τόση οξυδέρκεια. Αναλύσεις αυτής της εποχής αντιμετώπισαν το σώμα και το βιολογικό φύλο ως εξίσου ιστορικό και κοινωνικό φαινόμενο μ αυτό του κοινωνικού φύλου. Σημαντικό δείγμα της φεμινιστικής θεωρίας της εποχής αποτελεί το βιβλίο της Judith Butler Gender Trouble που δημοσιεύεται το Επηρεασμένη από τη φιλοσοφία του Jacques Derrida η Butler αναπτύσσει τη θεωρία της επιτελεστικότητας του φύλου (gender performativity) σύμφωνα με την οποία το έμφυλο σώμα δεν έχει οντολογικό καθεστώς έξω από τις διάφορες πράξεις και χειρονομίες που καθιστούν την πραγματικότητά του. 31 Ο ισχυρισμός αυτός πυροδοτεί ένα γόνιμο και συχνά έντονο διάλογο πάνω στην υλικότητα του σώματος και τους τρόπους που η μη κανονιστικές σεξουαλικές πρακτικές αναταράσσουν τη σταθερότητα του φύλου ως αναλυτικής κατηγορίας έτσι όπως τέθηκε από την προηγούμενη γενιά των φεμινιστριών. Ταυτόχρονα αποσταθεροποιεί τη φεμινιστική πολιτική των προηγούμενων δεκαετιών η οποία στηρίζονταν στη σταθερή έννοια του φύλου ως κοινωνικής κατασκευής ενός ήδη δοσμένου από τη φύση σώματος. Σημαντική εκπρόσωπος αυτής της τάσης στο χώρο της ιστορίας της επιστήμης είναι η Donna Haraway. Ξαναγράφοντας την ιστορία της βιολογίας των πρωτευόντων (primatology) του 20 ου αιώνα στο βιβλίο της Primary Visions (1989) η Haraway αποδεικνύει ότι ό,τι θεωρείται ως φύση και θηλυκό στο επιστημονικό αυτό πεδίο αποτελεί πολιτισμικά και ιστορικά συγκεκριμένο και προσδιορισμένο. Όπως υποστηρίζει, η κοινωνική κατηγορία του φύλου εξαρτάται από την ιστορικοποίηση των εννοιών του βιολογικού φύλου, της σάρκας, του σώματος, της βιολογίας και της 31 Για μια παρουσίαση της θεωρίας της Butler στα ελληνικά δες Μαρνελάκης, Γιώργος «Μεταλλαγές των Ιδεών για την Έννοια του Φύλου» στο Βαίου Ντίνα. κ.α. Ειδικά Θέματα Φύλου και Χώρου, Σημειώσεις Μαθήματος. σσ Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. 19

20 φύσης. 32 Ταυτόχρονα, θεωρίες για τις κοινωνίες ανθρώπων και ζώων βασισμένες στο φύλο και την αναπαραγωγή έπαιξαν ισχυρό ρόλο στην νομιμοποίηση της φυσικής αναγκαιότητας των σχέσεων βίας, ιεραρχίας και ανταγωνισμού. Η αποδόμηση της διάκρισης ανάμεσα στο βιολογικό και κοινωνικό φύλο μέσω της κριτικής κυρίως της βιολογίας αποτέλεσε τον κεντρικό στόχο του βιβλίου της Haraway. Στα χρόνια που ακολούθησαν και ιδωμένη μέσα από μια τέτοια οπτική η ιστορική έρευνα στο χώρο της επιστήμης αποδομώντας όχι μόνο τη διάκριση ανάμεσα σε βιολογικό και κοινωνικό φύλο αλλά αποσταθεροποιώντας κάθετες διακρίσεις ανάμεσα στην επιστήμη και την τεχνολογία, είτε τη θεωρία και το πείραμα παρήγαγε μια σειρά σημαντικών μελετών που άλλαξαν τόσο την εικόνα της επιστήμης όσο και αυτή της σχέσης της με το φύλο. Είναι σημαντικό ότι ο φεμινιστικός λόγος και η κριτική που άσκησε στην επιστημονική πρακτική και γνώση διευρύνθηκε σε τομείς όπως η φιλοσοφία και κοινωνιολογία της επιστήμης ενώ σήμερα δεν νοούνται σπουδές στην επιστήμη και τεχνολογία χωρίς την εκπαίδευση σε σπουδές φύλου. Κλείνοντας αυτή την εισαγωγή θα ήθελα να επισημάνω ότι για την κατανόηση της πολλαπλότητας των θεωρητικών οπτικών της δεκαετίας που διανύουμε το βιβλίο της Schiebinger δεν είναι μόνο σημαντικό αλλά και απολύτως απαραίτητο καθώς ενσωματώνει τις κυρίαρχες ιστοριογραφικές προσεγγίσεις της εποχής του και ταυτόχρονα οδηγεί στην ανατροπή τους αποδεικνύοντας τα όρια τους. 32 Harraway, Donna Primate Visions: Gender, Race and nature in the World of Modern Science, σ. 12, Routledge. 20

Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία. Μαρία Ρεντετζή. δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι

Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία. Μαρία Ρεντετζή. δικαιώματα μ αυτά των ανδρών συναδέλφων τους στην ακαδημαϊκή ιεραρχία. Οι Το Φύλο στην Επιστήμη και Τεχνολογία Μαρία Ρεντετζή Συγκεκριμένες πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στις αρχές της δεκαετίας του 1970 παρακίνησαν φεμινίστριες σε πολλά από τα πανεπιστήμια των Ηνωμένων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο.

Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Πρόλογος: Κογκίδου ήµητρα Στο: αράκη Ελένη (2007) Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο. Εκπαιδευτική Ηγεσία και Φύλο. Τα τελευταία χρόνια βρισκόµαστε µπροστά σε µια βαθµιαία αποδόµηση της ανδροκρατικής έννοιας της ηγεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Kantzara, V. (2006) Patriarchy στο Fitzpatrick T., et al. (eds.) International Encyclopedia of Social Policy, London: Routledge (σελ.

Kantzara, V. (2006) Patriarchy στο Fitzpatrick T., et al. (eds.) International Encyclopedia of Social Policy, London: Routledge (σελ. Kantzara, V. (2006) Patriarchy στο Fitzpatrick T., et al. (eds.) International Encyclopedia of Social Policy, London: Routledge (σελ. 6) Πατριαρχία 1 Η λέξη πατριαρχία, προέρχεται από την ελληνική γλώσσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΟΡΩΝ Σκοπός του έργου Σκοπός του έργου είναι: 1. η δημιουργία μιας on line εφαρμογής διαχείρισης ενός επιστημονικού λεξικού κοινωνικών όρων 2. η παραγωγή ενός ικανοποιητικού

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της Ιστοριογραφίας

Ιστορία της Ιστοριογραφίας Ιστορία της Ιστοριογραφίας Τμήμα Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 2) Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ Πολυμέρης Βόγλης Παραδοσιακή ιστοριογραφία Εδραιώνεται τον 19 ο αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ,

ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ 1987-99 1999-02 6 ΥΕΣ, 1 2002-03 6 ΥΕΣ, ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EΝΙΑΙΟΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΥΕΣ (ανά κατεύθυνση) Για τους εισαχθέντες 1987-99 και για τους εισαχθέντες 1999-02 απαιτούνται τουλάχιστον 6 ΥΕΣ, εκ των οποίων, 1 τουλάχιστον από κάθε

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

II29 Θεωρία της Ιστορίας

II29 Θεωρία της Ιστορίας II29 Θεωρία της Ιστορίας Ενότητα 15: Αντώνης Λιάκος Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας Τί κοινό έχουν; 2 Το παρόν στο παρελθόν 1 Raphael Samuel, Theatres of memory. Past and Present in contemporary

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies)

Social Media World 26/6/2014. Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) Social Media World 26/6/2014 Προσεγγίσεις της τεχνολογίας από τη σκοπιά των σπουδών Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS Studies) 1.Τι είναι τα STS; Σπουδές Επιστήμης, Τεχνολογίας, Κοινωνίας (STS) προσεγγίζουν

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων

Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Η λειτουργία της εκπαίδευσης στην κοινωνικοποίηση των ατόμων για το ρόλο των φύλων Μάριος Βρυωνίδης 5ο Εκπαιδευτικό Συνέδριο ΟΕΛΜΕΚ - ΠΟΕΔ ΟΛΤΕΚ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ «Φύλο και Εκπαίδευση : Μια εξίσωση ισότητας» Σάββατο

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού

Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Κοινωνιολογία του Πολιτισμού Ενότητα 2: Κοινωνιολογία - πολιτισμός - κουλτούρα. Επίκ. Καθηγητής: Νίκος Φωτόπουλος e-mail: nfotopoulos@uowm.gr Τηλ. Επικοινωνίας: 23850-55150

Διαβάστε περισσότερα

ΣΟΥΝ ΤΣΟΥ. Οι διακεκριμένοι καθηγητές Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς και Κωνσταντίνος. Δελτίο Τύπου. Εκδόσεις: Διαθέσιμο από:

ΣΟΥΝ ΤΣΟΥ. Οι διακεκριμένοι καθηγητές Στρατηγικής Αθανάσιος Πλατιάς και Κωνσταντίνος. Δελτίο Τύπου. Εκδόσεις: Διαθέσιμο από: ΣΟΥΝ ΤΣΟΥ Πολεμική Στρατηγική Κείμενα: Αθανάσιος Πλατιάς, Κωνσταντίνος Κολιόπουλος ISBN: 978-960-531-342-5 Τιμή: 18,02 ευρώ Σελίδες: 280 Σχήμα: 17 x 24 Γλώσσα: Ελληνικά, Ημερομηνία κυκλοφορίας: 2015 Εκδόσεις:

Διαβάστε περισσότερα

Φύλο και φυσικές επιστήμες: έμφυλα στερεότυπα και εκπαιδευτικές στρατηγικές υπονόμευσής τους 1. Μαρία Ρεντετζή. mrentetz@vt.edu

Φύλο και φυσικές επιστήμες: έμφυλα στερεότυπα και εκπαιδευτικές στρατηγικές υπονόμευσής τους 1. Μαρία Ρεντετζή. mrentetz@vt.edu Φύλο και φυσικές επιστήμες: έμφυλα στερεότυπα και εκπαιδευτικές στρατηγικές υπονόμευσής τους 1 Μαρία Ρεντετζή mrentetz@vt.edu Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, Σχολή Εφαρμοσμένων Μαθηματικών και Φυσικών Επιστημών,

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΛΟΓΙΚΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ..................................... 13 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΧΗΜΑΤΩΝ................................... 14 ΠΡΟΛΟΓΟΣ............................................. 15 ΜΕΡΟΣ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr

ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ. Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΕΙΦΟΡΟ ΓΕΩΡΓΙΑ Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Παν/μιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Ενδογενής ανάπτυξη αξιοποίηση των τοπικών πόρων τοπικός προσδιορισμός των αναπτυξιακών προοπτικών - στόχων τοπικός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΝΙΑΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΚΟΠΟΣ Το διδακτορικό πρόγραμμα στην Ειδική και Ενιαία Εκπαίδευση αποσκοπεί στην εμβάθυνση και κριτική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΠΟΙΟΤΙΚΩΝ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Τομέας Έρευνας ΚΕΘΕΑ Η ποιοτική έρευνα επιχειρεί να περιγράψει, αναλύσει, κατανοήσει, ερμηνεύσει κοινωνικά φαινόμενα, έννοιες ή συμπεριφορές επιχειρεί να απαντήσει το γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

ΩΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ-ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ (BIOGRAPHICAL INTERPRETATIVE)

ΩΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ-ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ (BIOGRAPHICAL INTERPRETATIVE) ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΗ-ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΣ (BIOGRAPHICAL INTERPRETATIVE) ΕΛΛΗ ΙΩΑΝΝΙΔΗ ΚΑΠΟΛΟΥ ΔΡ. ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΡΙΑ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΤΙΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD

Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Η σχέση Ιστορίας και Φιλοσοφίας των Επιστημών με την Εκπαίδευση στις Φυσικές Επιστήμες Κωνσταντίνα Στεφανίδου, PhD Εργαστήριο Διδακτικής, Επιστημολογίας Φυσικών Επιστημών και Εκπαιδευτικής Τεχνολογίας,

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους

Αιτιολογική έκθεση. µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει στον εκδοτικό χώρο και στους Αιτιολογική έκθεση Η Επιτροπή Κρατικών Bραβείων Λογοτεχνικής Μετάφρασης εργάστηκε για τα βραβεία του 2013, όπως και την προηγούµενη χρονιά, έχοντας επίγνωση α. των µεγάλων δυσκολιών που η κρίση έχει δηµιουργήσει

Διαβάστε περισσότερα

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Οργανώνοντας την έρευνα ΒΑΣΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΟΝΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Προκαταρκτική έρευνα Διερευνήστε πριν απ όλα την περιοχή μέσα στην οποία μπορεί να βρεθεί ένα ερευνητικό ερώτημα. Τυπικές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Τίτλος μαθήματος ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΜΟΥΣΕΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ ΤΥΠΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Επιλογής / Ενότητα Τεχνών (ΤΕ) ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ: ΕΙΡΗΝΗ ΝΑΚΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΚΤ1121 ΜΟΝΑΔΕΣ ECTS:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ

Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ 1 Η ΘΕΜΕΛΙΩΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΣΤΗΝ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ: ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΔΟΧΕΣ Η ποιοτική έρευνα έχει επιχειρηθεί να ορισθεί με αρκετούς και διαφορετικούς τρόπους εξαιτίας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΕΙΣ ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Το φύλο δεν είναι ένα απλό γεγονός

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνές συνέδριο για την έρευνα και την εκπαίδευση γύρω από τη γυναίκα

Διεθνές συνέδριο για την έρευνα και την εκπαίδευση γύρω από τη γυναίκα Επ. fcoiv. Ερ., Gr. R. So. Re. 1983 Διεθνές συνέδριο για την έρευνα και την εκπαίδευση γύρω από τη γυναίκα Λάουρα Μαράτου-Αλιπράντη* Το πρώτο διεθνές συνέδριο για την «Έρευνα και εκπαίδευση γύρω από τη

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr

Πληροφορίες και υλικό του μαθήματος είναι διαθέσιμα ηλεκτρονικά στην πλατφόρμα eclass.uth.gr Τίτλος Μαθήματος: Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κωδικός μαθήματος: SEAB109 (3Ω/Υ) Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο σπουδών: 3o και 4 ο Μονάδες ECTS: 6 Διδάσκων: Γιάννης Πεχτελίδης e mail: pechtelidis@uth.gr

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015

Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Εκπαίδευση Ενηλίκων: Εμπειρίες και Δράσεις ΑΘΗΝΑ, Δευτέρα 12 Οκτωβρίου 2015 Μάθηση και γνώση: μια συνεχής και καθοριστική αλληλοεπίδραση Αντώνης Λιοναράκης Στην παρουσίαση που θα ακολουθήσει θα μιλήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ

ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΩΝ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΩΝ Η έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων συνοδεύει σχεδόν πάντα την αίτηση για την είσοδο σε οποιοδήποτε πρόγραμμα μεταπτυχιακών σπουδών. Την έκθεση ακαδημαϊκών ενδιαφερόντων

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012

ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 ΟΜΙΛΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΟΚΕ ΕΛΛΑΔΑΣ, κ. Χρήστου ΠΟΛΥΖΩΓΟΠΟΥΛΟΥ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ TRESMED 4 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 10-11/9/2012 Αγαπητοί συνάδελφοι, κυρίες και κύριοι, Σας ευχαριστώ όλους που ήρθατε στη χώρα μας και

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη

Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Γεωργικές Εφαρμογές και Εκπαίδευση για την Αειφόρο Αγροτική Ανάπτυξη Α. Κουτσούρης Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών koutsouris@aua.gr Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Tο ανθρώπινο στοιχείο είναι μοναδικής σημασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Η ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙςΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Η ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙςΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: Η ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ ΤΗΣ ΟΠΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΦΥΛΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙςΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Γκασούκα Μαρία Επίκουρη Καθηγήτρια Φύλου και Λαογραφίας Πανεπιστήμιο Αιγαίου Παράγοντες που συντελούν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ»

Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΘΕΑΤΡΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ «ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΖΟΥΣΑ ΜΑΘΗΣΗ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ» Ειρηάννα Δραγώνα Θεατροπαιδαγωγός- Εμψυχώτρια Θεάτρου [ Το κείμενο βασίστηκε στις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΠΛΑΙΣΙΟΥ ΠΡΟΣΟΝΤΩΝ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Η ανάπτυξη του

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ

ΔΕΠΠΣ. ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ ΔΕΠΠΣ ΔΕΠΠΣ και ΝΕΑ ΒΙΒΛΙΑ Διαθεματικό Ενιαίο Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών ΔΕΠΠΣ Φ.Ε.Κ., 303/13-03-03, τεύχος Β Φ.Ε.Κ., 304/13-03-03, τεύχος Β Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην σύνταξη των ΔΕΠΠΣ Γενικότερες ανάγκες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 3 ΙΟΥΛΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η πρώτη λέξη του

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα

Περίληψη μορφή δομή χαρακτηριστικά της γραφής αυτοαναφορικό παράδειγμα Περίληψη Το παρόν πόνημα είναι ένας οδηγός συγγραφής ερευνητικών εργασιών (project) και απευθύνεται στους μαθητές της Α και Β Λυκείου. Είναι προϊόν βιβλιογραφικής έρευνας και εξηγεί την μορφή και την δομή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ (ψυχοκοινωνική προσέγγιση) συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ Στο βιβλίο με τίτλο ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ, η συγγραφέας Γιάννα Φιλάου καταγράφει και αναλύει τις ανθρώπινες

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική αντίληψη. Μετά?..

Οπτική αντίληψη. Μετά?.. Οπτική αντίληψη Πρωτογενής ερεθισµός (φυσικό φαινόµενο) Μεταφορά µηνύµατος στον εγκέφαλο (ψυχολογική αντίδραση) Μετατροπή ερεθίσµατος σε έννοια Μετά?.. ΓΙΑ ΝΑ ΚΑΤΑΝΟΗΣΟΥΜΕ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΝΑΛΟΓΙΣΤΟΥΜΕ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007

Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ2006-07 Σ Ε ΛΑΡΙΣΑΣ Προγραµµατισµός από Ιανουάριο 2007 έως Ιούνιο 2007 β επίπεδο Επιστηµονικός Γραµµατισµός Υπεύθυνος καθηγητής: Αβραάµ Κοέν Θέµα - άξονες ανάπτυξης Στοχοθεσία

Διαβάστε περισσότερα

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες

Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Προσδοκώμενα αποτελέσματα: Στη διάρκεια του μαθήματος οι φοιτητές/τριες Μουσεία και Εκπαίδευση (υποχρεωτικό 3,4 εξ.) Περιγραφή του μαθήματος - στόχοι: Το μάθημα εξετάζει τις κοινωνικές, πολιτισμικές και ιστορικές διαστάσεις της ανάπτυξης του θεσμού του μουσείου και η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΤΟΠΙΚΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Δ. ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΩΝ-ΜΕΝΕΜΕΝΗΣ Απρίλιος 2012 Ανάλυση της Τοπικής Αγοράς Εργασίας 1. Περιγραφή των βασικών χαρακτηριστικών της περιοχής παρέμβασης στην οποία θα εφαρμοστεί

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης

Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Η οικολογία μάθησης για τους υπολογιστές ΙII: Η δική σας οικολογία μάθησης Παλαιγεωργίου Γιώργος Τμήμα Μηχανικών Η/Υ, Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Ιανουάριος 2011 Ψυχομετρία Η κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ

ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΚΑΙ ΥΛΟΠΟΙΗΣΗ ΜΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΜΑΝΟΥΣΟΣ ΕΜΜ. ΚΑΜΠΟΥΡΗΣ, ΒΙΟΛΟΓΟΣ, PhD ΙΑΤΡΙΚHΣ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η επιστημονική έρευνα στηρίζεται αποκλειστικά στη συστηματική μελέτη της εμπειρικής

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr Εισαγωγή Έρευνα Stedima: Ισότητα και Ισορροπία στην εργασιακή και προσωπική ζωή των ανωτάτων στελεχών Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΡΘΡΟΥ ΜΕ ΘΕΜΑ: ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΟ ΦΩΣ ΚΑΙ ΤΗΝ ΟΡΑΣΗ. Το άρθρο αυτό έχει ως σκοπό την παράθεση των αποτελεσμάτων πάνω σε μια έρευνα με τίτλο, οι ιδέες των παιδιών σχετικά με το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3

ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 ΕΝΤΥΠΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 3 Όνομα Εκπαιδευτικού: Νικολάου Χριστιάνα Σχολείο: Περιφερειακό Δημοτικό Σχολείο Τίμης Τάξη: Α Ζήτημα της Αειφόρου Περιβαλλοντικής Εκπαιδευτικής Πολιτικής του σχολείου: Οι καταναλωτικές

Διαβάστε περισσότερα

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής

Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Μια καινοτομική διδακτική πρόταση για την τριβή, δομημένη σε στοιχεία από την Ιστορία της τριβής Κ. Φραγκάκης, Εκπαιδευτικός ΔΕ Δ. Κολιόπουλος, Καθηγητής ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών Συνοπτική περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία. Γεώργιος Πετάσης. Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Μάθημα 1 ο : Εισαγωγή στην γλωσσική τεχνολογία Γεώργιος Πετάσης Ακαδημαϊκό Έτος: 2012 2013 ΤMHMA MHXANIKΩΝ Η/Υ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ, Πανεπιστήμιο Πατρών, 2012 2013 Τι είναι η γλωσσική τεχνολογία;

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1

Θέματα Συνάντησης. Υποστηρικτικό Υλικό Συνάντησης 1 ΤΡΙΤΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΟΜΑΔΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΔΙΚΤΥΟΥ «ΕΛΕΝΗ ΣΚΟΥΡΑ» για την «Ενίσχυση της Συμμετοχής των Γυναικών που ανήκουν σε ευπαθείς κοινωνικά ομάδες» στις Θέματα Συνάντησης Ολοκλήρωση προτάσεων για την

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα.

Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Βασικές αρχές του αντι θετικιστικού κινήματος. Τα άτομα έχουν πρόθεση και δημιουργικότητα στη δράση τους, δρουν εσκεμμένα και κατασκευάζουν νοήματα. Τα άτομα κατασκευάζουν με ενεργό τρόπο τον κοινωνικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 1 Εισαγωγή, ορισμός και ιστορία της Γνωστικής Ψυχολογίας Πέτρος Ρούσσος Μερικά διαδικαστικά http://users.uoa.gr/~roussosp/gr/index.htm http://eclass.uoa.gr/courses/ppp146/

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή. Μάθημα 1ο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ PSY 301 Φιορεντίνα Πουλλή 1 ΚΥΡΙΩΣ ΒΙΒΛΙΟ Τίτλος : Κοινωνική Ψυχολογία: Εισαγωγή στη μελέτη της κοινωνικής συμπεριφοράς Συγγραφέας : Κοκκινάκη, Φ. 2 Μάθημα 1 ον -Δομή Μαθήματος Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Ευριπιδου Πολυκαρπος Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2014 θεμα: Ιστορικη Εξελιξη Αγωγης και Προαγωγης Υγειας. Η προαγωγη υγειας είναι συνδεδεμενη με τις αλλαγες που

Διαβάστε περισσότερα

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες.

ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. ιαπολιτισµική κοινωνική ψυχολογία Στόχος µαθήµατος: η κατάδειξη του ρόλου που παίζει ο πολιτισµός στις κοινονικο-ψυχολογικές διαδικασίες. Αξιολόγηση µαθήµατος: γραπτές εξετάσεις. ιαπολιτισµική κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών

Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Μεθοδολογία Έρευνας Κοινωνικών Επιστημών Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Ποιός είναι ο σκοπός του μαθήματος μας? Στο τέλος του σημερινού μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση αποτελεσμάτων της πανελλαδικής ποσοτικής έρευνας VPRC Φεβρουάριος 2007 13106 / Διάγραμμα 1 Γενικοί

Διαβάστε περισσότερα

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr

Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ερασιτεχνικής Αστρονομίας Δημόσια Ελληνική Αστρονομική Εγκυκλοπαίδεια www.astronomia.gr Ανδρέας Παπαλάμπρου Παναγιώτης Αντωνόπουλος Κωνσταντίνος-Νεκτάριος Γουργουλιάτος Νικόλας-Ρικάρδο Καβαλιέρο Αστρονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν

Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν 2 Στο Δημήτρη και στο Χάρη που με στηρίζουν Στους φοιτητές μου που αποτελούν την πηγή και το κίνητρο για: «συνεχή βελτίωση» «συνεχή μάθηση» «συνεχή ανανέωση» και προβληματισμό 3 ανάπτυξη, αξιολόγηση

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

DPSDbeyond: The font Σκέψεις, παρατηρήσεις, συμπεράσματα

DPSDbeyond: The font Σκέψεις, παρατηρήσεις, συμπεράσματα DPSDbeyond: The font Σκέψεις, παρατηρήσεις, συμπεράσματα Η διαδικασία που ακολουθήθηκε στο ολιγόωρο workshop εκείνου του Σαββάτου (12/11/2011) είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία 59 σχεδίων, ένα (ή και περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία. Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307. Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth.

Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία. Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307. Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth. Τίτλος Μαθήματος: Εισαγωγή στην παιδική λογοτεχνία Κωδικός Μαθήματος: ΓΛ0307 Διδάσκων: Διδάσκουσα: Τσιλιμένη Τασούλα, tsilimeni@uth.gr Είδος Μαθήματος: Υποχρεωτικό Εξάμηνο: 1 ο και 2 ο Μονάδες ECTS: 6

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα