ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ. Η λογοτεχνία στη δεκαετία Συγγραφή. Αγγέλα Καστρινάκη. Κριτικός αναγνώστης. Κέλη Δασκαλά. Συντελεστές έκδοσης

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ. Η λογοτεχνία στη δεκαετία 1940-1950. Συγγραφή. Αγγέλα Καστρινάκη. Κριτικός αναγνώστης. Κέλη Δασκαλά. Συντελεστές έκδοσης"

Transcript

1

2 ΑΓΓΕΛΑ ΚΑΣΤΡΙΝΑΚΗ Η λογοτεχνία στη δεκαετία Συγγραφή Αγγέλα Καστρινάκη Κριτικός αναγνώστης Κέλη Δασκαλά Συντελεστές έκδοσης Γλωσσική επιμέλεια: Πέρσα Αποστολή Τεχνική επεξεργασία: Πάνος Μιαούλης ISBN: Copyright ΣΕΑΒ, 2015 Το παρόν έργο αδειοδοτείται υπό τους όρους της άδειας Creative Commons Αναφορά Δημιουργού - Μη Εμπορική Χρήση - Παρόμοια Διανομή 3.0. Για να δείτε ένα αντίγραφο της άδειας αυτής επισκεφτείτε τον ιστότοπο https://creativecommons.org/licenses/by-nc-sa/3.0/gr/ Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Ηρώων Πολυτεχνείου 9, Ζωγράφου

3 Μνήμη Αλέξανδρου Αργυρίου

4

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος...1 Εισαγωγή...3 Μέρος Πρώτο: Κατοχή...6 Κεφάλαιο Ο πόλεμος καλλιτεχνική πανστρατιά...6 Κεφάλαιο Η ήττα Η ήττα, η «φυγή» και η αναπάντεχη αίγλη της λογοτεχνίας «Το πνεύμα ξαναβρίσκει τον εαυτό του» Ένα μικρό δείγμα και κάποιες παρατηρήσεις Η «ράθυμη» λογοκρισία...13 Κεφάλαιο Θέματα και ρεύματα Φυγή στη γαλήνη, στον έρωτα, στην παιδική ηλικία η αξία της μοναξιάς. Το ρεύμα της «λυρικής πεζογραφίας» Το σύμβολο του ήλιου και το ιδανικό Νησί Η «άδολη» τέχνη Η παραδοχή της ήττας, ο ανθρωπισμός και ο διεθνισμός...24 Κεφάλαιο Oι σχέσεις με τους αντιπάλους Μια ιδιότυπη συνομιλία Μια συνεργασία: το Κουαδρίβιο και ο Εικοστός Αιών Η δίκη των τόνων...29 Κεφάλαιο Απόπειρα ερμηνείας Συμπτώματα της ήττας Διττές συμπεριφορές Το «κέφι» Η κανονικότητα Αντίστιξη: στη Μέση Ανατολή...36 Κεφάλαιο Ανάκαμψη και Αντίσταση Ένας λογοτεχνικός εμφύλιος μέσα στην Κατοχή Το κλίμα αλλάζει Η κηδεία του Παλαμά Ένα καινούριο περιοδικό: Καλλιτεχνικά Νέα Αλλαγές και αναθεωρήσεις Η Δοκιμασία, ένα χαμόγελο γεμάτο μέλλον και σημαίες Η Πριγκηπέσα Ιζαμπώ περιλαμβάνει τώρα και Σλάβους συμμάχους Και η Αιολική γη αποκτά ηρωικούς λαθρέμπορους Βασίλης ο Αρβανίτης και Ο Κοτζάμπασης του Καστρόπυργου αναθεωρημένοι Τα σύγχρονα δεινά Το Γυρί, η λαϊκή γειτονιά Ο Μπολιβάρ, μονάχος ή πατριώτης; Αμοργός, η επικολυρική Πρωτοπορία και λαϊκή παράδοση Ο Άλκης Αγγελόγλου και η αξία του «μίσους»...54

6 Αξιοποιώντας την τουρκοκρατία Το ταξίδι της απελευθέρωσης Και ένα έργο από τη γαλλική αντίσταση...59 Κεφάλαιο Tέλος Κατοχής, νέες απαιτήσεις Οι Πρωτοπόροι και η «αμοιβαία κατανόηση» Τα Φιλολογικά Χρονικά και η διαμάχη των γενεών Αριστερά ανοίγματα και δεξιές αγωνίες...64 Κεφάλαιο Η Απελευθέρωση «Ο καινούριος λαός» Η νέα γενιά Αποτιμήσεις και προγνωστικά Υστερόγραφο...70 Μέρος Δεύτερο: Στα χρόνια του Εμφυλίου Πολέμου...72 Κεφάλαιο : Ανιχνεύοντας το μέλλον Ο μεταπόλεμος Τα Δεκεμβριανά στη λογοτεχνία Η επιρροή της Αριστεράς Μετά τον Δεκέμβρη: νέα και παλιά περιοδικά Η τέχνη και η εποχή η τέχνη και η κοινωνία: δύο έρευνες...84 Κεφάλαιο : Σφοδρές διαμάχες Λανθάνουσες συγκλίσεις Η «αντιστασιακή λογοτεχνία» Κατοχή τότε, κατοχή και τώρα Ο Χριστός στα οδοφράγματα Οι Αρχαίοι, τιμητικό άγημα Το νέο Η «εθνικολαϊκή κληρονομιά» Ακμή και παρακμή της αντιστασιακής τέχνης Διαπάλη και ώσμωση Η εγκατάλειψη της «Ελένης» Κεφάλαιο Η πρώτη μεταπολεμική παραγωγή Τα «χρονικά» Η ποίηση Κι ο δεκαπεντασύλλαβος απ τ άρματά τους Επικές ροπές Άσμα ηρωικό και πένθιμο Η Επιστροφή των πουλιών και ο κατευνασμένος υπερρεαλισμός Η πολυσχολιασμένη Κίχλη και η πολυτραγουδισμένη Ρωμιοσύνη Νεκρόδειπνοι και νέκυιες Η νέα γενιά των ποιητών Διηγήματα για την Κατοχή και την Αντίσταση Μυθιστορήματα για τον πόλεμο: η ανδρεία της ευαισθησίας Η εικόνα του αντιπάλου Ιστορικό μυθιστόρημα Γυναικεία λογοτεχνία: «δεν εξαιρεί η Ιστορία τα φύλα» Πίσω στο χωριό, στην επαρχία, στην περιθωριακή γειτονιά...128

7 11.8. Η εφηβεία των αρρένων Η λυρική πεζογραφία και ο «αποστάτης» Εκτός εποχής Κεφάλαιο Ένοπλα χρόνια Η συνθλιβή των κεντρώων αισθημάτων Διάσπαση και εκπατρισμοί Το «παιδομάζωμα» Η τυπογραφία στο βουνό Το γλωσσικό ξανά Η επανεμφάνιση της Δεξιάς Οι τάσεις απεμπλοκής «Ένας ανελέητος (χαρτο)πόλεμος» Η «παγερή αδιαφορία» και η «ηρωική έξοδος» Φάρσα, με τον τρόπο του Λόρκα Εκδοχές της ελληνικότητας Και ο ένδοξός μας βυζαντινισμός Μοντερνισμός και συντήρηση Ξένα ρεύματα ανακαλύψεις και αντιρρήσεις Ο υπαρξισμός Η ανακάλυψη της Αμερικής Η επικαιρότητα του παραλόγου Οι βόρειοι γείτονες Αριστερός ανθρωπισμός Η «επιστροφή» Κεφάλαιο Το τέλος Το χάσμα Η επικράτεια του μίσους Νέα φυγή στη φύση Θολά ποτάμια και άξενα νησιά Ναυάγια Στρατηγικές και τακτικές μεσοπολεμικών πεζογράφων Σαν ένας δραματικός τουριστικός οδηγός Η δράση και η τέχνη Δίχως Θεό Ιερά οδός: το κωμικό και το ακραίο Η τέχνη στη φυλακή και στην εξορία Η αυτοακύρωση της τέχνης Επίλογοι και διαθήκες Κεφάλαιο Επίμετρο: Γυναίκες συγγραφείς : Το ταξίδι της ελευθερίας Εισαγωγικά Μικρή αναδρομή στον μεσοπόλεμο Ένα «κουρέλι» μες στην Κατοχή Η έκπτωση μιας νέας Η νίκη του έρωτα Στην καλλιτεχνική πρωτοπορία Ο κόσμος που έρχεται Άντρες συγγραφείς, γυναίκες ηρωίδες Η απελευθέρωση των αισθημάτων...190

8 Με πάθος Το ταξίδι και τα δέντρα Ταξιδιωτικό έπος ή λυρική εξομολόγηση; Το όνειρο του ταξιδιού Αντιχρονισμός Εκπροσωπώντας τον 20ό αιώνα Η συντηρητική εκδοχή Και άλλα αφηγήματα διαμόρφωσης και συγγραφείς όχι επαρκώς διαμορφωμένες Ένα πραγματοποιημένο ταξίδι Υστερόγραφα για το ταξίδι Επίλογος...206

9 Πρόλογος Μόλις είχα αρχίσει να διδάσκω στις πανεπιστημιακές αίθουσες, λίγο πριν την εκπνοή του 20ού αιώνα, όταν διαπίστωσα ότι τα θέματα που με απασχολούσαν δεν ήταν εύκολα προσβάσιμα από τους φοιτητές και τις φοιτήτριες και ίσως, εντέλει, δεν τους ενδιέφεραν κιόλας. Το πώς παρουσιάζονται στη λογοτεχνία τα κοινωνικά ζητήματα, οι πολιτικές διαμάχες, η σχέση με την ιστορία, όλα αυτά τα ζητήματα που είναι τόσο κεντρικά σε ολόκληρη τη λογοτεχνία του 20ού αιώνα, αισθανόμουν ότι δεν είχαν ιδιαίτερη πέραση στο φοιτητικό ακροατήριο. Έλειπε άλλωστε ο βασικός άξονας για την κατανόησή τους, οι ιδεολογικές αντιθέσεις, η σχέση Αριστεράς και Δεξιάς. Ας αλλάξουμε λοιπόν θεματική, σκέφτηκα. Ας ασχοληθούμε με τον έρωτα, το αιώνιο θέμα που δεν το αγγίζουν οι πολιτικές αντιπαραθέσεις και οι εφήμερες έριδες. Και ποιο καλύτερο έργο για να ξεκινήσουμε από τα Ψάθινα καπέλα της Μαργαρίτας Λυμπεράκη, αυτό το δροσερό μυθιστόρημα ενηλικίωσης, όπου τρεις κοπέλες μαθαίνουν σταδιακά τη ζωή και την αγάπη; Βάλθηκα να διδάσκω και να ερευνώ για το έργο αυτό. Βέβαια, το πρώτο πράγμα που οφείλει κανείς να σχολιάσει είναι η εποχή κατά την οποία γράφτηκε. Και η εποχή αυτή είναι ο πρώτος μεταπολεμικός χρόνος, αφού το μυθιστόρημα δημοσιεύτηκε το Ώστε γράφονταν τέτοια έργα την επομένη του πολέμου! Έργα ειρηνικά, στα οποία ο μεγάλος πόλεμος δεν έχει αφήσει το παραμικρό ίχνος! Η έκπληξή μου μεγάλωσε όταν, διαβάζοντας προσεκτικά το μυθιστόρημα, σταμάτησα σε φράσεις όπως: «γίνεται πιο εξωφρενικό από το ν ακολουθείς πιστά τη μόδα που υπήρχε πριν από δέκα ή είκοσι χρόνια; Να ντύνεσαι το 1945 όπως ντύνονταν το 1930 και το 1930 όπως το 1910;» Πώς είναι δυνατόν να μιλά κανείς για τη μόδα το 1945; Αυτή ήταν η ερώτηση που έθεσα στον εαυτό μου, και έτσι ξεκίνησα να ερευνώ τα περιοδικά της Απελευθέρωσης και, πιο πίσω, της Κατοχής, μήπως και καταλάβω το μυστήριο της συζήτησης για τη μόδα, σε μια εποχή όπου ο κόσμος φλεγόταν. Όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς, η ιστορία μπήκε ξανά από το παράθυρο στις πανεπιστημιακές αίθουσες, τη στιγμή που ζητούσα να την βγάλω έξω από την πόρτα. Κι έτσι δίδαξα για πολλά χρόνια την εποχή της Κατοχής και του Εμφυλίου, γράφοντας ταυτόχρονα αυτό το βιβλίο. Θέλω να πιστεύω ότι δεν βαρέθηκαν τα φοιτητικά μου ακροατήρια. Και ότι ένιωσαν, μαζί με εμένα, και την απορία και την έκπληξη και ένα κάποιο δέος από τη διείσδυση σε ιδιαίτερα περίπλοκες ανθρώπινες καταστάσεις. Γιατί όσο μελετούσα την εποχή, τόσο η έκπληξη βάθαινε. Τα περιοδικά, τα μυθιστορήματα, η ποίηση, η τέχνη εν γένει ήταν κάτι τελείως διαφορετικό από αυτό που περίμενα. Όχι μόνο υπήρχε ενδιαφέρον για τη μόδα το 1945, παρά και μέσα στον Εμφύλιο, τέλη του 1946, η εφημερίδα του ίδιου του κομμουνιστικού κόμματος έκρινε σκόπιμο, δίπλα ακριβώς από τη στήλη «Κραυγή των ηρωίδων μας από τα φασιστικά μπουντρούμια», να δίνει λεπτομερείς οδηγίες για τη γυναικεία ένδυση της σεζόν (χρώμα κροκί, φούστα κοντή και φαρδιά με πολλά ιδιόρρυθμα «πλι») 1. Όσον αφορά στην Κατοχή, ο κόσμος, κοινό και λογοτέχνες, ασχολιόνταν με τα πιο περίεργα πράγματα. Όσο πιο δύσκολη ήταν μάλιστα η εποχή ο γνωστός τρομερός χειμώνας του τόσο πιο «άσχετα» ήταν τα θέματα με τα οποία καταπιάνονταν οι συγγραφείς. Πού ήταν λοιπόν η αντίσταση; Όφειλα άραγε να αντικαταστήσω την εικόνα μιας πάνδημης αγωνιστικότητας με μια εικόνα σχεδόν αδιατάρακτης καθημερινότητας; Μετά από αρκετά χρόνια ενασχόλησης με την εποχή, κατέληξα ότι, ναι, η καθημερινότητα επιβιώνει ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές, η μόδα, η φιλαρέσκεια, η επιθυμία της υστεροφημίας, οι καβγάδες με τον διπλανό για ασήμαντα πράγματα, είτε η μανία της εντρύφησης σε γλωσσικά μικροζητήματα, όλα αυτά συνεχίζουν να υπάρχουν. Και να εκφράζονται δημόσια. Η καθημερινότητα επιβάλλει τα δικαιώματά της και στις πιο αντίξοες συνθήκες. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι δεν παρουσιάζονται παράλληλα και οι άλλες, οι πιο γνωστές μας δραστηριότητες και επιδιώξεις: η αγωνιστικότητα, ο προβληματισμός για τα μεγάλα ζητήματα, οι παράτολμες συμπεριφορές. Τέτοιου τύπου ερωτήματα, συμπεράσματα ή υποθέσεις δεν είναι βέβαια καθαυτό φιλολογικά. Όμως από τη λογοτεχνία προήλθαν και σε αυτήν καταλήγουν: είναι αδύνατον να ερμηνεύσουμε το καλλιτεχνικό φαινόμενο χωρίς τέτοιου είδους παραμέτρους. Έτσι η μελέτη αυτή είχε για μένα όχι λίγο ανθρωπογνωστικό ενδιαφέρον: πώς αντιδρά η λογοτεχνική κοινότητα στις ακραίες συνθήκες; Πώς συμπεριφέρεται ο καλλιτέχνης ή και ο άνθρωπος εν γένει σε στιγμές απόγνωσης, πείνας, διαρκούς κινδύνου; Το ότι υπάρχουν πλευρές κανονικότητας ακόμα και μέσα στις πιο ακραίες συνθήκες ή το ότι κάποτε αναπτύσσεται αντισταθμιστικά ένα ιδιαίτερο κέφι, αυτά είναι κάποια από τα εξαγόμενα, που δύσκολα τα εννοούμε όσοι δεν έχουμε ζήσει ανάλογες καταστάσεις. Εκείνοι που τις έχουν ζήσει, ωστόσο, μπορούν να μαρτυρήσουν ότι «τα κοινωνικά ή τα εθνικά προβλήματα δεν αποτελούν παρά τμήματα του ανθρώπινου προβλήματος που οι διαστάσεις του είναι πραγματικά τερατώδεις» 2. Στη μελέτη αυτή στόχος είναι να περιγραφούν τα φαινόμενα και να εξηγηθούν, στο μέτρο του δυνατού και βέβαια να αποσειστεί η βαριά κληρονομιά των μυθευμάτων. Γιατί όσον αφορά την Κατοχή υπάρχει μια συσσώρευση παραπλανητικών κατασκευών. Άλλα πράγματα συνέβησαν και άλλα προβάλλονται ως γεγονότα. Πότε πότε γίνονται και κανονικές λαθροχειρίες, όπως θα δούμε. Εν μέρει το ίδιο συμβαίνει αργότερα και στον Εμφύλιο. 1 «Τι θα φορεθεί το χειμώνα», στη στήλη «Η γυναίκα και το παιδί», Ο Ρίζος της Δευτέρας, , σ. 2. Στη στήλη αυτή, όπου παρουσιάζεται η μόδα, προνομιακή θέση έχει πάντως η σοβιετική μόδα. 2 Αλέξ. Αργυρίου, Η ελληνική ποίηση. Η πρώτη μεταπολεμική γενιά, Αθήνα 1982, σ

10 Καθοδηγητικές στάθηκαν για μένα οι εργασίες υποδομής του Αλέξανδρου Αργυρίου: Η μεταπολεμική πεζογραφία, 1988, αποτέλεσε μια εντελώς απαραίτητη βάση για να δω τα έργα της γενιάς που άρχισε να γράφει μέσα στον πόλεμο καθώς και το κλίμα της περιόδου αυτής. Οι δύο τόμοι Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στους δύστηνους καιρούς και Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στα χρόνια του ετεροκαθορισμένου εμφυλίου πολέμου, με βοήθησαν να ελέγξω το υλικό μου και να συμπληρώσω τα κενά μου 3. Η ανοιχτή γραμμή που είχα με τον Αλέξανδρο Αργυρίου τα χρόνια που έγραφα, οι ατέλειωτες άτυπες συνεντεύξεις που του πήρα, το γεγονός ότι μπορούσα να καταφεύγω όχι μόνο στην πληροφόρηση αλλά και στην κρίση του, αυτού του κατεξοχήν αφανάτιστου ανθρώπου 4 όλα τούτα καθοδήγησαν τη συγγραφή μου. Το βιβλίο στην πρώτη του έκδοση αφιερωνόταν σε εκείνον, τώρα πια στη μνήμη του. Ο κύριος άξονας της εργασίας μου είναι η θεματική προσέγγιση, η ομαδοποίηση των φαινομένων με βάση το θέμα τους: η έξαρση των λογοτεχνικών αναπαραστάσεων του «νησιού» στην Κατοχή, οι δεκάδες «εσταυρωμένοι» στην αριστερή λογοτεχνία του Εμφυλίου, η έφεση προς το «ταξίδι» στην Απελευθέρωση και η τάση «επιστροφής» το 1948, αναδεικνύονται σε βασικές ενότητες της μελέτης. Επιζητώ, εννοείται, να καλύψω και άλλες πλευρές των φαινομένων. Οι πληροφορίες για τα περιοδικά ή για τις φιλολογικές διαμάχες δεν θα μπορούσαν να λείπουν. Η προσπάθεια κατανόησης των εξωτερικών συνθηκών για την ελευθερία του λόγου (η περίφημη λογοκρισία), επίσης. Ταυτόχρονα, όλα υπάγονται σε πολύ αυστηρή χρονολόγηση. Καθώς οι καταστάσεις και οι συμπεριφορές αλλάζουν, σε αυτή την τόσο πυκνή σε γεγονότα περίοδο, από μήνα σε μήνα, αν όχι από μέρα σε μέρα, μόνο η πολύ προσεκτική παρακολούθηση της λογοτεχνικής παραγωγής σε σχέση με τον χρόνο μπορεί να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε όσα συνέβησαν. Οι ταχύτατες αυτές μεταβολές έχουν επιπτώσεις και στα ίδια τα έργα, όταν αυτά χρειάζονται αρκετό χρονικό διάστημα για να ολοκληρωθούν. Έτσι πολύ συχνά, στα μυθιστορήματα ιδίως αλλά και σε ορισμένα συνθετικά ποιήματα, θα παρακολουθήσουμε τις ιδεολογικές μετατοπίσεις μέσα στο ίδιο το έργο, το οποίο αλλιώς ξεκινά και αλλιώς καταλήγει, όντας κατά κάποιον τρόπο «διχασμένο». Έχουν περάσει πια εβδομήντα χρόνια από τα Δεκεμβριανά που σημάδεψαν τον τόπο, εξήντα πέντε χρόνια από το τέλος του Εμφυλίου. Αποδεικνύεται ότι δεν είναι πολλά. Τα Δεκεμβριανά ακόμα στοιχειώνουν την κοινωνική και την πολιτική μας ζωή. Νέοι μικροί εμφύλιοι που παραπέμπουν στον παλιό σοβούν διαρκώς. Όσο κι αν οι νέες γενιές δεν ξέρουν ακριβώς τι είναι Αριστερά και τι Δεξιά, το κλίμα της εμφύλιας σύγκρουσης επανέρχεται κάποτε με άλλο πρόσωπο. Δεν απέχουμε ακόμα αρκετά. Σε όσα θα εξιστορήσω παρακάτω προσπαθώ κατά το δυνατόν να τηρώ ορισμένες αποστάσεις. Ο καθένας μας βέβαια κουβαλά ακόμα το οικογενειακό παρελθόν του, καθώς και τις πολιτικές του πεποιθήσεις. Δεν ισχυρίζομαι ότι δεν παίρνω πουθενά θέση. Οι προσεκτικοί αναγνώστες θα διαπιστώσουν συμπάθειες και αντιπάθειες, όπως και θετικές είτε αρνητικές αισθητικές αποτιμήσεις. Άξονάς μου είναι ωστόσο πάντα η ειλικρίνεια, τόσο στο πολιτικό όσο και στο καλλιτεχνικό επίπεδο. Αντιπαθώ τις διολισθήσεις, τις προσπάθειες απόκρυψης ιδεολογικών μετακινήσεων από συγγραφείς, τις αποκρύψεις δεδομένων για χάρη της υστεροφημίας, όπως αντιπαθώ και κάθε φανατισμό. Η ιδέα της πολιτικής συναίνεσης εντός του δημοκρατικού τόξου, στην οποία πιστεύω, φωτίζει αναδρομικά και όσα ζητώ να εξιστορήσω. Το βιβλίο αυτό τιμήθηκε με το Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου Στην παρούσα, δεύτερη κατά κάποιον τρόπο εμφάνισή του, που απευθύνεται στο φοιτητικό ακροατήριο αλλά και στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, έχω επιφέρει κάποιες αλλαγές: συντομεύσεις σε ορισμένα σημεία, επεξηγήσεις σε άλλα, τροποποιήσεις σε σημεία όπου η έρευνά μου συνέβη να προχωρήσει παραπέρα από εκεί που είχε μείνει πριν μια δεκαετία. Τα δέκα χρόνια που πέρασαν από το 2005, τη χρονιά της πρώτης έκδοσης, είναι, από μιαν άποψη, πολλά. Έχουμε δει πλείστες όσες μετατοπίσεις. Η τρομερότερη από όλες, που αφορά άμεσα αυτή τη μελέτη, είναι η εκ νέου ανάδυση του ναζισμού, που προκάλεσε τον όλεθρο του Β Παγκόσμιου Πολέμου. 3 Αλέξ. Αργυρίου, Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στους δύστηνους καιρούς ( ), Γ, Αθήνα 2003 (στο εξής: Ιστορία, Γ ). Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της στα χρόνια του ετεροκαθορισμένου εμφυλίου πολέμου ( ), Δ, Αθήνα Για τον βίο και την πολιτεία του Αλέξ. Αργυρίου, από τη δικτατορία του Μεταξά έως τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1950, βλ. Αλέξανδρος Αργυρίου: Μνήμης και λήθης σημαντικά Εισαγωγή, επιμέλεια, σημειώσεις Αγγέλα Καστρινάκη, Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη,

11 Εισαγωγή Η δεκαετία του είναι από τις πιο ταραγμένες στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος πόλεμος. Ο νικηφόρος αρχικά πόλεμος στην Αλβανία με αντιπάλους τους Ιταλούς εξελίσσεται σε ήττα των ελληνικών στρατευμάτων, όταν την πρωτοβουλία των κινήσεων αναλαμβάνουν οι Γερμανοί, οι οποίοι επιτίθενται τον Απρίλιο του 1941 και σύντομα καταλαμβάνουν το σύνολο της ηπειρωτικής χώρας. Στις 27 Απριλίου εισέρχονται στην Αθήνα 1. Η Ελλάδα τελεί υπό τριπλή κατοχή αρχικά ιταλική, γερμανική και βουλγαρική και έπειτα υπό διπλή (η Ιταλία ηττάται τον Σεπτέμβριο του 1943) έως τον Οκτώβριο του Το τρομερό επισιτιστικό πρόβλημα που παρουσιάστηκε στην αρχή της Κατοχής, με αποτέλεσμα χιλιάδες νεκρούς, θα αμβλυνθεί μετά τον πρώτο χρόνο. Ωστόσο η αντίσταση δεν ξεκίνησε αμέσως μετά την κατάκτηση της χώρας. Αντίθετα, υπήρξε ένα διάστημα «αντιστασιακής απραξίας», το , όπου «η ιδέα της αντίστασης ήταν για μήνες απούσα από τις σκέψεις των ανθρώπων» 2. Το καλοκαίρι του 1943 πάντως εντείνεται πλέον η αντίσταση στα βουνά και στις πόλεις. Η ήττα των Γερμανών στο Ελ Αλαμέιν της Αφρικής (Νοέμβριος 1942) και στο Στάλινγκραντ της Ρωσίας (Φεβρουάριος 1943) αλλάζει τις προοπτικές του πολέμου. Οι Γερμανοί αποχωρούν από την Αθήνα στις 12 Οκτωβρίου του Σταδιακά αποσύρονται και από την υπόλοιπη Ελλάδα. Η χαρά της Απελευθέρωσης, ωστόσο, σύντομα σκιάζεται από τη βίαιη αντιπαράθεση ανάμεσα στις παρατάξεις που διεκδικούν την εξουσία. Τον Δεκέμβριο του 1944 θα διεξαχθούν μάχες στην Αθήνα (τα περίφημα Δεκεμβριανά) ανάμεσα στις δυνάμεις της Αριστεράς (ΕΛΑΣ) και στην κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου. Η τελευταία, με τη βοήθεια των αγγλικών στρατιωτικών δυνάμεων, θα βγει νικήτρια. Ακολουθεί ενάμισης χρόνος σχετικής ειρήνης, η οποία σκιάζεται όμως από πράξεις τρομοκρατίας σε βάρος κυρίως του κόσμου της Αριστεράς. Από το καλοκαίρι του 1946 ξεκινά ο Εμφύλιος πόλεμος. Ο Εθνικός στρατός πολεμά επί τρία έτη με τον Δημοκρατικό Στρατό της Αριστεράς. Τον Αύγουστο του 1949 ο Δημοκρατικός Στρατός ηττάται ολοσχερώς. Πολλοί από τους αριστερούς πολίτες, άνδρες και γυναίκες, καταφεύγουν στις χώρες του Ανατολικού μπλοκ (από την Ανατολική Γερμανία έως τη σοβιετική Τασκένδη στην κεντρική Ασία). Άλλοι βρίσκονται στις φυλακές, στην εξορία ή στο αποτρόπαιο στρατόπεδο της Μακρονήσου. Η χώρα βγαίνει από τον Εμφύλιο με τεράστιες ανθρώπινες και υλικές καταστροφές και βέβαια βαθιά διχασμένη. Για τα παραπάνω γεγονότα έχει αναπτυχθεί στον ελληνικό χώρο μια τεράστια βιβλιογραφία, η οποία τα τελευταία ιδιαίτερα χρόνια ολοένα αυξάνει με εντυπωσιακούς ρυθμούς 3. Σε ολόκληρο τον κόσμο άλλωστε οι μνήμες του Β Παγκόσμιου Πολέμου και η διαχείρισή τους αποτελούν ζωηρό αντικείμενο συζήτησης, που επηρεάζει το παρόν και το μέλλον των σχέσεων ανάμεσα σε λαούς και κράτη 4. Η λογοτεχνία σε αυτή την περίοδο των ακροτήτων είναι πολύ στενά συνδεδεμένη με την ιστορία, την πολιτική και τις κοινωνικές καταστάσεις. Για να την εννοήσουμε οφείλουμε να ανασυστήσουμε ένα συνολικό πλέγμα, από τους υλικούς όρους της ζωής έως την ψυχολογία των ανθρώπων. Ο πόλεμος στην Αλβανία είναι μια εποχή εθνικής ανάτασης, που σύντομα όμως θα σβήσει στον βαρύ χειμώνα της Κατοχής. Οι λογοτέχνες, οι οποίοι είχαν στρατευθεί με τα όπλα ή και με την τέχνη τους κατά τη διάρκεια του πολέμου, τώρα κλείνονται σε μια φοβισμένη εσωστρέφεια. Όπως στην πολιτική και στρατιωτική σφαίρα, έτσι και στον χώρο των γραμμάτων, η Κατοχή περιλαμβάνει δύο διακριτές φάσεις. Στην πρώτη φάση, έως τα τέλη του 1942, αντίσταση ουσιαστικά δεν σημειώνεται ή είναι πολύ περιορισμένη. Αντίθετα, σημειώνεται μεγάλη άνθηση της βιβλιοπαραγωγής, καθώς οι άνθρωποι δεν είχαν καμιά άλλη δυνατότητα να ψυχαγωγηθούν και να ξεχάσουν τα δεινά τους πέρα από το βιβλίο. Το βιβλίο γίνεται ανάρπαστο, μια ζήτηση που εντείνει την παραγωγή. Οι λογοτέχνες, που και οι ίδιοι θέλουν να ξεχάσουν τα δεινά τους, στρέφονται προς τα «αιώνια» θέματα, π.χ. προς τον έρωτα, και προς μια τέχνη ανεξάρτητη από τις συνθήκες, αντισταθμίζοντας τη ζοφερή πραγματικότητα με ποικίλες «φυγές»: προς την παιδική ηλικία, προς 1 Η σειρά ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ «ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗΣ» καλύπτει την περίοδο της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα, Ειδικά το 1ο επεισόδιο, κεφ. 42 (παραγωγή ) αναφέρεται στην εδαφική κατάκτηση της Αθήνας, (τελευταία επίσκεψη ). 2 Γ. Μαργαρίτης, Από την ήττα στην εξέγερση, Αθήνα 1993, σ Βλ. ενδεικτικά Μ. Πιμπλής, «Τέλος τα ταμπού, ώρα για Ιστορία», telos-ta-tampoy-wra-gia-istoria/, Ενδεικτικά: για τη διαχείριση της μνήμης γύρω από την «αντίσταση» στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, βλ. τα πολύ ενδιαφέροντα άρθρα του Αντ. Λιάκου «Ένας πόλεμος που ξεκίνησε μετά τον πόλεμο» και «Προς μια μετα-αντιστασιακή Ευρώπη;», Τα Νέα (Βιβλιοδρόμιο), , σ , και , σ Μια πολύ κατατοπιστική αναφορά στη μεγάλη γερμανική έκθεση (Βερολίνο ) για τις μνήμες του Β Παγκόσμιου Πολέμου δίνει η Αθηνά Συριάτου, «Η αρένα της μνήμης», Ο Πολίτης, τχ. 132 (Απρ. 2005), σ Και βέβαια, Hagen Fleischer, The Past Benealh the Present. The Resurgence of World War II Public History After the Collapse of Communism: A Stroll Through the International Press, Historein 4 ( ), σ

12 ειδυλλιακές αγάπες ή προς θερμά ηλιόλουστα νησιά. Το σύμβολο του νησιού είναι πολύ χαρακτηριστικό γι αυτή την πρώτη φάση της Κατοχής, ενώ κυρίαρχο αφηγηματικό είδος αναδεικνύεται η «λυρική πεζογραφία», μια συμβολιστική και εσωστρεφής τέχνη. Τα φαινόμενα αυτά ελάχιστη σχέση έχουν με τη λογοκρισία, που υπήρχε μεν αλλά ήταν μάλλον χαλαρή. Οι Γερμανοί και οι Ιταλοί δεν είχαν άμεση πρόσβαση στα ελληνικά κείμενα (καθότι αγνοούσαν τη γλώσσα), ούτε ενδιαφέρονταν ιδιαίτερα για την μέσω της λογοτεχνίας αντίσταση. Οι συμπεριφορές των ελλήνων συγγραφέων μπορούν να εξηγηθούν επαρκέστερα με βάση το αίσθημα της ήττας, που προξενεί αναδίπλωση στον εσωτερικό κόσμο και επιθυμία μοναξιάς, κάτι που παρατηρείται συχνά μετά από ήττες. Γι αυτό τον λόγο άλλωστε, μόλις φάνηκε ότι η νίκη γύριζε προς τους Συμμάχους, στις αρχές του 1943, τα φαινόμενα μεταβάλλονται. Περνάμε στη δεύτερη φάση της Κατοχής. Ο πατριωτισμός αναζωογονείται, η θεματολογία αλλάζει και το θέμα του «νησιού» ατονεί. Η κηδεία του Παλαμά τον Φεβρουάριου του 1943 δίνει την ευκαιρία για πατριωτικές εκδηλώσεις. Ο Σικελιανός εκφωνεί πάνω από τον τάφο ένα ποίημα που έχει μείνει στην ιστορία: Ηχήστε οι σάλπιγγες καμπάνες βροντερές δονήστε σύγκορμη τη χώρα πέρα ως πέρα Το ποίημα δημοσιεύτηκε πρωτοσέλιδο στη Νέα Εστία άλλη μια ένδειξη ότι η λογοκρισία κατά την Κατοχή ήταν μάλλον χαλαρή. Παρόλο που οι λογοτέχνες υιοθετούν τώρα μια καινούρια πιο αγωνιστική στάση, η μεταστροφή δεν είναι απόλυτη: πολλοί είναι όσοι συνεχίζουν έως το τέλος της Κατοχής την παραγωγή ενός εσωστρεφούς λυρισμού. Δεν λείπουν και οι διττές συμπεριφορές: μια αγωνιστικότητα σε κάποιους τομείς της ζωής και μια «ανέμελη» συμπεριφορά στην τέχνη, κάτι που δείχνει ότι η λογοτεχνία αυτή την εποχή καλείται να παίξει κυρίως έναν ρόλο γαλήνευσης και παραμυθίας. Στο τέλος της Κατοχής πάντως φουντώνει το αίτημα για μια τελείως διαφορετική τέχνη, που θα εγκαταλείψει τα προβλήματα του ατόμου και θα ασχολείται με το κοινωνικό σύνολο, και μάλιστα με τρόπο επικό. Στις παραμονές της Απελευθέρωσης η προσδοκία για μια ριζική αλλαγή του κόσμου είναι ιδιαίτερα ισχυρή, κι αυτό εκφράζεται στη λογοτεχνία, μεταξύ άλλων, και μέσα από το σύμβολο του ταξιδιού. Για πρώτη φορά στην ελληνική λογοτεχνία κυρίαρχο μοτίβο γίνεται όχι η φυγή, αλλά η ενθουσιώδης αναχώρηση για καινούριες ανακαλύψεις. Η Απελευθέρωση διέψευσε βέβαια γρήγορα την αισιοδοξία, καθώς ακολούθησε το εξαιρετικά βίαιο ξέσπασμα των Δεκεμβριανών. Παρά την πρώτη αυτή ήττα της Αριστεράς, ωστόσο, στον χώρο της λογοτεχνίας η αριστερή παράταξη παραμένει κυρίαρχη, παράγοντας πλήθος από κείμενα που δικαιώνουν τα Δεκεμβριανά, ενώ οι συντηρητικοί και «φιλελεύθεροι» δεν τολμούν ακόμα να αρθρώσουν τον δικό τους λόγο. Τα κείμενα των δεξιών συγγραφέων θα προκύψουν στο τέλος της δεκαετίας και στις αρχές της δεκαετίας του Η μεταπολεμική παραγωγή μπορεί να διακριθεί στις εξής ειδολογικές κατηγορίες, που εν μέρει τείνουν να συμπέσουν με τις θεματικές: η ποίηση ασχολείται ιδιαίτερα με τους νεκρούς του πολέμου, το διήγημα με στιγμιότυπα της Κατοχής, ενώ το μυθιστόρημα με τον αλβανικό πόλεμο ή με την ιστορία του ελληνικού έθνους, κυρίως με την τουρκοκρατία. Δεν λείπουν βέβαια και άλλα θέματα, όπως η εφηβεία ή το μυθιστόρημα διαμόρφωσης, δηλαδή η περιγραφή της διανοητικής ωρίμανσης ενός νεαρού ατόμου. Το τελευταίο, είδος ατομιστικό, το καλλιεργούν ιδιαίτερα οι γυναίκες, που μέσα από την εμπειρία του πολέμου και της Αντίστασης, βρίσκονται σε μια καινούρια φάση ανακάλυψης των δυνατοτήτων τους και της ταυτότητάς τους. Χαρακτηριστική είναι επίσης μια τάση επιστροφής στην επαρχία και στη ζωή του περιθωρίου, μια καινούρια ηθογραφία: το άνοιγμα της δεκαετίας του 30 προς τον αστικό χώρο και κόσμο περιορίζεται αισθητά. Ταυτόχρονα καινούρια ρεύματα μπαίνουν στην Ελλάδα οι διανοούμενοι, μετά από την εμπειρία του παγκόσμιου πολέμου, αισθάνονται ότι συμμετέχουν σε έναν πολιτισμό ο οποίος τείνει προς την «παγκοσμιότητα». Έτσι συζητιέται ιδιαίτερα ο υπαρξισμός του Σαρτρ (σχεδόν πάντα αρνητικά), ενώ η αγγλική και η αμερικανική λογοτεχνία κερδίζουν σταθερά έδαφος έναντι της γαλλικής. Η πνοή της Απελευθέρωσης, ωστόσο, έχει πλήρως εξαντληθεί στα τέλη του Οι άνθρωποι είναι κατάκοποι και απογοητευμένοι. Το καινούριο σύμβολο που εκφράζει την εποχή είναι η «επιστροφή». Σε αντίθεση με το ταξιδιωτικό πάθος που είχε παρουσιαστεί στη λογοτεχνία του , τώρα θα συναντήσουμε ποικίλες εκδοχές του «γυρισμού»: γυρισμός στο Παρελθόν, στην αγάπη, στη γη, στη φύση (μακριά από τους ανθρώπους), ή από μιαν άλλη οπτική γωνία στη μίζερη πραγματικότητα. Εντωμεταξύ η συλλογική ζωή παύει να είναι ενιαία. Ένα χάσμα ανοίγεται ανάμεσα σε όσους συνεχίζουν να συμμετέχουν στην Ιστορία, πολεμώντας στο βουνό (στον ένα ή τον άλλο στρατό), ή εκτοπισμένοι στα νησιά της άγονης γραμμής είτε κλεισμένοι στις φυλακές, και σε όσους ζουν πια εντελώς κανονικά, σε έναν κόσμο που αρχίζει να ξεχνά τον πόλεμο και τα δεινά του άμεσου παρελθόντος και να αναπτύσσεται οικονομικά. Η τέχνη βέβαια είναι περίπου το ίδιο διχασμένη: ένα τμήμα της αποδεσμεύεται πλέον από την «εποχή», ενώ ένα άλλο κομμάτι βρίσκεται στην πιο απόλυτη εξάρτηση. Οι φυλακισμένοι και εκτοπισμένοι ποιητές της Αριστεράς παράγουν ποίηση αδιάκοπα, ως τρόπο επιβίωσης. Αρκετοί όμως είναι και όσοι σιωπούν, κυρίως εκείνοι που έχουν εγκαταλείψει την Ελλάδα για το εξωτερικό. Ο χαρακτηριστικός προβληματισμός ολόκληρης της δεκαετίας, το κατά πόσο η τέχνη μπορεί να αποδώσει την πραγματικότητα, αν 4

13 έχει αξία να γράφει κανείς ή αν έχει δικαίωμα να αισθητικοποιεί τη φρίκη, κορυφώνεται το 1950, τείνοντας προς μιαν απάντηση αρνητική. Άλλωστε η διακίνηση του βιβλίου γνωρίζει τώρα μεγάλη ύφεση, που μετά την έξαρση της Κατοχής, αποκαρδιώνει τους καλλιτέχνες. Μόνο πολύ λίγοι είναι όσοι έχουν την τύχη να διαδοθεί το έργο τους έξω από την Ελλάδα, σε έναν κόσμο που γνωρίζει μια ολοένα ταχύτερη διακίνηση έργων και ιδεών. 5

14 Μέρος Πρώτο: Κατοχή Κεφάλαιο 1 1. Ο πόλεμος καλλιτεχνική πανστρατιά Πράγματι νυν υπέρ πάντων ο αγών Ζήτω η Ελλάς Ζήτω η Αγγλία Που πολεμάν γι αυτά που αγαπάμε Όταν ακόμα και ο υπερρεαλιστής Ανδρέας Εμπειρίκος συντάσσει τέτοιους στίχους στις , μπορούμε εύκολα να εννοήσουμε το κλίμα της ψυχικής και καλλιτεχνικής πανστρατιάς, την ώρα που κηρύχτηκε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος 1. Πράγματι: η 28η Οκτωβρίου του 1940 σήμανε για την ελληνική λογιοσύνη μια γενική συστράτευση. Όλοι επιδίωξαν να βρεθούν στο μέτωπο, ακόμα και όσοι είχαν προβλήματα υγείας, όπως ο Γιάννης Μπεράτης, ακόμα και όσοι δεν γίνονταν ανεπιφύλακτα δεκτοί για πολιτικούς λόγους, όπως ο Γιώργος Θεοτοκάς. «Αξίζει να είναι κανείς Έλληνας τις μέρες αυτές», γράφει ο τελευταίος στο ημερολόγιό του 2. Στο μέτωπο, στην πρώτη γραμμή ή στη δεύτερη, βρέθηκαν πολλοί από όσους είχαν διαδραματίσει κιόλας κάποιο ρόλο στα ελληνικά γράμματα, ο Ελύτης, ο Τερζάκης, ο Ξεφλούδας, ο Σαραντάρης (που σκοτώθηκε), ο Νίκος Καββαδίας, ο Εγγονόπουλος, ο Μπεράτης, ο Λουκής Ακρίτας, ο Νικηφόρος Βρεττάκος, ο Καραντώνης, καθώς και νεότεροι, όπως ο Άγγελος Βλάχος, ο Τάκης Σινόπουλος, ο Άρης Δικταίος, ο Λευτέρης Ιερόπαις, ο Αστέρης Κοββατζής. Το κλίμα του μετώπου, κατά το πρώτο διάστημα τουλάχιστον, το αποδίδει εύγλωττα, με την αφελή του αυθορμησιά, το γράμμα που στέλνει ο τελευταίος, νεαρός υπαξιωματικός τότε, στη Νέα Εστία: «Τούτες τις ημέρες, από τότε που βρέθηκα ξαφνικά απέναντι στην πολεμική πραγματικότητα, έχω νιώσει τον εαυτό μου πολύ μεγάλο, ειλικρινά θαυμαστό. Πώς άλλαξα, σε μια νύχτα μέσα, κι έγινα άλλος άνθρωπος;» 3. Αλλά και στα μετόπισθεν η τέχνη στρατεύεται, με πολεμικά ποιήματα, εμβατήρια, παιάνες. Ο γέροντας Παλαμάς θα συνδέσει αμέσως τον σημερινό πόλεμο με το 21, δίνοντας έναν από τους βασικούς κοινούς τόπους των πολεμικών ημερών, καθώς και όλων των πατριωτικών κειμένων, όσων θα γραφούν στη δεκαετία αυτή: «Αυτό το λόγο θα σας πω, δεν έχω άλλο κανένα: μεθύστε με τ αθάνατο κρασί του Εικοσιένα». Ο Σικελιανός, που θα αναδειχθεί στον κατεξοχήν πρωταγωνιστή της ταραγμένης δεκαετίας, γράφει πληθώρα από ορμητικούς στίχους, ενώ διαβάζει δημόσια με φλογερό πάθος τη Σίβυλλα, μια τραγωδία όπου επιχειρεί έναν ιστορικό παραλληλισμό ανάμεσα στους αλλοτινούς Λατίνους και στους τωρινούς Ιταλούς 4. Αλλά και κάθε ποιητής ή στιχουργός κάνει οπωσδήποτε μια δοκιμή εξύμνησης της πατρίδας σε στίχους. Πατριωτική ποίηση θα γράψει ακόμα και ο μετρημένος Τέλλος Άγρας: Οι Νέοι, ο Λόχος ο ιερός, σιμά και πέρα ως πέρα! Σωπάστε τη φλογέρα! Είναι για σάλπιγγα ο καιρός. 1 «Ένα ανέκδοτο ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου για τον πόλεμο του 40», Ο Πολίτης, τχ. 57 ( ), σ Εκδίδει ο Γ. Γιατρομανωλάκης. 2 Γιώργος Θεοτοκάς, Τετράδια ημερολογίου ( ), επιμ. Δ. Τζιόβας, Αθήνα χ.χ. [=1987], σ. 179 (στο εξής: Ημερολόγιο). 3 «Οι νέοι λογοτέχνες στο μέτωπο», Νέα Εστία 28 ( ), σ Και παρακάτω: «Πώς ξαφνικά ξαναγεννήθηκαν μέσα μας οι πρόγονοί μας, αυτοί οι τρακόσιοι Σπαρτιάτες, αυτή η χούφτα που αργότερα λευτέρωσε το 1821 τούτα τ άγια χώματα; Τώρα μονάχα αισθάνομαι ποια ξεχωριστή μοίρα μας έφτιασε Έλληνες. Και πόσο διαφορετικοί και προνομιούχοι είμαστε από κάθε άλλη φυλή». Ολόκληρο το τχ. 335 της Νέας Εστίας ( ), στα ΨΗΦΙΟΠΟΙΗΜΕΝΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ του ΕΚΕΒΙ, (τελευταία επίσκεψη ). 4 Για την παράδοξη σε καιρό πολέμου θέση της Σίβυλλας, βλ. Θ. Χατζηπανταζής, «Η περίπτωση της Σίβυλλας του Άγγελου Σικελιανού», Η Ελλάδα του 40. Επιστημονικό συμπόσιο, Αθήνα 1993, σ

15 Η τέχνη της σάλπιγγας, λοιπόν, σιγάζει την ειρηνική τέχνη της φλογέρας, και το ποίημα γίνεται πολεμικός παιάνας 5. Για πέντε μήνες η ελληνική τέχνη συντονίζεται στα βήματα του στρατού. «Το παίνεμα των αντρειωμένων», «Μακάρια η νιότη», «Λεβεντιά», «Το ελληνικό θαύμα»: μερικοί μόνο από τους τίτλους ποιημάτων που μπορεί κανείς να βρει στα λογοτεχνικά περιοδικά δίπλα σε αυτά, και πολλά ποιήματα που τιτλοφορούνται απλώς «Ελλάδα». Η τέχνη βέβαια περνά σε δεύτερη μοίρα στα μάτια των ίδιων που τη διακονούν. Γιατί τώρα η ποίηση λένε γίνεται στα χαρακώματα: Ποίηση είναι οι πράξεις των ανθρώπων, είναι ο εθελοντής στρατιώτης που δηλώνει «είμαι ένας μες στους πολλούς», κάτι που συνιστά «διάκριση πολύ μεγαλύτερη από του να ξεχωρίζεις απ τους πολλούς» 6, όπως γράφει ο κριτικός Γ. Χατζίνης. Ο ίδιος κάπου αλλού επισημαίνει: Ο λογοτέχνης είδε ξαφνικά τα συνηθισμένα καθημερινά του θέματα να χάνουν το ενδιαφέρον τους, και διερωτάται με κάποιο σκεπτικισμό, μέσα στο φοβερό σάλαγο των γεγονότων, αν τα θέματα αυτά άξιζαν, ακόμη και πριν [...]. Τ αδέλφια μας γράφουν επάνω στα βουνά της Ηπείρου, στα φαράγγια της Αλβανίας, σελίδες επικές, υπέροχες, που στέκει μπροστά τους ανίσχυρη η φαντασία 7. Ο Σικελιανός θα εκφράσει κι αυτός με τον γνωστό ενθουσιώδη του τρόπο την υπέρβαση της τέχνης από την πράξη: Όχι πια λόγια, όχι τα μάταια, τα τριμμένα λόγια του Έπους! Με τη λόγχη Σας μόνο, με τη λόγχη σας και με την ψυχή Σας 8. «Ανάξιος είναι ο Λόγος», θα πει και ο Τέλλος Άγρας υμνώντας τον στρατό στο ποίημα «Στράτεμμα Ελληνικό» 9. Το μοτίβο αυτό, την αυτοακύρωση του καλλιτέχνη, θα το ακούσουμε ξανά κατά την Απελευθέρωση και έπειτα πάλι στο τέλος του Εμφυλίου. Είναι το λάιτ μοτίφ μιας εποχής όπου η ιστορία βαραίνει συντριπτικά πάνω στην τέχνη. Παρά ταύτα, η λογοτεχνική παραγωγή βέβαια δεν ανακόπτεται, απλώς η λογοτεχνικότητα ως αισθητική αξία περνά σε δεύτερη μοίρα. Τώρα τον πρώτο λόγο τον έχει η ρητορική. Και στη ρητορική αυτής της εποχής επιστρατεύεται όχι μόνο το 21, αλλά το σύνολο της ελληνικής ιστορίας και πρωτίστως οι Μηδικοί πόλεμοι. Οι Πέρσες του Αισχύλου έχουν την τιμητική τους: «Τα ερείπια, οι Πέρσες του Αισχύλου, τα ονόματα των βυζαντινών αυτοκρατόρων και των ηρώων του 21, ο αισθητός κόσμος και η μνημοσύνη, μας πολιορκούν καθημερινώς με ενθύμια αρετής και αντρείας», γράφει, ας πούμε, ο Παντελής Πρεβελάκης 10. Τη ρητορική αυτή θα την εγκολπωθεί και ένας ξένος: «Περηφάνια, χαρά, παρηγοριά να ζεις τέτοιες μέρες γιομάτες μεγαλείο, μέσα σ ένα κλίμα πυρετού, όπου αγγίζεις το τραγικό και ξαναζείς τους Πέρσες του Αισχύλου», σημειώνει ο 28χρονος διευθυντής σπουδών στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας Ροζέ Μιλλιέξ στο ημερολόγιό του, παρά την προσπάθειά του να κρατηθεί, όπως λέει, μακριά από τη μεγαλοστομία 11. Το κυρίαρχο ιδεολογικό στίγμα των ημερών συνίσταται στην αντίθεση ύλης και πνεύματος, όπου το πνεύμα νικά πάντα την ύλη, κατά το γνωστό στερεότυπο. Η Ελλάδα έχει πλέον σχεδόν εξαϋλωθεί: «Οι μυστικές δυνάμεις που δούλευαν τον Έλληνα ήσαν και είναι πάντα πνευματικές. Σαν οντότητα πνευματική υπάρχει στην ιστορία, πνευματική αποστολή θα εκτελεί πάντα» Για τους κοινούς τόπους της πατριωτικής ποίησης, πβ. Vincenzo Rotolo, «Τα κυριότερα γνωρίσματα της ελληνικής αντιστασιακής ποίησης», Πρακτικά έκτου συμποσίου ποίησης, Αθήνα 1987, σ Επίσης, Δ. Ν. Μαρωνίτης, «Ο τύπος του εθνικού ποιητή. Ο αντίκτυπος του αλβανικού έπους στην ποίησή μας», Όροι του λυρισμού στον Οδυσσέα Ελύτη, Αθήνα 1980, σ. 73: «Κατά κανόνα πρόκειται για ποιήματα (ή στιχουργήματα) γνήσιας συναισθηματικής θερμοκρασίας αλλά πρόχειρης και ρητορικής κατασκευής». Βλ. και το βιβλίο Ήταν κάποτε ένας πόλεμος, για τους 41 δημοσιογράφους του μετώπου, biblionet.gr/book/160035/%ce%89%cf%84%ce%b1%ce%bd_%ce%ba%ce%ac%cf%80%ce%bf%cf%84%ce%b 5_%CE%AD%CE%BD%CE%B1%CF%82_%CF%80%CF%8C%CE%BB%CE%B5%CE%BC%CE%BF%CF%82,_ (τελευταία επίσκεψη ). 6 Γ. Χατζίνης, «Ελλάδα καρδιά της οικουμένης», Νεοελληνικά Γράμματα, τχ. 224 ( ), σ Γ. Χατζίνης, «Πόλεμος και λογοτεχνία», Νεοελληνικά Γράμματα, τχ. 260 ( ), σ Άγγ. Σικελιανός, «Κλεισούρα», τώρα στο Λυρικός βίος, Ε, Αθήνα 1968, σ Τέλλος Άγρας, «Στράτεμμα Ελληνικό», Νέα Εστία 28 ( ), σ Π. Πρεβελάκης, «Υποθήκες του Ελληνισμού», Νέα Εστία 28 ( ), σ Πβ. Φάνης Μιχαλόπουλος, «Το πνεύμα της ελευθερίας και οι Πέρσαι του Αισχύλου», ό.π., σ Ροζέ Μιλλιέξ, Ημερολόγιο και μαρτυρίες του πολέμου και της Κατοχής, Αθήνα 1982, σ Κλ. Παράσχος, «Μυστικές δυνάμεις», Νέα Εστία 28 ( ), σ

16 Όσο για την εικόνα του εχθρού, αν οι Ιταλοί γελοιοποιούνται στις λαϊκές επιθεωρήσεις με στίχους και νούμερα 13, στον χώρο της διανόησης ανασύρονται οι πρόγονοί τους, οι Λατίνοι, είτε για να τονιστεί ότι οι Έλληνες είχαν απαντήσει στην αλλοτινή τους επικράτηση κατακτώντας τους πνευματικά, είτε για να ασκηθεί ένα είδος αναθεώρησης αυτής της περίφημης αντίστροφης κατάκτησης: το ελληνικό πνεύμα ποτέ δεν τους επηρέασε πραγματικά, θα υποστηρίξει ο Σικελιανός καταγγέλλοντας τη λατινική τέχνη, γιατί οι Ρωμαίοι δεν ήταν ικανοί να επηρεαστούν από έναν τόσο υψηλότερο ως προς αυτούς πολιτισμό. Κάποτε οι αναφορές στους προγόνους των Ιταλών αποκτούν και αντιφασιστικό χαρακτήρα, η βασική, ωστόσο, τάση της εποχής δεν υπήρξε αντιφασιστική, αλλά απλώς πατριωτική 14. Ενίοτε θα βρούμε και ιδιότυπες αναμίξεις. Στα Πειραϊκά Γράμματα, το περιοδικό του λιμανιού που ξεκινά την έκδοσή του στις αρχές του 1940, θα συναντήσουμε ταυτόχρονα την αγανάκτηση εναντίον των Ιταλών «για το αδίκημα της επιβουλής του φασιστικού κράτους κατά των ελευθεριών του Έθνους μας», αλλά και έναν ύμνο στον Μεταξά 15. Στα Νεοελληνικά Γράμματα πάντως, μέσα από τα οποία εκφράζεται η Αριστερά, αφθονούν οι αναφορές στον ιταλικό φασισμό και στο νόημα του αγώνα εναντίον του, κάτι που δεν υπήρξε άλλωστε χωρίς συνέπειες: αρκετοί διανοούμενοι αναγκάστηκαν να περάσουν μερικές όχι εύκολες ώρες στην Ασφάλεια Γλυκερία Καλαϊτζή, Ελληνικό θέατρο και ιστορία. Από την Κατοχή στον Εμφύλιο, διδακτορική διατριβή στο ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη Βλ. επίσης την πρώτη animation ελληνική ταινία (σχεδιάστηκε το 1942, γυρίστηκε το 1945), τύπου Μίκυ μάους όπως την αποκαλεί χαρακτηριστικά ο δημιουργός της, ο σίφνιος γελοιογράφος Σταμάτης Πολενάκης ( ), (τελευταία επίσκεψη ). 14 Αλέξ. Αργυρίου, «Ο πόλεμος του σαράντα στην ελληνική λογοτεχνία», Η Ελλάδα του 40, ό.π., σ «Η πνευματική επιστράτευση», Πειραϊκά Γράμματα, τχ. 4 (Οκτ.-Δεκ. 1940), σ Αλέξ. Αργυρίου, Ιστορία, Γ, σ

17 Κεφάλαιο 2 2. Η ήττα 2.1. Η ήττα, η «φυγή» και η αναπάντεχη αίγλη της λογοτεχνίας Μες στης σιωπής το πέλαγος το ακύμαντον, Η απελπισία ενός λαού διαβαίνει. Στο πέλαγο η φωνή του θάρρους σώπασε Κι όταν σωπαίνει ένας Λαός, πεθαίνει. ΛΕΥΤΕΡΗΣ ΙΕΡΟΠΑΙΣ, «Η πορεία των σιωπηλών», Χειμώνας Μετά την πατριωτική έξαρση, ωστόσο, έρχεται η κατάρρευση. Οι ίδιοι λογοτέχνες, που βρέθηκαν με τόση αυταπάρνηση στην πρώτη γραμμή του πυρός, γυρνούν πίσω τσακισμένοι, και σωματικά μερικοί από αυτούς (όπως ο Ελύτης), αλλά κυρίως ψυχικά. Έχουν γνωρίσει ήδη, στην επιστροφή τους από το μέτωπο, την παράξενη ψυχρότητα των συμπατριωτών, που πριν λίγο διάστημα τους άνοιγαν διάπλατα τα σπίτια τους: Οι δρόμοι αλλάξανε πώς να το πω; κατεύθυνση. Κι οι κάτοικοι περνάνε μπροστά μας σα να λείπουμε σα να ναι υπόλειμμα από χθες (βέβαια νωπό, μα δίχως βάσιμο κι απτό σκοπό) η παρουσία μας. Όλοι μας σφαλάνε την πόρτα. Ούτε καπνό δε μας πουλάνε. Έμμετρη καταγραφή των καινούριων καταστάσεων από τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο σε σονέτο του, που το χρονολογεί 11 Απριλίου 1941 τόπος, η Κορυτσά 2. Έπειτα, από τις πρώτες κιόλας μέρες της Κατοχής, θα γίνει εμφανής η έλλειψη τροφίμων. Σύντομα θα ενσκήψει και η πείνα: «Αυτά που επακολούθησαν δεν περιγράφονται και η ψυχή τα απωθεί του ανθρώπου», θα πει ο Ασημάκης Πανσέληνος έχει μόλις αναφερθεί σε ένα περιστατικό των πρώτων ημερών, όταν ένα ζευγάρι «αδελφικών φίλων» του, έχοντας πετύχει δυο καρβέλια ψωμί έξω από ένα φούρνο, δεν θα δείξουν την ελάχιστη αλληλεγγύη προς εκείνον 3. «Η ζωή αναδιπλώνεται και ξεπέφτει για να σωθεί», γράφει ο ίδιος, περιγράφοντας σκηνές που έβλεπε κατ επανάληψη στους δρόμους: μικρά κορίτσια να εκδίδονται σε Ιταλούς και Γερμανούς για λίγο ψωμί 4. Οι δεσμοί της αλληλεγγύης που είχαν αναπτυχθεί με τον πόλεμο διαλύονται από τη μια στιγμή στην άλλη και ο κόσμος επιδίδεται σε ένα απεγνωσμένο κυνήγι των μέσων που θα τον κρατήσουν στη ζωή. «Σκέπτομαι με κάποια ανησυχία για την επίδραση της νέας σκλαβιάς στον χαρακτήρα των Ελλήνων», γράφει μετριοπαθώς ο μουσικολόγος Μίνως Δούνιας στο ημερολόγιό του ήδη τον Αύγουστο του 1941, για να διαπιστώσει λίγο αργότερα ότι «το ένστικτο της αυτοσυντηρήσεως έφερε στην επιφάνεια όλες τις σκοτεινές ορμές των ανθρώπων» 5. Και ο Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος: Στον Ιππόδρομο γίνεται η αρπαγή των εφοδίων που εγκατέλειψαν οι Άγγλοι. Στρατιώτες πουλάνε στη Λεωφόρο και στις παρόδους τα προϊόντα της λεηλασίας. Κονσέρβες, παξιμάδια, βούτυρο, ρύζι, λογής λογής πράγματα. Αναρχία και αλητεία. Από αρματολοί γίναμε κλέφτες 6. Μετά την Κατοχή, μια ομάδα ψυχιάτρων που μελέτησε τα φαινόμενα αυτά θα τα ονομάσει «οπισθοδρόμηση της προσωπικότητας» 7. Οι αρχές (ελληνικές και κατοχικές) προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν την πείνα, αλλά οι περιστάσεις ήταν εξαιρε- 1 Γ. Μαρκόπουλος (επιμ.), Λευτέρης Ιερόπαις, Αθήνα 1999, σ Παν. Κανελλόπουλος, Ο κύκλος των σονέτων, Αθήνα 1946, σ Ασημάκης Πανσέληνος, Τότε που ζούσαμε, Αθήνα , σ Ό.π., σ Το ημερολόγιο Κατοχής του Μίνου Δούνια, επιμ. Κυρ. Ντελόπουλος, Αθήνα 1987, σ. 74, Αλκιβιάδης Γιαννόπουλος, «Ημερολόγιο», Η λέξη, τχ. 94 (Μάιος 1990), σ Φ. Σκούρας, Α. Χατζηδήμος, Α. Καλούτσης, Γ. Παπαδημητρίου, Η ψυχοπαθολογία της πείνας, του φόβου και του άγχους, Αθήνα 1947, σ

18 τικά δυσχερείς με τη γενικευμένη, ανάμεσα σε άλλα, καταστροφή και των συγκοινωνιών. Πολύ περισσότερο υπέφεραν βέβαια τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα, οι απόκληροι, οι στρατιώτες που είχαν αποκλειστεί στην Αθήνα 8. Η ανισότητα δημιουργούσε ένα πολύ οξύ πρόβλημα συνείδησης σε αυτούς που είχαν κάτι να βάλουν στο στόμα τους. Τον Οκτώβριο του 1941, ο Θεοτοκάς θα καταγράψει στο ημερολόγιό του τη ντροπή του για τη δική του συγκριτικά καλύτερη κατάσταση: «Με πίεζε βαριά η ανικανότητά μου να βοηθήσω όλη αυτή τη δυστυχία» 9. Και ένα μήνα αργότερα θα διαπιστώσει: «Οι περισσότεροι κάνουν πως δε βλέπουν. Με τι εκπληκτική ευκολία γίναμε αναίσθητοι!» 10. Ποιος ήταν ο αντίκτυπος αυτών των καταστάσεων στις συνειδήσεις στις συνειδήσεις των λογοτεχνών; Ο τρόπος αντίδρασης του Θεοτοκά είναι πολύ χαρακτηριστικός: γράφει ένα μικρό θεατρικό έργο και με την αυτεπίγνωση που τον χαρακτηρίζει, σημειώνει: «Υποθέτω πως είναι μια αυθόρμητη απόπειρα φυγής». Αυτά, στις 13 Νοεμβρίου Στην αντίδραση αυτή, ωστόσο, χαρακτηριστική δεν είναι μόνο η «φυγή» στην τέχνη, αλλά και το περιεχόμενο του έργου. Τιτλοφορείται «Πέφτει το βράδυ» και αφορά τη μορφή του Πόντιου Πιλάτου. Αυτός ο Ρωμαίος άρχοντας, διοικητής μιας δύναμης κατοχής, παρουσιάζεται ως «ακμαίος, με ωραίο παράστημα και με ύφος που εκφράζει αρχοντιά, ζωική πείρα και μεγάλη πνευματική καλλιέργεια» 12. Κι αν στο τέλος καταλήγει ανθρώπινο ράκος μια «τιμωρία» επειδή δεν κατόρθωσε ούτε να διασώσει τον Χριστό, παρόλο που έβλεπε την αθωότητά του, ούτε να αποφύγει την καταστολή μιας εξέγερσης, έχει εντωμεταξύ παρουσιαστεί ως μια συμπαθής ανθρώπινη περίπτωση. Αυτός, ο Ιταλός κυρίαρχος. Θα δούμε παρακάτω πως η παράξενη αυτή ιδεολογική συμπεριφορά αποτελεί μια συνηθισμένη αντίδραση των λογοτεχνών κατά την πρώτη κατοχική εποχή «Το πνεύμα ξαναβρίσκει τον εαυτό του» Ας σκύψουμε στην καλλιέργεια του εσωτερικού μας κόσμου, γράφει στο πρώτο κατοχικό τεύχος της Νέας Εστίας και ο Πέτρος Χάρης: «Όχι από ανάγκη, όχι μόνο γιατί έκλεισε ο κύκλος της δράσεως. Όπως μας περίμενε η Ελλάδα, μας περιμένει κι ο εσωτερικός μας κόσμος. Ας γυρίσουμε σ αυτόν κι ας συνηθίσουμε να ζούμε στη γόνιμη ηρεμία του, στη δημιουργική σιωπή του» 13. Η δημιουργική σιωπή, ωστόσο, πολύ σύντομα θα γίνει δημιουργικός οίστρος, καθώς οι λογοτέχνες θα αντιληφθούν τη μεγάλη ζήτηση που έχει τώρα το επάγγελμά τους. «Όλα γύρω ξεφτούν κι η σκέψη μόνο αντρειεύει», επισημαίνει ο Ασημάκης Πανσέληνος. «Κι η πνευματική παρακαταθήκη μας, λογοτέχνες ποιητάδες κι άλλοι στοχαστές ξεχασμένοι, ανασυρθήκανε να φωτίζουν και να παρηγορούν. Τα ονόματα και τα κείμενα πήραν μια ανεπάντεχη αίγλη» 14. Πράγματι, όσο έλειπε το ψωμί, τόσο η ζήτηση της τέχνης ανέβαινε. Το βιβλίο ήταν αν όχι είδος φθηνό, τουλάχιστον είδος που υπήρχε στην αγορά, τη στιγμή που τίποτε άλλο δεν έβρισκε κανείς να αγοράσει. Έτσι, το αφιέρωμα στον Παπαδιαμάντη που έκανε η Νέα Εστία τα Χριστούγεννα του 1941, κατά τη δυσκολότερη στιγμή της Κατοχής, έγινε, για παράδειγμα, ανάρπαστο και το βιβλιοπωλείο του Κολλάρου πολιορκήθηκε «σαν να ήταν φούρνος», όπως πληροφορούμαστε από το περιοδικό με μια περίεργη, αλήθεια, απόχρωση χιούμορ 15. Οι λογοτέχνες, οι πνευματικοί άνθρωποι γενικώς, βρέθηκαν αιφνιδίως με μια μεγάλη δύναμη στα χέρια τους: «σ αυτών τα χέρια περνούσε η ηγεσία» 16. Στην επιφυλλιδογραφία γύρω από τα καλλιτεχνικά ζητήματα κυριαρχεί τώρα μια ευφρόσυνη διάθεση για την αύξηση του αναγνωστικού κοινού και για την παραγωγικότητα των λογοτεχνών. Σε πάμπολλα χρονογραφήματα σχολιάζεται η μεγάλη αύξηση της ζήτησης του βιβλίου. «Ουδέν κακόν αμιγές καλού» θα αποφανθεί ο Πέτρος Χάρης: τούτο το θετικό θα μείνει από τον πόλεμο, οι Έλληνες θα έχουν μάθει να διαβάζουν 17. «Ουδέν κακόν αμιγές καλού», επαναλαμβάνει και ο αρθρογράφος των Πειραϊκών Γραμμάτων στα μέσα του 1942 (έχουν αρχίσει πάλι να κυκλοφορούν), εφόσον οι συγγραφείς έχουν ριχτεί στη δουλειά, καθώς βρέθηκαν «σ ένα περιβάλλον μοναξιάς τόσο ευνοϊκής για την τέχνη» 18. Οι έλληνες συγγραφείς θα βγουν μάλιστα πολύ ευνοημένοι από τη συγκυρία, καθώς το κοινό μαθαίνει τώρα να διαβάζει επιτέλους την εγχώρια παραγωγή, την περιφρονημένη άλλοτε γιατί, όπως επισημαίνει ο Άγγελος Τερζάκης με χα- 8 Γ. Μαργαρίτης, Από την ήττα στην εξέγερση, ό.π., σ Γ. Θεοτοκάς, Ημερολόγιο, ό.π., σ Ό.π., σ Ό.π., σ Γ. Θεοτοκάς, «Πέφτει το βράδυ», Θέατρο, Αθήνα, Ιαν. 1944, σ Π. Χάρης, «Ο νέος κύκλος», Νέα Εστία 29 ( ), σ Ασ. Πανσέληνος, Τότε που ζούσαμε, ό.π., σ «Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, που εκυκλοφόρησε η Χριστουγεννιάτικη Νέα Εστία, το βιβλιοπωλείο Κολλάρου κατακλύσθηκε κυριολεκτικά από κόσμο που ζητούσε το τεύχος από πολύ πρωί, και δεν παράλλαζε από πολιορκούμενο φούρνο των πολεμικών αυτών ημερών. Φαινόμενο που δεν έχει το όμοιό του στα ελληνικά φιλολογικοβιβλιοπωλικά χρονικά»: Π. Χάρης, «Αποδέσμευσις κεφαλαίων», Νέα Εστία 31 ( ), σ. 3, σημ Ασ. Πανσέληνος, Τότε που ζούσαμε, ό.π., σ Π. Χάρης, «Παντοτινός σύντροφος», Νέα Εστία 30 ( ), σ Κ. Μαρμαρινός, «Συγγραφείς και κοινό», Πειραϊκά Γράμματα, τχ. 1 (Ιούλ. 1942), σ

19 ρακτηριστικά αισθήματα, δηλαδή με «μελαγχολία ελαφριά και χαιρεκακία βαθύτερη», οι προθήκες των βιβλιοπωλείων έχουν πλέον αδειάσει από τα έργα που έρχονταν μέχρι πρότινος από την «Ευρώπη» 19. Αυτό προκαλεί ταυτόχρονα μια αίσθηση απελευθέρωσης στους ίδιους τους συγγραφείς, απελευθέρωση «από μια υπερβολική προσήλωση στην πνευματική και καλλιτεχνική ζωή της Γαλλίας πρωταρχικά και κατά δεύτερο λόγο της Αγγλίας», όπως γράφει ο Θεοτοκάς, θεωρώντας το «κάτι σαν μια ενηλικίωση, μια πνευματική χειραφέτηση» 20. Αλλά εκτός από εσωτερική απελευθέρωση συνιστά και μονοπώλιο: η αποκοπή της επικοινωνίας με τον έξω κόσμο, που κόστισε, σε κάποιο βαθμό τουλάχιστον, τον φοβερό λιμό, υπήρξε για τους λογοτέχνες η μεγάλη ευκαιρία το κοινό έπρεπε τώρα, κατ ανάγκην, να στραφεί σε αυτούς. Και ο Κλέων Παράσχος θα επισημάνει με χαρά, τον Ιούνιο του 42, την ανταπόκριση των λογοτεχνών στη ζήτηση: «Με όλες μας τις σκοτούρες, με όλες τις λαχανιασμένες τρεχάλες μας για την εξασφάλιση του επισιτισμού, δε συνέβηκε να δω, αυτόν τον καιρό, λογοτέχνη που να μη μου πει ότι κάτι έχει στα σκαριά, κάτι γράφει, κάτι έγραψε». Τώρα που έλειψαν οι έξωθεν πειρασμοί (της νυχτερινής ζωής κυρίως), θα καταλήξει ο Παράσχος, «το πνεύμα απερίσπαστο ξαναβρήκε τον εαυτό του» 21. Οι λογοτέχνες λοιπόν διαπιστώνουν πως η τέχνη μπορεί να συνεχίσει τον δρόμο της λίγο πολύ κανονικά μέσα στις νέες συνθήκες τη διαπίστωση την διατυπώνει ο διευθυντής της Νέας Εστίας, στο άρθρο του «Πολυτέλεια ή ανάγκη;», τον Αύγουστο κιόλας του 41: στον δρόμο της τέχνης, κατά την άποψή του, «δεν γίνονται φραγμοί [...] η ευμάρεια ή η στέρηση» και η πνευματική εργασία οφείλει «χωρίς να χάνει τους δεσμούς της με την ιερή γη, [να] στέκεται ψηλά, πολύ πιο ψηλά από την επικαιρότητα και την εφήμερη δυστυχία». Ο Τερζάκης, τον ίδιο μήνα, επίσης από τις στήλες της Νέας Εστίας, θα ταχθεί ενάντια στο «λαχανιαστό κυνήγι της επικαιρότητας» και υπέρ των κλασικών αριστουργημάτων, ενώ λίγο αργότερα θα ζητήσει μια κωμωδία που να συνιστά «κριτική δίχως θέση», αφού, κατά την άποψή του, «ποίηση με μια λέξη αγνή, μπορεί να γεννηθεί ακόμα και τώρα που ο κόσμος φλογίζεται» 22. Δεν είναι πολύ διαφορετικές, ωστόσο, ούτε οι απόψεις του Κώστα Βάρναλη, στις καθημερινές επιφυλλίδες του στην εφημερίδα Πρωία. Ο ποιητής της Αριστεράς, την εποχή αυτή, αποσυνδέει ρητά την αξία της τέχνης από την «αλήθεια» της εμπειρίας και τηρεί σαφείς αποστάσεις από τον διδακτισμό. Τον Μάρτιο του 1942, για παράδειγμα, θα τονίσει για άλλη μια φορά την πεποίθησή του πως η αξία της τέχνης δεν κρίνεται «από το ύψος ή το βάθος του διδακτικού σκοπού» παρά μόνο από το καλλιτεχνικό αποτέλεσμα. Ή πως «ό,τι είναι ψέμα για την πείρα και για την επιστήμη, γίνεται αλήθεια αισθητική μέσα στα ηλύσια περιβόλια της Τέχνης, όταν ο δημιουργός μπορεί να τα μετουσιώσει σε ζωντανή ομορφιά» Ένα μικρό δείγμα και κάποιες παρατηρήσεις Τι παράγουν λοιπόν οι περίεργα ευτυχείς μέσα στη νέα συγκυρία λογοτέχνες; Θα δούμε προς το παρόν μερικά μονάχα παραδείγματα, πριν προχωρήσουμε σε μια λεπτομερέστερη χαρτογράφηση της λογοτεχνικής περιοχής. Ο Ηλίας Βενέζης γράφει την Αιολική γη, τρυφερή αναπόληση των παιδικών χρόνων σε μια πατριαρχική οικογένεια στη Μικρά Ασία (1942, 1943). Ο Φώτης Κόντογλου το Φημισμένοι άντρες και λησμονημένοι, 1942, όπου αναφέρεται σε διάφορες μορφές, από τον Πύρρο της Ηπείρου έως έναν γιατρό ταξιδευτή του 19ου αιώνα, με κριτήριο τον πολυτάραχο βίο τους, την αντρεία τους και τη βιαιότητά τους: εθνικά αλλά ακόμα και ηθικά ζητήματα σπάνια τίθενται τον συγγραφέα τον ενδιαφέρει σχεδόν αποκλειστικά η περιπέτεια και το στοιχείο της γραφικότητας και του παραμυθιού. Ο Άγγελος Τερζάκης γράφει τη Στοργή, 1944, με θέμα την αφοσίωση ενός άντρα σε μια γυναίκα κοινωνικά ανώτερή του, αφοσίωση που λόγω του ενδοτικού του χαρακτήρα τον οδηγεί στην ηθική και οικονομική του καταστροφή. Ο Κοσμάς Πολίτης εκδίδει σε τόμο το 1943 τις Τρεις γυναίκες, τρεις νουβέλες θαυμάσια δείγματα γραφής που ασχολούνται με το ανέφικτο της ανθρώπινης ευτυχίας, μέσα σε ένα σκηνικό απαλλαγμένο από κάθε βιοτική μέριμνα. Η Έλλη Αλεξίου θα εκδώσει τον Νοέμβριο του 1943 το μυθιστόρημά της Λούμπεν, με θέμα τις σχέσεις των δύο φύλων: μια γυναίκα διαρκώς υποχωρεί στον δεσποτικό χαρακτήρα του συζύγου της, έως την έσχατη κατάπτωση και τον εκμηδενισμό της. Όχι, θα διαμηνύσει η συγγραφέας, οι γυναίκες πρέπει να γνωρίζουν καλά τον μέλλοντα σύζυγό τους, ίσως και άλλους άντρες, πριν παντρευτούν, ενώ και μετά τον γάμο οφείλουν να διατηρούν την ανεξαρτησία της 19 Άγγ. Τερζάκης, «Προθήκες», Νέα Εστία 31 ( ), σ Γ. Θεοτοκάς, Ημερολόγιο, ό.π., σ Κλ. Παράσχος, «Έλλειψη πειρασμών», Νέα Εστία 31 ( ), σ Άγγ. Τερζάκης, «Βιβλία...», Νέα Εστία 30 ( ), σ. 631, και «Η κωμωδία», Νέα Εστία 30 ( ), σ Βλ. τα λήμματα 262, 273 και γενικά τα λήμματα της κατοχικής περιόδου στο Λουτσία Μαρκεζέλι-Λούκα, Συμβολή στην εργογραφία του Κώστα Βάρναλη, Αισθητικά - Κριτικά ( ), Αθήνα

20 σκέψης και την περηφάνια τους 24. Ο Οδυσσέας Ελύτης γράφει και δημοσιεύει τον Ήλιο τον πρώτο (1942, 1943), ευδαιμονική αναφορά σε ένα καλοκαίρι των εφηβικών χρόνων σε νησί. Ο Ρίτσος την «Παλιά μαζούρκα σε ρυθμό βροχής», 1942, ποιητικό χρονικό μιας δύσκολης εφηβείας αλλά και τη Δοκιμασία, με ποιήματα που αναφέρονται στο σκοτεινό παρόν, ορισμένα από τα οποία σαφώς αγωνιστικά. Ο Θράσος Καστανάκης, αυτός θα μιλήσει για την Κατοχή. Σε μερικά διηγήματα από τις Εφτά ιστορίες, Ιούλιος 1944, θα γίνει λόγος για βομβαρδισμούς, για το στρίμωγμα όλων των κοινωνικών τάξεων στο κατοχικό λεωφορείο, για τα καινούρια επαγγέλματα, για την ανέχεια, ακόμα και για κάποιους μαυραγορίτες: και όμως, παρά το επίκαιρο σκηνικό, αυτό που κυρίως φαίνεται να απασχολεί τον συγγραφέα είναι οι κακές συμπεριφορές των γυναικών, τα αρνητικά χαρακτηριστικά του γυναικείου φύλου! Ας πάρουμε όμως και ένα παράδειγμα συγγραφέα που δεν ανήκει στα πρώτα ονόματα, έχει όμως το προσόν να αναφέρεται ρητά στις συνθήκες της Κατοχής. Χρονικό του 43: έτσι επιγράφεται το μικρό βιβλίο του νεαρού συγγραφέα Βάσου Βασιλείου. Πρόκειται όμως για μια ευτράπελη ερωτική ιστορία που πραγματοποιείται το 1943 με τη διαμεσολάβηση λογοτεχνικών αναγνώσεων, ένα φλερτ δια μέσου των βιβλίων που βρίσκονται στη μόδα εκείνη την εποχή! (Στη μόδα αναφέρονται πως είναι ο Κοσμάς Πολίτης, ο Βενέζης και ο Καραγάτσης). Την ίδια εποχή ο νεαρός Μανόλης Αναγνωστάκης για να πάρουμε και ένα παράδειγμα από τη νέα γενιά γράφει μερικά ποιήματα που φέρουν ως τίτλους χρονολογίες: «Χειμώνας 1942» ή « » 25. Αυτοί οι τίτλοι ποιημάτων όμως καθόλου δεν αντιστοιχούν στην εποχή, αλλά «αναπνέουν σε μια ατμόσφαιρα όπου η αίσθηση της απουσίας, η τάση της απόρριψης του καθημερινού/συμβατικού περιβάλλοντος, ονόματα μακρινών τόπων που μοιάζουν εξωτικά», παραπέμπουν στο κλίμα του συμβολισμού και της «Παρακμής» 26. Τα παραδείγματα θα μπορούσαν να πολλαπλασιαστούν, αλλά ας μείνουμε προς το παρόν σε αυτά, για κάποιες πρώτες παρατηρήσεις: 1. Αν είχαν χαθεί οι χρονολογίες συγγραφής και δημοσίευσης, θα ήταν αδύνατο στα περισσότερα από τα παραπάνω έργα να ξεχωρίσουμε ποια έχουν γραφεί πριν και ποια κατά τη διάρκεια της Κατοχής. 2. Η λογοτεχνία της Κατοχής δεν αναφέρεται στις συνθήκες της Κατοχής. Οι εξαιρέσεις είναι σπάνιες και εντοπίζονται μόνο στο τέλος της περιόδου. Αλλά ακόμα και τότε η πραγμάτευση του θέματος μπορεί να επιφυλάσσει εκπλήξεις. 3. Οι αριστερίζοντες (όπως ο Κοσμάς Πολίτης) ή και οι καθαυτό αριστεροί συγγραφείς (Έλλη Αλεξίου, μέλος του ΚΚΕ από το 1928 Θράσος Καστανάκης, από τα βασικά στελέχη της Αριστεράς στην εκπνοή της Κατοχής, Αναγνωστάκης) δεν συμπεριφέρονται διαφορετικά από τους υπόλοιπους. Αν κάποιοι από αυτούς δεν έγραψαν καθόλου λογοτεχνία, όπως η Μέλπω Αξιώτη που μεταβλήθηκε σε «τρικατζή» του αντιστασιακού αγώνα 27, άλλοι όμως συνέθεσαν έργα που κάθε άλλο παρά μαρτυρούν μια πολιτική εγρήγορση. 4. Μικρή υπήρξε η τάση αναλογικής εκμετάλλευσης θεμάτων: η τουρκοκρατία ή άλλες ανάλογες περίοδοι δεν αναδείχτηκαν σε θεματικούς πόλους κατά τη διάρκεια της Κατοχής, παρά μόνο σποραδικά στο τέλος της περιόδου, ενώ η σε αφθονία παραγωγή αναλογικών κειμένων συμβαίνει μεταπολεμικά. Χαρακτηριστική είναι εδώ η συμπεριφορά του Πρεβελάκη: όταν επανεκδίδει το 1942 Το χρονικό μιας πολιτείας, το έργο που περιγράφει τη ζωή Ελλήνων και Τούρκων στο Ρέθυμνο των αρχών του 20ού αιώνα, θα επανεπεξεργαστεί μεν το κείμενό του, αλλά δεν θα αλλάξει ως προς την απεικόνιση των σχέσεων ανάμεσα στις δύο εθνότητες τίποτα αντίθετα, στην επόμενη έκδοση του 1956, θα προσθέσει ηρωικότερους τόνους, που τείνουν να μετατρέψουν την αρχική ειρηνική συνύπαρξη Ελλήνων και Τούρκων σε εχθρική αντιπαράθεση 28. Την απλή και μάλλον ανέξοδη αυτή κίνηση, που θα προσέθετε εθνικό φρόνημα στο έργο, δεν την επιχείρησε ο συγγραφέας το Αφθονούν τα ευτράπελα κείμενα, σχεδόν απουσιάζουν παντελώς τα κείμενα που μαρτυρούν απελπισία. Από τα ελάχιστα δείγματα του δεύτερου είδους είναι το εκτενές διήγημα του Κόντογλου, Ο Θεός Κόνανος και το μοναστήρι του το λεγόμενο καταβύθιση, Εδώ περιγράφεται η πορεία μερικών χιλιάδων προσκυνητών προς ένα μοναστήρι μέσα από ατελείωτες οικειοθελείς στερήσεις η άφιξή τους εκεί όμως δεν σημαίνει τη σωτηρία τους, αφού 24 Στο κάλυμμα του βιβλίου, εκδ. Γλάρος, Νοέμ. 1943, στο αυτί, η Έλλη Αλεξίου υπογράφει ένα σύντομο κείμενο για το Λούμπεν, που το χρονολογεί Νοέμβριο του Υποψιάζομαι ωστόσο ότι το έργο είναι γραμμένο μέσα στην Κατοχή, γιατί αλλιώς, με την άνθηση του βιβλίου το 1942, δεν θα υπήρχε λόγος να μην εκδοθεί νωρίτερα. 25 Μ. Αναγνωστάκης, Τα ποιήματα , Θεσσαλονίκη 1971, σ. 9, Αλέξ. Αργυρίου, Μανόλης Αναγνωστάκης. Νοούμενα και υπονοούμενα της ποίησής του, Αθήνα 2004, σ Βλ. την αυτοβιογραφική αναφορά της Μέλπως Αξιώτη, στο Άννα Ματθαίου και Πόπη Πολέμη, Διαδρομές της Μέλπως Αξιώτη, Αθήνα 1999, σ Αγγέλα Καστρινάκη, «Η έμμονη γοητεία του λαϊκού λόγου και ο Παντελής Πρεβελάκης», Η φωνή του γενέθλιου τόπου, Αθήνα 1997, σ

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου Ηθική και Λογοτεχνία* Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων Σεπτέμβριος 2013 *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου 1 Λογοτεχνία σημαίνοναισθητικό

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ

ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ ALBUM ΤΟ ΚΛΕΙΔΙ 2010 ΦΥΣΑΕΙ Μη µου µιλάς γι' αυτά που ξεχνάω Μη µε ρωτάς για καλά κρυµµένα µυστικά Και µε κοιτάς... και σε κοιτώ... Κι είναι η στιγµή που δεν µπορεί να βγεί απ' το µυαλό Φυσάει... Κι είναι

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2004 Α. ΚΕΙΜΕΝΟ Β. ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Κάποια από τα χαρακτηριστικά της ποίησης του Οδ. Ελύτη ειναι: η ποιητική προσέγγιση του κόσµου µε τις αισθήσεις,

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας,

Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, ZORBA PHOTOS REMARKS Delivered in Greek by Emmanuel Velivasakis at the Conclusion of the Zorba the Greek Play. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, νέοι και νέες καλησπέρα σας, Λέγομαι Μανώλης Βεληβασάκης, και είμαι

Διαβάστε περισσότερα

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270)

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ: Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία: 1. Η αναπόληση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος»

Ο εγωιστής γίγαντας. Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία. Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης. «Αλέξανδρος Δελμούζος» Ο εγωιστής γίγαντας Μεταγραφή : Γλυμίτσα Ευθυμία Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης «Αλέξανδρος Δελμούζος» 2010-2011 Κάθε απόγευμα μετά από το σχολείο τα παιδιά πήγαιναν για να παίξουν στον κήπο του γίγαντα.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Καλοκαίρι. Βιβλίο: Η χαµένη πόλη. Συνταγή ΤΙΤΙΝΑ: κρέπα. Από την Μαριλένα Ντε Πιάν και την Ελένη Κοτζάµπαση - 1 - Μια εφηµερίδα για όλους

ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Καλοκαίρι. Βιβλίο: Η χαµένη πόλη. Συνταγή ΤΙΤΙΝΑ: κρέπα. Από την Μαριλένα Ντε Πιάν και την Ελένη Κοτζάµπαση - 1 - Μια εφηµερίδα για όλους Ιούλιος 2011 Τεύχος 11 3 Μια εφηµερίδα για όλη την οικογένεια ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Καλοκαίρι Βιβλίο: Η χαµένη πόλη Συνταγή ΤΙΤΙΝΑ: κρέπα Από την Μαριλένα Ντε Πιάν και την Ελένη Κοτζάµπαση - 1 - ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η γλώσσα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ: ΝΙΚΟΣ ΙΟΝΥΣΟΠΟΥΛΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1880 ΣΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1930

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ: ΝΙΚΟΣ ΙΟΝΥΣΟΠΟΥΛΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1880 ΣΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1930 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ: ΝΙΚΟΣ ΙΟΝΥΣΟΠΟΥΛΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1880 ΣΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1930 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΓΕΝΙΑ ΤΟΥ 1880 ΣΤΗ ΓΕΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι.

0001 00:00:11:17 00:00:13:23. Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18. Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10. Ναι. 0001 00:00:11:17 00:00:13:23 Έλα δω να δεις. 0002 00:00:13:23 00:00:15:18 Η Χλόη είναι αυτή; 0003 00:00:16:21 00:00:18:10 Ναι. 0004 00:01:06:17 00:01:07:17 Σου έδειξα τη φωτογραφία; 0005 00:01:07:17 00:01:10:10

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ «Μόνο γιατί µ αγάπησες» (Οι τρίλιες που σβήνουν, 1928, σελ. 72 73 σχολικού βιβλίου) Μαρία Πολυδούρη ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1. Το ποίηµα υπερασπίζεται µια ορισµένη ποιητική επιλογή. Ποια είναι αυτή και σε ποιο είδος

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων...

707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1. Σοφία Σταμπολίτη. Καρκινικές Φράσεις. ...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 1 Σοφία Σταμπολίτη 707 Καρκινικές Φράσεις...ένα παιχνίδι λέξεων... 707_THEFINALBOOK_Layout 1 5/12/2012 8:44 πμ Page 2 707 Καρκινικές Φράσεις 2012 Σοφία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Το μαγικό ραβδάκι Το ίδιο έγινε με όλα τα γεγονότα, τα πρόσωπα και τα πράγματα που άγγισε με το μαγικό

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα 1. Παντοτινά δικός σου Ξέρεις ποιος είσαι, ελεύθερο πουλί Μέσα σου βλέπεις κι ακούς µιά φωνή Σου λέει τι να κάνεις, σου δείχνει να ζεις Μαθαίνεις το δρόµο και δεν σε βρίσκει

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε

Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Κείμενα Τράπεζας Θεμάτων ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ:ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΥΠΟΣ Μ.Μ.Ε 18251/18351/20220 [Η (παρα)πληροφόρηση στο Διαδίκτυο] 18234/18275/20215 [Ο εθισμός στην τηλεόραση]

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου

Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Ιστορία ΣΤ' Δημοτικού Ιστορία του νεότερου και σύγχρονου κόσμου Βιβλίο μαθητή ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ Ιωάννης Κολιόπουλος Ομότιμος Καθηγητής Ιάκωβος Μιχαηλίδης Επίκουρος Καθηγητής, ΑΠΘ Αθανάσιος Καλλιανιώτης Σχολικός

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι!

Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Η συγγραφέας και ψυχολόγος Γιούλη Μιγγείρου στο agrinio-life Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι! Με ένα πραγματικά απλό και κατανοητό λόγο, η κυρία Μιγγείρου στο νέο της βιβλίο Μαμά, μπαμπά σας χρειάζομαι, που

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

Στον κόσμο με την Thalya

Στον κόσμο με την Thalya Γρηγόρης Μπελαβίλας Στον κόσμο με την Thalya Συνέντευξη: Τσέκος Αθανάσιος Tι σάς κάνει να γράφετε μουσική? Ο βασικός λογος είναι ότι οι μουσικές που γράφω μού αρέσουν πολύ πιό πολύ από τίς μουσικές τών

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΑ Β ΘΕΜΑ Β1 Μονάδες 30 ΚΕΙΜΕΝΟ Α ΚΕΙΜΕΝΟ Β

ΟΜΑΔΑ Β ΘΕΜΑ Β1 Μονάδες 30 ΚΕΙΜΕΝΟ Α ΚΕΙΜΕΝΟ Β ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΔΕΥΤΕΡΑ 18 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε!

Φωνή: Θανούλη! Φανούλη! Μαριάννα! Φανούλης: Μας φωνάζει η μαμά! Ερχόμαστε! 20 Χειμώνας σε μια πλατεία. Χιονίζει σιωπηλά. Την ησυχία του τοπίου διαταράσσουν φωνές και γέλια παιδιών. Μπαίνουν στη σκηνή τρία παιδιά: τα δίδυμα, ο Θανούλης και ο Φανούλης, και η αδελφή τους η Μαριάννα.

Διαβάστε περισσότερα

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ]

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ] 2014 14ο Λύκειο Θεσσαλονίκης Ερευνητική εργασία των μαθητών : Αλεξίου Δημήτρη, Γεωργιάδου Αλεξάνδρας, Ζαχάρωφ Μανώλη, Κατσούλη Απόστολου, Τρέμμα Λουκίας [ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

KOΛΛΕΓΙΟΝ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2012-2013 ΓΥΜΝΑΣΙΟ Ψυχικό, 25 Ιουνίου 2012. Προς τους Γονείς των μαθητών του Γυμνασίου

KOΛΛΕΓΙΟΝ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2012-2013 ΓΥΜΝΑΣΙΟ Ψυχικό, 25 Ιουνίου 2012. Προς τους Γονείς των μαθητών του Γυμνασίου KOΛΛΕΓΙΟΝ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛ. ΕΤΟΣ 2012-2013 ΓΥΜΝΑΣΙΟ Ψυχικό, 25 Ιουνίου 2012 Αγαπητοί Γονείς, Προς τους Γονείς των μαθητών του Γυμνασίου Σας ενημερώνουμε για τα βιβλία τα οποία θα χρειαστούν τα παιδιά σας κατά

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Κριτήριο αξιολόγησης

Ε. Κριτήριο αξιολόγησης 57 Ε. Κριτήριο αξιολόγησης Παιδιά, σ αυτό το σημείο σας δίνουμε ένα κριτήριο αξιολόγησης για συμπληρωματική εξάσκηση πάνω σε λεξιλογικές ασκήσεις και σε ανάπτυξη θεμάτων έκθεσης. Καλή επιτυχία!!! Η Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΛ. 264 ΣΕΛ. 320 TIMH 11,00 ΣΕΛ. 248

ΣΕΛ. 264 ΣΕΛ. 320 TIMH 11,00 ΣΕΛ. 248 Η Άλκη Ζέη στο Η μωβ ομπρέλα Οι μεγάλοι και τα παιδιά. Δυο κόσμοι τόσο διαφορετικοί. Ο καθένας κουβαλάει τη δική του αλήθεια. Γι αυτό άλλωστε και πίσω από μια μωβ ομπρέλα μπορεί να κρύβονται πολλές! ΣΕΛ.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ)

ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ) ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ : Ελληνικά ΕΠΙΠΕΔΟ : 2 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΜΕΡΟΣ Α : ΕΚΘΕΣΗ (30 ΜΟΝΑΔΕΣ) Να αναπτύξετε ΕΝΑ από τα πιο κάτω θέματα (150-180 λέξεις ή 15-20 γραμμές) 1. Πώς πέρασα το περασμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΔΙΚΟΣ Κ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

ΚΑΤΑΔΙΚΟΣ Κ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΚΑΤΑΔΙΚΟΣ Κ. ΘΕΟΤΟΚΗΣ ΑΝΑΛΥΣΗ Α ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ Το έργο αποτελεί μία ηθογραφική ψυχογραφία με κοινωνικό περιεχόμενο. Οι ήρωες του μας θυμίζουν ήρωες από τα έργα του Τολστόι (Πόλεμος και Ειρήνη αγροτικές εργασίες)

Διαβάστε περισσότερα

Ένα βιβλίο πρέπει να είναι ΑΠΕΡΙΓΡΑΠΤΟ!!!

Ένα βιβλίο πρέπει να είναι ΑΠΕΡΙΓΡΑΠΤΟ!!! Μουσικό Σχολείο Λάρισας Τάσου Λειβαδίτη 20 Ένα βιβλίο πρέπει να είναι ΑΠΕΡΙΓΡΑΠΤΟ!!! Τα κείμενα που ακολουθούν είναι μαθητικές δημιουργίες και απαντούν στο ερώτημα «τι διαβάζουν τα παιδιά μας», μόνιμη

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΚΡΑΤΙΚΑ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΕΛΙΚΕΣ ΕΝΙΑΙΕΣ ΓΡΑΠΤΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2009 2010 Μάθημα: Ελληνικά Επίπεδο: 2 Διάρκεια: 2 ώρες Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική 1 Δευτερότοκος γιος του Κωνσταντή και της Αιμιλίας Δούκα. Γεννήθηκε στις 6

Διαβάστε περισσότερα

w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r

w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r w w w. p e r i e x o m e n a n e t. g r Ο Iliaz Bobaj γράφει για την Παναγιώτα Ζαλώνη Ο Νίκος Μπατσικανής, ο Χάρης Μελιτάς, η Παναγιώτα Ζαλώνη και η Αλεξάνδρα ΒαΐτσηΒάκρου. (Απόσπασμα) Η Ελληνίδα Ποιήτρια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ

ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ ΤΟ ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΟ ΜΑΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ ΜΙΑ ΦΑΝΤΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ Με τους μαθητές τις μαθήτριες και τη δασκάλα της P2ELa 2013-2014 Η ΑΝΑΧΩΡΗΣΗ- ΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μια μέρα ξεκινήσαμε από τις Βρυξέλλες

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της Επιπεδίας

Το παραμύθι της Επιπεδίας Το παραμύθι της Επιπεδίας Ιστορία του J.Weeks, βασισμένη σε ιδέες του μυθιστορήματος Flatland: a romance in many dimensions, του E.A.Abbott, το οποίο δημοσιεύτηκε το 1884, και στο οποίο βασίστηκε το κινηματογραφικό

Διαβάστε περισσότερα

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α Γυμνασίου Απαντήσεις ερωτήσεων σχολικού βιβλίου σχ. βιβλίο (σελ. 184) Γυμνάσιο: 9.000 μαθήματα με βίντεο-διδασκαλία για όλο το σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Δ'. ΚΕΙΜΕΝΟ 'Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) Μικρή Πράσινη Θάλασσα Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ Που θα θελα να σε υιοθετήσω Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία

Διαβάστε περισσότερα

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα;

Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου. να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Πως μπορώ να υποστηρίξω τον άνθρωπό μου να αντιμετωπίσει το λέμφωμα; Το λέμφωμα είναι δυνητικά ιάσιμη νόσος Με την επιστημονική συνεργασία του Αιματολογικού Τμήματος, Γ Πανεπιστημιακής Παθολογικής Κλινικής,

Διαβάστε περισσότερα

9/7 31/7 Θεατρική παράσταση ΟΜΑΔΑΣ 33 «ΕΞΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ»

9/7 31/7 Θεατρική παράσταση ΟΜΑΔΑΣ 33 «ΕΞΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ» 9/7 31/7 Θεατρική παράσταση ΟΜΑΔΑΣ 33 «ΕΞΟΔΟΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ» Πολλές φορές ο μόνος τρόπος για να αφηγηθείς τη δική σου ιστορία είναι μέσα από τις ιστορίες των άλλων. Ίσως ο μόνος τρόπος για να μιλήσεις για το

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε

ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ. Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε Θεοδόσης Ν. Πελεγρίνης ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΣΗΜΕΡΑ Ποτέ άλλοτε μετά την μεταπολίτευση, τουλάχιστον η ελληνική κοινωνία δεν βρέθηκε σε τόσο άσχημη κατάσταση, όσο τον καιρό αυτόν. Ο λόγος;

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO. Αγγελόπουλος Βασίλης

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO. Αγγελόπουλος Βασίλης ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO Αγγελόπουλος Βασίλης Το γκράφιτι βρίσκεται πολλά χρόνια στην ζωή μας. Είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι οι τοίχοι γύρω μας είναι γεμάτοι από αυτά δίνοντας χρώμα και ζωντάνια

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 - Η επίσημη ιστοσελίδα Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία www.andreaskastanas.com Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 Όταν αποκαλώ ένα έργο μου «μυθιστόρημα», με την χρήση της λέξης δηλώνω το είδος της

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣΗΣ Α ΤΑΞΗ

2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣΗΣ Α ΤΑΞΗ 2 Ο ΒΡΑΒΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ-ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΧΡΥΣΟΒΕΡΓΗ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ και ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΟΥΣΗΣ 2 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΠΟΛΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ Α ΤΑΞΗ ΤΙΤΛΟΣ: «ΤΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ ΤΟΥ ΑΡΗ» Ένα δωδεκάχρονο

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του!

Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Πώς να μάθετε το παιδί, να προστατεύει τον εαυτό του! Όλοι οι γονείς, αλλά ιδιαίτερα οι μονογονείς, έχουν ένα άγχος παραπάνω σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του παιδιού τους. Μία φίλη διαζευγμένη με ένα κοριτσάκι

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΟΝΝΕΔ 06-03-2010 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ

ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΟΝΝΕΔ 06-03-2010 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΟΜΙΛΙΑ ΤΗΣ ΑΝΝΑΣ ΕΥΘΥΜΙΟΥ ΣΤΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΟ ΤΗΣ ΟΝΝΕΔ 06-03-2010 ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΟΝΝΕΔΙΤΙΣΣΕΣ ΚΑΙ ΟΝΝΕΔΙΤΕΣ, Όλοι όσοι βρισκόμαστε σήμερα εδώ, νιώθουμε ιδιαίτερα περήφανοι για την παράταξή μας. Και αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΤΑΞΗ Α ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΟ 19/05/2013 Χρόνος: 1 ώρα Οδηγίες 1. Έλεγξε ότι το γραπτό που έχεις μπροστά σου αποτελείται από τις σελίδες 1-11. 2. Όλες τις

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992.

Συνέντευξη από τη. ηµοσιογράφοι. κα Τατιάνα Στεφανίδου. Είµαι πολλά χρόνια δηµοσιογράφος, από το 1992. ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΤΟ ΙΑΒΑΣΕΙΣ Συνέντευξη από τη δηµοσιογράφο κα Τατιάνα Στεφανίδου ηµοσιογράφοι Χάρης Μιχαηλίδης ηµήτρης Μαρούδας Φένια Πάσσα Αµαλία Τζήµα Λυδία Τούµπη Συντονισµός -επιµέλεια κειµένου Όµιλος δηµοσιογραφίας

Διαβάστε περισσότερα

Σ ένα συνοριακό σταθμό

Σ ένα συνοριακό σταθμό Σ ένα συνοριακό σταθμό - Αντώνη Σαμαράκη Σχεδιασμός πρότασης: Μαρία Παπαλεοντίου, Φιλόλογος Δημιουργία κλίματος δεκτικότητας Προβάλλονται εικόνες σχετικές με σταθμούς και τρένα με μουσική υπόκρουση και

Διαβάστε περισσότερα

O xαρταετός της Σμύρνης

O xαρταετός της Σμύρνης ...... O xαρταετός της Σμύρνης Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος 2009 MANOΣ KONTOΛEΩN & EKΔOΣEIΣ «AΓKYPA» Δ.A. ΠAΠAΔHMHTPIOY A.B.E.E. Λάµπρου Κατσώνη 271 & Γεωργίου Παπανδρέου

Διαβάστε περισσότερα

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι

Κυριε Γενικέ Πρόξενε. Αγαπητες φιλες και φιλοι Κυριε Γενικέ Πρόξενε Αγαπητες φιλες και φιλοι Όταν πριν από πολλα χρονια, περιπου στην ηλικια των 7 χρονων, ο πατερας μου Ζαχαριας Δουλαμης αποφασισε να μας στειλει, εμενα και την αδερφη μου, να μαθουμε

Διαβάστε περισσότερα

Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας

Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΦΑΣΗ Β (2013-2014) Πλαίσιο Σχεδιασμού και Οργάνωσης Διδασκαλίας Ενότητα που αφορά στη διδασκαλία (βάσει του σχολικού γλωσσικού εγχειριδίου):

Διαβάστε περισσότερα

1 ΕΚΘΕΣΗ ΕΚΦΡΑΣΗ B ΛΥΚΕΙΟΥ (Θεωρία Σχολικού βιβλίου, σελ. 249-257) A.ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΓΡΑΠΤΟ ΛΟΓΟ 1. Κρατώ σηµειώσεις κατά παράγραφο 1. Εντοπίζω τα κύρια συστατικά της παραγράφου 2. Παρουσιάζω παραλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Στάλες Ποίηση ΣΤΑΛΕΣ Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Διορθώσεις: Χαρά Μακρίδη Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης Σελιδοποίηση: Ζωή Ιωακειμίδου Σχέδιο βιβλίου: Λαμπρινή Βασιλείου-Γεώργα

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΑΪ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ

Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΑΪ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ Ο ΦΩΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΑΪ ΒΑΣΙΛΗΣ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ Βασισμένο στο ομώνυμο διήγημα της Ελισάβετ Κουκουμάκα ΘΕΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΣΚΕΥΗ ΠΡΟΣΩΠΑ 1. Φώτης 2. Μαμά 3. Δεσποινίς Σούλα 4. Οφθαλμίατρος 5. Μπαμπάς 6. Πετράκης 7. Παιδί της

Διαβάστε περισσότερα

«Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;»

«Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;» «Πούλα τα όσο θες... πούλα ας πούµε το καλάµι από 200 ευρώ, 100. Κατάλαβες;» Οπου (Α) ο καλούµενος - χρήστης της υπ' αριθ. 698... (µέλος της Χ.Α.) Οπου (Β) ο καλών Ηµεροµηνία: 20/09/2013 Εναρξη: 22:12':00''

Διαβάστε περισσότερα

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού

Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Μένης Θεοδωρίδης Γνωριμία με τη φωτογραφική έκφραση για παιδιά του Δημοτικού Η μικρή εισαγωγή στη φωτογραφική έκφραση για παιδιά 6-12 χρόνων που ακολουθεί, γράφτηκε με σκοπό να ενθαρρύνει τους εκπαιδευτικούς

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Η Διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας στην Ουκρανία

Η Διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας στην Ουκρανία Η Διδασκαλία της Νεοελληνικής Γλώσσας στην Ουκρανία ΞΕΝΙΑ ΑΡΤΑΜΟΝΟΒΑ Κυριακάτικο Σχολείο της Ελληνικής Κοινότητας του Χαρκόβου (Ουκρανία) Οι κοινωνικές αναταραχές του 20 ου αιώνα επηρέασαν και τις ελληνικές

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία

4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία 1 4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία «Αν κρίνεις ένα ψάρι από την ικανότητά του να σκαρφαλώνει στα βουνά, θα περάσεις μια ζωή πιστεύοντας πως το ψάρι είναι ηλίθιο» έλεγε Αϊνστάιν και μ έκανε να σκεφτώ, πόσοι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (2015-2016)

ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (2015-2016) ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Οίκος Ανδρέου & Μαρίας Καλοκαιρινού Σοφοκλή Βενιζέλου 27 / Λυσιμάχου Καλοκαιρινού 7 71202 Ηράκλειο, Κρήτη Τηλ.: (2810) 283219-288708 Fax: 283754 e-mail: info@historical-museum.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού

Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Ευλογηµένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Κοριτσιών ηµοτικού Μακρυνίτσα 2010 Ύμνος της ομάδας «Ευαγγέλιο» Βιβλία και μαθήματα ζωγραφισμένα σχήματα και τόσα βοηθήματα να μη δυσκολευτώ Απ όλους τόσα έμαθα

Διαβάστε περισσότερα