ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Β: ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΣΥΝΙΣΤΩΣΕΣ ΤΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Β: ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΣΥΝΙΣΤΩΣΕΣ ΤΗΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΔΙΑΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΤΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ: ΕΝΑ ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΙΑ ΟΛΟΥΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Β: ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΕΣ ΣΥΝΙΣΤΩΣΕΣ ΤΗΣ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟΤΗΤΑΣ ΘΕΜΑ: Η ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΔΕΙ- ΞΗ ΤΗΣ ΕΤΕΡΟΤΗΤΑΣ ΣΤΑ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΑ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗ- ΜΑΤΑ ΤΟΥΡΚΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΩΝ: «Η άλλη μεριά του νερού» Φεριντέ Τσιτσέκογλου, «Κρήτη μου» Σάμπα Αλτινσάϊ, «Πολλές ζωές στη Σμύρνη» Μεχμέτ Τζοράλ, «Ο μεγάλος χωρισμός» Κεμάλ Αναντάλ. ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΡΑΚΙΤΣΙΟΣ ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΟΥΤΣΙΒΕΤΑ ΦΑΝΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΜΑΡΤΙΟΣ 2011

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Εισαγωγή 1. Κατασκευή ταυτότητας 1.2 Έννοια της ταυτότητας Χαρακτηριστικά ταυτότητας 2. Η ταυτότητα της διαλεκτικής του ατομικού και του συλλογικού 2.1 Συγκρότηση της Συλλογικής ταυτότητας 2.2 Κυριότερες λειτουργίες και δυσλειτουργίες της συλλογικής ταυτότητας 2.3 Αιτίες διάκρισης του «Εμείς» και των «Άλλων» 3. Κατασκευή εθνικής ταυτότητας 3.1 Πολιτισμική ταυτότητα πλαίσιο τριβής λαών 4. Τα γνωρίσματα του «Άλλου» 4.1 Κατασκευή στερεοτύπων για την εδραίωση ταυτότητας του εμείς 4.2 Η χρήση των στερεοτύπων στην λογοτεχνία 5. Ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων 5.1 Προβληματισμοί ερμηνείας της λογοτεχνίας 5.2 Λογοτεχνία και σύνδεσή της με την πραγματικότητα 6.3 Στόχος της λογοτεχνίας: λογοτεχνία και εκπ/ση 5.4 Γενικοί σκοποί της λογοτεχνίας εντός σχολείου 5.5 Η εικόνα του Έλληνα στην τουρκική λογοτεχνία 6. Διαπολιτισμική Εκπαίδευση Μια αναγκαιότητα για σύσφιξη λαών 7α. «Ο μεγάλος χωρισμός» Κεμάλ Αναντόλ

3 7β. «Πολλές ζωές στη Σμύρνη» Μεχμέτ Τζοράλ 7γ. «Η άλλη μεριά» Φεριντέ Τσιτσέκογλου 7δ. «Κρήτη μου» Σαμπά Αλτινσάι 8. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 9. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

4 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η σύγχρονη τουρκική λογοτεχνία είναι ο "καθρέφτης" της καθημερινής ζωής και της νοοτροπίας των γειτόνων μας. Διαβάζοντας τα τουρκικά ποιήματα, διηγήματα και μυθιστορήματα κατανοούμε καλύτερα τους καημούς και τις λαχτάρες, τη θλίψη και τη χαρά και γενικά την ψυχοσύνθεσή τους, που δεν είναι και πολύ διαφορετική από τη δική μας. Ο γνωστός σε όλους μας Αζίζ Νεσίν, στον πρόλογο της ελληνικής έκδοσης του βιβλίου του "Έτσι ήρθαν τα πράγματα μα έτσι δεν θα πάνε", γράφει: «Οι Τούρκοι και οι Έλληνες επί αιώνες ζήσανε μαζί. Έτσι ο κάθε Έλληνας είναι λίγο Τούρκος και ο κάθε Τούρκος και λίγο Έλληνας.» (Πηνελόπη Στάθη, σελ 13) Η θετική εικόνα του Κωνσταντινουπολίτη 'Ρωμιού' και γενικότερα του Έλληνα στην τουρκική λογοτεχνία έχει διάφορες αναγνώσεις, σύμφωνα με την έννοια που θα μπορούσαμε να αποδώσουμε στο επίθετο 'θετικός'. Κάποιος 'θετικός' για τον μεν μπορεί να μην είναι καθόλου "καλός και αγαθός" για τον δε. Και εφόσον ο κεντρικός προβληματισμός τοποθετείται μέσα σε ένα εθνικό / εθνοτικό πλαίσιο -δηλαδή μιλάμε για 'τούρκους' και 'έλληνες', δηλαδή για εθνικές / εθνοτικές κατηγορίες- ο 'μεν' και ο δε' σε αυτήν την περίπτωση είναι, πολύ γενικά, οι Τούρκοι και οι Έλληνες. Πριν όμως αναφερθώ σε αυτές τις διαφορετικές αναγνώσεις των 'θετικών' εικόνων θα σχολιάσω ένα γενικότερο προβληματισμό: γιατί μας ενδιαφέρουν οι εικόνες; Μια ερώτηση για την 'εικόνα':

5 Συχνά ακούμε να εκφράζεται, π.χ. στα μέσα ενημέρωσης (ΜΜΕ) ή στον χώρο της εικονολογίας το ερώτημα 'πώς μας βλέπουν άραγε οι γείτονες μας, οι Τούρκοι;' Το ερώτημα τίθεται και γενικότερα: πώς μας βλέπουν οι Άλλοι, ο Κόσμος; Αυτή η ερώτηση (μας) έμμεσα εμπεριέχει μερικές παραδοχές (μας), που για πολλούς είναι θεμιτές και αυτονόητες, αλλά που πλέον στις μέρες μας θεωρούνται πολύ ενδιαφέρουσες, επειδή αποκαλύπτουν βασικές μας αντιλήψεις, οι οποίες περνούν συνήθως απαρατήρητες. Παραθέτω τις εξής παραδοχές που εμπεριέχει το ερώτημα 'ποια είναι άραγε η εικόνα μας;': 1. Η ερώτηση υποδηλώνει ότι ο 'Άλλος' (π. χ., οι τούρκοι ή οι τούρκοι συγγραφείς) έχει κάποια εικόνα ή έστω μια σειρά από εικόνες σχετικά με 'μας'. Αυτό είναι ένα από τα πιστεύω μας. Δηλαδή δεν θεωρούμε ότι μπορεί να υπάρχουν πολλές, ακόμα και άπειρες εικόνες μεταξύ των εκατομμυρίων τούρκων σχετικά με τους αντίστοιχους πολλούς έλληνες. Θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει -σε μια άλλη εποχή ή συγκυρία- μια διαφορετική παραδοχή, ότι π.χ., οι εικόνες είναι τόσες όσοι και οι άνθρωποι, και τότε η έρευνα σχετικά με τις εικόνες θα αποδεικνυόταν άσκοπη. Ορισμένοι μάλιστα θέτουν το ερώτημα ως 'ποια είναι η εικόνα μας;' σαν αυτή να πρέπει να είναι μόνο μια: θετική ή αρνητική. 2. Αυτή η θέση όμως προδίδει ότι 'εμείς' έχουμε μια συγκεκριμένη εικόνα για τον Άλλο': είναι άτομα που θα πρέπει να έχουν μια εικόνα για μας. Δηλαδή είναι ένα 'έθνος', με κοινές πεποιθήσεις και πιστεύω. Αυτή είναι μια παραδοχή, που θεωρείται αυτονόητη, επειδή δεν αμφισβητείται μέσα στο περιβάλλον, όπου βιώνουμε (habitus για των Νorbert Εlias). Αυτή η μία εικόνα του Άλλου'

6 σηματοδοτεί τη δική μας πεποίθηση ότι τα άτομα, που αποτελούν τα έθνη, έχουν κοινές θέσεις και απόψεις. Με άλλα λόγια, έχουμε προκαταλήψεις: πιστεύουμε σε στερεότυπα τα οποία βασίζονται σε ένα εθνικό παράδειγμα (paradigm). 3. Αλλά το οξύμωρο είναι ότι πολλές φορές οι εθνικιστές συγγραφείς -όλων των εθνών- επαληθεύουν αυτές τις προκαταλήψεις δημιουργώντας εθνικιστικές αφηγήσεις, όπου αναπαράγουν στερεότυπα του Άλλου' και του Έμείς'. Αυτά τα κείμενα, με τη σειρά τους, χρησιμοποιούνται από την 'άλλη πλευρά' δήθεν, για να τεκμηριωθεί ότι ο 'Άλλος' έχει στερεότυπα. Η πραγματικότητα είναι ότι οι εθνικιστές συγγραφείς είναι κυρίως αυτοί που κατασκευάζουν εθνικά στερεότυπα, όχι όλοι οι συγγραφείς. Έτσι η ερώτηση 'τι εικόνα έχουν για μας;' μπορεί να έχει μια εγκυρότητα, αλλά μόνο για τις εθνικές αφηγήσεις και για τις καταστάσεις, όπου το υποκείμενο αλλά και το αντικείμενο αποδέχεται τις παραδοχές ενός εθνικιστικού παραδείγματος. 4. Η ερώτηση σχετικά με την 'εικόνα μας' επίσης δηλώνει εκ των προτέρων ότι δεν είμαστε διατεθειμένοι να αναγνωρίσουμε τις απόψεις του 'Άλλου'. Ούτε το πώς εμείς φαινόμαστε σε κάποιον που μας κοιτά από απέναντι. Δεν ρωτάμε 'πώς φαινόμαστε από απέναντι;", αλλά τι 'εικόνα' σχηματίζει η άλλη πλευρά. Όποια και αν είναι αυτή η εικόνα, τελικά χρεώνεται στους μηχανισμούς του 'Άλλου'. Δεν είναι φωτογράφος / καθρέπτης αλλά ζωγράφος ο 'Άλλος'. Ο 'Άλλος' υποτίθεται ότι φτιάχνει / κατασκευάζει μια υ- ποθετική εικόνα για μας. Δεν είναι απλός δέκτης της εικόνας μας, αλλά ο δημιουργός της.

7 5. Βέβαια είναι και έκδηλη η αγωνία. Ανησυχούμε για την γνώμη, που έχει ο 'Κόσμος' για 'μας'. Αυτό δε σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε ότι ζούμε μέσα σε ένα χώρο, όπου η γνώμη του άλλου για μας έχει κάποια σημασία. Πιστεύουμε, ότι η γνώμη του άλλου θα έχει επιπτώσεις στη ζωή μας. Και έτσι ζούμε μια ένταση: από την μια θέλουμε να μάθουμε πώς φαινόμαστε από 'απέναντι' και από την άλλη δεν αναγνωρίζουμε το δικαίωμα να μας κρίνει ο 'Άλλος'. 6. Τελικά, θα πρέπει να προσέξουμε ότι σπάνια, αν ποτέ, ρωτάμε το ερώτημα αντίστροφα: τι εικόνα έχουμε εμείς για τον 'Άλλο';' Και δεν ρωτάμε, επειδή εμείς πιστεύουμε ότι δεν έχουμε μια 'εικόνα' αλλά μόνο 'γνώση' ή 'άποψη' σχετικά με τον 'Άλλο'. 'Ξέρουμε' και δεν 'φανταζόμαστε', 'κρίνουμε' και δεν "κατασκευάζουμε στερεότυπα'. Οι εικόνες και τα στερεότυπα χρεώνονται πάντα στον 'Άλλο'. Ποτέ δεν ακούστηκε η φράση 'εγώ έχω τα ε- ξής στερεότυπα:...'. Ο τρόπος που σκιαγραφείται, ο 'Άλλος', δηλαδή ο χαρακτηρισμός του εχθρού, του αντίπαλου ή αυτού που "δεν είναι όπως 'εμείς', αποκαλύπτει με ένα έμμεσο αλλά σαφή τρόπο την ιδεολογία, την πολιτική και την πολιτισμική ταυτότητα του, συγγραφέα, και συνεπώς και τις σχετικές κοινωνικές τάσεις που εμπεριέχονται στον λογοτεχνικό λόγο.(ηρακλής Μήλλας σελ.117) Παρακάτω θα δούμε πώς σχηματίζεται η έννοια της ταυτότητας και η διάκριση για τον "Άλλο" και που οδηγεί συχνά αυτός ο διαχωρισμός

8 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Όπως έχει συχνά επισημανθεί κατά καιρούς, η ταυτότητα δεν είναι κάτι φυσικό και αμετάκλητο, αλλά είναι περισσότερο μια νοητική κατασκευή που διαμορφώνεται μέσα από μακρόχρονες και πολύπλοκες ιστορικές, κοινωνικές, πολιτικές και πολιτισμικές διαδικασίες. Η ταυτότητα εμπερικλείει πάντοτε τη διαφορετικότητα και την έννοια του Άλλου, ενώ συγκροτείται μέσα σ' ένα πλέγμα σχέσεων και αλληλεπιδράσεων που οι ιδεολογικές συζητήσεις επαναπροσδιορίζουν διαρκώς. Ωστόσο, η αποσταθεροποίηση της πολιτισμικής ταυτότητας ως αποτέλεσμα των κοινωνικών και οικονομικών αλλαγών στο πλαίσιο των σύγχρονων κοινωνιών, εντάσσεται στη γενικότερη εξελικτική τροχιά και συνδέεται στενά με την παγκοσμιοποίηση και την συγκρότηση της «συλλογικής-οικουμενικής ταυτότητας». Στη νέα τάξη πραγμάτων όπου οι παραδοσιακές δομές αποδυναμώνονται και η διεθνοποίηση της επικοινωνίας και της οικονομίας οδηγούν στην ομοιογένεια, οι τοπικές ιδιαιτερότητες εξασθενούν, παραμένουν ίδιες αλλά σπάνια ενισχύονται. Οπωσδήποτε δεν είναι δυνατό να υπάρξει απόλυτα ενοποιημένη ταυτότητα γιατί αυτό θα οδηγήσει αργά ή γρήγορα σε αδιέξοδα, ενώ όσο περισσότερο το άτομο αποδέχεται τις διαφορές του «άλλου» τόσο η συνύπαρξη των ετεροτήτων επιτρέπει την ισόρροπη ενσωμάτωση και συνύπαρξη.(λ.μπράντου- Αλιμπράντη σελ.33)

9 1.2. Η έννοια της ταυτότητας-χαρακτηριστικά ταυτότητας Η ατομική ταυτότητα προϋποθέτει εξ ορισμού την έννοια "ταυτόν", που παραπέμπει σε μια εμπειρικού τύπου τάση για εσωτερική ενότητα του υποκειμένου με τον εαυτό του. Η ενότητα αυτή δεν μπορεί παρά να είναι το αποτέλεσμα δύο αξεχώριστων δυνατοτήτων. Αφενός, της δυνατότητας του υποκειμένου να αναγνωρίζεται με διάρκεια και σταθερότητα στο χρόνο ως ίδιο με τον εαυτό του, ακόμη και όταν υιοθετεί συμπεριφορές. εκ πρώτης όψεως, αντιφατικές μεταξύ τους. Αφετέρου, της δυνατότητας του υποκειμένου να αναγνωρίζεται με διάρκεια και σταθερότητα στο χρόνο ως διαφορετικό από τα άλλα υποκείμενα, ακόμη και όταν υιοθετεί συμπεριφορές, εκ πρώτης όψεως, παρόμοιες με τις συμπεριφορές των άλλων. Όμως το να αναγνωρίζεσαι στο χρόνο μιας ζωής ως ίδιος με τον εαυτό σου και ως διαφορετικός από τους άλλους δεν σημαίνει ότι παραμένεις απαράλλαχτος στο χρόνο, ακριβώς διότι γύρω σου όλοι και όλα αλλάζουν. Σημαίνει ακριβώς να επιτυγχάνεις κάθε φορά, σε κάθε σημαντική από άποψη ταυτότητας περίοδο της ζωής σου, ένα σημείο ισορροπίας ανάμεσα σε αυτό που «είσαι για σένα» και σε αυτό που «είσαι για τους άλλους», ανάμεσα στην αυτοσύλληψη και στην κοινοτική εικόνα του εαυτού. Πράγμα καθ όλα δύσκολο σε κοινωνίες, όπως οι δικές μας, με πολύπλοκους καταμερισμούς εργασίας, γνώσης, μνήμης, ευθύνης κ.ο.κ. Συνεπώς, η έννοια της ταυτότητας γενικά παραπέμπει ευθέως σε δύο φαινομενικά αντιφατικές διαδικασίες: στην ένταξη/ενσωμάτωση και στην αποστασιοποίηση/διαφοροποίηση. Από τη μία πλευρά, το άτομο τείνει να ενσωματώνεται σταθερά σε

10 συλλογικές οντότητες κάθε φύσης που του προσδίδουν την απαραίτητη κοινωνική αναγνώριση, αλλά και -το κυριότερο- τείνει να νομιμοποιεί την ταυτότητα του τοποθετώντας τη στο πλαίσιο ε- νός ευρύτερου συμβολικού κόσμου. Από την άλλη πλευρά, όμως, τείνει και να διαφοροποιείται από τους άλλους, να συγκροτείται ως οντότητα ξεχωριστή από τους υπόλοιπους. Αμφότερες οι διαδικασίες συνιστούν δύο αλληλένδετες όψεις της συγκρότησης της ταυτότητας: τη διαρκή αναζήτηση στο χρόνο μιας ενότητας του εαυτού, που στηρίζεται στο γεγονός ότι ο άνθρωπος διαφοροποιείται συνεχώς από τους άλλους, όμως αυτή η διαφοροποίηση πρέπει να τύχει διυποκειμενικής, σχεσιακής αναγνώρισης για να έχει ισχύ. Ακριβώς αυτή η διφυής διαδικασία στη διάρκεια του υποκειμενικού αυτοπροσδιορισμού του επιτρέπει και τον διυποκειμενικό προσδιορισμό των μοιρασμένων καταστάσεων, δηλαδή τη συμβίωση, τη συνύπαρξη τόσο μέσα στους θεσμούς όσο και μέσα στους ιδιωτικούς χώρους. Όταν μία από τις δύο όψεις αυτής της διαδικασίας διαταραχθεί (είτε η ενσωμάτωση είτε η διαφοροποίηση) το άτομο, υπό την απειλή της διάσπασης της ταυτότητας, οφείλει να αναπροσανατολίσει τον εαυτό του, πάντα με τον κατάλληλο βαθμό αυτονομίας, σε ένα νέο πλαίσιο θεσμικών και διυποκειμενικών εξαρτήσεων. Έτσι ώστε να επιβεβαιώσει εκ νέου την ταυτότητα του ως μηχανισμό αμοιβαίας προσέγγισης του ατόμου και της κοινωνίας, ως ενεργό σύστημα συμβολικής ταύτισης και διαφοροποίησης που προσδίδει νόημα στην ατομική ε- μπειρία...

11 Είναι φανερό ότι η ταυτότητα, ανεξάρτητα από τους επιθετικούς προσδιορισμούς που θα μπορούσαμε να της προσδώσουμε, στη ουσία της παραμένει πάντα αυτή η αναζήτηση της εσωτερικής ενότητας του ανθρώπου με τον εαυτό του μέσα σε συνθήκες ενσωμάτωσης/διαφοροποίηοης. Ο σχετικά πρόσφατος προσδιορισμός «πολιτισμική» έρχεται να περιγράψει τη μεταβολή που επήλθε όχι στην ουσία, στο περιεχόμενο αυτό καθεαυτό της ταυτότητας, αλλά στις εξωτερικές συνθήκες υπό τις οποίες αυτή διαμορφώνεται. Αυτό που ανέκαθεν αποκαλούσαμε ατομική ταυτότητα συγκροτούνταν σε συνθήκες έντονης συλλογικής δράσης/επίδρασης και συλλογικής ιδεολογικής φόρτισης πολλαπλού τύπου (πολιτική, φυλετική, θρησκευτική, εθνική, κυρίως). Σε συνθήκες όπου οι κυρίαρχες ιδέες αντλούσαν τη δύναμη τους από τις κατηγορίες του απόλυτου και του καθολικού, δηλαδή από αρχές υπερβατικές. Οι ολοκληρωμένες ιδέες του έθνους, της θρησκείας, της φυλής, της επανάστασης, οι μεσσιανικές ιδεολογίες εν γένει έδωσαν το στίγμα μιας περιόδου στην οποία η ταυτότητα σε ατομικό και σε συλλογικό επίπεδο προσαρμόστηκε επί μακρόν.(νικόλαος Ιντζεσίλογλου σελ.177) Σήμερα, στην εποχή του τέλους των ιδεολογιών, μιλώντας για την ταυτότητα αναφερόμαστε κατά βάση πάντα στον ίδιο μηχανισμό συμβολικής ταύτισης και διαφοροποίησης που καθιστά αναγνωρίσιμα στο άτομο τα αποτελέσματα της δράσης του. Αυτή η αναφορά εντούτοις περιέχει ένα θεμελιωδώς νέο στοιχείο: την κατάρρευση των συνθηκών συλλογικής δράσης που απέρρεαν από την κυριαρχία καθολικών ιδεών και ολιστικών πνευματικών

12 δημιουργημάτων που οδήγησε στην εμφάνιση μιας σχετικιστικής νοοτροπίας. Όπου, δηλαδή, η προσωπική αναζήτηση της ταυτότητας γίνεται περισσότερο με όρους ατομικής πρωτοβουλίας παρά με όρους εξασφαλιστικών συλλογικών και πολιτισμικής ταυτότητας τίθεται διαφορετικά. Η προσοχή μετατίθεται και κατά κάποιο τρόπο διευρύνεται από τη στιγμή που σήμερα παντού γίνεται λόγος σχετικά με την επικράτηση της «συλλογικής-ατομικής οικουμενικής ταυτότητας». Οι παράγοντες που συντελούν σ' αυτό είναι πολλοί: η οικονομική ανάπτυξη, η διεύρυνση της επικοινωνίας, οι διεθνείς α- νταλλαγές, τα μεταναστευτικά ρεύματα, η κινητικότητα των εργαζομένων, ο εκσυγχρονισμός, η επικράτηση του ατομισμού, ενώ δεν θα πρέπει να παραλείψουμε τη στεγανοποίηση που επιβάλλουν οι διεκδικήσεις που βασίζονται στα ατομικά δικαιώματα (Langlois 1995). Ωστόσο, κάποια στοιχεία, κάποιες διαστάσεις διαφοροποιούνται και τείνουν προς το μαζικό αλλά όχι κατ' ανάγκην προς το παγκόσμιο- π.χ. η έκταση της επιχειρηματικής δραστηριότητας και οι όροι του εμπορίου αγνοούν χωρικούς περιορισμούς έναντι των δημοσιονομικών πολιτικών που διαγράφονται από στενά γεωπολιτικά πλαίσια. Άλλα στοιχεία έχουν κατ' εξοχήν ή και μόνο νόημα σε τοπικό επίπεδο, τοπικό όπως προϋπήρχε ή όπως αναδεικνύεται σήμερα. Κι αυτό έχει σημασία, γιατί οι τοπικισμοί δεν είναι πάντα ή και μόνο η επιμονή και η αναβίωση των παλαιών ομαδοποιήσεων και διαχωρισμών. Αναπαράγονται και βιώνονται στα πλαίσια των σύγχρονων κοινωνιών και διεθνών ανακατατάξεων

13 2. Η ταυτότητα ως διαλεκτική του ατομικού και του συλλογικού 2.1. Συγκρότηση της συλλογικής ταυτότητας Το ουσιαστικό λοιπόν «ταυτότητα» παράγεται με κράση από «το αυτό» και «τον εαυτό». Σημαίνει την ιδιότητα αυτού που παραμένει «ο ίδιος» και, μεταξύ άλλων, παραπέμπει σημασιολογικά στην ικανότητα ενός συστήματος (ή ενός όντος) να αναπαράγει ή να διατηρεί αμετάβλητο τον εαυτό του, ή/και να μη διαφοροποιείται από μια εικόνα-αναπαράσταση του εαυτού του, μέσα στο χρόνο. Κυρίως, βέβαια, αυτό το δεύτερο- αφού η κρίση περί του τι πράγματι μεταβλήθηκε ή παρέμεινε σταθερό στο επίπεδο του όντος είναι συνάρτηση της εικόνας-αναπαράστασης περί του «εαυτού» και της όλης διαδικασίας της μεταβολής. Παρά την παρέλευση κάποιου μικρού ή μεγάλου χρονικού διαστήματος και παρά τις μεταβολές που αυτό το τελευταίο συνεπάγεται, αρκεί να παραμείνουν ή να θεωρηθεί ότι παραμένουν αμετάβλητα ή σταθερά έστω και μερικά μόνο χαρακτηριστικά γνωρίσματα του συστήματος -όχι, δηλαδή, αναγκαστικά ολόκληρο το σύστημα- που κρίνονται όμως ως σημαντικά για τη διαφοροποίηση και εξατομίκευση του συστήματος, προκειμένου να α- ναγνωριστεί ότι πρόκειται για το ίδιο σύστημα-ον. Ότι, δηλαδή, τα συστήματα που είναι αντικείμενα παρατήρησης σε δύο ή περισσότερες χρονικές στιγμές, συνδέονται μεταξύ τους με σχέση ταυτότητας. Ότι πρόκειται, δηλαδή, για το ίδιο σύστημα παρατηρούμενο σε διαφορετικές χρονικές στιγμές. Η ταυτότητα ενός όντος, ατομικού (π.χ. ενός ανθρώπου) η συλλογικού (π.χ. ενός κοινωνικού συνόλου ή συστήματος), κα-

14 τασκευάζεται ή προκύπτει με βάση ότι παραμένει το ίδιο στις διάφορες στιγμές της ύπαρξης του όντος αυτού. Μέσω των αμετάβλητων ή σταθερών χαρακτηριστικών του γνωρισμάτων, το ον καθίσταται αναγνωρίσιμο ως το ίδιο, δηλαδή ως ένα και το αυτό, μέσα στο χρόνο, τόσο από τον ίδιο του τον εαυτό, όσο και από τους άλλους που το παρατηρούν. Αν το παρατηρούμενο σύστημα-ον είναι ένας άνθρωπος ή μια ομάδα (ή κατηγορία) ανθρώπων, τότε μιλάμε για προσωπική ταυτότητα. Ατομική, στην πρώτη περίπτωση και Συλλογική, στη δεύτερη περίπτωση. Έτσι μιλάμε για την ταυτότητα του Α ή Β προσώπου ή της Α ή Β κοινωνικής ομάδας ή την ταυτότητα του Εγώ ή ακόμη και του ασυνείδητου ή του υποσυνείδητου. Με βάση, μάλιστα, την κοινωνιολογική παρατήρηση, αλλά και την κοινωνική εμπειρία, φαίνεται πως κάθε άνθρωπος ταυτίζεται με το Εγώ του, δηλαδή τον προσωπικό του εαυτό, αλλά και με άλλους ανθρώπους στο πλαίσιο μικρών ή μεγάλων κοινωνικών συνόλων/συστημάτων στα οποία ο ίδιος ανήκει. Η ατομική, δηλαδή, ταυτότητα συγκροτείται επί τη βάσει κάποιων αμετάβλητων ή σχετικά σταθερών ιδιοτήτων που χαρακτηρίζουν τη σχέση ενός ανθρώπου τόσο με τον εσωτερικό του εαυτό, όσο και με τα άλλα μέλη ενός ή περισσότερων κοινωνικών συνόλων/συστημάτων. Κάθε άνθρωπος μπορεί να συμμετέχει ως μέλος σε πολλά ταυτόχρονα και διαφορετικού μεγέθους κοινωνικά σύνολα. Τέτοια κοινωνικά σύνολα είναι η οικογένεια, το γένος, η φυλή, το έθνος, μια επαγγελματική ομάδα ή κατηγορία, μια εθελοντική οργάνωση, μια θρησκευτική κοινότητα, ένα πολιτικό κόμμα, οι οπαδοί μιας

15 ποδοσφαιρικής ομάδας, ολόκληρη η ανθρωπότητα κ.λ.π. Ανάλογα με τον τρόπο και το κριτήριο συγκρότησης κάθε κοινωνικού συνόλου, διαφορετικά είναι τα στοιχεία και οι ιδιότητες που θεωρείται ότι χαρακτηρίζουν τη συλλογική ταυτότητα του κοινωνικού συνόλου και τον τρόπο που αυτή η τελευταία αντανακλά και α- ντανακλάται μέσα την ατομική ταυτότητα των προσώπων-μελών του κοινωνικού συνόλου. Δημιουργείται έτσι -λόγω, δηλαδή, α- φενός, της διαφοράς των κριτηρίων συγκρότησης των ποικίλων συλλογικών ταυτοτήτων που συνυπάρχουν χωροχρονικά, και, αφετέρου, της πολλαπλής ένταξης των ανθρώπων σε διάφορες συλλογικότητες- ένα πολύπλοκο σύστημα πολλαπλών ατομικών και συλλογικών ταυτίσεων και σχέσεων ταυτότητας. Ένα πολύπλοκο σύστημα από το οποίο δεν λείπουν, μερικές φορές, οι αντιφάσεις, οι συγκρούσεις και οι ασυμβατότητες των διάφορων ιδιοτήτων και χαρακτηριστικών ταυτότητας, με συνέπεια, μεταξύ άλλων, να προκύπτουν και κρίσεις ταυτότητας τόσο στο ατομικό όσο και στο συλλογικό-κοινωνικό επίπεδο. Κρίσεις που η φαντασιακή συγκρότηση της κοινωνικής πραγματικότητας επιδιώκει να προλάβει ή και να υπερβεί. Μία, άλλωστε, από τις κοινωνικές λειτουργίες που εκπληρώνονται μέσω της παραγωγής των διαφόρων ερμηνευτικών - ορθολογικών ή μη- σχημάτων του φυσικού και του κοινωνικού κόσμου καθώς και της θέσης του ανθρώπου μέσα σ' αυτόν, είναι και εκείνη της άρσης ή της προσωρινής, έστω, υπέρβασης των τυχόν αντιφάσεων, συγκρουσιακών καταστάσεων ή απλώς δυσχερειών που προκύπτουν στο πλαίσιο πολύπλοκων σχέσεων ταύτισης και ένταξης του ατομικού σε διάφορες συλλογικότητες.

16 Τα παραπάνω συμβαίνουν σε κάθε είδους ανθρώπινες κοινωνίες από τις πιο «απλές» και «πρωτόγονες» ως τις πιο «αναπτυγμένες» και "πολύπλοκες", δεδομένου ότι όλες χαρακτηρίζονται από πολυπλοκότητα, αφού, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, περιλαμβάνουν μια σύνθεση μεταξύ του ατομικού και του συλλογικού. Μια σύνθεση που είναι η έκφραση της κοινωνικότητας ως μιας δυναμικής που επιβάλλει την υπέρβαση της ατομικότητας μέσα σε μία ή περισσότερες συλλογικότητες, έτσι ώστε το ανήκειν σε μια συλλογικότητα να αποτελεί βασικό στοιχείο συγκρότησης της ατομικής προσωπικής ταυτότητας. Η εικόνα-αναπαράσταση του εαυτού μπορεί να κατασκευάζεται με βάση τη γνώση και ερμηνεία του παρελθόντος του συστήματος ή με βάση μια προοπτική για το μέλλον του ή και με συνδυασμό αμφοτέρων. Η ύπαρξη πάντως μιας κοινής και μακρόχρονης παράδοσης όχι μόνο εκφράζει και επομένως επιβεβαιώνει την ύπαρξη μιας συλλογικής ταυτότητας, αλλά και ενισχύει τη συγκρότησή της. Η αναφορά, δηλαδή, σε μια παράδοση είτε ως ένα ιστορικό δεδομένο είτε ως ένα ζητούμενο στο μέλλον (το αίτημα και η ελπίδα, δηλαδή, δημιουργίας παράδοσης) δρα με τρόπο ενισχυτικό της συλλογικής ταυτότητας. Η κρίση περί του αν μεταβλήθηκε -και ως ποιο βαθμό- ή δεν μεταβλήθηκε ένα σύστημα, περί του αν, δηλαδή, παράχθηκε «το αυτό» -δηλαδή το ίδιο- ή κάτι άλλο -δηλαδή το διαφορετικόπροϋποθέτει μια σύγκριση ή, ορθότερα, μια σειρά συγκρίσεων. Και η σύγκριση προϋποθέτει μια συσχέτιση του συστήματος με κάτι άλλο. Όταν πρόκειται για την ταυτότητα του συστήματος, η συσχέτιση αυτή λογικά επιβάλλεται να γίνει μεταξύ διάφορων

17 χρονικών στιγμών που συγκροτούν την ιστορία του συστήματος, έτσι ώστε να προκύψει μια απόφανση που να στηρίζεται σε επιμέρους κρίσεις-διαπιστώσεις για την ύπαρξη -και σε ποιο βαθμόή ανυπαρξία σχέσεων ομοιότητας ή/και διαφοράς μεταξύ των διαφόρων φάσεων εξέλιξης του συστήματος. Όταν διαπιστώνεται η υπεροχή των σχέσεων ομοιότητας σε βάρος των σχέσεων διαφοράς, τότε οι εν λόγω φάσεις εξέλιξης του συστήματος εντάσσονται σε μία ενιαία αναπαράσταση της ταυτότητας του συστήματος. Αυτή η ενιαία αναπαράσταση ανταποκρίνεται στη χρονική περίοδο που καλύπτεται από τις συγκρινόμενες μεταξύ τους φάσεις εξέλιξης του συστήματος.(νικόλαος Ιντζεσίλογλου σελ.179) 2.2. Κυριότερες λειτουργίες και δυσλειτουργίες της συλλογικής ταυτότητας Μέσω της διαδικασίας κοινωνικοποίησης, τα μέλη μιας κοινωνικής ομάδας αποκτούν τις απαραίτητες για μια επιτυχημένη κοινωνική ζωή ικανότητες και γνώσεις, και αφομοιώνουν τις αξίες εκείνες που διευκολύνουν την επικοινωνία μεταξύ των μελών της κοινωνικής ομάδας, έτσι ώστε να καθίσταται δυνατή η κοινή συμβίωση και παράλληλα να αναπτύσσεται η προσωπικότητα των ατόμων μέσα στα κοινωνικά πλαίσια που θέτει η κοινωνική ομάδα (Νικόλαος Ιντζεσίλογλου 1983). Οι διαστάσεις του κοινωνικού συνόλου, στο οποίο καλείται να κοινωνικοποιηθεί το κάθε άτομο, ποικίλλουν από αυτές της οικογένειας μέχρι εκείνες του σύγχρονου Κράτους και του Έ- θνους, περνώντας από σύνολα-συστήματα ενδιάμεσων διαστά-

18 σεων όπως, π.χ., εκείνα της σύγχρονης επιχείρησης, του Κράτους-Πόλης της Αρχαίας Ελλάδας κ.λπ. Μέσα από τη διαδικασία της κοινωνικοποίησης, επίσης, γεννιέται και η συναίσθηση ότι το άτομο αποτελεί τμήμα ενός ι- διαίτερου «εμείς» που χαρακτηρίζεται από κάποιες αξιόλογες, αν όχι «αξιοθαύμαστες» ιδιότητες, σε αντίθεση προς κάποιους «άλλους» που βρίσκονται έξω από το κοινωνικό σύνολο που καλύπτεται από το συγκεκριμένο «εμείς». Ας μην ξεχνάμε ότι στις πιο πολλές πρωτόγονες φυλές, μόνο τα μέλη της φυλής χαρακτηρίζονται ως «άνθρωποι». Και βέβαια είναι γνωστό σε όλους μας ότι οι αρχαίοι Έλληνες αποκαλούσαν τους μη Έλληνες με τη μάλλον υποτιμητική λέξη «βάρβαροι». Υπό την έννοια αυτή, η συλλογική ταυτότητα ως προϊόν και παράγοντας ταυτόχρονα κοινωνικοποίησης, συμβάλλει στην α- νάδειξη και ενίσχυση ενός ναρκισσιστικού ιδεώδους Εγώ και Ε- μείς. Ισχύει και για τις συλλογικές (= κοινωνικές) οντότητες ό,τι και για τα ανθρώπινα πρόσωπα. Δεν θα μπορούσε να συμβαίνει, άλλωστε διαφορετικά, αφού κάθε συλλογική κοινωνική οντότητα συγκροτείται από κοινωνικοποιημένα ως ένα βαθμό ανθρώπινα ατομικά όντα. Όπως ακριβώς ένα παιδί, για να αναπτύξει έναν υγιή ψυχισμό και έναν αυτόνομο χαρακτήρα, σύμφωνα με μια ψυχαναλυτική προσέγγιση της ανάπτυξης της προσωπικότητας, θα πρέπει να διαθέτει ένα ναρκισσιστικό ιδεώδες «εγώ», από την αρμονική σχέση με το οποίο εξαρτάται η ανάπτυξη μιας αυτόνομης προσωπικότητας, κατά τον ίδιο τρόπο και για τους ίδιους λόγους, η κατασκευή μιας θετικά αξιολογημένης συλλογικής ταυτότητας συμβάλλει σε μεγάλο βαθμό στην ψυχική υγεία των με-

19 λών του κοινωνικού συνόλου και στην ανάπτυξη μιας εκ μέρους τους θετικής, αισιόδοξης, δυναμικής και δημιουργικής στάσης ζωής (Julia Kristeva 1997, σσ. 8 κ.ε.). Χάρη, εν πολλοίς, σ' αυτή τη θετική επίδραση της συλλογικής ταυτότητας πάνω στον ψυχισμό των μελών ενός κοινωνικού συνόλου και την έλξη που ασκεί πάνω στην ατομική συνείδηση το ναρκισσιστικό ιδεώδες «εγώ» που νοηματοδοτείται από την ταυτότητα του συλλογικού «εμείς», οι άνθρωποι-μέλη των συλλογικών οντοτήτων ωθούνται προς μια υπέρβαση του μίζερου τους αυτιστικού εγωκεντρισμού, αναπτύσσουν την κοινωνικότητα τους, επικοινωνούν με τα άλλα μέλη της κοινωνίας συμμετέχοντας, (έστω και με συμβολικά μέσα) της κοινής συλλογικής ταυτότητας σε μια κοινωνία ανθρώπων. Όσο πιο υψιπετείς, υψηλόφρονες, εμπνευσμένοι και μακρόπνοοι είναι οι στόχοι και οι αξίες που συνοδεύουν και αναδεικνύουν τη συλλογική ταυτότητα, τόσο η επενέργεια αυτής της τελευταίας πάνω στις ατομικές συνειδήσεις είναι δραστικότερη και θετικότερη για την πολιτισμική ανάπτυξη των κοινωνιών και των μελών τους. Μια σωστά κατασκευασμένη συλλογική ταυτότητα τρέφει με κοινά ιδεώδη τον ατομικό ψυχισμό και είναι ικανή να «αναστήσει» ένα λαό βγάζοντας τον από την ιστορική αφάνεια. Η αρχή των εθνοτήτων και της αυτοδιάθεσης των λαών εκφράζουν σε διεθνές επίπεδο αυτή την πραγματικότητα και ιστορική προσδοκία, εδώ και δύο περίπου αιώνες.

20 2.3 ΑΙΤΙΕΣ ΔΙΑΚΡΙΣΗΣ ΤΟΥ "ΕΜΕΙΣ" ΚΑΙ ΤΩΝ "ΑΛΛΩΝ" Τους λόγους ύπαρξης και διατήρησης του «εμείς» ως ξεχωριστής οντότητας αντλεί το κάθε «εμείς» από ποικίλους και διαφορετικούς ορίζοντες ή πηγές. Κυρίως οι ορίζοντες αυτοί είναι: ο ιστορικός (π.χ. κοινή καταγωγή καθώς και κοινά ήθη και έθιμα ή και αρετές υπαρκτές ή και υποθετικές που ερμηνεύονται ως παράγοντες που ιστορικά καταξίωσαν το συγκεκριμένο «εμείς» και συνέβαλαν αποφασιστικά στη διατήρηση του ή και στην επιβολή του πάνω σε άλλα «εμείς») και ο μεταφυσικός ορίζοντας (π.χ. η σύνδεση μιας οικογένειας με ένα τοτέμ, ή ακόμη κι η α- ντίληψη ότι ο τάδε ή ο δείνα λαός είναι ο περιούσιος λαός του Θεού, ή και ότι ο τάδε λαός είναι φορέας ανώτερου πολιτισμού). Πολύ συχνά μάλιστα, ο ιστορικός κι ο μεταφυσικός ορίζοντας συγχέονται, δεδομένου ότι ο πρώτος αποκτά κατά κανόνα μια μεταφυσική διάσταση, και παράλληλα επιδιώκεται η ιστορική θεμελίωση του δεύτερου. Αυτή η «φυσιολογική» διαμόρφωση ε- νός καταξιωμένου «εμείς» που χαρακτηρίζει κάθε συγκροτημένο κοινωνικό σύνολο, είναι δυνατό να προσλάβει ποικίλες μορφές έκφανσης που κυμαίνονται από μια απλή αυτοεκτίμηση ως και ακραίες εκδηλώσεις ξενοφοβίας και ρατσισμού. 3. ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Από κοινωνιολογική και ανθρωπολογική άποψη, η ιδιαίτερη ταυτότητα ενός λαού, ενός έθνους ή μιας οποιασδήποτε κοινωνικής ομάδας ή κατηγορίας προσδιορίζεται από ένα σύνολο ιδιαίτερων χαρακτηριστικών ιδιοτήτων και γνωρισμάτων, μέσω των οποίων καθεμία από τις παραπάνω συλλογικές οντότητες διακρί-

21 νει η ίδια τον εαυτό της διαφοροποιούμενη από άλλες της ίδιας ή παρόμοιας με αυτήν φύσης ή κατηγορίας, αλλά και αναγνωρίζεται από αυτές τις τελευταίες ως ξεχωριστή πολιτισμική οντότητα. Μια συλλογική, δηλαδή, ταυτότητα προσδιορίζεται όχι μόνο από την ιδέα που τα μέλη ενός κοινωνικού συνόλου έχουν για τον εαυτό τους και το συλλογικό «εμείς» που συναποτελούν, αλλά και από την εικόνα που έχουν οι «άλλοι» για το εν λόγω κοινωνικό σύνολο και τα μέλη του. Εξάλλου, η ιδέα που τα ίδια τα μέλη ενός κοινωνικού συνόλου έχουν για τον εαυτό τους λαμβάνει, κατά κανόνα, υπόψη και ενσωματώνει, λίγο ως πολύ, μέσα στην εικόνα του «εμείς» και το βλέμμα των «άλλων». Όταν μιλάμε ειδικότερα για την ελληνική πολιτισμική ταυτότητα, εννοούμε το σύνολο των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών γνωρισμάτων με τη βοήθεια των οποίων προσδιορίζεται σήμερα ένας πολιτισμός -ή κάποιο στοιχείο ενός πολιτισμού - ως ελληνικός ή ελληνότροπος. Η έννοια της ελληνικής πολιτισμικής ταυτότητας μας παραπέμπει επίσης και στην έννοια της ελληνικής εθνικής ταυτότητας ως πολιτισμικής κατασκευής. Πρόκειται για το σύνολο των πολιτισμικών στοιχείων -πρακτικών και νοητικών σχημάτωνμέσω των οποίων συγκροτείται ή αναγνωρίζεται σήμερα η ταυτότητα του ελληνισμού ως εθνικής πολιτισμικής οντότητας. Επομένως, η κατασκευή της εθνικής ταυτότητας είναι σίγουρα μια πολιτισμική αντικειμενική πραγματικότητα την οποία οφείλει να λάβει υπόψη του κάθε μελετητής των σύγχρονων κοινωνιών σε παγκόσμιο επίπεδο. Κι αυτό, ανεξάρτητα από τις υ- ποκειμενικές προτιμήσεις, επιλογές και αξιολογήσεις του κάθε μελετητή γύρω από το εθνικό φαινόμενο καθώς και ανεξάρτητα

22 από την επιχειρηματολογία ή ιδεολογία μέσω της οποίας δομείται η εθνική ταυτότητα. Τα κριτήρια με βάση τα οποία υποστασιοποιείται ιστορικά από την εθνική ιδεολογία ένα έθνος και συγκροτείται η ξεχωριστή και ιδιαίτερη ταυτότητα του ποικίλλουν μέσα στο χώρο και στο χρόνο. Η ιστορική εμπειρία των νεότερων χρόνων έχει δείξει ότι τα κριτήρια αυτά μπορεί να είναι η φυλή, η γλώσσα, η θρησκεία, ο συνολικός πνευματικός πολιτισμός, αλλά και αυτή η ίδια η συνείδηση ότι υπάρχει κάποιο έθνος και η θέληση να ανήκει κανείς σε αυτό και να δραστηριοποιείται ως μέλος μιας εθνικής οντότητας. Αυτός μάλιστα ο τελευταίος παράγοντας της συνείδησης ότι υπάρχει ένα έθνος και της θέλησης να ανήκουν κάποιοι σ' αυτό, είναι επαρκής από μόνος του για τη συγκρότηση ενός έ- θνους.(ε.βακαλόπουλος, 1983, σελ.109) 3.1.ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ-ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΡΙΒΗΣ ΛΑΩΝ Κι ενώ η έννοια της ταυτότητας στροβιλίζεται αενάως στη δίνη της επιστημονικής ενάργειας και παραγωγής, αποκτά υπόσταση μόνο όταν καθίσταται συγκρίσιμη με κάποια άλλη. Είμαι καυκάσιος «λευκός» και είμαι διαφορετικός, ίσως και «ανώτερος», από έναν μαύρο. Είμαι ψηλός γιατί υπάρχει ο συγκρίσιμος κοντός. Είμαι χοντρός γιατί υπάρχει για παράδειγμα ο φίλος μου ο Αντρέας που έχει μικρότερο όγκο και είναι πιο ελαφρύς από εμένα. Είμαι Έλλην, φορέας ανώτερου πολιτισμού, γιατί υπάρχει ο «απολίτιστος» Αλβανός ή ο μακρινός Μασάι. Είμαι αστός, είμαι πιο πλούσιος και ανήκω σε ανώτερη κοινωνική τάξη σε σχέση με τον βιομηχανικό εργάτη. Και η επιστήμη στην πραγματικότητα

23 δεν κάνει τίποτε άλλο από το να μελετά και να προσδιορίζει αντιτιθέμενες και διαρκώς εναλλασσόμενες και ιεραρχούμενες ταυτότητες, οι οποίες έχουν παραχθεί και έχουν αποκτήσει υπόσταση στην κοινωνική κονίστρα. Δεν είναι λίγες οι φορές που η επιστήμη απλώς αναπαράγει και επισφραγίζει με το κύρος και την τυπολογία της τις αντιτιθέμενες και ιεραρχημένες ταυτότητες που το κοινωνικό γίγνεσθαι παράγει, αναπαράγει και κατονομάζει ως τέτοιες. Γιατί και η επιστήμη δεν είναι τίποτε άλλο από μια κοινωνική κατασκευή, η ο- ποία αγωνίζεται συνεχώς να αποκτήσει εχέγγυα αντικειμενικότητας, ώστε να αποδεσμευτεί από τις γειωμένες κοινωνικές συμβατότητες. Ζούμε σ' έναν κόσμο κοινωνικά κατασκευασμένων ταυτοτήτων. Σ' έναν κόσμο όπου οι ταυτότητες στροβιλίζονται στη δίνη του κοινωνικού γίγνεσθαι αποκτώντας συνεχώς νέες σημασιοδοτήσεις και τις ανάλογες ιεραρχήσεις στον κοινωνικό ιστό - σε μικροκοινωνικό ή μακροκοινωνικό επίπεδο. Και η ταυτοποίηση των κοινωνικών υποκειμένων είναι μια διαδικασία τήρησης αναλογιών και κοινωνικών ιεραρχήσεων. Κάθε νέα ταυτότητα δημιουργεί μια κοινωνική δομή, η οποία βρίσκει τη θέση της στο ευρύτερο κοινωνικό οικοδόμημα απέναντι, πάνω ή κάτω από άλλες αντίστοιχες κοινωνικές δομές. Πριν από αρκετά χρόνια οι αντιτιθέμενες κοινωνικές ταυτότητες είχαν ως επίκεντρο τριβής και μονάδα μέτρησης κριτήρια ταξικά. Σήμερα, σα να μην υφίσταται η ταξική διαστρωμάτωση, σαν να μην υπάρχουν πλούσιοι και φτωχοί, κοινωνικά ευνοημένοι ή κοινωνικά παραγκωνισμένοι, η πολιτισμική ταυτότητα απο-

24 τελεί το σημείο τριβής μιας νεότευκτης κοινωνικής σύγκρουσης, όπου τα ταξικά χαρακτηριστικά των μελών μιας κοινωνίας μοιάζουν άυλα ή ανύπαρκτα μπροστά στο διαμορφωμένο με όρους πολιτισμικούς «εμείς» και το πολιτισμικά εχθρικό «άλλοι». Τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά έχουν αναχθεί σε μείζον πεδίο κοινωνικού διαφορισμού, όπου ο συνήθως εχθρικός «άλλος» δεν είναι απλά κάποιος που επιβουλεύεται την κοινωνική μας θέση. αλλά επιβουλεύεται ή εν πάση περιπτώσει αμφισβητεί το εποικοδόμημα της κοινωνικής μας υπόστασης. Σύμφωνα με τα πιο πάνω ο χριστιανός και ο μουσουλμάνος ή ο Έλληνας και ο Τούρκος είναι έννοιες έτερες αλλά εντάξιμες στην υποκατηγορία συγγενικές και ειδικότερα στις όμοιες (αν όχι και ομογενείς): Έλληνας και Τούρκος δεν είναι πάντως έννοιες λογικά αντίθετες. Μα κι αν ακόμη κρίναμε πως τα δύο αυτά ζεύγη θα έπρεπε να ενταχθούν στις ανόμοιες και πάλι δεν θα έπαυαν να είναι έννοιες σύμφωνες, εφόσον τον χριστιανό και τον μουσουλμάνο τους χαρακτηρίζουν μεν λιγότερα κοινά και περισσότερα διαφορετικά γνωρίσματα, τα κοινά τους γνωρίσματα είναι ωστόσο πολύ περισσότερα από ένα (άνθρωποι, πρώην Οθωμανοί υπήκοοι, μονοθεϊστές κ.ά.), η τυπική λογική δεν έχει κόψει τις γέφυρες με την ειρήνη. Σημασιολογικά κρίσιμες είναι οι λέξεις «έτερος» και «άλλος»: «έτερος» είναι καταρχήν ο άλλος από τους δύο, ενώ «άλλος» είναι ο άλλος ανάμεσα σε περισσότερους από δύο. Επιπλέον ο «έτερος» δηλώνει τον ομοειδή άλλον ενώ ο «άλλος» τον διαφορετικό άλλον. Η ετερότητα είναι θα λέγαμε η άλλη όψη του

25 ίδιου όμως νομίσματος (ενώ αλλότητα είναι η διαφορετική ιδιότητα του διαφορετικού πράγματος). Το ερμήνευμα που δίνει ο Άνθιμος Γαζής μολονότι λακωνικό μας καλύπτει: ετερότης είναι «Το να ειναι τι άλλης, διαφορετικής ιδιότητος» (= «το να έχει κάποιο πράγμα άλλη, δηλαδή διαφορετική ιδιότητα»). Επί ανθρώπων, επομένως, η. ετερότητα μπορεί να αναφέρεται σε όσους προσδιορίζονται από ιδιότητες άλλες, δηλαδή διαφορετικές από της δικής μας ταυτότητας. Η ε- τερότητα γίνεται μια άλλη ταυτότητα όταν ετεροπροσδιορίζεται είναι μια ταυτότητα που φαίνεται άλλη όταν την κοιτάζουμε με την οπτική της δικής μας ταυτότητας. Αν, αντιθέτως, κοιτάξουμε την ταυτότητα μας με την οπτική μιας άλλης, τότε η δική μας ταυτότητα μετατρέπεται σε ετερότητα: ο μουσουλμάνος φαίνεται έτερος με το χριστιανικό πρίσμα αλλά και το αντίστροφο.(μίμης Σουλιώτης, σελ.18) 4. ΤΑ ΓΝΩΡΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥ «ΑΛΛΟΥ» Δομικό στοιχείο της ταυτότητας αποτελεί η παρουσία του «Άλλου», καθώς η διαμόρφωση της συνεπάγεται τη διπλή και συμπληρωματική διεργασία της δόμησης και της διαφοροποίησης, της ένταξης και του αποκλεισμού. Η δυνατότητα του υποκειμένου να συνθέσει τα στοιχεία της ταυτότητας του, προϋποθέτει την ύπαρξη μιας παράλληλης διεργασίας κατά την οποία ο εαυτός του διαφοροποιείται απ' όλα όσα τον περιβάλλουν. Αυτή η διεργασία συγκρότησης του «Εμείς» σε διάκριση από τους «Άλλους» έχει μια σειρά επιπτώσεις. Απαιτεί αρχαϊκές λειτουργίες που χρησιμοποιούν γενικεύσεις κάνοντας χρήση α-

26 νεπεξέργαστων, στοιχειωδών διεργασιών διάσπασης. Τα εθνικά στερεότυπα είναι ανάμεσα στα πιο τρανταχτά παραδείγματα τέτοιας λειτουργίας. Κατά δεύτερο λόγο οδηγεί στην αρνητική αξιολόγηση και άρα υποτίμηση όλων των στοιχείων που αναγνωρίζονται ως ανοίκεια. Έτσι τα χαρακτηριστικά, οι αξίες, τα πιστεύω, οι αρχές των «Άλλων» ομάδων αναγκαστικά υποτιμούνται και μετατρέπονται σε στοιχεία όχι μόνο αρνητικά αλλά και επικίνδυνα. Τέλος η διεργασία της διαφοροποίησης κατασκευάζει ανώτερα και κατώτερα όρια, που συνεχώς δημιουργούν νέες διαφοροποιήσεις, οι οποίες σε κάθε στιγμή υπόκεινται στην ακύρωση τους (Smith, 2000). Η ιστορία έχει καταγράψει δυο διαμετρικά αντίθετες αντιδράσεις, οι οποίες απορρέουν από τις συναντήσεις ή και τις συγκρούσεις ομάδων διαφορετικής κουλτούρας. Η πρώτη σχετίζεται με την αφομοίωση των «Αλλων» και συνδέεται κυρίως με την άρνηση ή ακόμη και την άγνοια σε οτιδήποτε αφορά πολιτισμική διαφορά. Ενώ η δεύτερη είναι η αντίστροφη της πρώτης, όπου συντελείται μια συνειδητή ή ασυνείδητη κατασκευή ενός «άλλου» πολιτισμού, αντίθετου του «δικού» τους. Το κλασικότερο παράδειγμα για τη δεύτερη αντίδραση, ό- που η εικόνα του «Άλλου» παρουσιάζεται ως αντίστροφη του «δικού» τους, προέρχεται από τον πατέρα της αρχαιοελληνικής ιστορίας, τον Ηρόδοτο. Ο Ηρόδοτος είναι εκείνος, ο οποίος όρισε το «Ελληνικόν» με βάση το όμαιμο. το ομόθρησκο, το ομόγλωσσο και τα κοινά ήθη. Ένας ορισμός ο οποίος προβάλλει το μύθευμα της γενετικής ομοιογένειας συγκαλύπτοντας σημαντικές διαφορές στις γλωσσικές διαλέκτους, τις τοπικές διαφοροποιή-

27 σεις της θρησκείας και τα ήθη ενός ευρύτερου «ελληνικού» κόσμου. Τα στερεότυπα για τους «άλλους» στην πλειοψηφία τους, είτε νοητικά είτε οπτικά, ήταν και συνεχίζουν να είναι κυρίως ε- χθρικά. Κυρίαρχο αρνητικό και συνάμα εχθρικό στερεότυπο στην ιστορία της ανθρωπότητας αποτελεί η θρησκευτική διαφοροποίηση των ομάδων: η εικόνα του μη Ιουδαίου για τον Εβραίο, του χριστιανού για τον μουσουλμάνο, του Εβραίου για τον μουσουλμάνο και τον χριστιανό, του λευκού για τον μαύρο και αντιστρόφως. Υπάρχουν και στερεότυπα στην ίδια ομάδα: η εικόνα του αστού για τον χωρικό, του άντρα για τη γυναίκα κ.λπ.(ανδρέας Ανδρέου, σελ.200) Είναι συνηθισμένο κάθε Λαός να αναγνωρίζει τον εαυτό του ως «πολιτισμένο» ενώ ταυτόχρονα από τους άλλους να αναγνωρίζεται σαν «βάρβαρος». Οι κοινωνικές αξίες, τα ήθη και άλλα πολιτισμικά στοιχεία που ανήκουν ή που προέρχονται από το δικό μας πολιτισμό τα εκτιμούμε ιδιαίτερα και επιθυμούμε να τους δώσουμε οικουμενική αξία, ενώ αυτά που πηγάζουν από άλλους πολιτισμούς τα θεωρούμε στην καλύτερη περίπτωση γραφικά και στη χειρότερη περίπτωση υποδεέστερα, άξια περιφρόνησης και ανάξια να συνεχίζουν να υπάρχουν και, ίσως γι' αυτό, θα έπρεπε να καταστραφούν. «Εμείς» ταυτιζόμαστε με τον πολιτισμό ενώ οι «Άλλοι» με τη βαρβαρότητα. "Κάθε έθνος έχει πολλές συνήθειες και ήθη που για οποιοδήποτε άλλο έθνος δεν είναι μόνο παράξενα αλλά εκπληκτικά και βάρβαρα. Ο καθένας αποκαλεί βαρβαρότητα αυτό που δεν είναι στις συνήθειες του".

28 Αυτή η διάκριση ανάμεσα στο «εμείς» και οι «άλλοι» αποτελεί έναν σημαντικό παράγοντα που κάνει το έδαφος γόνιμο για την καλλιέργεια ρατσιστικών προκαταλήψεων και συμπεριφορών. Το «εμείς» ορίζει τα όρια της ομάδας στην οποία ανήκουμε ενώ το «άλλοι» περιλαμβάνει όλους εκείνους που βρίσκονται εκτός των τειχών: αυτούς που δεν διαθέτουν τα ίδια με εμάς φυλετικά, εθνικά ή άλλα πολιτισμικά χαρακτηριστικά (γλώσσα, ήθη, έθιμα, θρησκεία, αξίες κ.λ.π.), τους «διαφορετικούς, τους «ξένους». Η διάκριση αυτή λειτουργεί προς δύο κατευθύνσεις: από τη μία λειτουργεί θετικά για την ενίσχυση του δεσμού μεταξύ των μελών της ομάδας. Αναπτύσσονται σχέσεις αλληλεγγύης, αποδίδεται η ιδιότητα του μέλους με βάση τα κοινά γνωρίσματα μεταξύ των μελών, ενισχύεται η αίσθηση συλλογικής ταυτότητας και τελικά ισχυροποιείται η κοινωνική συνοχή. Από την πλευρά του ατόμου, με το να αναγνωρίζεται ως μέλος της ομάδας, ικανοποιείται η ανάγκη του να ανήκει κάπου. Έτσι ο άνθρωπος μέσα στην ομάδα νιώθει προστατευμένος και ασφαλής. Βέβαια η μελέτη του διαφορετικού, του ξένου, του εξωτικού, του πρωτόγονου, του περιθωριακού ή του παραβατικού υ- πονοεί εξαρχής την ύπαρξη ενός οικείου, κανονικού, εξελιγμένου, νομιμοποιημένου και νομοταγούς, που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο είναι το μέτρο με το οποίο μετρούμε τον άλλο. Η ετερότητα λοιπόν συνιστά το διαλεκτικό έτερο της ταυτότητας και, στην ουσία, μια κριτική ανασκόπηση των ζητημάτων που προκύπτουν από τη μελέτη του άλλου δεν θα μπορούσε να ανθήσει το γεγονός πως ο άλλος υπάρχει ως άλλος, μόνο μέσα από τη σχέ-

29 ση με τον εαυτό και πως η ετερότητα εν γένει συγκροτείται μέσα από τη σχέση της με την ταυτότητα. Από την άλλη όμως η εσω-ομάδα μπορεί να στηρίξει αρνητικά στερεότυπα και ρατσιστικές προκαταλήψεις για τα άτομα που δεν ανήκουν στο «εμείς», στην εσω-ομάδα. Η διάκριση μεταξύ «εσω-ομάδας» - «εξω-ομάδας» από μόνη της δεν οδηγεί στην προκατάληψη. Για να συμβεί αυτό θα πρέπει να συνοδεύεται από ανταγωνιστικό πνεύμα και αισθήματα εχθρότητας για τους άλλους, τους οποίους περιφρονούμε και προσπαθούμε να μειώσουμε. Στην περίπτωση αυτή τα μέλη της εσω-ομάδας εξαίρουν τα δικά τους πολιτισμικά στοιχεία, τα αναγάγουν σε υπέρτατες αξίες και απαιτούν να έχουν καθολική αποδοχή και ισχύ. Θεωρούν υποδεέστερη την κουλτούρα των άλλων την οποία και περιφρονούν. "Η απαξίωση μιας άλλης ομάδας ανθρώπων προϋποθέτει την απολυτοποίηση της δικής μας ομάδας, της δικής μας ταυτότητας...". Ο ρόλος του καλού ανήκει πάντα στο «εμείς», ενώ του κακού στους «άλλους». Το «εμείς» αντιπροσωπεύει το ωραίο, το σοφότερο, το ικανότερο, το ολοκληρωμένο άτομο. Αντίθετα, το άσχημο, το πρωτόγονο, το άγριο, το καθυστερημένο ανήκει στους «άλλους». Με τον τρόπο αυτό δεν εκδηλώνεται τίποτε άλλο παρά ένα σύνδρομο συλλογικού ναρκισσισμού, που εκφράζεται με την πεποίθηση άτι «ο λαός στον οποίο ανήκω είναι ο καλύτερος». Αυτό το αίσθημα συνοδεύεται από μία αίσθηση συλλογικής ανωτερότητας απέναντι στους «άλλους», ακόμη και από μίσος για τους «υποδεέστερους», τους «κατώτερους», τους «βάρβαρους». Η

30 στάση αυτή ως προς τις συνέπειες δεν διαφέρει από τον ατομικό ναρκισσισμό και την πεποίθηση ότι «εγώ είμαι ο καλύτερος». Μόνο που, ενώ ο ατομικός ναρκισσισμός θεωρείται ψυχική ασθένεια, ο συλλογικός ναρκισσισμός θεωρείται ως μία στάση αξιέπαινη, ηθική και θετική (Ε. Φρομ). Η αίσθηση υπεροχής έναντι των άλλων, η περιφρόνηση, η εχθρότητα και ο υποβιβασμός των άλλων είναι χαρακτηριστικά στοιχεία που συναντάμε στον εθνοκεντρισμό. Αν και θα μπορούσαμε να αναγνωρίσουμε ότι ο εθνοκεντρισμός και ο φυλετικός ρατσισμός έχουν έναν κοινό «κώδικα» πάνω στον οποίο στηρίζουν τις βασικές αρχές τους, εντούτοις αυτές οι δύο έννοιες δεν θα πρέπει να ταυτίζονται. "Ο ρατσισμός είναι μια θεωρία που πρεσβεύει ότι 1) υπάρχουν ξεχωριστές φυλές, 2) ότι ορισμένες φυλές είναι κατώτερες (ηθικά, πνευματικά, τεχνικά) από άλλες, 3) ότι η κατωτερότητα αυτή δεν είναι κοινωνική ή πολιτισμική (δηλαδή επίκτητη), αλλά αντίθετα εγγενής και βιολογικά καθορισμένη. Ο εθνοκεντρισμός, από την άλλη, πιστεύει ότι ο δικός του πολιτισμός και οι δικοί του κοινωνικοί κανόνες (δημιουργημένοι και κατόπιν επίκτητοι) είναι ανώτεροι από τους άλλους". (Παπατσούμας Νικόλαος-Χίος Αναστάσιος σελ.43) 4.1.ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΔΡΑΙΩΣΗ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ "ΕΜΕΙΣ" Οι όροι στερεότυπο, λογοτεχνικός τόπος, εικόνα, είναι όροι που χρησιμοποιούνται ευρύτατα στη θεωρία της λογοτεχνίας, αλλά ως δάνειοι από άλλες επιστήμες, και όχι πάντα με σαφήνεια. Στις κοινωνικές επιστήμες, ο όρος στερεότυπο αναφέρεται σε

31 ανθρώπινες ομάδες: εθνότητες, έθνη, τάξεις, φύλα, και έχει συνδεθεί με τη φυλετική προκατάληψη. Πρόκειται για τις συλλογικές παραστάσεις που κυκλοφορούν στην κοινότητα και εντοπίζονται στα πιο διαφορετικά κείμενα, και όχι μόνο στα λογοτεχνικά. Ο όρος στερεότυπο έχει συνδεθεί με τον Walter Lippmann, ο οποίος επεσήμανε, στο έργο του "Η δημόσια γνώμη" (1922), ότι αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα μέσα από εικόνες που είναι σχηματισμένες ήδη στα κεφάλια μας (pictures in our heads), εικόνες από δεύτερο χέρι, που διαμεσολαβούν στη σχέση μας με το πραγματικό. Στην πραγματικότητα δεν αντιλαμβανόμαστε παρά εκείνο που ο πολιτισμός στον οποίο ανήκουμε έ- χει προσδιορίσει από πριν για μας. Η κοσμοαντίληψη και η ε- μπειρία μας της πραγματικότητας διοχετεύονται, κατά τον Lippmann, μέσα σε καλούπια που μας έχουν κληροδοτηθεί από τον πολιτισμό μας. Αυτές οι στερεοτυπικές μορφές αναπαράγονται από τις τέχνες, από τους ειδικούς κώδικες επικοινωνίας μας, από τις κοινωνικές φιλοσοφίες μας και τις πολιτικές μας δραστηριότητες. Τα στερεότυπα που αφορούν κοινωνικές ομάδες στηρίζονται σε γενικεύσεις, αποδίδοντας σ' αυτές γενικά, πάγια και σταθερά επαναλαμβανόμενα χαρακτηριστικά για όλα τα μέλη μιας δοσμένης ομάδας, χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι παραλλαγές που υπάρχουν ανάμεσα στα μέλη αυτής της ομάδας, δηλαδή χωρίς τον παράγοντα της εξατομίκευσης του ανθρώπινου προσώπου. Οι όροι εικόνα, τύπος, στερεότυπο δεν χρησιμοποιούνται πάντα με σαφήνεια και συχνά εμφανίζονται ως συνώνυμοι, όπως

32 στις κοινωνικές επιστήμες, που η έννοια του στερεότυπου αποδίδεται επίσης από τους όρους εικόνα, απεικόνιση, παράσταση ή αναπαράσταση, ιδέα, παραδοχή. Η σημασία του όρου παρουσιάζεται επεξεργασμένη στα σύγχρονα κοινωνιολογικά λεξικά, ως επιστημονική έννοια: «Το στερεότυπο είναι μια μονόπλευρη, υπερβολική και συνήθως προκατειλημμένη θεώρηση μιας ομάδας, φυλής ή τάξης ανθρώπων και συνήθως συνδέεται με τον ρατσισμό και την προκατάληψη του φύλου. Τα στερεότυπα παρουσιάζουν συχνά αντίσταση στην αλλαγή ή στη διόρθωση, ακόμη και όταν υπάρχουν ενδείξεις που την αναιρούν, κι αυτό γιατί δημιουργούν μια αίσθηση κοινωνικής αλληλεγγύης». Επίσης: «Το στερεότυπο είναι προκατασκευασμένο σχήμα αντίληψης ή σκέψης, που παρεμβάλλεται σαν ένα ψευδοπεριβάλλον ανάμεσα στην πραγματικότητα και την αντίληψη που προσπαθούμε να σχηματίσουμε γι' αυτήν, προκαλώντας απλοποιήσεις, γενικεύσεις και διαστρεβλώσεις, μέσα από εκλογικεύσεις, προκαταλήψεις κλπ.».(αμπατζοπύλου Φραγκίσκη, σελ.162) 4.2.Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΣΤΕΡΕΟΤΥΠΩΝ ΣΤΗΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Τα στερεότυπα είναι μια ακατέργαστη ομάδα νοητικών α- πεικονίσεων του κόσμου. Είναι παλίμψηστα στα οποία οι αρχικές διπολικές απεικονίσεις είναι μόλις αναγνώσιμες. Διαιωνίζουν μια απαραίτητη αίσθηση της διαφοράς ανάμεσα στον «εαυτό» και το «αντικείμενο», που γίνεται ο «Άλλος». Καθώς δεν υπάρχει διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στον εαυτό και τον Άλλο, μια φανταστική γραμμή πρέπει να χαραχτεί. Επειδή η ψευδαίσθηση της

33 απόλυτης διαφοράς από τον Άλλο δεν πρέπει να διαταραχθεί, η γραμμή αυτή έχει τεράστια προσαρμοστικότητα και μεταμορφωτική δύναμη. 0 εαυτός μπορεί να κατασκευάζει έναν Άλλο συνεχώς διαφορετικό, και ο χθεσινός ξένος μπορεί να γίνεται φίλος. Στο λογοτεχνικό έργο λοιπόν οι επινοήσεις των συγγραφέων διαμορφώνονται σε εικόνες που στηρίζονται σε συλλογικές παραστάσεις και στερεότυπα, αλλά μπορούν να τα αναπλάθουν και να τα τροποποιούν μέσα από τη δημιουργική φαντασία. Η εικόνα έτσι δεν ταυτίζεται αναγκαστικά με το στερεότυπο, μπορεί όμως να το αναπαράγει πιστά, συνεπώς να είναι στερεοτυπική. 0 λογοτέχνης που γράφει για τον ξένο, ξεκινά από το στερεότυπο του ξένου, χωρίς όμως να δεσμεύεται να το αναπαραγάγει, όπως επίσης δεν δεσμεύεται να αναπαραγάγει πραγματολογικά την ξένη πραγματικότητα. Επίσης, ο λογοτέχνης στο έργο δεν εκφράζει ευθέως τη γνώμη του για έναν συγκεκριμένο ξένο, απαντώντας σε κάποιο ερωτηματολόγιο, αλλά συνθέτει μια φανταστική εικόνα του ξένου, μια επινόηση που συνδέεται με την οικονομία του έργου, την οποία και εξυπηρετεί. Την εικόνα αυτή δεν μπορούμε να την εξετάσουμε παρά ως συστατικό του κειμένου, σε συνάρτηση με τα υπόλοιπα κειμενικά δεδομένα.

34 5. ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ Η ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων είναι μία προσωπική αλλά και μία κοινωνική αλληλεπίδραση μεταξύ του αναγνώστη και του συγγραφέα κατά την οποία ο καθένας μεταφέρει βιωμένες εμπειρίες από τη ζωή του. Η γλώσσα είναι ένα από τα μέσα κατασκευής του τρόπου με τον οποίο βλέπουμε τα πράγματα. Τα κείμενα δεν διαβάζονται ποτέ με τον ίδιο τρόπο. Αυτό, μεταξύ άλλων, είναι που καθιστά τη λογοτεχνία ένα τόσο ζωντανό κομμάτι της κουλτούρας. Η ανίχνευση του ζητήματος της ταυτότητας και η κατασκευή της έχει οδηγήσει την παιδαγωγική προβληματική στην καρδιά του ζητήματος, δηλαδή στην αλληλεπίδραση της εθνικής ταυτότητας με μία σειρά ζητημάτων, όπως ο ρατσισμός, η τάξη, η διγλωσσία, το γλωσσικό μάθημα και ιδιαίτερα το μάθημα της λογοτεχνίας, επιβεβαιώνοντας με τον τρόπο αυτό ότι η κατασκευή του γλωσσικού μαθήματος συνιστά ταυτοχρόνως και την κατασκευή της «ετερότητας» (Ισίδωρος Ζούργος-Ελένη Χοντολίδου σελ.48). Έτσι αλλαγές π.χ. στο μάθημα της λογοτεχνίας σηματοδοτούν την αλλαγή της εθνικής ταυτότητας, οι οποίες με τη σειρά τους σηματοδοτούν την αλλαγή του σχολείου. Διδάσκοντας λογοτεχνία μπορούμε να αγωνιστούμε για την παραγωγή ενός διαφορετικού λόγου, ενός λόγου ο οποίος αφήνει περιθώριο στις ετερότητες, επιτρέπει την αμφισβήτηση του εθνικού λογοτεχνικού κανόνα που επιβάλλεται σε όλους τους μαθητές. Ο λόγος της λογοτεχνίας, όπως όλοι οι λόγοι δεν είναι απλώς κουβέντες, ή λέξεις τυπωμένες στο χαρτί. Προκαλούν και θέτουν σε αμφισβήτη-

35 ση ιδέες και αξίες για την κουλτούρα, την κοινωνική τάξη, το φύλο, την εθνότητα, ο λόγος, εντέλει, κατασκευάζει ταυτότητες. Το μάθημα της λογοτεχνίας υπήρξε ανέκαθεν το πεδίο μάχης και συμβιβασμού μεταξύ της μελέτης της υψηλής λογοτεχνίας και της κατανόησης της καθημερινής πολιτισμικής πρακτικής. Είναι φανερό ότι και οι πολιτισμικές καθώς και οι μαθησιακές ταυτότητες των μαθητών και μαθητριών κατασκευάζονται μέσω των παιδαγωγικών πρακτικών στις σχολικές αίθουσες επιτρέποντας στη λογοτεχνία να παίξει έναν σημαντικό ρόλο σ' αυτή τη διαδικασία από την πρώιμη ηλικία κιόλας του κάθε ανθρώπου. Η θεωρία της λογοτεχνίας Το κείμενο έχει πάψει να θεωρείται ένα κλειστό και αύταρκες σύμπαν, οριστικά νοηματοδοτημένο από τους «ειδικούς». Προσλαμβάνεται όλο και περισσότερο ως ανοιχτό σύστημα που αλληλενεργεί διαφορετικά με τους αναγνώστες ή τις κοινότητες των αναγνωστών. Τα στοιχεία του συστήματος αυτού, της σημασιολογικής δηλαδή δομής του κειμένου, έχουν έναν υψηλό βαθμό προσδιορισμού αλλά δεν αποτυπώνουν μονοσήμαντα μια πραγματικότητα απλώς, τη διαγράφουν έτσι, ώστε να ενεργοποιούν τη φαντασία του αναγνώστη. Χαρακτηριστικά το «ανοιχτό» κείμενο του Eco, το «απροσδιόριστο» κείμενο του Iser μιλά στον κάθε αναγνώστη με διαφορετικά στοιχεία του κόσμου του. Σε άλλον μιλά με τη γλώσσα του, σε άλλον με την πλοκή του, τον αφηγητή του, τους ήρωές του. Δεν θεωρείται πια ούτε εφικτό ούτε σκόπιμο να συναντη-

36 θούν όλοι οι αναγνώστες με όλες τις πτυχές του κειμένου.(ευαγγελία Φρυδάκη, σελ.46) Τελικά, στη δυναμική αυτή προοπτική, στη λογοτεχνία ανήκουν εκείνα τα κείμενα που παράγουν -σε κάποια χρονική στιγμή, σε κάποιους τόπους ή περιβάλλοντα- νέους τρόπους πρόσληψης της πραγματικότητας πυροδοτούν νέα ερωτήματα και κάνουν αναγνωρίσιμους και δυνατούς νέους τρόπους ύπαρξης και δράσης. Στη δυναμική αυτή προοπτική, επίσης, ο αναγνώστης γίνεται πια, από ποικίλες αφετηρίες, το αντικείμενο περισσότερων προσδοκιών. Οι έρευνες για τις «χρήσεις και απολαύσεις» της λογοτεχνικής ανάγνωσης, για το τι δίνουν και τι παίρνουν οι αναγνώστες με το διάβασμά τους, είναι πολυπληθείς με αρκετές συγκλίσεις αλλά και αποκλίσεις στις διαπιστώσεις τους. Κατά τους Shattuck (1964), Spearman (1972) και Noble (1976), η ανάγνωση των λογοτεχνικών κειμένων αποτελεί για τους αναγνώστες ένα είδος υποκατάστατης εξερευνητικής συμπεριφοράς κατά την οποία αναζητούν, κυρίως, πληροφορίες, μοντέλα και ενίσχυση. Αντίθετα,οι Bourdieu και Passeron (1993 [1964]: 58-62), πιστεύουν στον ταξικό χαρακτήρα αυτών των «χρήσεων και απολαύσεων», όπως και της γενικότερης πολιτισμικής συμπεριφοράς. Τα παιδιά των ευνοούμενων τάξεων, οι «κληρονόμοι», δέχονται από το περιβάλλον τους διάχυτες παρωθήσεις προς την κουλτούρα. Μαθαίνουν να χρησιμοποιούν και να απολαμβάνουν όχι τόσο τη λογοτεχνική ανάγνωση όσο τις γνώσεις τους για τη λογοτεχνία, τη μουσική ή τον κινηματογράφο ως πηγή προτύπων και κύρους. Ακόμη και η σχολική και η κοινωνική επιτυχία τους

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες)

Επίπεδο Γ2. Χρήση γλώσσας (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά. Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Γ2 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη σχετικά με τρόπους βελτίωσης της αναγνωστικής ικανότητας των μαθητών. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ

ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ β. φιλιας, μ. κουρουκλη γ. ρουσσης, κ. κασιματη λ. μουσουρου, α. παπαριζος ε. χατζηκωνσταντη μ. πετρονωτη, γ. βαρσος φ. τσαλικογλου-κωστοπουλου ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ

ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΜΕΤΑΜΦΙΕΣΕΙΣ ΘΗΛΥΚΟΤΗΤΑ ΑΝΔΡΟΠΡΕΠΕΙΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΑΥΤΟ-ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΥΤΟΠΡΟΣΩΠΟΓΡΑΦΙΑ/ΑΥΤΟΠΟΡΤΡΕΤΟ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΥΤΟΥ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΑΛΛΟΥ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΤΗΣ ΤΑΥΤΟΤΗΤΑΣ Το φύλο δεν είναι ένα απλό γεγονός

Διαβάστε περισσότερα

και ρατσιστές και εθνικιστές;

και ρατσιστές και εθνικιστές; και ρατσιστές και εθνικιστές; 1 Και ρατσιστές και εθνικιστές; Πως αντιµετωπίζουµε οι Έλληνες τη διαφορετικότητα των ανθρώπων και των φυλών; Θα προτιµούσαµε να µην δεχόταν η Ελλάδα οικονοµικούς µετανάστες;

Διαβάστε περισσότερα

Όλα αυτά αποκτούν νόηµα µόνο µέσα από τη σύγκριση µε άλλες οµάδες.

Όλα αυτά αποκτούν νόηµα µόνο µέσα από τη σύγκριση µε άλλες οµάδες. ιοµαδικές Σχέσεις. Το παράδειγµα της ελάχιστης οµάδας. Και µόνο η γνώση ότι το άτοµο ανήκει σε µια οµάδα είναι ικανό να επηρεάσει τη συµπεριφορά του προς αυτήν. Η Θεωρία της κοινωνικής ταυτότητας. Τα άτοµα

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ

ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ ΚΟΙΝΈΣ ΙΣΤΟΡΊΕΣ ΓΙΑ ΜΙΑ ΕΥΡΏΠΗ ΧΩΡΊΣ ΔΙΑΧΩΡΙΣΤΙΚΈΣ ΓΡΑΜΜΈΣ 33Οι επιπτώσεις της Βιομηχανικής Επανάστασης 33Η ανάπτυξη της εκπαίδευσης 33Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία της τέχνης 3 3 Η Ευρώπη και ο

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν

Οργανωσιακή μάθηση. Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν Οργανωσιακή μάθηση Εισηγητής : Δρ. Γιάννης Χατζηκιάν 1 Μάθηση είναι: Η δραστηριοποίηση και κατεύθυνση δυνάμεων για την όσο το δυνα-τόν καλύτερη προσαρμογή στο φυσικό και ιστορικό περιβάλλον. Η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ

1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 1 Ος ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΣ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Τι εννοούμε με τον όρο «μαθησιακά αποτελέσματα»; ΓΝΩΣΕΙΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΕΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΤΑΣΕΙΣ Ποια είναι τα αναμενόμενα οφέλη από την

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας.

Η διαφορετικότητα είναι μια σύνθετη έννοια, η οποία δεν θα πρέπει να συγχέεται με την έννοια της ποικιλομορφίας. Diversity Διαφορετικότητα Ο σεβασμός στην διαφορετικότητα του άλλου καθώς και η έμπρακτή αποδοχή της, συμβάλει στην δημιουργία κοινωνιών οι οποίες χαρακτηρίζονται από ιδέες ισότητας, αλληλοσεβασμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Κοινωνική Συνοχή Ομιλία ΠΖ

Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Κοινωνική Συνοχή Ομιλία ΠΖ Διαπολιτισμική Εκπαίδευση και Κοινωνική Συνοχή Ομιλία ΠΖ «Πας μη Έλλην βάρβαρος» Αυτή η αντίθεση παρόλο που προβάλει ως προαιώνια, εμφανίζεται κατά τον 5 ο αιώνα και παγιώνεται μόνο μετά τη νίκη των Ελλήνων

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 19341 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4\12\2014 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πυρίδου Κωνσταντίνα ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 Α. Σχεδιαγραμματική απεικόνιση της περίληψης ΘΕΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής.

Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Η έννοια της κοινωνικής αλλαγής στη θεωρία του Tajfel. Ο Tajfel θεωρούσε ότι η κοινωνική ταυτότητα είναι αιτιακός παράγοντας κοινωνικής αλλαγής. Τρεις κατηγορίες κοινωνικών καταστάσεων είναι για τον Tajfel

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία]

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο [Σύμβαση του Ο.Η.Ε. για τα Δικαιώματα των Ατόμων με Αναπηρία] Σύμφωνα με τη σχετική Σύμβαση του Ο.Η.Ε., τα συμβαλλόμενα κράτη αναγνωρίζουν το δικαίωμα των ατόμων με αναπηρίες

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες

Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Στάσεις και αντιλήψεις της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στους μετανάστες Θεωρητικό πλαίσιο και ανάλυση αποτελεσμάτων της πανελλαδικής ποσοτικής έρευνας VPRC Φεβρουάριος 2007 13106 / Διάγραμμα 1 Γενικοί

Διαβάστε περισσότερα

«Τα Βήματα του Εστερναχ»

«Τα Βήματα του Εστερναχ» «Τα Βήματα του Εστερναχ» Τοποθέτηση του ΔΗΜ.ΓΚΟΥΝΤΟΠΟΥΛΟΥ στη παρουσίαση του βιβλίου ΑΛΕΚΟΥ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ. ΧΑΤΖΗΓΙΑΝΝΕΙΟ-Λάρισα 16/1/2009 Κυρίες και κύριοι. Σε κάθε βιβλίο, μελέτη,διήγημα η ποίημα ο συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ

ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ. Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ ΑΡΕΤΗ ΚΑΜΠΟΥΡΟΛΙΑ Δασκάλα Τμήματος Ένταξης Μαράσλειο Διδασκαλείο ΕΑΕ Οι αποτελεσματικοί εκπαιδευτικοί γνωρίζουν: - Τους μαθητές - Το γνωστικό αντικείμενο - Τις θεωρίες μάθησης - Αποτελεσματικές πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΟ ΒΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΚΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Μόνο με το αίσθημα μπορείς να διδάξεις. Αν καθήσεις στην έδρα η ποίηση θα φύγει από το παράθυρο. «Κώστας Μόντης» Βασικές αρχές: 1) Το λογοτεχνικό

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ

Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Ελένη Σίππη Χαραλάμπους ΕΔΕ Παναγιώτης Κύρου ΕΔΕ Δομή παρουσίασης Εισαγωγή Έννοια της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Γιατί διαφοροποίηση διδασκαλίας; Θετικά αποτελέσματα από την εφαρμογή της διαφοροποιημένης

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι

Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Κεφάλαιο και κράτος: Από τα Grundrisse στο Κεφάλαιο και πίσω πάλι Γιώργος Οικονομάκης geconom@central.ntua.gr Μάνια Μαρκάκη maniam@central.ntua.gr Συνεργασία: Φίλιππος Μπούρας Κομβικό-συστατικό στοιχείο

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ 1. Εισαγωγή 220 Γενικός σκοπός του μαθήματος της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής είναι να προσφέρει τη δυνατότητα στους μαθητές και στις μαθήτριες να εμπλακούν σε μια δημιουργική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση»

«Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική προέλευση» Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο «Ενισχύοντας την κοινωνική ένταξη των μαθητών με διαφορετική πολιτισμική

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ

ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ - ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ 2 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ Μάθημα : «ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ & ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Η έρευνα πραγματοποιήθηκε από τους μαθητές του 2 ου Γυμνασίου Μυτιλήνης με την καθοδήγηση της

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου

Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου Διδακτική δραστηριότητα Α Γυμνασίου 1. Ταυτότητα δραστηριότητας Τίτλος: Και πάλι στο σχολείο Δημιουργός: Μαρία Νέζη Πεδίο, διδακτικό αντικείμενο και διδακτική ενότητα: Μάθημα: Νεοελληνική Λογοτεχνία Τάξη:

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟ: Κοινωνικές ταυτότητες Οι κοινωνικές ταυτότητες είναι πολλές, είναι ιεραρχημένες και άνισες. Τις ταυτότητες τις αποκτάει ο άνθρωπος μέσα στην κοινωνία,

Διαβάστε περισσότερα

Μαίρη Κουτσελίνη, Καθηγήτρια Εκ μέρους της Πρωτοβουλίας για την Ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας στην πολιτική ζωή.

Μαίρη Κουτσελίνη, Καθηγήτρια Εκ μέρους της Πρωτοβουλίας για την Ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας στην πολιτική ζωή. Μαίρη Κουτσελίνη, Καθηγήτρια Εκ μέρους της Πρωτοβουλίας για την Ενίσχυση της γυναικείας παρουσίας στην πολιτική ζωή. Οι λόγοι άνισης παρουσίας της γυναίκας στην πολιτική ζωή Το Ευρωπαϊκό Κέντρο Έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κριτήρια και αρχές συγγραφής διδακτικών βιβλίων Ιστορίας

Κριτήρια και αρχές συγγραφής διδακτικών βιβλίων Ιστορίας Κριτήρια και αρχές συγγραφής διδακτικών βιβλίων Ιστορίας Δρ. Μαρία Τζάνη Καθηγήτρια Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης Τομέας Επιστημών της Αγωγής Πανεπιστήμιο Αθηνών Ναυαρίνου 13 Α 106 80, Αθήνα mtzani@cc.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή)

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή) Πράξη: «Ανάπτυξη μεθοδολογίας και ψηφιακών διδακτικών σεναρίων για τα γνωστικά αντικείμενα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Γενικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης» Άξονες Προτεραιότητας 1-2-3 Οριζόντια

Διαβάστε περισσότερα

Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί"

Σόφη Θεοδωρίδου: Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί Σόφη Θεοδωρίδου: "Αν δε συμπάσχεις με τους ήρωές σου, δεν είναι αληθινοί" Το clickatlife επιλέγει ρήσεις από έντεκα συγγραφείς της παγκόσμιας κλασσικής λογοτεχνίας για να ανοίξει διάλογο με σύγχρονους

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου

Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Τα φύλα στη λογοτεχνία Τάξη: Α Λυκείου Είδος διδακτικής πρακτικής: project, ομαδοσυνεργατική διδασκαλία Προτεινόμενη διάρκεια: 20 ώρες Εισαγωγικές παρατηρήσεις Η διδακτική ενότητα «Τα φύλα στη λογοτεχνία»

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Διαφοροποιημένη Διδασκαλία. Ε. Κολέζα

Διαφοροποιημένη Διδασκαλία. Ε. Κολέζα Διαφοροποιημένη Διδασκαλία Ε. Κολέζα Τι είναι η διαφοροποιημένη διδασκαλία; Είναι μια θεώρηση της διδασκαλίας που βασίζεται στην προϋπόθεση ότι οι δάσκαλοι πρέπει να προσαρμόσουν τη διδασκαλία τους στη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης

Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Ο ρόλος των κινήτρων συμμετοχής σε δράσεις Διά Βίου μάθησης Δια Βίου Μάθηση και Βιβλιοθήκες - ENTITLE Επίκ. καθηγήτρια Περιεχόμενα 1.Εισαγωγή 2.Θεωρίες Κινήτρων 2.1 Θεωρίες Προσωπικότητας 2.2 Γνωστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές

Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης. Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους. Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Ο συμπεριφορισμός ή το μεταδοτικό μοντέλο μάθησης Βασικές παραδοχές : Η πραγματικότητα έχει την ίδια σημασία για όλους Διδάσκω με τον ίδιο τρόπο όλους τους μαθητές Αυτοί που δεν καταλαβαίνουν είναι ανίκανοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd

Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants. Στέφανος Μιχιώτης, 2010, cc by-nc-nd ΒΙΩΜΑΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ Οργανωσιακή Κουλτούρα & Αλλαγή Στέφανος Μιχιώτης Researcher, University of Greenwich Scientific Director, Tetras Consultants Περιεχόμενο 1 ης συνάντησης Το σύστημα αντιλήψεων και η

Διαβάστε περισσότερα

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr

Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού. Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr Διαπολιτισμική μεσολάβηση και ο ρόλος του εκπαιδευτικού Ευγενία Αρβανίτη, ΤΕΕΑΠΗ, Πανεπιστήμιο Πατρών earvanitis@upatras.gr 1 4/30/2014 Σχολικές κοινότητες μάθησης εστιάζουν στην προσωπικότητα του μαθητή

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία

Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστική και Δημιουργική Βιομηχανία Πολιτιστικές βιομηχανίες, ως όρος εισάγεται στις αρχές του εικοστού αιώνα, Αρχικά εμφανίστηκε από τους Μαξ Χορκ-χάιμερ και Τίοντορ Αντόρνο (Μax Horkheimer, Theodor

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ 2.5. ΗΘΙΚΗ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ [94] ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΧΑΡΤΗΣ ΟΙ ΑΞΙΕΣ ΜΕΤΑΒΙΒΑΖΟΝΤΑΙ υλικές-οικονομικές πολιτικές πνευματικές ηθικές κοινωνικές αισθητικές θρησκευτικές ΜΕΣΩ ΤΩΝ ΦΟΡΕΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΠΟΙΗΣΗΣ Οικογένεια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Η κατηγοριοποίηση των θεμάτων της ΤΡΑΠΕΖΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ στο μάθημα της ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ έγινε με βάση την τρέχουσα πορεία της ύλης στο μάθημα, αλλά και με βάση τη ροή της ύλης,

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου

Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου Ομιλία της υπουργού Εξωτερικών, κυρίας Ντόρας Μπακογιάννη, στην παρουσίαση του βιβλίου «Παγκόσμια Ευρώπη: οι Διεθνείς Διαστάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης» Αθήνα 30 Ιανουαρίου 2007 1 Προσφωνήσεις. Αυτή την

Διαβάστε περισσότερα

Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016

Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016 Στόχος υπό έμφαση για τη σχολική χρονιά 2015-2016 «Ευαισθητοποίηση των μαθητών κατά του ρατσισμού και της μισαλλοδοξίας και προώθηση της ισότητας και του σεβασμού, στο πλαίσιο της εκστρατείας κατά της

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ 2 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α. Να γράψετε την περίληψη του κειμένου σε 90-100 λέξεις Ο Μπαμπινιώτης υποστηρίζει ότι η Ενωμένη Ευρώπη διαμορφώνει μια νέα πραγματικότητα που επιβοηθεί τον επαναπροσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Συμπεριφορά

Οργανωσιακή Συμπεριφορά ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Οργανωσιακή Συμπεριφορά Ενότητα 1: Εισαγωγή στις Οργανώσεις Ιωάννης Σαλμόν Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του

Ηέκδοση, για πρώτη φορά στα ελληνικά, του έργου του Περί του πολίτη Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Συγγραφέας : Hobbes Thomas Μεταφραστής : Βαβούρας Ηλίας ISBN: 9789604632732 Τιμή: 15,98 Σελίδες: 416 Διαστάσεις:

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Συγγραφείς 1. Δημήτριος Λ. Δρίτσας, Δρ Θεολογίας, Σχολικός Σύμβουλος 2. Δημήτριος Ν. Μόσχος, Δρ Θεολογίας, Καθηγητής Λυκείου Αναβύσσου 3. Στυλιανός Λ. Παπαλεξανδρόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ Η κοινωνία μας περνά ένα στάδιο ταχύτατων μεταλλαγών και ανακατατάξεων, όπου αμφισβητούνται αξίες και θεσμοί. Σήμερα οι θεσμοί έχουν γίνει πολύμορφοι και σύνθετοι, ενώ ταυτόχρονα όσοι άντεξαν

Διαβάστε περισσότερα

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση Οι Νέοι/ες και η στάση τους απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση VPRC Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ 1/2 Ανάθεση: ΕΛΛΗΝΟΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΑΓΩΓΗ Σκοπός της έρευνας: Η διερεύνηση των απόψεων μαθητών Γυμνασίου και Λυκείου σχετικά

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Μάθηµα 5 ο. Κριτικός Εγγραµµατισµός

Μάθηµα 5 ο. Κριτικός Εγγραµµατισµός Μάθηµα 5 ο Κριτικός Εγγραµµατισµός Παραδοχή: Όση σχέση έχει ο γραπτός λόγος µε σύµβολα και κώδικες, άλλη τόση έχει µε αξίες, ιδεολογίες, υποκειµενικότητες, ερµηνείες, κρίσεις, ενδιαφέροντα, συµφέροντα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη

Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση. ρ Χριστίνα Θεοχάρη Κοινωνική Περιβαλλοντική ευθύνη και απασχόληση Συνάντηση Εργασίας ρ Χριστίνα Θεοχάρη Περιβαλλοντολόγος Μηχανικός Γραµµατέας Οικολογίας και Περιβάλλοντος ΓΣΕΕ 7 Ιουνίου 2006 1 1. Η Κοινωνική εταιρική ευθύνη

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις αποτελεσματικής μάθησης ενηλίκων εκπαιδευομένων. Θανάσης Καραλής

Χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις αποτελεσματικής μάθησης ενηλίκων εκπαιδευομένων. Θανάσης Καραλής Χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις αποτελεσματικής μάθησης ενηλίκων εκπαιδευομένων Θανάσης Καραλής Ι. Θεωρητικές προσεγγίσεις Η Εκπαίδευση Ενηλίκων ως διακριτό θεσμικό και επιστημονικό πεδίο Ενήλικος και

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247

Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Τράπεζα θεμάτων Νέας Ελληνικής Γλώσσας Β Λυκείου GI_V_NEG_0_18247 Κείμενο [Η επίδραση της τηλεόρασης στην ανάγνωση] Ένα σημαντικό ερώτημα που αφορά τις σχέσεις τηλεόρασης και προτιμήσεων του κοινού συνδέεται

Διαβάστε περισσότερα