Οικονοµική βιωσιµότητα και πολυλειτουργικότητα της γεωργίας: η περίπτωση της Βόρειας Αµοργού

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Οικονοµική βιωσιµότητα και πολυλειτουργικότητα της γεωργίας: η περίπτωση της Βόρειας Αµοργού"

Transcript

1 Οικονοµική βιωσιµότητα και πολυλειτουργικότητα της γεωργίας: η περίπτωση της Βόρειας Αµοργού Π. Καρανικόλας, Λέκτορας Γεωπονικού Πανεπιστηµίου Αθηνών Εργαστήριο Πολιτικής Οικονοµίας Γ.Π.Α. Μ. Βασσάλος, Γεωργοοικονοµολόγος, M.Sc. University of Kentucky, U.S.A. Ν. Μαρτίνος, Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστηµίου Αθηνών Εργαστήριο Πολιτικής Οικονοµίας Γ.Π.Α. Κ. Τσιµπούκας, Αναπληρωτής Καθηγητής Γεωπονικού Πανεπιστηµίου Αθηνών Εργαστήριο ιοίκησης Γεωργικών Επιχειρήσεων και Εκµεταλλεύσεων Γ.Π.Α. Περίληψη Η εργασία αποτελεί µια συνδυασµένη θεώρηση των εννοιών της οικονοµικής βιωσιµότητας και της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας. Ειδικότερα, στοχεύει στην εξακρίβωση των πολυλειτουργικών χαρακτηριστικών της γεωργίας, στο πλαίσιο των προοπτικών οικονοµικής βιωσιµότητας των γεωργικών εκµεταλλεύσεων και των αγροτικών νοικοκυριών. Περιοχή µελέτης είναι η Βόρεια Αµοργός, στην οποία επικρατεί η ελαιοκαλλιέργεια. Η µέθοδος που χρησιµοποιήθηκε για την επίτευξη του στόχου της εργασίας αφορά στην ποσοτική εκτίµηση δεικτών οικονοµικής βιωσιµότητας και πολυλειτουργικότητας στο επίπεδο τόσο της γεωργικής εκµετάλλευσης, όσο και του αγροτικού νοικοκυριού. Τα στοιχεία προέκυψαν από εκτεταµένη επιτόπια έρευνα, σε 70 από τις 133 ελαιοκοµικές εκµεταλλεύσεις της περιοχής. Από τα νοικοκυριά της περιοχής, το 7% χαρακτηρίζονται βιώσιµα και το 33% εν δυνάµει βιώσιµα. Η γεωργία συµβάλλει κατά 9% στο συνολικό εισόδηµα των νοικοκυριών και κατά 26% στη συνολική απασχόληση στην περιοχή µελέτης, εποµένως από καθαρά εισοδηµατικής πλευράς αποτελεί µια συµπληρωµατική έως περιθωριακή δραστηριότητα, µε µεγαλύτερο ειδικό βάρος στα νοικοκυριά χαµηλού εισοδηµατικού επιπέδου. Μόλις το 11% των εκµεταλλεύσεων καταφέρνουν να διαφοροποιηθούν από τη γενικότερη εικόνα της περιθωριοποίησης της τοπικής γεωργίας και να αποκλίνουν λιγότερο από το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας, χωρίς καµία να το ξεπερνά. Η ύπαρξη κτηνοτροφικής παραγωγής, που ξεπερνά ένα ελάχιστο µέγεθος, οι καλύτερες επιδόσεις στον βασικό κλάδο της ελαιοκοµίας και η ύπαρξη δυναµικών κλάδων παραγωγής όπως τα λαχανικά είναι οι βασικές αιτίες για τον ιδιαίτερο δυναµισµό αυτής της οµάδας. Οι υφιστάµενες παραγωγικές δραστηριότητες αποτελούν αντίσταση στη µακροχρόνια τάση συρρίκνωσης, περιθωριοποίησης και εγκατάλειψης της τοπικής γεωργίας. Το επίπεδο εκµηχάνισης είναι χαµηλό, ενώ οι εκµεταλλεύσεις προκαλούν χαµηλή επιβάρυνση στο περιβάλλον από τη χρήση φυτοφαρµάκων. Παροµοίως, πολύ χαµηλή είναι και η συµβολή τους στο φαινόµενο του θερµοκηπίου. Η εγκατάλειψη όµως των αναβαθµίδων και η υπερβολική βοσκοφόρτωση αποτελούν ασφαλείς ενδείξεις της διάσπασης της ενότητας γεωργίας-κτηνοτροφίας, µε αποτέλεσµα να εµφανίζονται ισχυρές πιέσεις στο περιβάλλον. Ο δείκτης αυτοπροµήθειας της περιοχής µελέτης σε τρόφιµα διαµορφώνεται στο εξαιρετικά χαµηλό ποσοστό του 5%. Η συνδυασµένη θεώρηση της οικονοµικής βιωσιµότητας της γεωργικής εκµετάλλευσης και του αγροτικού νοικοκυριού αποκαλύπτει τον πραγµατικό χαρακτήρα της ενσωµάτωσης της γεωργίας στο σύνολο των παραγωγικών δραστηριοτήτων των νοικοκυριών της περιοχής µελέτης. Η έννοια της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας µπορεί να συµβάλει καθοριστικά, αφενός σε µια προοπτική παραγωγικής ανασυγκρότησης και αφετέρου σ έναν επαναπροσδιορισµό του προτύπου ανάπτυξης της περιοχής, µε αντιστροφή της φθίνουσας 1

2 πορείας της τοπικής γεωργίας και επανασύνδεσής της µε την αυξανόµενη δυναµική της τοπικής οικονοµίας. Εισαγωγή Η οικονοµική βιωσιµότητα της γεωργίας αποτέλεσε από τις απαρχές της θέσπισης της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής (ΚΑΠ) έναν από τους θεµελιώδεις στόχους της. Ο στόχος αυτός προσδιορίστηκε ως επιδίωξη για επίτευξη από την πλευρά των γεωργών ενός εισοδήµατος συγκρίσιµου µε εκείνο των απασχολουµένων στους µη γεωργικούς τοµείς της οικονοµίας και γενικότερα για ένα δίκαιο βιοτικό επίπεδο για την αγροτική κοινότητα. Η γεωργική δραστηριότητα που διεξάγεται στο πλαίσιο των οικογενειακών γεωργικών εκµεταλλεύσεων έχει έναν διφυή χαρακτήρα: από τη µια πλευρά είναι η γεωργική εκµετάλλευση, η οποία ως παραγωγική µονάδα συνδυάζει διάφορους κλάδους παραγωγής και χρησιµοποιεί κυρίως ή αποκλειστικά οικογενειακούς παραγωγικούς συντελεστές, και απ την άλλη είναι το ευρύτερο αγροτικό νοικοκυριό, του οποίου τα µέλη έχουν συνήθως κι άλλες ασχολίες εκτός των γεωργικών, ενώ µπορεί να περιλαµβάνουν και συνταξιούχους, να λαµβάνουν κοινωνικά βοηθήµατα, κ.ο.κ. Επιβάλλεται, εποµένως η ευρύτερη αυτή θεώρηση της γεωργικής εκµετάλλευσης στο πλαίσιο του αγροτικού νοικοκυριού, λόγω της ύπαρξης πολλαπλών απασχολήσεων των µελών µιάς γεωργικής εκµετάλλευσης (εντός και εκτός γεωργίας) και αντίστοιχων πηγών εισοδήµατος (Hill, 2000). Από τη µέχρι σήµερα πορεία της ΚΑΠ και γενικότερα των πολιτικών της ΕΕ προκύπτει ότι ο στόχος της οικονοµικής βιωσιµότητας έχει εξειδικευθεί επιχειρησιακά µόνο στο επίπεδο της γεωργικής εκµετάλλευσης (αν και όχι πάντα µε τον ίδιο τρόπο µεταξύ των διαφόρων κρατών-µελών), όχι όµως και στο επίπεδο του αγροτικού νοικοκυριού, αφήνοντας ένα προφανές, όσο και σηµαντικό, κενό στη βιβλιογραφία και την άσκηση πολιτικής (von Cramon, 2003). Από την άλλη πλευρά, ιδιαίτερο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια παρουσιάζει η έννοια της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας, δηλαδή η θεώρηση της σύγχρονης γεωργίας στο ευρύτερο πλαίσιο των ρόλων που επιτελεί (οικονοµικών, κοινωνικών, περιβαλλοντικών, αναπτυξιακών, κ.ά.) και όχι αποκλειστικά ως παραγωγού τροφίµων και πρώτων υλών για τη βιοµηχανία. Ο στόχος της παρούσας εργασίας είναι η εξακρίβωση των πολυλειτουργικών χαρακτηριστικών της γεωργίας στο πλαίσιο των προοπτικών οικονοµικής βιωσιµότητας των γεωργικών εκµεταλλεύσεων και των αγροτικών νοικοκυριών. Η εργασία διαρθρώνεται σε επτά ενότητες. Στην πρώτη οριοθετείται εννοιολογικά και εξειδικεύεται η έννοια της οικονοµικής βιωσιµότητας των γεωργικών εκµεταλλεύσεων και των αγροτικών νοικοκυριών. Στη δεύτερη, παρουσιάζεται συνοπτικά η έννοια της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας. Στη συνέχεια εκτίθεται η µεθοδολογία που ακολουθήθηκε και σκιαγραφούνται τα βασικά χαρακτηριστικά της περιοχής µελέτης. Ακολουθούν τα αποτελέσµατα της έρευνας, η συζήτηση και τα συµπεράσµατα. Η οικονοµική βιωσιµότητα των γεωργικών εκµεταλλεύσεων και των αγροτικών νοικοκυριών Το περιεχόµενο της έννοιας της οικονοµικής βιωσιµότητας εξαρτάται απ το πώς γίνεται αντιληπτή η φύση της αντίστοιχης παραγωγικής µονάδας και ποιός είναι ο στόχος ή οι στόχοι που εξυπηρετεί. Έτσι, σε µια τυπική επιχείρηση, που έχει στόχο τη µεγιστοποίηση του κέρδους, ως δείκτες βιωσιµότητας µπορούν να χρησιµοποιηθούν το κέρδος (καθαρό ή ακαθάριστο), ο λόγος δαπανών προς εισόδηµα, κ.ά (Scott et. al., 2000). Στην περίπτωση των οικογενειακών γεωργικών εκµεταλλεύσεων, οι οποίες λειτουργούν αποκλειστικά ή κυρίως µε ιδιόκτητους παραγωγικούς συντελεστές, κεντρικός στόχος είναι η µεγιστοποίηση του Γεωργικού Οικογενειακού Εισοδήµατος (ΓΟΕ) και όχι του κέρδους (Τσιµπούκας κ.ά., 2002). 2

3 Στο πλαίσιο της ΚΑΠ, ο στόχος αυτός επιδιώχθηκε πάντοτε τουλάχιστον θεωρητικά, όχι όµως το ίδιο επαρκώς και στην πράξη σε συνδυασµό µε τον στόχο του δίκαιου βιοτικού επιπέδου για τον αγροτικό πληθυσµό. ηλαδή η βιωσιµότητα της γεωργικής εκµετάλλευσης εντάχθηκε µέσα σε µια ευρύτερη κοινωνικοοικονοµική θεώρηση και όχι αποκλειστικά ως ζήτηµα µεγιστοποίησης του κέρδους µιάς (τυπικής) επιχείρησης (Fennell, 1999). Στο πλαίσιο αυτό, η έννοια της οικονοµικής βιωσιµότητας εξειδικεύθηκε ως συγκρισιµότητα των ατοµικών εισοδηµάτων των εργαζοµένων στη γεωργία µε τα αντίστοιχα εισοδήµατα των εργαζοµένων στους άλλους τοµείς της οικονοµίας στην ίδια περιοχή. Η συγκρισιµότητα αυτή έχει ενδιαφέρον να εξετασθεί τόσο στο επίπεδο της γεωργικής εκµετάλλευσης, όσο και στο επίπεδο του αγροτικού νοικοκυριού. Όπως εκτίθεται αναλυτικότερα στο παράρτηµα, ως δείκτες οικονοµικής βιωσιµότητας των οικογενειακών γεωργικών εκµεταλλεύσεων στην παρούσα εργασία, χρησιµοποιούνται αφενός το ΓΟΕ ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος της οικογένειας (ΜΑΕ 1 ) στη γεωργία, το οποίο συγκρίνεται µε το εισόδηµα αναφοράς και αφετέρου η χρησιµοποιούµενη οικογενειακή εργασία στη γεωργική εκµετάλλευση. Εξάλλου, στο επίπεδο του νοικοκυριού, ως δείκτης βιωσιµότητας χρησιµοποιείται το συνολικό οικογενειακό εισόδηµα του αγροτικού νοικοκυριού ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος του εντός και εκτός γεωργίας. Το πηλίκο αυτό συγκρίνεται µε το εισόδηµα του µέσου νοικοκυριού των αστικών και ηµιαστικών περιοχών της ίδιας περιφέρειας ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος τους (βλ. Παράρτηµα). Η πολυλειτουργικότητα της γεωργίας Η πολυλειτουργικότητα της γεωργίας έχει αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια ως µια έννοια πολυσήµαντη αλλά και µε διαµφισβητούµενο χαρακτήρα. Πολυσήµαντη, διότι περιλαµβάνει όλους τους δυνατούς ρόλους της γεωργίας στις σύγχρονες κοινωνίες, πέρα από τον καθαρά παραγωγικό. ιαµφισβητούµενη, καθώς υπάρχουν τρείς τουλάχιστον διαφορετικές προσεγγίσεις της εντός της ΕΕ (Μπεόπουλος, 2005), ενώ αποτελεί ένα από τα σηµαντικότερα σηµεία τριβής µεταξύ ΕΕ και ΗΠΑ στο πλαίσιο των πολυµερών εµπορικών διαπραγµατεύσεων και του Παγκόσµιου Οργανισµού Εµπορίου (Prestegard, 2004). Οι επιπρόσθετοι πέραν του καθαρά παραγωγικού ρόλοι της γεωργίας τους οποίους καλύπτει η έννοια της πολυλειτουργικότητας κατατάσσονται συνήθως σε τέσσερις κατηγορίες (OECD, 2001 Bohman et al., 1999): α) περιβαλλοντικός, τόσο στη θετική (π.χ. ενίσχυση της βιοποικιλότητας, διατήρηση του εδάφους, προστασία από τις πληµµύρες, παραγωγή τοπίου, δηµιουργία ενδιαιτηµάτων ειδών άγριας ζωής), όσο και στην αρνητική του διάσταση (ρύποι γεωργικής προέλευσης, διάβρωση εδάφους, απώλεια βιοποικιλότητας κ.ά.). β) διατροφικός (επισιτιστική ασφάλεια, εξάλειψη της πείνας) γ) αναπτυξιακός (δηµιουργία θέσεων απασχόλησης και εισοδήµατος στην ύπαιθρο, βιωσιµότητα αγροτικών κοινωνιών) δ) κοινωνικός (παραδοσιακός τρόπος ζωής, οικογενειακές γεωργικές δοµές, πολιτιστική κληρονοµιά). Η έννοια αυτή έχει άµεση σχέση µε τις εξωτερικές επιδράσεις (ή εξωτερικές οικονοµίες) της γεωργίας, καθώς και µε τα δηµόσια αγαθά που σχετίζονται άµεσα ή έµµεσα µε τη γεωργική παραγωγική δραστηριότητα. Κρίσιµο ζήτηµα που αναδεικνύεται από τη µελέτη της πολυλειτουργικότητας είναι η έννοια της συνδεδεµένης (joint) παραγωγής περισσότερων του ενός αγαθών ή υπηρεσιών από τη γεωργία ( ιακασάββας, 2005). Εξίσου σηµαντική είναι και η επιλογή των κατάλληλων µέτρων πολιτικής για την προώθηση των εξειδικευµένων στόχων της πολυλειτουργικής γεωργίας (Freshwater, 2006). 1 ΜΑΕ = Μονάδα Ανθρώπινης Εργασίας, δηλ. ένα ισοδύναµο ανθρωποέτος πλήρους απασχόλησης, ίσο µε 1750 ώρες. 3

4 Η σηµασία της θεώρησης της γεωργίας κάτω από το πρίσµα της πολυλειτουργικότητας είναι προφανής, δεδοµένου ότι αυτή θεωρείται ως το θεµελιώδες χαρακτηριστικό του ευρωπαϊκού προτύπου γεωργίας, σε αντιδιαστολή µε τα πρότυπα που ακολουθούν άλλες χώρες όπως οι ΗΠΑ, η Αυστραλία, κ.ά. Έχει δε πολύ σοβαρές συνέπειες στον τρόπο µε τον οποίο θα σχεδιαστεί και θα εφαρµοσθεί η πολιτική που απευθύνεται στη γεωργία και τον αγροτικό χώρο. Ενδιαφέρον αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια και για τις επιπτώσεις των διαφόρων µέτρων αγροτικής πολιτικής στην πολυλειτουργικότητα της γεωργίας, προσπάθεια που αναπτύσσεται σε τέσσερα τουλάχιστον επίπεδα: το ευρωπαϊκό, το εθνικό, το περιφερειακό και το επίπεδο του µεµονωµένου προϊόντος (Dwyer and Guyomard, 2006). Μεθοδολογία και δεδοµένα της έρευνας Η προηγηθείσα ανάλυση οριοθετεί το θεωρητικό πλαίσιο της εργασίας, η οποία αποτελεί µια προσπάθεια συνδυασµένης θεώρησης των εννοιών της οικονοµικής βιωσιµότητας και της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας. Η µέθοδος που χρησιµοποιήθηκε για την επίτευξη του στόχου της εργασίας αφορά, πρώτον, στη µέτρηση των επιπέδων οικονοµικής βιωσιµότητας των γεωργικών εκµεταλλεύσεων και των αγροτικών νοικοκυριών και δεύτερον στην αποτύπωση των πολυλειτουργικών χαρακτηριστικών των γεωργικών εκµεταλλεύσεων. Περιοχή µελέτης αποτελεί η Βόρεια Αµοργός, στην οποία κυρίαρχη είναι η ελαιοκαλλιέργεια. Τα δεδοµένα της έρευνας προέκυψαν από: ευτερογενείς πηγές, όπως η Εθνική Στατιστική Υπηρεσία (Απογραφές Γεωργίας- Κτηνοτροφίας, Ετήσια Γεωργικά Στατιστικά ελτία, Απογραφές Πληθυσµού κ.λπ.), η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισµών Κυκλάδων, ο ήµος Αµοργού και ο Σύλλογος Επιχειρηµατιών. Εκτεταµένη επιτόπια έρευνα, µε αναλυτικές συνεντεύξεις µέσω ερωτηµατολογίων που περιελάµβαναν 11 κατηγορίες ερωτήσεων σχετικά µε τεχνικά, οικονοµικά, περιουσιακά και δηµογραφικά στοιχεία και απευθύνονταν στους αρχηγούς των εκµεταλλεύσεων. Το δείγµα της έρευνας περιελάµβανε 70 από τις 133 ελαιοκοµικές εκµεταλλεύσεις της περιοχής, γεγονός που εξασφάλισε την αντιπροσωπευτικότητά του. Η επιλογή έγινε µε τη µέθοδο της στρωµατοποιηµένης τυχαίας δειγµατοληψίας. Βασικό κριτήριο για τον διαχωρισµό στα στρώµατα (οµάδες) ήταν ο αριθµός των ελαιοδένδρων. Μέσω της λεπτοµερούς αυτής µικροοικονοµικής έρευνας εκτιµήθηκαν οι δείκτες οικονοµικής βιωσιµότητας τόσο των γεωργικών εκµεταλλεύσεων, όσο και των αντίστοιχων αγροτικών νοικοκυριών, και προσδιορίσθηκαν τα πολυλειτουργικά χαρακτηριστικά. Η περιοχή µελέτης Την περιοχή µελέτης αποτελεί το Βόρειο τµήµα της Αµοργού και συγκεκριµένα τα ηµοτικά ιαµερίσµατα Αιγιάλης (στο οποίο περιλαµβάνεται ο Όρµος Αιγιάλης, ο Ποταµός και η Λαγκάδα) και Θολαρίων. Η ιδιότυπη γεωµορφολογία της Αµοργού συνέβαλε µέχρι πρόσφατα στην αποµόνωση και στο σχετικό απροσπέλαστο ορισµένων περιοχών της. Η Κάτω Μεριά στα νότια και η Αιγιάλη στα Βόρεια συνιστούν δύο ξεχωριστές γεωγραφικές και πληθυσµιακές ενότητες, ανάµεσα στις οποίες παρεµβάλλεται µία τρίτη, η κεντρική ενότητα Χώρας Καταπόλων. Η µακρόχρονη αποµόνωση του νησιού δείχνει να αίρεται τα τελευταία 20 χρόνια, κυρίως χάρη στην κατασκευή σηµαντικών έργων υποδοµής και στη βελτίωση της ακτοπλοϊκής σύνδεσης µε τα αστικά κέντρα (Αθήνα, Σύρο, Νάξο). Μεταξύ 1991 και 2001 ο πληθυσµός της περιοχής µελέτης αυξήθηκε από 622 σε 661 κατοίκους, ενώ βελτιώθηκε και η ηλικιακή κατανοµή κυρίως λόγω της αύξησης των γεννήσεων, της µείωσης της µετανάστευσης, της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης και των ευνοϊκότερων προοπτικών απασχόλησης των νέων. Παράλληλα, παρατηρείται αύξηση της ανεργίας (από 1,4% το 1991 σε 9,1% το 2001), µε κυριότερες αιτίες τη σηµαντική αύξηση του οικονοµικά ενεργού πληθυσµού του νησιού και τη µείωση της οικοδοµικής 4

5 δραστηριότητας µετά το 1995, οπότε ολοκληρώθηκαν τα έργα υποδοµής (κατασκευή λιµανιού και διάνοιξη οδικού δικτύου) και κατασκευάστηκαν τα περισσότερα τουριστικά καταλύµατα. Η οικοδοµική δραστηριότητα σήµερα περιορίζεται στις αναπαλαιώσεις και µετατροπές εγκαταλελειµµένων εξοχικών κατοικιών από έλληνες ή ξένους. Επισηµαίνεται η διατήρηση της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής του νησιού ακόµη και από τις ξενοδοχειακές µονάδες και από τους ξένους που έκτισαν εξοχικές κατοικίες. Η ολοκλήρωση των αναπτυξιακών έργων που συγχρηµατοδοτούνται από διάφορα προγράµµατα της ΕΕ, ιδιαίτερα όσων σχετίζονται µε τις υπηρεσίες υγείας, θα συµβάλει σηµαντικά στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των κατοίκων και σε κάποιο βαθµό στη µείωση του ποσοστού ανεργίας. Η γεωργική δραστηριότητα παρουσιάζει εµφανή σηµάδια διαχρονικής συρρίκνωσης, σε αντίθεση µε την κτηνοτροφία που δείχνει ελαφρά αυξητικές τάσεις, σ ένα όµως συνολικά χαµηλό επίπεδο. Από το 1990 έως το 2000 οι συνολικές εκτάσεις που κατέχουν οι γεωργικές εκµεταλλεύσεις της περιοχής µειώθηκαν κατά 37% (από στρέµµατα σε στρ.), ενώ αντίθετα ο αριθµός των αιγοπροβάτων αυξήθηκε κατά 15% (από σε ζώα). Η µέση εκµετάλλευση της περιοχής έχει στη διάθεσή της 92 στρ., κατατµηµένα σε 10 αγροτεµάχια, από τα οποία καλλιεργούνται τα 15 στρ. περίπου, καθώς τα υπόλοιπα 77 στρ. χρησιµοποιούνται ως βοσκότοποι. Η κυριότερη καλλιέργεια της περιοχής είναι η ελαιοκαλλιέργεια. Η σταδιακή εγκατάλειψη των καλλιεργούµενων εκτάσεων, ιδιαίτερα αυτών που βρίσκονται σε αναβαθµίδες, οδήγησε στη µετατροπή τους σε βοσκοτόπους. Αποτελέσµατα Η βιωσιµότητα του αγροτικού νοικοκυριού Από την έρευνα προκύπτει ότι µόλις το 7% των νοικοκυριών της περιοχής µελέτης ξεπερνούν το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας και µπορούν να χαρακτηρισθούν ως βιώσιµα (πιν. 1). Το 1/3 των νοικοκυριών εντάσσεται στην κατηγορία των εν δυνάµει βιώσιµων, ενώ το 31% είναι νοικοκυριά πολύ χαµηλού εισοδήµατος ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος, κάτω δηλαδή από το όριο της φτώχειας και χαρακτηρίζονται ως λοιπά. Υπάρχει και µια µεγάλη κατηγορία νοικοκυριών των οποίων οι αρχηγοί έχουν ηλικία µεγαλύτερη των 65 ετών, αποτελούνται µόνο από τον αρχηγό και τη σύζυγο, µε εισοδήµατα που προέρχονται κυρίως από συντάξεις και δευτερευόντως από τη γεωργία. Από την οµάδα αυτή εξαιρέθηκαν έξι νοικοκυριά που έχουν πολλαπλές πηγές εισοδήµατος, οπότε αποµένουν 20 νοικοκυριά, που αποτελούν την σαφώς διακριτή οµάδα των συνταξιούχων. Πίνακας 1: Κατηγοριοποίηση των νοικοκυριών Table 1: Holdings' categories Κατηγορία Πλήθος Ποσοστό Βιώσιµα 5 7% Εν υνάµει Βιώσιµα 23 33% Συνταξιούχοι 20 29% Λοιπά 22 31% Σύνολο % Οι επιδόσεις των διαφόρων κατηγοριών νοικοκυριών ως προς τον δείκτη βιωσιµότητας διαφοροποιούνται αρκετά (Σχ. 1). Η τιµή του δείκτη βιωσιµότητας για την οµάδα των συνταξιούχων εµφανίζεται υψηλή, λόγω της πολύ λιγότερης απασχόλησής τους σε σχέση µε τις άλλες οµάδες, εποµένως ασφαλέστερος εισοδηµατικός δείκτης ειδικά γι αυτήν την οµάδα είναι το συνολικό εισόδηµα (βλ. Σχ. 2). 5

6 Σχήµα 1: είκτης Βιωσιµότητας Νοικοκυριού Figure 1: Holding's Viability Indicator ΣΟΕ/Συνολ. ΜΑΕ Οικογ. Όριο φτώχειας Όριο Βιωσιµότητας Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Από πλευράς συνολικού οικογενειακού εισοδήµατος, τα νοικοκυριά της περιοχής συγκροτούν δύο διακριτές οµάδες, µε πολύ σηµαντική απόκλιση γύρω από τον µέσο όρο των (Σχ. 2). Από τη µια πλευρά, τα βιώσιµα και εν δυνάµει βιώσιµα νοικοκυριά να επιτυγχάνουν ένα ικανοποιητικό επίπεδο ( και , αντίστοιχα) και από την άλλη τα λοιπά νοικοκυριά µε και οι συνταξιούχοι µε αποτελούν τις χαµηλές εισοδηµατικές οµάδες. Το εισοδηµατικό χάσµα µεταξύ των δύο ακραίων οµάδων είναι περίπου 1: Σχήµα 2: Οικογενειακό Εισόδηµα ( ) Figure 2: Family Income ( ) Από Συντάξεις Εξωγεωργικό Από ιδιόκτητα Εστιατόρια, Ταβέρνες, Καφενεία Από Αγροβιοτεχνία Από ('Αγρο')τουρισµό 0 Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Γεωργικό 6

7 Η σύνθεση του οικογενειακού εισοδήµατος κατά πηγή προέλευσης αποκαλύπτει πολύ ενδιαφέρουσες διαφοροποιήσεις (Σχ. 3). Κατά µέσο όρο, οι εξωγεωργικές πηγές εισοδήµατος (ελεύθερα επαγγέλµατα, µισθωτή απασχόληση σε δηµόσιο ή ιδιωτικό τοµέα, κ.λπ.) συνεισφέρουν το 41% του συνολικού οικογενειακού εισοδήµατος. εύτερη σε σπουδαιότητα πηγή εισοδήµατος είναι τα ιδιόκτητα αγρο τουριστικά καταλύµατα, µε 21%. Σωστότερος θα ήταν ο χαρακτηρισµός τουριστικά καταλύµατα αφού, εκτός λίγων εξαιρέσεων, σε όσες περιπτώσεις υπάρχουν ενοικιαζόµενα δωµάτια, η γεωργική δραστηριότητα του νοικοκυριού είναι περιθωριακή, παρόλο που ένα µέρος από τα προϊόντα που παράγονται από τη γεωργική αυτή δραστηριότητα πωλούνται στο αγρο τουριστικό τµήµα. Τα εισοδήµατα από συντάξεις συµµετέχουν κατά µέσο όρο µε 15% στο συνολικό οικογενειακό εισόδηµα, ενώ τα εισοδήµατα από ιδιόκτητα εστιατόρια, ταβέρνες και καφενεία, µε 14%. Το εισόδηµα από την ανεξάρτητη γεωργική δραστηριότητα συµβάλλει µόλις µε 9% στο συνολικό εισόδηµα, και βρίσκεται στην προτελευταία θέση, πριν απ το εισόδηµα απ την αγροβιοτεχνία (παραδοσιακά κεντήµατα και γλυκίσµατα) που συµµετέχει µε 0,3%. Τα βιώσιµα νοικοκυριά αντλούν το εισόδηµά τους µε σχεδόν ίσα ποσοστά από τις δύο επιχειρηµατικές και τις εξωγεωργικές δραστηριότητες, πολύ λίγο από τις συντάξεις και σχεδόν καθόλου από τη γεωργία. Παρόµοιο πρότυπο, αν και µε µεγαλύτερη συµµετοχή των εξωγεωργικών πηγών εισοδήµατος ακολουθούν και τα εν δυνάµει βιώσιµα. εν είναι τυχαίο ότι η παρουσία των ιδόκτητων εστιατορίων αποκλειστικά σ αυτές τις δύο κατηγορίες και η πολύ σηµαντικότερη παρουσία των τουριστικών καταλυµάτων σε σχέση µε τις κατηγορίες χαµηλού εισοδήµατος, είναι οι παράγοντες που κατ εξοχήν συµβάλλουν στη διαµόρφωση του εισοδήµατός τους σε τόσο υψηλά επίπεδα. Στις δύο κατηγορίες νοικοκυριών υψηλού εισοδήµατος, η γεωργία αντιπροσωπεύει ένα πάρα πολύ χαµηλό έως αµελητέο µερίδιο στο συνολικό οικογενειακό εισόδηµα. Αντίθετα, η γεωργία έχει µια αξιοσηµείωτη συµβολή στο συνολικό εισόδηµα των δύο κατηγοριών χαµηλού εισοδήµατος 24% στα λοιπά νοικοκυριά και 19% στους συνταξιούχους. Εποµένως, από καθαρά εισοδηµατικής πλευράς, η γεωργία αποτελεί στην περιοχή µελέτης µια συµπληρωµατική έως περιθωριακή δραστηριότητα, µε µεγαλύτερο ειδικό βάρος στα νοικοκυριά χαµηλού εισοδηµατικού επιπέδου. 100% Σχήµα 3: Ποσοστιαία σύνθεση οικογενειακού εισοδήµατος Figure 3: Composition of Family Income 80% Από Συντάξεις 60% Εξωγεωργικό 40% Από ιδιόκτητα Εστιατόρια, Ταβέρνες, Καφενεία Από Αγροβιοτεχνία 20% Από ('Αγρο')τουρισµό 0% Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Γεωργικό 7

8 Τα νοικοκυριά της περιοχής απασχολούν κατά µέσο όρο 1,69 ΜΑΕ, µε τα λοιπά και τα εν δυνάµει βιώσιµα νοικοκυριά να απασχολούν περίπου 2,30 ΜΑΕ και τα βιώσιµα µόνο 1,27 ΜΑΕ (Σχ. 4). Σχήµα 4: Οικογενειακή απασχόληση (ΜΑΕ) Figure 4: Family work-time (AWU) 2,50 2,00 1,50 1,00 0,50 Εξωγεωργική Ιδιόκτητα Εστιατόρια- Ταβέρνες Αγροβιοτεχνία ('Αγρο') τουρισµός Γεωργία 0,00 Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Το 61% του εργάσιµου χρόνου των µελών των νοικοκυριών αφιερώνεται κατά µέσο όρο στις εξωγεωργικές δραστηριότητες και το 1/4 στη γεωργία (Σχ. 5). Οι δύο επιχειρηµατικές δραστηριότητες απορροφούν κατά µ.ο. από 7% περίπου του εργάσιµου χρόνου των µελών, µε πολύ µεγαλύτερα ποσοστά βέβαια στις δύο κατηγορίες υψηλού εισοδήµατος. Η γεωργία, σε αντίθεση µε ό,τι συµβαίνει στο οικογενειακό εισόδηµα, συµµετέχει στην κατανοµή του συνολικού χρόνου εργασίας των µελών των νοικοκυριών µε ψηλότερα ποσοστά, που κυµαίνονται από 17% στα βιώσιµα, έως 25% στα λοιπά νοικοκυριά. Στους συνταξιούχους αποτελεί τη µοναδική δραστηριότητα στην οποία αφιερώνουν κάποιο χρόνο εργασίας. 8

9 Σχήµα 5: Κατανοµή της οικογενειακής απασχόλησης Figure 5: Allocation of family work-time 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Εξωγεωργική Ιδιόκτητα Εστιατόρια- Ταβέρνες Αγροβιοτεχνία ('Αγρο') τουρισµός Γεωργία Η εικόνα της ανθρώπινης απασχόλησης στα νοικοκυριά συµπληρώνεται µε τον συνυπολογισµό της ξένης (µισθωτής, σε εποχική βάση) απασχόλησης που συµπληρώνει την οικογενειακή (Σχ. 6). Έτσι, οι συνολικές απαιτήσεις των νοικοκυριών σε ανθρώπινη απασχόληση ανέρχονται κατά µ.ο. σε 1,96 ΜΑΕ. Τα εν δυνάµει βιώσιµα είναι τα νοικοκυριά που χρησιµοποιούν την περισσότερη ανθρώπινη απασχόληση (2,67 ΜΑΕ), έπονται τα λοιπά (2,37 ΜΑΕ) και τα βιώσιµα µε 2,20 ΜΑΕ. Σχήµα 6: Απασχόληση στα νοικοκυριά (ΜΑΕ) Figure 6: Employment in holdings (AWU) 3,00 2,50 2,00 1,50 Ξένη Οικογενειακή 1,00 0,50 0,00 Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Η ξένη εργασία καλύπτει κατά µ.ο. το 14% των συνολικών απαιτήσεων των νοικοκυριών σε ανθρώπινη εργασία, µε µεγαλύτερη συµµετοχή στα βιώσιµα νοικοκυριά 9

10 (42%), που αποδεικνύονται έτσι τα περισσότερο επιχειρηµατικά, και στα εν δυνάµει βιώσιµα µε 16% (Σχ. 7). Αξιοσηµείωτη είναι η παρουσία της ξένης εργασίας στους συνταξιούχους (34%). Τα λοιπά είναι τα νοικοκυριά που προσφεύγουν λιγότερο απ όλα σε ξένη εργασία. Η ξένη εργασία χρησιµοποιείται τόσο στη γεωργία, όσο και στους δύο επιχειρηµατικούς τοµείς, τον αγρο τουρισµό και τα ιδιόκτητα εστιατόρια. Τα βιώσιµα νοικοκυριά χρησιµοποιούν ξένη εργασία κυρίως στον αγρο τουρισµό και ελάχιστα στη γεωργία, τα εν δυνάµει βιώσιµα κυρίως στα ιδιόκτητα εστιατόρια και δευτερευόντως στον τουρισµό και τη γεωργία, ενώ οι συνταξιούχοι και τα λοιπά νοικοκυριά αποκλειστικά στη γεωργία. 100% Σχήµα 7: Ποσοστιαία σύνθεση της απασχόλησης στα νοικοκυριά Figure 7: Composition of employment in holdings 80% 60% 40% Ξένη Οικογενειακή 20% 0% Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Γεωργία Βιωσιµότητα της γεωργικής εκµετάλλευσης Από τα αποτελέσµατα προκύπτει ότι καµµία από τις γεωργικές εκµεταλλεύσεις της περιοχής δεν καταφέρνει να προσεγγίσει ή να ξεπεράσει το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας (Σχ. 8). 10

11 Σχήµα 8: Βιωσιµότητα Γεωργικών Εκµεταλλεύσεων Figure 8: Farm Viability 120% 100% 80% 60% 40% 20% είκτης Βιωσιµότητας Όριο Βιωσιµότητας Όριο εν δυνάµει βιώσιµων 0% Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Μόλις µία εκµετάλλευση χαρακτηρίζεται ως εν δυνάµει βιώσιµη και ένδεκα εκµεταλλεύσεις εντάσσονται στην κατηγορία των φθινουσών µε ενδείξεις οικονοµικής ανάκαµψης, στην πραγµατικότητα όµως µόνο οι εννέα θα µπορούσαν πράγµατι να χαρακτηρισθούν ως τέτοιες, καθώς οι δύο άλλες αποτελούν εντελώς περιθωριακές περιπτώσεις, µε αµελητέα οικογενειακή απασχόληση στη γεωργία (0,03 ΜΑΕ και 0,02 ΜΑΕ) και πάρα πολύ χαµηλό Γεωργικό Οικογενειακό Εισόδηµα (ΓΟΕ) (1.264 και 262, αντίστοιχα). Θα µπορούσαµε να πούµε ότι από τις εκµεταλλεύσεις αυτές, οι οποίες ξεφεύγουν από τη γενική εικόνα της περιθωριακής άσκησης της γεωργίας, ξεχωρίζουν οι οκτώ, οι οποίες έχουν ΓΟΕ µεγαλύτερο των Την πλέον ξεχωριστή περίπτωση αποτελεί η εν δυνάµει βιώσιµη εκµετάλλευση, η οποία έχει το περισσότερο ζωικό κεφάλαιο (300 αιγοπρόβατα και 10 βοοειδή) και ΓΟΕ , έναντι για το σύνολο της περιοχής µελέτης. Η οµάδα αυτή των οκτώ εκµεταλλεύσεων διαφοροποιείται αισθητά από το σύνολο των εκµεταλλεύσεων σε µια σειρά από κρίσιµα χαρακτηριστικά, όπως η καλλιεργούµενη έκταση, η έκταση των ελαιώνων και το εκτρεφόµενο ζωικό κεφάλαιο (πιν. 2). ιαφοροποίηση σηµειώνεται επίσης στις αποδόσεις του λαδιού, αλλά και σε βασικούς οικονοµικούς δείκτες, όπως η ακαθάριστη αξία φυτικής και ζωικής παραγωγής. Στον τελευταίο µάλιστα δείκτη οι οκτώ εκµεταλλεύσεις σηµειώνουν επίδοση υπερπενταπλάσσια του συνόλου των εκµεταλλεύσεων. Πίνακας 2: Η δυναµική οµάδα των εκµεταλλεύσεων (µεγέθη ανά εκµετάλλευση) Table 2: The dynamic farms (indicators per farm) Καλλιεργο ύµενη Έκταση (στρ.) Εκταση Ελαιώνων (στρ.) Παραγωγ ή Λαδιού (κιλά/στρ. ) Αριθµός Αιγοπρο βάτων Ακαθ. Αξία Φυτικής Παραγωγής ( ) Ακαθ. Αξία Ζωικής Παραγωγής ( ) Οι οκτώ εκµεταλλεύσεις 15,1 8,1 67, Σύνολο Εκµ/σεων 10,7 6,4 62,

12 Το σηµαντικότερο στοιχείο που προσδίδει στην οµάδα αυτή εκµεταλλεύσεων ιδιαίτερο δυναµισµό είναι η ύπαρξη κλάδων κτηνοτροφικής παραγωγής, που ξεπερνούν ένα ελάχιστο µέγεθος, οι καλύτερες επιδόσεις στον βασικό κλάδο της ελαιοκοµίας, αλλά και η ύπαρξη δυναµικών κλάδων παραγωγής όπως τα λαχανικά. Σε µια από αυτές τις εκµεταλλεύσεις γίνεται απ ευθείας πώληση των προϊόντων στο αγρο τουριστικό τµήµα της, µε πολύ ικανοποιητικά αποτελέσµατα. Σίγουρα όµως, αυτό δεν είναι ο κανόνας: οι υπόλοιπες εκµεταλλεύσεις από τη δυναµική οµάδα των οκτώ εκµεταλλεύσεων δεν διαθέτουν ενοικιαζόµενα δωµάτια, και κανένα από τα νοικοκυριά που διαθέτουν ενοικιαζόµενα δωµάτια εκτός µίας περίπτωσης δεν διαθέτουν αξιόλογη γεωργική εκµετάλλευση. Συνολικά, εποµένως, µόλις οκτώ από τις 70 εκµεταλλεύσεις (το 11% του συνόλου) καταφέρνουν να διαφοροποιηθούν από τη γενικότερη εικόνα της συρρίκνωσηςπεριθωριοποίησης της τοπικής γεωργίας και να αποκλίνουν λιγότερο από το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας. Ενδιαφέρουσα είναι και η συσχέτιση της εικόνας της βιωσιµότητας των γεωργικών εκµεταλλεύσεων µε τις κατηγορίες των νοικοκυριών, όπως έχουν ήδη προσδιοριστεί. Από την πλέον δυναµική οµάδα των οκτώ εκµεταλλεύσεων, οι τέσσερις ανήκουν σε νοικοκυριά που χαρακτηρίζονται ως εν δυνάµει βιώσιµα, οι τρείς (µεταξύ των οποίων και η πλέον δυναµική εκµετάλλευση) σε νοικοκυριά της κατηγορίας των λοιπών και µία σε νοικοκυριό µε αρχηγό συνταξιούχο. Εποµένως, τα νοικοκυριά της ανώτερης εισοδηµατικής κατηγορίας κατέχουν γεωργικές εκµεταλλεύσεις που έχουν καθαρά συµπληρωµατικό ή αυτοκαταναλωτικό χαρακτήρα, µε πενιχρά οικονοµικά αποτελέσµατα. Η διάσταση της πολυλειτουργικότητας Όπως και σε πολύ µεγάλο µέρος της νησιωτικής Ελλάδας, έτσι και εδώ, η ασκούµενη σήµερα γεωργική και κτηνοτροφική παραγωγική δραστηριότητα είναι ό,τι έχει αποµείνει µετά την κατάρρευση των παραδοσιακών παραγωγικών συστηµάτων και κοινωνικών δοµών, τη συνακόλουθη εγκατάλειψη πολλών παραδοσιακών δραστηριοτήτων και την προσαρµογή των τοπικών κοινωνιών στα νέα δεδοµένα. Έτσι, οι αναβαθµίδες έχουν πιά εγκαταλειφθεί, έχοντας µετατραπεί σε βοσκοτόπους, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων που καλλιεργούνται µε σιτηρά και αµπέλι. Ας σηµειωθεί ότι σε αναβαθµίδες βρίσκεται σήµερα το 5%-10% της καλλιεργούµενης έκτασης της περιοχής µελέτης. Οι τοίχοι των αναβαθµίδων δεν συντηρούνται, ούτε και επισκευάζονται, οπότε µακροχρόνια είναι αµφίβολη η διατήρησή τους και πολύ πιθανή η υποβάθµιση του περιβάλλοντος, µε απώλεια παραγωγικού εδάφους και σηµαντική αλλαγή του τοπίου. Ένα άλλο στοιχείο που επιβεβαιώνει τις τάσεις εγκατάλειψης είναι ότι οι καλλιεργητικές εργασίες που απαιτούνται για τη διατήρηση των ελαιώνων είναι πληµελλείς, καθώς π.χ. το έδαφος στους ελαιώνες δεν σκάβεται. Χαρακτηριστικό της εγκατάλειψης των καλλιεργειών είναι και το γεγονός ότι έγινε εισαγωγή λαχανικών στο νησί το 2004, ύστερα από πολλές δεκαετίας αυτάρκειας. Εποµένως, θα µπορούσε κάποιος να ισχυρισθεί ότι οι όποιες γεωργικές δραστηριότητες ασκούνται σήµερα αποτελούν αντίσταση στη µακροχρόνια τάση εγκατάλειψης και περιθωριοποίησης, µε µια γενικότερη θετική συµβολή που µπορεί να προσεγγισθεί µέσα από τη σύγχρονη έννοια της πολυλειτουργικότητας και την εξειδίκευσή της σε τοπικό επίπεδο. Ειδικότερα, από τα δεδοµένα της έρευνάς µας διαπιστώνονται τα ακόλουθα: Από τη συµβολή των επιµέρους δραστηριοτήτων στη συνολική απασχόληση (οικογενειακή και ξένη) του τοπικού πληθυσµού προκύπτει ότι οι εξωγεωργικές δραστηριότητες καλύπτουν το 53% των συνολικών θέσεων απασχόλησης, µε τη γεωργία να βρίσκεται στη δεύτερη θέση, µε 26%, και τους δύο επιχειρηµατικούς κλάδους να έπονται µε 10,6% και 10,3% (Σχ. 9). Εποµένως, παρόλο που η γεωργία συµµετέχει στο συνολικό 12

13 οικογενειακό εισόδηµα µε 9%, η συµβολή της στη συνολική απασχόληση είναι πολύ µεγαλύτερη, 26% κατά µέσο όρο, και ασφαλώς, διαφοροποιούµενη µεταξύ των διαφόρων κατηγοριών νοικοκυριών, από 15% στα βιώσιµα νοικοκυριά έως 28% στα λοιπά. Στους συνταξιούχους, λόγω της ιδιαιτερότητας αυτής της κατηγορίας, καταλαµβάνει σχεδόν το 100% του εργάσιµου χρόνου. Σχήµα 9: Συµβολή των διαφόρων δραστηριοτήτων στη συνολική απασχόληση Figure 9: Total employment by activity 100% 90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% Εξωγεωργικές Ιδιόκτητα Εστιατόρια-Ταβέρνες Αγροβιοτεχνία ('Αγρο') τουρισµός Γεωργία 20% 10% 0% Βιώσιµα Εν υνάµει Βιώσιµα Συνταξιούχοι Λοιπά Σύνολο Ως προς τους επιµέρους γεωργοπεριβαλλοντικούς δείκτες, παρατηρείται µια πολύ χαµηλή επιβάρυνση του περιβάλλοντος από την άσκηση της γεωργίας στην περιοχή, µε σηµαντικές και πάλι διαφοροποιήσεις ανάµεσα στις διάφορες κατηγορίες νοικοκυριών (πιν. 3). Ειδικότερα, τη µεγαλύτερη συµβολή στο φαινόµενο του θερµοκηπίου φαίνεται να έχουν τα λοιπά νοικοκυριά, µε την εντατικότερη χρήση των γεωργικών µηχανηµάτων και την αντίστοιχη εκποµπή CO 2, ενώ τα βιώσιµα νοικοκυριά αφενός εµφανίζουν τον υψηλότερο συντελεστή οικοεπικινδυνότητας από την εφαρµογή των φυτοφαρµάκων, αφετέρου εµφανίζονται να συµβάλλουν περισσότερο από τις υπόλοιπες κατηγορίες στην ενίσχυση της βιοποικιλότητας (για τον τρόπο υπολογισµού των σχετικών δεικτών, βλ. Παράρτηµα). Πίνακας 3: Ειδικοί είκτες Πολυλειτουργικότητας της τοπικής γεωργίας Table 3: Multifunctionality Indicators of local agriculture Συνολικές εκποµπές CO 2 από γεωργικά µηχανήµατα (κιλά CO 2) Συντελεστής Οικοεπικινδυνότητας Φυτοφαρµάκων είκτης Βιοποικιλότητας Βιώσιµα 233, ,70 Εν υνάµει Βιώσιµα 150, ,45 Συνταξιούχοι 222, ,49 Λοιπά 519, ,42 Σύνολο 293, ,47 Πηγή: Υπολογισµοί βασισµένοι στο Beopoulos and Vlahos,

14 Ο συνδυασµός γεωργίας και κτηνοτροφίας αποτελούσε ανέκαθεν ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά των καλλιεργητικών συστηµάτων στο νησιωτικό χώρο, στο πλαίσιο των οποίων αναπτύσσονταν ισχυρές σχέσεις συµπληρωµατικότητας. Για παράδειγµα, οι εκτάσεις που καλλιεργούντο µε σιτηρά, µετά τον θερισµό τους χρησιµοποιούνταν ως βοσκότοποι, τα ζώα εµπλούτιζαν τα φτωχά εδάφη µε πολύτιµη οργανική ουσία, κ.ο.κ. Με την κατάρρευση των παραδοσιακών αυτών συστηµάτων, πολλές γεωργικές εκτάσεις εγκαταλείπονται και τα ζώα αποστερούνται από πολύτιµη βοσκήσιµη ύλη. Παράλληλα, ο αριθµός των ζώων µπορεί να αυξάνεται λόγω, π.χ., ευνοϊκού καθεστώτος επιδοτήσεων, οπότε αυξάνεται η πίεση προς τους βοσκοτόπους, οι οποίοι υποβαθµίζονται διαρκώς. Το πρόβληµα αυτό έχει κάνει την εµφάνισή του και στην περιοχή µελέτης, καθώς ο δείκτης Ζωικές Μονάδες ανά εκτάριο βοσκοτόπου παίρνει την τιµή 0.29, όταν το µέγιστο όριο που έχει τεθεί από τους Κώδικες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής για τους υποβαθµισµένους νησιωτικούς βοσκοτόπους είναι 0.23 (Beopoulos and Vlahos, 2004). Ένας άλλος δείκτης που εµπίπτει στην κοικωνική-πολιτισµική διάσταση της πολυλειτουργικότητας είναι η προέλευση των τροφίµων που καταναλώνονται σε µια περιοχή. Έτσι, όσο περισσότερο τα τρόφιµα αυτά προέρχονται από την ίδια την περιοχή, τόσο περισσότερο θεωρείται ότι προστατεύεται η τοπική ταυτότητα (Dwyer et. al., 2005). Από τα δεδοµένα µας γνωρίζουµε ότι η ακαθάριστη αξία παραγωγής των προϊόντων που παράγονται στην περιοχή µελέτης και καταναλώνονται από κάθε νοικοκυριό ανέρχεται σε 200, ενώ η µέση δαπάνη κάθε νοικοκυριού στην περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου για αγορά ειδών διατροφής ανέρχεται σε (ΕΣΥΕ, 2005), εποµένως ο δείκτης αυτοπροµήθειας της περιοχής µελέτης σε τρόφιµα διαµορφώνεται σε 5%, ποσοστό εξαιρετικά χαµηλό. Τέλος, αξίζει να σηµειωθεί ότι µία από τις εκµεταλλεύσεις του δείγµατος βρίσκεται σε µεταβατικό στάδιο προς τη βιολογική καλλιέργεια, γεγονός αναµφίβολα ελπιδοφόρο. Συζήτηση Η θεώρηση της τοπικής γεωργίας και οικονοµίας από την οπτική γωνία της οικονοµικής βιωσιµότητας και της γεωργικής πολυλειτουργικότητας αποκαλύπτει ενδιαφέρουσες πτυχές της διαδικασίας ενσωµάτωσης της γεωργίας στην ευρύτερη οικονοµία και συµβάλλει σε µια πληρέστερη αποτύπωση του συνόλου των δραστηριοτήτων των µελών των αγροτικών νοικοκυριών, καθώς και όλων των πηγών εισοδήµατός τους. Παράλληλα ανιχνεύει τα πολυλειτουργικά χαρακτηριστικά της τοπικής γεωργίας. Παρότι η γεωργία στην περιοχή µελέτης βρίσκεται σ ένα πολύ χαµηλό επίπεδο οικονοµικής απόδοσης, είναι λάθος η εντύπωση που συνήθως επικρατεί για την αγροτική οικονοµία περιοχών όπως η εξεταζόµενη, ότι πρόκειται δηλαδή για οικονοµίες κλειστές και αυτάρκεις. Κι αυτό γιατί από τα δεδοµένα της έρευνας προκύπτει ότι η αξία των αυτοκαταναλισκόµενων προϊόντων αντιστοιχεί στο 6.5% της συνολικής αξίας των παραγόµενων προϊόντων από τις εκµεταλλεύσεις, εποµένως ο βασικός προσανατολισµός των εκµεταλλεύσεων είναι η αγορά και όχι µόνο η κάλυψη των διατροφικών αναγκών του νοικοκυριού, έστω κι αν το µεγαλύτερο µέρος της παραγωγής τουλάχιστον του λαδιού πωλείται σε συγγενείς και όχι σε τρίτους. Από τα στοιχεία που παρουσιάσθηκαν έγινε προφανής η ύπαρξη µιάς ποικιλίας αγαθών και υπηρεσιών που σχετίζονται µε τη γεωργία και τον αγροτικό χώρο της περιοχής µελέτης. Έτσι, π.χ., έχουµε την παραγωγή γεωργικών προϊόντων που απευθύνονται σε µια περιορισµένη τοπική αγορά και σε µια πιο διευρυµένη αγορά που αποτελείται κυρίως από καταναλωτές που κατάγονται από την περιοχή και διαµένουν κάπου αλλού. Παράλληλα, υπάρχει µια πολύ µεγαλύτερη αγορά (εθνική-ευρωπαϊκή) από την οποία προέρχονται οι δυνητικοί επισκέπτες της περιοχής και οι χρήστες των τοπικών τουριστικών υπηρεσιών. Πρόκειται µάλλον για την αντίθετη περίπτωση από αυτήν που συναντάται στη διεθνή 14

15 βιβλιογραφία, όπου η παραγωγή γεωργικών προϊόντων τα οποία απευθύνονται στις εθνικές ή διεθνείς αγορές, συνδυάζεται µε την ύπαρξη µη εµπορεύσιµων υπηρεσιών της γεωργίας, που έχουν τοπικές αγορές (Freshwater, 2006). Σε κάθε περίπτωση, πάντως, η έννοια της πολυλειτουργικής γεωργίας θέτει καίριες προκλήσεις στον σχεδιασµό των κατάλληλων µέτρων πολιτικής. Ο σχεδιασµός αυτός διευκολύνεται στο παράδειγµα που µόλις προαναφέρθηκε, καθώς τα ενλόγω αγαθά και υπηρεσίες δεν είναι συνδεδεµένα (joint), οπότε το καθένα θα µπορούσε να αποτελέσει αντικείµενο διαφορετικής µεταχείρισης (π.χ., στήριξη µέσω µέτρων που ρυθµίζουν τις αγορές των προϊόντων ή µέσω άλλων δηµόσιων πολιτικών). ιευκολύνεται επίσης ο σχεδιασµός και στην περίπτωση συνδεδεµένων αγαθών και υπηρεσιών, όπως η παραγωγή ελαιολάδου ή κρασιού µε ταυτόχρονη προστασία του περιβάλλοντος και αναβάθµιση της αισθητικής του τοπίου, µέσω, π.χ., της καλλιέργειας της γής που βρίσκεται σε αναβαθµίδες, κάτι που προϋποθέτει την παροχή κατάλληλων κινήτρων για την προστασία των αναβαθµίδων, κ.ο.κ. Εξάλλου, η ανάπτυξη της Πολυλειτουργικής Γεωργίας (ΠΓ) µέσω της εµβάθυνσης και διεύρυνσης των δραστηριοτήτων των γεωργικών εκµεταλλεύσεων (Knickel et al., 2004 Meert et al., 2005) θα µπορούσε να συντελέσει στην παραγωγική ανασυγκρότηση της περιοχής και ταυτόχρονα να δώσει µια ισχυρή ώθηση στο σύνολο της τοπικής οικονοµίας, µε νέα ποιοτικά προϊόντα (π.χ. µέλι), υπάρχοντα προϊόντα που µετατρέπονται σε βιολογικά ή πιστοποιηµένα ποιοτικά, κ.λπ. Το πρόβληµα είναι ότι µέχρι τώρα η διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων των αγροτικών νοικοκυριών γίνεται ταυτόχρονα µε την περιθωριοποίηση και εγκατάλειψη της γεωργίας. Η ΠΓ όµως µπορεί να παίξει και έναν άλλο, κρισιµότατο ρόλο στην περιοχή µελέτης να λειτουργήσει ως συνδετικός κρίκος ανάµεσα σε µια φθίνουσα παραγωγική δοµή αφενός και σ ένα πρότυπο ανάπτυξης αφετέρου, το οποίο όλο και περισσότερο χάνει κάθε τοπική αναφορά. Στο πλαίσιο αυτό, θα µπορούσε, π.χ., να επιδιωχθεί η σταδιακή µετατροπή του αγρο τουρισµού σε πραγµατικό αγροτουρισµό, κάτι που προϋποθέτει, µεταξύ άλλων, την αναβάθµιση της ίδιας της γεωργικής παραγωγής και της γενικότερης λειτουργίας των γεωργικών εκµεταλλεύσεων. Συµπεράσµατα Παρατηρείται µια αξιοσηµείωτη διαφοροποίηση των πηγών εισοδήµατος των αγροτικών νοικοκυριών, καθώς και ανάπτυξη επιχειρηµατικών δραστηριοτήτων (τουριστικά καταλύµατα και εστιατόρια). Μόλις το 7% των νοικοκυριών της περιοχής µελέτης ξεπερνούν το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας, ενώ το 33% εντάσσεται στην κατηγορία των εν δυνάµει βιώσιµων. Η γεωργία συνεισφέρει κατά µέσο όρο το 9% του συνολικού εισοδήµατος των νοικοκυριών, στις δύο κατηγορίες όµως νοικοκυριών υψηλού εισοδήµατος αντιπροσωπεύει ένα πάρα πολύ χαµηλό έως αµελητέο µερίδιο στο συνολικό οικογενειακό εισόδηµα. Από καθαρά εισοδηµατικής πλευράς, η γεωργία αποτελεί στην περιοχή µελέτης µια συµπληρωµατική έως περιθωριακή δραστηριότητα, µε µεγαλύτερο ειδικό βάρος στα νοικοκυριά χαµηλού εισοδηµατικού επιπέδου. Επίσης, η γεωργία, συµµετέχει στην κατανοµή του συνολικού χρόνου εργασίας των µελών των νοικοκυριών µε 25%. Η ξένη εργασία καλύπτει κατά µ.ο. το 14% των συνολικών απαιτήσεων των νοικοκυριών σε ανθρώπινη εργασία, µε µεγαλύτερη συµµετοχή στα βιώσιµα νοικοκυριά (42%), που αποδεικνύονται έτσι τα περισσότερο επιχειρηµατικά, και στα εν δυνάµει βιώσιµα µε 16%. Καµµία από τις γεωργικές εκµεταλλεύσεις της περιοχής δεν καταφέρνει να προσεγγίσει ή να ξεπεράσει το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας. Μόλις το 11% των εκµεταλλεύσεων καταφέρνουν να διαφοροποιηθούν από τη γενικότερη εικόνα της περιθωριοποίησης της τοπικής γεωργίας και να αποκλίνουν λιγότερο από το όριο της οικονοµικής βιωσιµότητας. Η ύπαρξη κτηνοτροφικής παραγωγής, που ξεπερνά ένα ελάχιστο µέγεθος, οι καλύτερες επιδόσεις στον βασικό κλάδο της ελαιοκοµίας και η ύπαρξη δυναµικών κλάδων παραγωγής 15

16 όπως τα λαχανικά είναι οι βασικές αιτίες για τον ιδιαίτερο δυναµισµό αυτής της οµάδας. Τα νοικοκυριά της ανώτερης εισοδηµατικής κατηγορίας κατέχουν γεωργικές εκµεταλλεύσεις που έχουν καθαρά συµπληρωµατικό ή αυτοκαταναλωτικό χαρακτήρα, µε πενιχρά οικονοµικά αποτελέσµατα. Η συνδυασµένη θεώρηση της οικονοµικής βιωσιµότητας της γεωργικής εκµετάλλευσης και του αγροτικού νοικοκυριού αποκαλύπτει τον πραγµατικό χαρακτήρα της ενσωµάτωσης της γεωργίας στο σύνολο των παραγωγικών δραστηριοτήτων των νοικοκυριών της περιοχής µελέτης. Έτσι, η γεωργία συµβάλλει κατά µέσο όρο κατά 9% στον σχηµατισµό του συνολικού εισοδήµατος και κατά 26% στη συνολική απασχόληση στην περιοχή µελέτης. Οι όποιες γεωργικές δραστηριότητες ασκούνται σήµερα αποτελούν αντίσταση στη µακροχρόνια τάση εγκατάλειψης και περιθωριοποίησης, µε µια γενικότερη θετική συµβολή που µπορεί να προσεγγισθεί µέσα από τη σύγχρονη έννοια της πολυλειτουργικότητας και την εξειδίκευσή της σε τοπικό επίπεδο. Ως προς τους επιµέρους γεωργοπεριβαλλοντικούς δείκτες, παρατηρείται ένα πολύ χαµηλό επίπεδο εκµηχάνισης και αµελητέα συµβολή στο φαινόµενο του θερµοκηπίου, ενώ χαµηλή είναι και η επιβάρυνση του περιβάλλοντος από τη χρήση φυτοφαρµάκων. Η εγκατάλειψη όµως των αναβαθµίδων και η υπερβολική βοσκοφόρτωση αποτελούν ασφαλείς ενδείξεις της διάσπασης της ενότητας γεωργίας-κτηνοτροφίας, µε αποτέλεσµα να εµφανίζονται ισχυρές πιέσεις στο περιβάλλον. Ο δείκτης αυτοπροµήθειας της περιοχής µελέτης σε τρόφιµα διαµορφώνεται στο εξαιρετικά χαµηλό ποσοστό του 5%. Η εισαγωγή της έννοιας της πολυλειτουργικότητας της γεωργίας µπορεί να συµβάλει καθοριστικά, αφενός σε µια προοπτική παραγωγικής ανασυγκρότησης και αφετέρου σ έναν επαναπροσδιορισµό του προτύπου ανάπτυξης της περιοχής, µε αντιστροφή της φθίνουσας πορείας της τοπικής γεωργίας και επανασύνδεσής της µε την αυξανόµενη δυναµική της τοπικής οικονοµίας. Βιβλιογραφία ιακοσάββας,., Περιβαλλοντική πολυλειτουργικότητα και φιλελευθεροποίηση του εµπορίου γεωργικών προϊόντων. Αντιπαράθεση ή αρµονία; στο Καρανικόλας Π. και Ν. Μαρτίνος (Επιµ.) ιεθνές εµπόριο γεωργικών προϊόντων και πολυλειτουργική γεωργία πλαίσιο πολιτικής και οικονοµικές λειτουργίες, Μαΐστρος, Αθήνα, ΕΣΥΕ, Έρευνα Οικογενειακών Προϋπολογισµών , Αθήνα, Ζιωγάνας, Χρ., Πρότυπα βιώσιµων γεωργικών εκµεταλλεύσεων και η σηµασία τους για το µέλλον της ελληνικής γεωργίας, στο: Το αγροτικό πρόβληµα της Ελλάδας, Πρακτικά οµότιτλης ηµερίδας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών, Μπεόπουλος, Ν., Πολυλειτουργικότητα. Από µια αµφίσηµη έννοια σε µια αµφίσηµη πολιτική, στο Καρανικόλας Π. και Ν. Μαρτίνος (Επιµ.) ιεθνές εµπόριο γεωργικών προϊόντων και πολυλειτουργική γεωργία πλαίσιο πολιτικής και οικονοµικές λειτουργίες, Μαΐστρος, Αθήνα, Τσιµπούκας Κ., Τσουκαλάς Στ., Σπαθής Π., Καρανικόλας Π. και Ε. Νέλλας, Η οικονοµική βιωσιµότητα των εκµεταλλεύσεων στο πλαίσιο της γεωργικής διαρθρωτικής πολιτικής. Εκτιµήσεις µε βάση τα στοιχεία του RICA. Πρακτικά του 5 ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Αγροτικής Οικονοµίας, Παπαζήσης, Αθήνα, Fennell, R., Η Κοινή Αγροτική Πολιτική, συνέχεια και αλλαγή, επιµέλεια ελληνικής έκδοσης Ν. Μαραβέγιας, Θεµέλιο - Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών, Αθήνα, Beopoulos, N. and G. Vlahos, Exploitation of pastures in a sensitive natural environment. The case of Western Lesvos, in Sustainability of Agrosilvopastoral Systems (Dehesas, Montados), Advances in Geoecology 37, Bohman, M., Cooper, J., Mullarkey, D., Normile, M., Skully, D., Vogel, St. and E. Young, The Use and Abuse of Multifunctionality, Economic Research Service/USDA,

17 Christopoulos, S. and Vlahos, G., AE-Footprint: The Agri-Environmental Footprint - 2nd Progress Report. Greek case study: Organic plant production scheme Oleiculture in Mani, Prefecture of Messinia, South Peloponnesus: Part 3 Methodology, Athens, Dwyer, J., Baldock, D., Guyomard, H., Wilkin, J. and D. Klepacka, Scenarios for modelling trade policy effects on the multifunctionality of European agriculture, ENARPRI Working Paper No.10, Brussels, Dwyer, J. and H. Guyomard, International trade, agricultural policy reform and the multifunctionality of EU agriculture: a framework for analysis, in Karditi E. and Swinnen J. (Eds.) Trade agreements, multifunctionality and EU agriculture, Centre for European Policy Studies, Brussels, Freshwater, D., Financing agricultural policies with particular reference to public good provision and multifunctionality: which level of government? OECD, Paris, Hill B., Farm Incomes, Wealth and Agricultural Policy, 3 nd edition, Ashgate, Aldershot, Knickel, K., Renting, H. and J.D. van der Ploeg, Multifunctionality in European Agriculture, in Brouwer F. (Ed.) Sustaining Agriculture and the Rural Environment; Governance, Policy and Multifunctionality, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Kroll, J., Politique Agricole et relations internationales; les enjeux en France et dans la C.E.E., Syros, Paris, Meert, H., van Huylenbroeck, Venimmen T, Bourgeois, M. and E. van Hecke, Farm household survival strategies and diversification on marginal farms, Journal of Rural Studies Vol. 21 (2005), pp , Prestegard, S., Multifunctional agriculture and the design of policy instruments: application to the WTO negotiations on agriculture, Norwegian Agricultural Economics Research Institute, Working Paper , Oslo, Scott, J., Morgan, F. and W. Johnston, Agriculture in Kings County: Real Values and Real Progress, Kings County Soils and Agriculture Committee and GPI Atlantic, Glen Haven, NS, Canada, von Cramon, St., Aspects of the Commission s management of the fair standards of living Treaty Objective, University of Göttingen, Department of Agricultural Economics, ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Η βιωσιµότητα της γεωργικής εκµετάλλευσης Η βιωσιµότητα της γεωργικής εκµετάλλευσης, ιδιαίτερα µετά τις αρχές της δεκαετίας του 1970, βασίστηκε κυρίως στην εξέλιξη δύο δεικτών της γεωργικής εκµετάλλευσης: (i) στο εισόδηµα ανά απασχολούµενο, το οποίο έπρεπε να προσεγγίζει τη µέση αµοιβή της εργασίας των απασχολουµένων στον δευτερογενή και τον τριτογενή τοµέα ("συγκρίσιµο εισόδηµα" 2 ) και (ii) στην απασχόληση, η οποία δεν θα έπρεπε να είναι µικρότερη από 1 ΜΑΕ (ισοδύναµο 2 Η έννοια του συγκρίσιµου εισοδήµατος αντικαταστάθηκε µε το εισόδηµα αναφοράς (Καν.797/85), εξ αιτίας των γενικότερων οικονοµικών εξελίξεων στην Ε.Κ./Ε.Ε. κατά τη δεκαετία του 80. Οι αρνητικές αυτές εξελίξεις συνοψίζονται στην αύξηση του ποσοστού της ανεργίας και στις πληθωριστικές πιέσεις που επικρατούσαν την εποχή εκείνη, µε αποτέλεσµα την επιβάρυνση των δαπανών παραγωγής των γεωργικών προϊόντων, την αύξηση των επιτοκίων δανεισµού, καθώς και την αύξηση των ονοµαστικών αµοιβών της εργασίας των απασχολουµένων στον δευτερογενή και τον τριτογενή τοµέα, δηλαδή στην άνοδο του επιπέδου του συγκρίσιµου εισοδήµατος (Kroll 1987). 17

18 ανθρωποέτος πλήρους απασχόλησης) (Οδηγία 72/159). Βασικά µέτρα πολιτικής, οι επενδυτικές ενισχύσεις στη γεωργία, έχουν ως προϋπόθεση για τη χορήγησή τους, την αποδείξιµη οικονοµική βιωσιµότητα µιας γεωργικής εκµετάλλευσης. Λαµβάνοντας υπόψη τον οικογενειακό χαρακτήρα των ελληνικών γεωργικών εκµεταλλεύσεων, ως κριτήρια µέτρησης της οικονοµικής βιωσιµότητάς τους θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν τα ακόλουθα: 1. Το Γεωργικό Οικογενειακό Εισόδηµα ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος της οικογένειας (ΜΑΕ) στη γεωργία. Η επιλογή του Γεωργικού Οικογενειακού Εισοδήµατος αντί της Αµοιβής Εργασίας, που χρησιµοποιείται µέχρι σήµερα ως κύριος δείκτης επιλογής των επενδυτικών σχεδίων, συνδέεται µε τον οικογενειακό χαρακτήρα του συνόλου σχεδόν των γεωργικών εκµεταλλεύσεων της χώρας, (Χρ. Ζιωγάνας, 1998). 2. Η χρησιµοποιούµενη οικογενειακή εργασία στη γεωργική εκµετάλλευση, µετρούµενη σε ΜΑΕ. Λόγω του οικογενειακού χαρακτήρα των γεωργικών εκµεταλλεύσεων, µία βιώσιµη γεωργική εκµετάλλευση πρέπει να εξασφαλίζει την ετήσια απασχόληση τουλάχιστον ενός µέλους του αγροτικού νοικοκυριού. Με τη χρήση των δύο αυτών δεικτών και τους συνδυασµούς τους προκύπτουν τρείς κατηγορίες γεωργικών εκµεταλλεύσεων, µε επιµέρους διαφοροποιήσεις (πίνακας Π1): οι οικονοµικά βιώσιµες, οι εν δυνάµει οικονοµικά βιώσιµες και οι φθίνουσες µε ενδείξεις οικονοµικής ανάκαµψης. Όσες δεν εντάσσονται σ αυτές τις κατηγορίες µπορούν να χαρακτηρισθούν ως λοιπές ή περιθωριακές εκµεταλλεύσεις. Με βάση τα παραπάνω, οι φθίνουσες εκµεταλλεύσεις, µόλις και καλύπτουν τις ελάχιστες δαπάνες διαβίωσής τους, µε αποτέλεσµα να µην µπορούν να σχηµατίσουν µέσω αποταµιεύσεων (εφόσον δεν έχουν εξωγεωργικά εισοδήµατα) τα ελάχιστα ίδια κεφάλαια για να συµµετέχουν σε ένα πρόγραµµα επενδύσεων, που θα στόχευε στο να τις καταστήσει βιώσιµες. Αντίθετα, οι εν δυνάµει βιώσιµες εκµεταλλεύσεις υπερκαλύπτουν τις ελάχιστες δαπάνες διαβίωσης και συνεπώς µπορούν, περιορίζοντας την πρόσθετη κατανάλωση, πέραν των ελαχίστων αναγκαίων (ανάλογα µε την ύπαρξη ή µη εξωγεωργικού εισοδήµατος), να σχηµατίσουν ένα κεφάλαιο απαραίτητο ως ίδια συµµετοχή στην πραγµατοποίηση ενός επενδυτικού σχεδίου που θα τις καταστήσει βιώσιµες. Τέλος, οι εκµεταλλεύσεις που ανήκουν στην κατηγορία των βιώσιµων, υπερκαλύπτουν τις µέσες δαπάνες διαβίωσης των νοικοκυριών µε υπεύθυνο γεωργό και συνεπώς µπορούν να σχηµατίσουν, µε την πάροδο του χρόνου το αναγκαίο κεφάλαιο, όχι µόνο για την ανανέωση, αλλά και την αύξηση του παραγωγικού τους δυναµικού. είκτης Βιωσιµότητας Γεωργικής Εκµετάλλευσης (%) = Γεωργικό Οικογενειακό Εισόδηµα ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος της οικογένειας στη γεωργία Εισόδηµα Αναφοράς 18

19 Πίνακας Π1: Κατηγορίες εκµεταλλεύσεων ως προς την οικονοµική τους βιωσιµότητα γ. ΜΑΕ ΓΟΕ/γεωργ.ΜΑΕ οικογ. ως προς το Εισόδηµα Αναφοράς Επιδοτήσεις / ΓΟΕ Βιώσιµες Ανταγωνιστικές > 1 > 100% < 20% Βιώσιµες µη Ανταγωνιστικές > 1 > 100% > 20% Εν υνάµει Βιώσιµες Φθίνουσες µε ενδείξεις οικονοµικής ανάκαµψης 0,50-0,99 > 100% > 1 50% - 100% 0,50-0,99 50% - 100% < 0,50 > 100% > 1 < 50% Η βιωσιµότητα του αγροτικού νοικοκυριού Η µελέτη της βιωσιµότητας της γεωργικής εκµετάλλευσης θα ήταν ελλειπής εάν δεν συνοδευόταν από τη µελέτη της βιωσιµότητας του αγροτικού νοικοκυριού. Από την επεξεργασία των στοιχείων της πιό πρόσφατης Έρευνας Οικογενειακών Προϋπολογισµών της ΕΣΥΕ ( ), προκύπτει ότι το οικογενειακό εισόδηµα του µέσου νοικοκυριού των αστικών και ηµιαστικών περιοχών της περιφέρειας του Νοτίου Αιγαίου ανά πλήρως εργαζόµενο µέλος της οικογένειας ανέρχεται σε Αυτό είναι και το όριο βιωσιµότητας µε το οποίο συγκρίνουµε το συνολικό οικογενειακό εισόδηµα ανά ΜΑΕ των αγροτικών νοικοκυριών της περιοχής µελέτης, δηλαδή διαιρούµενο µε τη συνολική απασχόληση των µελών του νοικοκυριού εντός και εκτός γεωργίας. Έτσι, όσα νοικοκυριά της περιοχής µελέτης ξεπερνούν το όριο αυτό χαρακτηρίζονται ως βιώσιµα. Από την άλλη πλευρά, από τα στοιχεία της ίδιας έρευνας της ΕΣΥΕ, το όριο φτώχειας για µια οικογένεια µε δύο ενήλικα µέλη και δύο προστατευόµενα µέλη προσδιορίστηκε σε επίπεδο χώρας στα Το ίδιο ποσό θεωρούµε ως όριο φτώχειας και για την περιοχή µελέτης, στην οποία το µέσο νοικοκυριό έχει 2,90 µέλη, ενήλικα στη συντριπτική τους πλειονότητα. Όσα νοικοκυριά βρίσκονται ανάµεσα στα και στα χαρακτηρίζονται ως εν δυνάµει βιώσιµα, ενώ κάτω από το όριο της φτώχειας χαρακτηρίζονται ως λοιπά. είκτης Βιωσιµότητας Αγροτικού Νοικοκυριού (%) = Οικογενειακό Εισόδηµα Αγροτικού Νοικοκυριού περιοχής µελέτης ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος της οικογένειας Οικογενειακό Εισόδηµα µέσου νοικοκυριού αστικών & ηµιαστικών περιοχών της περιφέρειας ανά πλήρως απασχολούµενο µέλος της οικογένειας Ειδικοί δείκτες πολυλειτουργικότητας της τοπικής γεωργίας 19

20 Συνολικές εκποµπές CO 2 από γεωργικά µηχανήµατα: Προκύπτει από την ιπποδύναµη κάθε µηχανήµατος και τις ώρες ετήσιας λειτουργίας του στην εκµετάλλευση, πολλαπλασιασµένα µε ειδικούς συντελεστές εκποµπής CO 2 στην ατµόσφαιρα. Συντελεστής Οικοεπικινδυνότητας των φυτοφαρµάκων: πρόκειται για το άθροισµα των τιµών οικοεπικινδυνότητας των δύο φυτοφαρµάκων που χρησιµοποιούνται για τη δακοκτονία στην περιοχή, του fastac και του dimethoate. Η οικοεπικινδυνότητα προκύπτει ως γινόµενο της ποσότητας του φαρµάκου που εφαρµόζεται ανά στρέµµα επί έναν ποιοτικό δείκτη συνολικής επικινδυνότητας του φαρµάκου προς το περιβάλλον. είκτης Βιοποικιλότητας: Από τα µερίδια συµµετοχής των επιµέρους κλάδων παραγωγής και των βοσκοτόπων στη συνολική έκταση κάθε εκµετάλλευσης, υπολογίζονται οι τετραγωνικές ρίζες κάθε µεριδίου. Το άθροισµα των τετραγωνικών ριζών µάς δίνει τον δείκτη (Christopoulos and Vlahos, 2007). Έτσι, π.χ., τα βιώσιµα νοικοκυριά κατέχουν κατά µέσο όρο 23.7 στρ. που επιµερίζονται σε 10.6 στρ. βοσκοτόπων, 9.1 στρ. ελαιοκαλλιέργειας και 4.0 στρ. ενός άλλου κλάδου (σιτηρά ή αµπέλι). Τα αντίστοιχα µερίδια συµµετοχής στη συνολική έκταση είναι 0.45, 0.38 και 0.17 και οι τετραγωνικές τους ρίζες 0.67, 0.62 και Η τιµή του δείκτη (το άθροισµα των τετραγωνικών ριζών) είναι Η λογική της κατασκευής του δείκτη είναι ότι όσο περισσότερους κλάδους παραγωγής και βοσκοτόπους έχει µια εκµετάλλευση και όσο περισσότερο ισοκατανεµηµένη είναι η συνολική της έκταση ανάµεσα σ αυτές τις χρήσεις γής, τόσο µεγαλύτερη είναι η τιµή του δείκτη. Πηγή: υπολογισµοί βασισµένοι στο Beopoulos and Vlahos, Economic Viability and Multifunctionality of Agriculture: The case of North Amorgos P. Karanikolas, Lecturer, Agricultural University of Athens Laboratory of Political Economy, A.U.A. M. Vassalos, Agricultural Economist, MSc University of Kentucky, U.S.A. N. Martinos, Professor, Agricultural University of Athens Laboratory of Political Economy, A.U.A. K. Tsiboukas, Associate Professor, Agricultural University of Athens Laboratory of Agribusiness Management, A.U.A. Abstract This study aims at the determination of multifunctional characteristics of agriculture, in the context of farm and household economic viability perspectives. It draws upon an extended case study at the northern part of Amorgos Island; in particular, through a detailed micro-level survey of 70 out of 133 farms, farm and household viability indicators, as well as multifunctionality indicators, are calculated. Research findings indicate that 7% of the area s households could be characterized as viable, whereas 33% of them are categorized as potentially viable. Farming contributes 9% to the total household income and 26% to the total employment in the area. From an income point of view, farming is rather a complementary or even a marginal activity, weighing more at the total income of the poorest households. 20

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Οι δύο προελεύσεις της Γεωργικής Οικονομικής Η σύνδεση με τη γεωπονική επιστήμη Τα προβλήματα και η βελτίωση της κατάστασης των γεωργών και των κοινωνιών της υπαίθρου Έμφαση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΡΓΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Κριτήρια προσδιορισμού του μεγέθους μιάς γεωργικής εκμετάλλευσης Η Χρησιμοποιούμενη Γεωργική Έκταση (ΧΓΕ) Ο αριθμός των παραγωγικών Ζώων (ΖΜ) Οι απαιτούμενες Μονάδες Ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Ο ΤΟΠΟΣ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Οι κλασικές προσεγγίσεις αντιμετωπίζουν τη διαδικασία της επιλογής του τόπου εγκατάστασης των επιχειρήσεων ως αποτέλεσμα επίδρασης ορισμένων μεμονωμένων παραγόντων,

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομία του Αιγαίου

Οικονομία του Αιγαίου Για παραπομπή : Ιεραπετρίτης Δημήτριος,, 2005, Περίληψη : Χρονολόγηση Σύγχρονη εποχή Γεωγραφικός Εντοπισμός Αρχιπέλαγος του Αιγαίου 1. Εισαγωγή Το Αιγαίο περιλαμβάνει διοικητικά τις περιφέρειες Βορείου

Διαβάστε περισσότερα

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ

Επίσηµη Εφηµερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ 1.8.2014 L 230/1 II (Μη νομοθετικές πράξεις) ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΙ ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) αριθ. 834/2014 ΤΗΣ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ της 22ας Ιουλίου 2014 για τη θέσπιση κανόνων σχετικά με την εφαρμογή του κοινού πλαισίου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL. Αγαπητοί φίλοι και φίλες,

ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL. Αγαπητοί φίλοι και φίλες, ΟΜΙΛΙΑ ΠΡΟΕ ΡΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑΣ ΕΝΩΣΗΣ ΝΕΩΝ ΑΓΡΟΤΩΝ ΘΕΟ ΩΡΟΥ ΒΑΣΙΛΟΠΟΥΛΟΥ ΗΜΕΡΙ Α ΣΤΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΚΘΕΣΗΣ AGROQUALITY FESTIVAL Αγαπητοί φίλοι και φίλες, Αποτελεί κοινή διαπίστωση πως η κρίση που βιώνει η χώρα

Διαβάστε περισσότερα

Υψηλή Φυσική Αξία (ΥΦΑ)

Υψηλή Φυσική Αξία (ΥΦΑ) Υψηλή Φυσική Αξία (ΥΦΑ) εμφανίζεται ως έννοια για πρώτη φορά το 1993 (Baldock et al., 1993). επιβεβαιώνει την ύπαρξη αιτιώδους συνάφειας μεταξύ ορισμένων τύπων γεωργικών δραστηριοτήτων και των "φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

Τα Βασικά Χαρακτηριστικά του Ελληνικού Πρωτογενούς Τομέα

Τα Βασικά Χαρακτηριστικά του Ελληνικού Πρωτογενούς Τομέα 1 Τα Βασικά Χαρακτηριστικά του Ελληνικού Πρωτογενούς Τομέα Αλεξιάδης, Σ. (Ph.d. in Regional Economics) Κοκκίδης, Σ. (Πτυχιούχος Στατιστικής) Σπανέλλης, Λ. (MSc στην Στατιστική) * Εισαγωγή Ο αγροτικός τομέας

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρα 36 (α) (ii) και 37 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 64 και σηµείο 5.3.2.1.2 Παράρτηµα II του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006

Άρθρα 36 (α) (ii) και 37 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 64 και σηµείο 5.3.2.1.2 Παράρτηµα II του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006 5.3.2.1.2. Ενισχύσεις στους γεωργούς περιοχών µε µειονεκτήµατα, εκτός των ορεινών περιοχών ΤΙΤΛΟΣ ΜΕΤΡΟΥ Ενισχύσεις στους γεωργούς περιοχών µε µειονεκτήµατα, εκτός των ορεινών περιοχών ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Άρθρα

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική και η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη στην Ελλάδα

Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική και η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη στην Ελλάδα Η νέα Κοινή Αγροτική Πολιτική και η βιώσιμη αγροτική ανάπτυξη στην Ελλάδα Νίκος Χρυσόγελος Ευρωβουλευτής των Οικολόγων Πράσινων/ Περιφερειακός Σύμβουλος Νοτίου Αιγαίου www.chrysogelos.gr Αναθεώρηση: για

Διαβάστε περισσότερα

Βασικά Σημεία της Διαμόρφωσης της Εθνικής Πρότασης για τη νέα ΚΑΠ

Βασικά Σημεία της Διαμόρφωσης της Εθνικής Πρότασης για τη νέα ΚΑΠ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 04 Ιουνίου 2014 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων παρουσίασε τα βασικά σημεία της διαμόρφωσης

Διαβάστε περισσότερα

Εγκατάσταση νέων γεωργών

Εγκατάσταση νέων γεωργών 5.3.1.1.2. Εγκατάσταση νέων γεωργών ΤΙΤΛΟΣ ΜΕΤΡΟΥ Εγκατάσταση νέων γεωργών ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Άρθρα 20 (α) (ii) και 22 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005. Άρθρα 13 και 14, και σηµείο 5.3.1.1.2 Παράρτηµα II του Κανονισµού

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΝΕΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ» ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

«ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΝΕΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ» ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ «ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΝΕΩΝ ΓΕΩΡΓΩΝ» ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Α/Α ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Στο τέλος του 2013 ξεκινάει το πρόγραμμα για νέους αγρότες από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης. Πρόκειται για

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρα 36 (α) (i) και 37 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 64 και σηµείο 5.3.2.1.1 Παράρτηµα II, του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006

Άρθρα 36 (α) (i) και 37 του Κανονισµού (EΚ) 1698/2005 Άρθρο 64 και σηµείο 5.3.2.1.1 Παράρτηµα II, του Κανονισµού (ΕΚ) 1974/2006 5.3.2.1.1. Ενισχύσεις στους γεωργούς ορεινών περιοχών για φυσικά µειονεκτήµατα ΤΙΤΛΟΣ ΜΕΤΡΟΥ Ενισχύσεις στους γεωργούς ορεινών περιοχών για φυσικά µειονεκτήµατα ΝΟΜΙΚΗ ΒΑΣΗ Άρθρα 36 (α) (i) και 37 του

Διαβάστε περισσότερα

Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ. Οικονοµική ανισότητα. ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2015 (Περίοδος αναφοράς εισοδήµατος 2014)

Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ. Οικονοµική ανισότητα. ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2015 (Περίοδος αναφοράς εισοδήµατος 2014) ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 23 / 6 / 2016 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ Οικονοµική ανισότητα ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2015 (Περίοδος αναφοράς εισοδήµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ

ΙΚΤΥΟ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ Οµιλία κας Μαρίας Βογιατζή ίκτυο Βιολογικών Προϊόντων Θεσσαλονίκη, Σάββατο 7 Μαρτίου 2009 Η ενίσχυση της Βιολογικής Γεωργίας Η βιολογική γεωργία αποτελεί έναν κλάδο του πρωτογενή τοµέα, ο οποίος συµβάλει

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Προσδόκιµο Ζωής και Υγείας 2012

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Προσδόκιµο Ζωής και Υγείας 2012 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 03 / 07 / 2015 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Προσδόκιµο και Υγείας 2012 Η Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ), σε συνεργασία µε την Ευρωπαϊκή Κοινή ράση για την καθιέρωση

Διαβάστε περισσότερα

74,6 100 59,4 EΕ 25 = 63,1 % (2004) 10,5 EΕ-25 = 9,2 % (2004) 2,9 17,5 % (1999/2000) 0,13 SI) = 0,18 5 (2003) 82,0 EΕ- 25 = 100

74,6 100 59,4 EΕ 25 = 63,1 % (2004) 10,5 EΕ-25 = 9,2 % (2004) 2,9 17,5 % (1999/2000) 0,13 SI) = 0,18 5 (2003) 82,0 EΕ- 25 = 100 Παράρτηµα 1. Κατάλογος κοινών δεικτών βάσης, εκροών, αποτελεσµάτων και επιπτώσεων I. Κοινοί δείκτες βάσης 1. είκτες βάσης σε σχέση µε τους στόχους / Όχι *1 Οικονοµική ανάπτυξη Κατά κεφαλήν ΑΕΠ σε µονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 1: Εισαγωγή

Αγροτική Οικονομία. Ενότητα 1: Εισαγωγή Αγροτική Οικονομία Ενότητα 1: Εισαγωγή Κοντογεώργος Αχιλλέας Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων Αγροτικών Προϊόντων & Τροφίμων (Δ.Ε.Α.Π.Τ.) Σκοποί ενότητας Σκοπός της

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογική προβατοτροφία

Βιολογική προβατοτροφία Ινστιτούτο Γεωργοοικονοµικών και Κοινωνιολογικών Ερευνών Εθνικό Ίδρυµα Αγροτικής Έρευνας Λ. ηµοκρατίας 61, 135 61 Αγ. Ανάργυροι, Αττική Τηλ. 210 27 56 596, Fax 210 27 51 937 Email tzouramani.inagrop@nagref.gr

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας 4.1 : Eργασιακά χαρακτηριστικά Εργατικό δυναµικό (άτοµα)

Πίνακας 4.1 : Eργασιακά χαρακτηριστικά Εργατικό δυναµικό (άτοµα) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 : ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗ 4.1 Απασχόληση σε επίπεδο Περιφέρειας ΑΜΘ Το συνολικό εργατικό δυναµικό της Περιφέρειας Α.Μ.Θ. το 1991 ανέρχεται σε 217.828 άτοµα εκ των οποίων 17.111 είναι άνεργοι, ποσοστό 7,85%

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Ημερομηνία: Σεπτέμβριος 8, 2016

Ημερομηνία: Σεπτέμβριος 8, 2016 1) «Η ελληνική οικονομία είναι κατά βάση αγροτική». Όπως άλλωστε προκύπτει από τη συμμετοχή του προϊόντος του αγροτικού τομέα της χώρας μας στη διαμόρφωση του ΑΕΠ που ανέρχεται σε A. 25% B. 33% C. 10%

Διαβάστε περισσότερα

3. Οι αλλαγές στη σύνθεση της οικογένειας και των νοικοκυριών

3. Οι αλλαγές στη σύνθεση της οικογένειας και των νοικοκυριών 3. Οι αλλαγές στη σύνθεση της οικογένειας και των νοικοκυριών Η ανάλυση των διαχρονικών μεταβολών στη σύνθεση της οικογένειας και των νοικοκυριών προσκρούει πολύ συχνά στην αδυναμία μιας διαχρονικής στατιστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού

ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού ΘΕΜΑ : Προσδιορισμός του εισοδήματος που αποκτάται από ατομική αγροτική επιχειρηματική δραστηριότητα και φορολόγηση αυτού Πρόταση Σε μια προσπάθεια για την αντικειμενική εξεύρεση του αγροτικού εισοδήματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 20 Απριλίου 2015 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΡΕΥΝΑ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗΣ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΚΩΝ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΝ, ΕΤΟΥΣ 2013 Από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) ανακοινώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία: EUROSTAT για το 2005

Στοιχεία: EUROSTAT για το 2005 Ηµερίδα: Το αγροτικό µάρκετινγκ της ανάπτυξης. Η πορεία και οι προοπτικές των εξαγωγών αγροτικών προϊόντων Καινοτοµώντας στις εξαγωγές ελληνικών αγροτικών προϊόντων Βασίλης Θωµαΐδης Πρόεδρος Συνδέσµου

Διαβάστε περισσότερα

«Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση»

«Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση» Συνέδριο «Κοινωνία σε κρίση, αυτοδιοίκηση σε δράση» Έκθεση ΠΟΛΙΣ, Θεσσαλονίκη 21-22 / 11/ 2013 «Κοινωνικές Δράσεις στη Νέα Προγραμματική Περίοδο» Αγγελική Ωραιοπούλου Προϊσταμένη ΕΔΑ Περιφέρειας Κεντρικής

Διαβάστε περισσότερα

Ενημερωτικό δελτίο για το πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης για την Ελλάδα

Ενημερωτικό δελτίο για το πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης για την Ελλάδα Ενημερωτικό δελτίο για το πρόγραμμα αγροτικής ανάπτυξης 2014-2020 για την Ελλάδα Το Πρόγραμμα Αγροτικής Ανάπτυξης (ΠΑΑ) για την Ελλάδα εγκρίθηκε επίσημα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή στις 11 Δεκεμβρίου 2015,

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Κοινωνιολογία

Αγροτική Κοινωνιολογία Αγροτική Κοινωνιολογία Θεματική ενότητα 5: Μεταβολές στην απασχόληση των αγροτικών περιοχών 1/2 Όνομα καθηγητή: Χαράλαμπος Κασίμης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Εκπαιδευτικοί στόχοι Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Επιτροπή Γεωργίας και Ανάπτυξης της Υπαίθρου Επιτροπή Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων

Επιτροπή Γεωργίας και Ανάπτυξης της Υπαίθρου Επιτροπή Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο 2014-2019 Επιτροπή Γεωργίας και Ανάπτυξης της Υπαίθρου Επιτροπή Δικαιωμάτων των Γυναικών και Ισότητας των Φύλων 17.10.2016 2016/2204(INI) ΣΧΕΔΙΟ ΕΚΘΕΣΗΣ σχετικά με τις γυναίκες και

Διαβάστε περισσότερα

Δευτέρα 4 Φεβρουαρίου 2013. Συνέντευξη Τύπου. Για την παρουσίαση της μελέτης του κ. Ρερρέ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ

Δευτέρα 4 Φεβρουαρίου 2013. Συνέντευξη Τύπου. Για την παρουσίαση της μελέτης του κ. Ρερρέ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ Δευτέρα 4 Φεβρουαρίου 2013 Συνέντευξη Τύπου Για την παρουσίαση της μελέτης του κ. Ρερρέ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΕΨΕΩΝ Ο ελληνικός τουρισμός παραμένει διεθνώς ανταγωνιστικός και είναι σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2013:

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2013: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 18 / 11 / 2014 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ ΕΤΟΥΣ 2013 (Περίοδος αναφοράς εισοδήµατος 2012) Υλική στέρηση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ τρίµηνο 2004

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ τρίµηνο 2004 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΓ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑ ΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ τρίµηνο 2004 Πειραιάς, 12 Απριλίου 2005 Η Γενική Γραµµατεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2009

ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2009 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 9/ 12/2010 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΔΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2009 Οικονομική ανισότητα Από την Ελληνική Στατιστική Αρχή

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γεωργική Πολιτική και Αγροτική Ανάπτυξη (2007-2013)

Κοινή Γεωργική Πολιτική και Αγροτική Ανάπτυξη (2007-2013) ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Κοινή Γεωργική Πολιτική και Αγροτική Ανάπτυξη (2007-2013) 1. Κοινή Γεωργική Πολιτική 1.1. Μεταρρύθµιση της ΚΓΠ Τον Ιούνιο 2003 εγκρίθηκε µια εκ θεµελίων µεταρρύθµιση της Κοινής Γεωργικής

Διαβάστε περισσότερα

Εθνικό Σχέδιο Στρατηγικής Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας για την 4η προγραµµατική περίοδο. Σχόλια του WWF Ελλάς στο 3 ο προσχέδιο Μάιος 2006

Εθνικό Σχέδιο Στρατηγικής Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας για την 4η προγραµµατική περίοδο. Σχόλια του WWF Ελλάς στο 3 ο προσχέδιο Μάιος 2006 Εθνικό Σχέδιο Στρατηγικής Αγροτικής Ανάπτυξης της Ελλάδας για την 4η προγραµµατική περίοδο Σχόλια του WWF Ελλάς στο 3 ο προσχέδιο Μάιος 2006 Γενικά σχόλια Το κείµενο παρουσιάζεται σε γενικές γραµµές ικανοποιητικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελληνική Γεωργία: Πρόσφατα και διαχρονικά δεδομένα [2]

Η Ελληνική Γεωργία: Πρόσφατα και διαχρονικά δεδομένα [2] ΕΩΟΝΙΚΟ ΝΕΙΣΤΗΜΙΟ ΘΗΝΩΝ Η Ελληνική εωργία: ρόσφατα και διαχρονικά δεδομένα [2] αύλος Καρανικόλας Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα γροτικής Οικονομίας & νάπτυξης Η πασχόληση στη εωργία πασχόληση στη εωργία, 2010

Διαβάστε περισσότερα

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020

Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 Πρόταση Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας Θράκης για τη διαμόρφωση των κατευθύνσεων Αναπτυξιακής Στρατηγικής Προγραμματικής Περιόδου 2014-2020 2020 Γεν. Διευθυντής Αναπτυξιακού Κώστας Καλούδης Αναπτυξιακού

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΠΛΗΡΟΤΗΤΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ Στην παρούσα διπλωµατική εργασία µε τίτλο «Η πόλη της Καστοριάς ως τουριστικός προορισµός», µελετάται η σχέση τουρισµού και πόλης, εξετάζοντας αν η αλλαγή που παρατηρείται σήµερα στη φυσιογνωµία

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγικά συστήματα προβάτων και αιγών: Βιοποικιλότητα, τοπικές φυλές και προϊόντα τους

Παραγωγικά συστήματα προβάτων και αιγών: Βιοποικιλότητα, τοπικές φυλές και προϊόντα τους Παραγωγικά συστήματα προβάτων και αιγών: Βιοποικιλότητα, τοπικές φυλές και προϊόντα τους Αξίες και προκλήσεις στον τομέα της αιγο-προβατοτροφίας. Ποιες είναι οι προοπτικές για την ανάπτυξη δικτύων συνεργασίας;

Διαβάστε περισσότερα

Παύλος Καρανικόλας Επίκουρος Καθηγητής Τμ. ΑΟΑ

Παύλος Καρανικόλας Επίκουρος Καθηγητής Τμ. ΑΟΑ Παύλος Καρανικόλας Επίκουρος Καθηγητής Τμ. ΑΟΑ 1. Μακροοικονομικοί Δείκτες Γεωργικού Εισοδήματος 2. Μικροοικονομικοί δείκτες Γεωργικού Εισοδήματος 3. Το Συνολικό Εισόδημα των Αγροτικών Νοικοκυριών 4. Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

8. Συµπεράσµατα Προτάσεις

8. Συµπεράσµατα Προτάσεις 8. Συµπεράσµατα Προτάσεις Όπως φάνηκε από όλα τα παραπάνω ο οικότοπος των Μεσογειακών Εποχικών Λιµνίων αποτελεί συγκριτικό πλεονέκτηµα των περιοχών µελέτης και η διατήρηση του µπορεί να συνδυαστεί άµεσα

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ»

«Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» Ι ΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Αθήνα, 25 Σεπτεµβρίου 2012 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ» Επίίδραση του τουριισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ Α τρίµηνο 2005

ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ Α τρίµηνο 2005 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΓ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑ ΟΣ ΕΡΕΥΝΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟΥ ΥΝΑΜΙΚΟΥ Α τρίµηνο 2005 Πειραιάς, 14 Ιουλίου 2005 Η Γενική Γραµµατεία της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας

Διαβάστε περισσότερα

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων

Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων 2η Ηµερίδα για την Ελληνική Πλατφόρµα για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή Αειφορικός σχεδιασµός & κατασκευή κτιρίων στο πλαίσιο των στόχων της Πλατφόρµας για την Έρευνα και Τεχνολογία στην Κατασκευή

Διαβάστε περισσότερα

Προκλήσεις, προτάσεις και προοπτικές της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής. του Τάσου Χανιώτη 1

Προκλήσεις, προτάσεις και προοπτικές της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής. του Τάσου Χανιώτη 1 Οι προκλήσεις Προκλήσεις, προτάσεις και προοπτικές της Κοινής Γεωργικής Πολιτικής του Τάσου Χανιώτη 1 Η σημαντικότερη πρόκληση που αντιμετωπίζει μακροπρόθεσμα η Ευρωπαϊκή γεωργία και η Κοινή Γεωργικής

Διαβάστε περισσότερα

Ταμείου Αγροτικής Επιχειρηματικότητας,

Ταμείου Αγροτικής Επιχειρηματικότητας, Παρέμβαση του αναπληρωτή διευθύνοντος συμβούλου της Τράπεζας Πειραιώς κ. Χριστόδουλου Αντωνιάδη, στο συνέδριο «Αριστοτέλης» της ΕΕΔΕ, στις 28 Νοεμβρίου 2014, στη Θεσσαλονίκη Χρηματοδοτικά Νέα Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης

ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Διεύθυνση Οικονομικής Ανάλυσης ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ O ΑΓΡΟΔΙΑΤΡΟΦΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ ΕΠΙΠΛΕΟΝ 12,2 ΔΙΣ ΕΤΗΣΙΩΣ ΑΝ ΕΝΙΣΧΥΘΕΙ Η ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ, ΤΟ BRANDING ΚΑΙ Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις

2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις 2 Η απασχόληση στο εμπόριο: Διάρθρωση και εξελίξεις 2.1. Εισαγωγικές παρατηρήσεις Στο Μέρος αυτό αποτυπώνονται οι εξελίξεις στη διάρθρωση και στα βασικά χαρακτηριστικά της απασχόλησης στο εμπόριο σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

Εισήγηση: Γεώργιος Αναστ. Καραντούνιας Καθηγητής Υδραυλικών Έργων ΓΠΑ

Εισήγηση: Γεώργιος Αναστ. Καραντούνιας Καθηγητής Υδραυλικών Έργων ΓΠΑ ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΜΕΛΕΤΗΣ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ & ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΙΚΟΥ ΤΟΜΕΑ ΤΩΝ ΑΣΩΝ & ΤΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΣΤΙΣ ΠΥΡΟΠΛΗΚΤΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ Εισήγηση: Γεώργιος Αναστ. Καραντούνιας

Διαβάστε περισσότερα

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου.

«Να σας συγχαρώ για την οργάνωση του συνεδρίου και μάλιστα με ένα θέμα που αποτελεί βασικό ζητούμενο αλλά και εργαλείο στήριξης του αγροτικού χώρου. ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΓΡΑΦΕΙΟ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Δ/νση: Αχαρνών 2, 101 76 Αθήνα 5/ 11/ 2015 Τηλ: 210-2124388 Fax: 210-5237904 Θέμα: Ομιλία Υπουργού Αγροτικής

Διαβάστε περισσότερα

Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ

Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Πειραιάς 21.11.2005 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΩΝ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΩΝ 2004/2005

Διαβάστε περισσότερα

στον πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή τοµέα.

στον πρωτογενή, δευτερογενή και τριτογενή τοµέα. ΡΑΣΗ: 1 ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΤΗΣ ΕΝΕΡΓΟΥ ΓΗΡΑΝΣΗΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΠΡΩΤΟΓΕΝΗ, ΕΥΤΕΡΟΓΕΝΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΟΓΕΝΗ ΤΟΜΕΑ ράση 1: Μελέτη ανάλυσης της υφιστάµενης κατάστασης στον τοµέα της διαχείρισης

Διαβάστε περισσότερα

Η πολιτική που αφορά τη δομή της παραγωγικής διαδικασίας και όχι το παραγόμενο γεωργικό προϊόν

Η πολιτική που αφορά τη δομή της παραγωγικής διαδικασίας και όχι το παραγόμενο γεωργικό προϊόν Π. Καρανικόλας Η πολιτική που αφορά τη δομή της παραγωγικής διαδικασίας και όχι το παραγόμενο γεωργικό προϊόν δηλαδή τη χρήση των παραγωγικών συντελεστών και τον προσανατολισμό της γεωργικής δραστηριότητας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α

ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΕΜΠΕΙΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΟΥ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α Όλγα Ιακωβίδου, Καθηγήτρια ΑΠΘ Τµήµα Γεωπονίας, Τοµέας Αγροτικής Οικονοµίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης e-mail:olg@agro.auth.gr Ο αγροτουρισµός,

Διαβάστε περισσότερα

H ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γεωργία είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε την καλλιέργεια του εδάφους της γης µε σκοπό την παραγωγή φυτ

H ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γεωργία είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε την καλλιέργεια του εδάφους της γης µε σκοπό την παραγωγή φυτ ΗΓΕΩΡΓΙΚΗΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΒΙΩΣΙΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΛΑΜΠΡΙΝΗ ΚΑΡΑΣΑΒΒΑ Α 2 H ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΤΗΣ ΓΕΩΡΓΙΑΣ Γεωργία είναι το σύνολο των δραστηριοτήτων που σχετίζονται µε την καλλιέργεια του εδάφους της γης µε σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

A) Καθεστώς ενισχύσεων για την ενθάρρυνση των επενδύσεων στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις, οι οποίες εμφανίζουν ενδείξεις οικονομικής βιωσιμότητας

A) Καθεστώς ενισχύσεων για την ενθάρρυνση των επενδύσεων στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις, οι οποίες εμφανίζουν ενδείξεις οικονομικής βιωσιμότητας A) Καθεστώς ενισχύσεων για την ενθάρρυνση των επενδύσεων στις γεωργικές εκμεταλλεύσεις, οι οποίες εμφανίζουν ενδείξεις οικονομικής βιωσιμότητας A1. Πεδίο εφαρμογής Το καθεστώς ενισχύσεων για την ενθάρρυνση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Επιχειρηματικότητα στην Ελλάδα 2012-13: Ενδείξεις ανάκαμψης της μικρής επιχειρηματικότητας;» ΙΔΡΥΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΕΡΕΥΝΩΝ FOUNDATION FOR ECONOMIC & INDUSTRIAL RESEARCH Τσάμη Καρατάσου 11, 117 42 Αθήνα, Tηλ.: 210 92 11 200-10, Fax: 210 92 33 977, www.iobe.gr 11 Tsami Karatassou, 117

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. B Τρίμηνο 2010

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Τριμηνιαία Έρευνα. B Τρίμηνο 2010 ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Τριμηνιαία Έρευνα B Τρίμηνο 2010 Αθήνα, Ιούλιος 2010 2 Έρευνα Καταναλωτικής Εμπιστοσύνης Β Τρίμηνο 2010 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2007

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2007 ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΕΘΝΙΚΗΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑ OΣ Πειραιάς, 16.4.2009 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2007 Από τη Γενική Γραµµατεία της Εθνικής Στατιστικής

Διαβάστε περισσότερα

Προσεγγίσεις για Πράσινη ανάπτυξη στη Γεωργία της Κρήτης Έµφαση στις Βιο-καλλιέργειες

Προσεγγίσεις για Πράσινη ανάπτυξη στη Γεωργία της Κρήτης Έµφαση στις Βιο-καλλιέργειες Προσεγγίσεις για Πράσινη ανάπτυξη στη Γεωργία της Κρήτης Έµφαση στις Βιο-καλλιέργειες από τον ρα Ευάγγελο Καπετανάκη, Καθηγητή Σχολής Τ. Γεωπονίας και Πρόεδρο του Τ.Ε.Ι. Κρήτης Περιεχόµενο της παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 8: Η Νέα Αγροτικότητα, η Πολυλειτουργική Ύπαιθρος και οι Νέες Πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012

ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ. geeconomy@yahoo.com. Γ Ι Ω Ρ Γ Ο Σ Κ Α Μ Α Ρ Ι Ν Ο Σ Ο Ι Κ Ο Ν Ο Μ Ο Λ Ο Γ Ο Σ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 1 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2000 2012 ΑΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Στο παρόν είναι συγκεντρωµένες όλες σχεδόν οι ερωτήσεις κλειστού τύπου που

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΑΓΡΟΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΥΠΟΥ Η αυριανή ηµερίδα στόχο έχει την παρουσίαση των αποτελεσµάτων δύο ερευνητικών προγραµµάτων: 1. «ΑΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ

ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 23 / 11 / 2010 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ Συνεχιζόµενος κίνδυνος για τα έτη 2004-2007 Από την Ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και

Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και Οικονομία. Η οικονομία του νομού Ιωαννίνων βασίζεται στην κτηνοτροφία, κυρίως μικρών ζώων, στη γεωργία και στα δάση. Η συμβολή της βιομηχανίας και της βιοτεχνίας είναι αρκετά χαμηλή, παρότι είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Απόστολος Γ. Παπαδόπουλος Καθηγητής Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο

Απόστολος Γ. Παπαδόπουλος Καθηγητής Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Απόστολος Γ. Παπαδόπουλος Καθηγητής Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Δομή της παρουσίασης 1. Οριοθετώντας την έννοια της υπαίθρου 2. Ο ρόλος της γεωργίας για τη θεώρηση της υπαίθρου 3. Οι επιδόσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. 1) Παράδειγµα κριτηρίου ερωτήσεων κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου (εξέταση στο µάθηµα της ηµέρας)

ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ. 1) Παράδειγµα κριτηρίου ερωτήσεων κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου (εξέταση στο µάθηµα της ηµέρας) ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ 1) Παράδειγµα κριτηρίου ερωτήσεων κλειστού τύπου - ανοικτού τύπου (εξέταση στο µάθηµα της ηµέρας) ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΠ και ανταγωνιστικότητα της γεωργίας και των τροφίμων

ΚΑΠ και ανταγωνιστικότητα της γεωργίας και των τροφίμων ΚΑΠ και ανταγωνιστικότητα της γεωργίας και των τροφίμων Έννοια ανταγωνιστικότητας Ικανότητα χωρών ή εταιρειών να προσφέρουν ποιοτικά προϊόντα σε ανταγωνιστικές τιμές και να ανταποδίδουν ικανοποιητικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2012:

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2012: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 9 / 12 / 2013 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2012 (Περίοδος αναφοράς εισοδήµατος 2011) Οικονοµική ανισότητα

Διαβάστε περισσότερα

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013.

Το παρόν αποτελεί μέρος μιας ευρύτερης εργασίας, η οποία εξελίσσεται σε έξι μέρη που δημοσιεύονται σε αντίστοιχα τεύχη. Τεύχος 1, 2013. Είναι Πράγματι οι Γερμανοί Φτωχότεροι από τους Έλληνες, in DEEP ANALYSIS Ενέργεια Παγκόσμιες Ενεργειακές Ανάγκες της Περιόδου 2010-2040 του Ιωάννη Γατσίδα και της Θεοδώρας Νικολετοπούλου in DEEP ANALYSIS

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. 4.1 Σύνολο νοµού Αργολίδας. 4.1.1 Γενικές παρατηρήσεις ΚΕΦΑΛΑΙΟ ο ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ. Σύνολο νοµού Αργολίδας.. Γενικές παρατηρήσεις Γίνεται φανερό από την ανάλυση, που προηγήθηκε, πως η επίδοση των υποψηφίων του νοµού Αργολίδας, αλλά και η κατανοµή της βαθµολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ERSA

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ERSA ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ERSA ΜΕΛΟΣ ΤΗΣ ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ (RSAI, ERSA) Οικονομική Κρίση και Πολιτικές Ανάπτυξης και Συνοχής 10ο Τακτικό Επιστημονικό

Διαβάστε περισσότερα

«Η επιχειρηματικότητα στις ορεινές περιοχές του Δήμου Πύλης»

«Η επιχειρηματικότητα στις ορεινές περιοχές του Δήμου Πύλης» «Η επιχειρηματικότητα στις ορεινές περιοχές του Δήμου Πύλης» ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΗΜΕΡΙΔΑ «Κοινωνική Επιχειρηματικότητα και Ορεινές Περιοχές» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΥΣ ΤΟΜΕΙΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΣΗ: Παράµετροι Αποτελεσµατικότητας των ιαφόρων Εργαλείων ιαχείρισης της Ενεργού Γήρανσης ΤΙΤΛΟΣ:

ΡΑΣΗ: Παράµετροι Αποτελεσµατικότητας των ιαφόρων Εργαλείων ιαχείρισης της Ενεργού Γήρανσης ΤΙΤΛΟΣ: ΡΑΣΗ: ΤΙΤΛΟΣ: 3 Παράµετροι Αποτελεσµατικότητας των ιαφόρων Εργαλείων ιαχείρισης της Ενεργού Γήρανσης ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΠΑΡΑ ΟΤΕΟΥ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΦΟΡΕΑΣ: «Μελέτη, Αποτύπωση και εκτίµηση της σηµασίας

Διαβάστε περισσότερα

Τοπικά προϊόντα, ταυτότητα και τουρισμός: Μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη - Σπύρ Παρασκευή, 27 Μαΐου :00

Τοπικά προϊόντα, ταυτότητα και τουρισμός: Μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη - Σπύρ Παρασκευή, 27 Μαΐου :00 Τοπικά προϊόντα, ταυτότητα και τουρισμός: Μια απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη - Σπύρ Η Ελλάδα ευνοείται από εγγενή γεωφυσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά και μακρόχρονες παραδόσεις, που από μόνα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ

ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ II ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΣΤΕΡΕΑΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΕΙ ΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ Ταχ. /νση: ΥΨΗΛΑΝΤΗ 12 Ταχ.Κωδ: 35100- ΛΑΜΙΑ Τηλ.: 2231-052861-3/FAX 2231-052864 e-mail

Διαβάστε περισσότερα

Σύνοψη της Σύμβασης Εταιρικής Σχέσης για την Κύπρο, 2014-2020

Σύνοψη της Σύμβασης Εταιρικής Σχέσης για την Κύπρο, 2014-2020 ΕΥΡΩΠΑΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Βρυξέλλες, 20 Ιουνίου 2014 Σύνοψη της Σύμβασης Εταιρικής Σχέσης για την Κύπρο, 2014-2020 Συνολική πληροφόρηση Η σύμβαση εταιρικής σχέσης με την Κύπρο καθορίζει ένα ορόσημο για επενδύσεις

Διαβάστε περισσότερα

ράσειςτου ΥΠΕΚΑ: το Πρόγραµµα «Χτίζοντας το Μέλλον»

ράσειςτου ΥΠΕΚΑ: το Πρόγραµµα «Χτίζοντας το Μέλλον» ράσειςτου ΥΠΕΚΑ: το Πρόγραµµα «Χτίζοντας το Μέλλον» ρ Γιώργος Αγερίδης Μηχανολόγος Μηχανικός ιευθυντής Ενεργειακής Αποδοτικότητας Κέντρο Ανανεώσιµων Πηγών και Εξοικονόµησης Ενέργειας - Κ.Α.Π.Ε. e-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Επιχειρηματικότητα: Τάση ή Εργαλείο Ανάπτυξης

Αγροτική Επιχειρηματικότητα: Τάση ή Εργαλείο Ανάπτυξης Αγροτική Επιχειρηματικότητα: Τάση ή Εργαλείο Ανάπτυξης Ευρωπαϊκό Συνέδριο για την Αγροτική Επιχειρηματικότητα, «Αυτό το χωράφι είναι η Επιχείρησή σου» Ναύπλιο, 15-10-2013 Ραυτόπουλος Δημήτρης Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ & ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΤΥΝΗΣΙΑ

Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ & ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΤΥΝΗΣΙΑ Η ΑΓΟΡΑ ΕΛΑΙΟΛΑ ΟΥ & ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΤΥΝΗΣΙΑ Γραφείο Οικονοµικών & Εµπορικών Υποθέσεων Πρεσβείας της Ελλάδος στην Τύνιδα 6, rue St. Fulgence, Notre Dame Tunis 1082 Tel. +216 71 288411-846632 Fax +216 71 789518

Διαβάστε περισσότερα

ηµογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας στις περιφέρειες της Ελλάδας

ηµογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας στις περιφέρειες της Ελλάδας ηµογραφικά και κοινωνικά χαρακτηριστικά της αγοράς εργασίας στις περιφέρειες της Ελλάδας Γιάννα Φαρσάρη, Περιβαλλοντολόγος, Ινστιτούτο Υπολογιστικών Μαθηµατικών, Ίδρυµα Τεχ νολογίας και Έρευνας Κρήτης

Διαβάστε περισσότερα

Περιφερειακή Ανάπτυξη

Περιφερειακή Ανάπτυξη ΑΝΟΙΧΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Περιφερειακή Ανάπτυξη Διάλεξη 11 : Διαπεριφερειακή Αγορά εργασίας (κεφάλαιο 9, Πολύζος Σεραφείμ) Δρ. Βασιλείου Έφη Τμήμα Οργάνωση και Διοίκηση Επιχειρήσεων Διαπεριφερειακή αγορά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ. Επωνυμία εταιρείας/αγροτικής εκμετάλλευσης: Διεύθυνση: Τηλέφωνο : Νόμιμος εκπρόσωπος:

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ. Επωνυμία εταιρείας/αγροτικής εκμετάλλευσης: Διεύθυνση: Τηλέφωνο : Νόμιμος εκπρόσωπος: Αγαπητή Κυρία Αγαπητέ Κύριε, Η παρούσα έρευνα γίνεται στο πλαίσιο του προγράμματος RURAL / ITER, το οποίο χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα LEONARDO και εκπονείτε από μια ομάδα εκπαιδευτικών και ερευνητικών

Διαβάστε περισσότερα

Πίνακας 2: Η ιάρθρωση της Απασχόλησης κατά Τµήµα στα Ελληνικά Ξενοδοχεία Ποσοστό απασ χολο

Πίνακας 2: Η ιάρθρωση της Απασχόλησης κατά Τµήµα στα Ελληνικά Ξενοδοχεία Ποσοστό απασ χολο Σ Υ Ν Ο Ψ Η Αντικείµενο της µελέτης είναι η ανάλυση της διάρθρωσης της απασχόλησης στα ελληνικά ξενοδοχεία. Η παρούσα µελέτη αποτελεί την τρίτη και τελευταία µελέτη που στηρίζεται σε δύο δειγµατοληψίες

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ. Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Επιστημονικός Υπεύθυνος Έρευνας : Καθηγητής Επαμεινώνδας Πανάς Θεσσαλονίκη, Σεπτέμβριος 2010 2 3 4 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ EYPΩΠAΪKH ENΩΣH

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ EYPΩΠAΪKH ENΩΣH EYPΩΠAΪKH ENΩΣH ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Στο πλαίσιο του προγράμματος Συνεργασία, σύμφωνα με τον καν. 1334/02, υλοποιήθηκαν από την ΕΟΠ Ελαιουργική με 23 Οργανώσεις Παραγωγών μέλη της, 17 συνολικά δράσεις,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2010:

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ: ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ, 2010: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 3 / 1 / 2012 Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π Ο Υ ΕΡΕΥΝΑ ΕΙΣΟ ΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΙΑΒΙΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΙΚΟΚΥΡΙΩΝ 2010 Οικονοµική ανισότητα Από την Ελληνική Στατιστική Αρχή

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Αγροτική Πολιτική και βιοποικιλότητα Αγροτική ανάπτυξη σε προστατευόμενες περιοχές

Κοινή Αγροτική Πολιτική και βιοποικιλότητα Αγροτική ανάπτυξη σε προστατευόμενες περιοχές Κοινή Αγροτική Πολιτική και βιοποικιλότητα Αγροτική ανάπτυξη σε προστατευόμενες περιοχές Γιάννης Φερμαντζής Προϊστάμενος Τμήματος Προστασίας Φυσικού Κεφαλαίου Γεωργίας Δ/νση Χωροταξίας Περιβάλλοντος &

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτική Κοινωνιολογία

Αγροτική Κοινωνιολογία Αγροτική Κοινωνιολογία Θεματική ενότητα 6: Η αστικο-αντιστροφή & οι μετανάστες στη Νότια Ευρώπη και την Ελλάδα 3/3 Όνομα καθηγητή: Χαράλαμπος Κασίμης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Εκπαιδευτικοί

Διαβάστε περισσότερα

young people in agriculture remains stable. Brussels: Eurostat, Statistics in Focus, Theme 5-7/2002.

young people in agriculture remains stable. Brussels: Eurostat, Statistics in Focus, Theme 5-7/2002. Οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα είναι κατά κύριο λόγο οικογενειακές επιχειρήσεις, 1 με σχεδόν ίση συμμετοχή ανδρών και γυναικών, και μικρό ποσοστό μισθωτής απασχόλησης. Σύμφωνα με στοιχεία της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΠ ΑΝ. ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

ΠΕΠ ΑΝ. ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΑ ΑΣ ΤΜΗΜΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΠΕΠ ΑΝ. ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΓΡΟΤΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Νίκος Μποµπόλιας Πληθυσµός: ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ Α.Μ.Θ.

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα για την ενεργειακή φτώχεια στην Ελλάδα

Έρευνα για την ενεργειακή φτώχεια στην Ελλάδα ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ Έρευνα για την ενεργειακή φτώχεια στην Ελλάδα 2012 Διατήρησε τη θερμοκρασία της κρεβατοκάμαρας στους 18 ο C Διατήρησε τη θερμοκρασία των υπόλοιπων χώρων

Διαβάστε περισσότερα

Ποσοστό στη.. του Μέτρου. Ποσό (σε ΕΥΡΩ)

Ποσοστό στη.. του Μέτρου. Ποσό (σε ΕΥΡΩ) ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΛΤΙΟ ΜΕΤΡΟΥ 7.3 : «ΕΜΠΟΡΙΑ ΓΕΩΡΓΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ» Α. ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΜΕΤΡΟΥ Κ.Π.Σ. 2000-2006 ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΞΟΝΑΣ ΠΡΟΤΕΡΑΙΟΤΗΤΑΣ ΜΕΤΡΟ Αγροτική Ανάπτυξη Ανασυγκρότηση της Υπαίθρου

Διαβάστε περισσότερα

«Επιχειρηματικότητα και περιφερειακή ανάπτυξη μέσω έργων»

«Επιχειρηματικότητα και περιφερειακή ανάπτυξη μέσω έργων» ΗΜΕΡΙΔΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΕΡΓΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΜΕ ΘΕΜΑ: «Επιχειρηματικότητα και περιφερειακή ανάπτυξη μέσω έργων» Χρήστος Γιακουβής Αντιπρόεδρος ΣΘΕΒ ΛΑΡΙΣΑ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η συμβολή της προβατοτροφίας και της αιγοτροφίας στην ανάπτυξη των ορεινών και ημιορεινών περιοχών της Στερεάς Ελλάδας και της Εύβοιας

Η συμβολή της προβατοτροφίας και της αιγοτροφίας στην ανάπτυξη των ορεινών και ημιορεινών περιοχών της Στερεάς Ελλάδας και της Εύβοιας περιοχών της Στερεάς Ελλάδας και της ς Η συμβολή της προβατοτροφίας και της αιγοτροφίας στην ανάπτυξη των ορεινών και ημιορεινών περιοχών της Στερεάς Ελλάδας και της ς Χ. Ζιωγάνας, Γ. Κιτσοπανίδης και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ

ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΗΣ ΣΥΓΚΥΡΙΑΣ ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2008 Εξαµηνιαία Έρευνα Συγκυρίας στις Ξενοδοχειακές Επιχειρήσεις 2 1. Εισαγωγή Το ΙΤΕΠ άρχισε να διεξάγει δύο φορές το χρόνο Έρευνα Συγκυρίας µεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΥΛΙΚΟ 4 ης ΙΑΛΕΞΗΣ ΑΓΡΟΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Τα τελευταία χρόνια η ενδογενής ανάπτυξη, η αξιοποίηση δηλαδή του ενδογενούς φυσικού και πολιτιστικού πλούτου καθώς και του ανθρώπινου δυναµικού του κάθε τόπου,

Διαβάστε περισσότερα