ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ."

Transcript

1 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΥΡΙΑΚΙ Η ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ. ιπλωματική εργασία υποβληθείσα στο τμήμα Θεολογίας του Α.Π.Θ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009

2 Βελτιωτικές και διορθωτικές παρεμβάσεις στον άνθρωπο. Ηθικά διλήμματα και περιορισμοί 1

3 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΥΡΙΑΚΙ Η ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ. ιπλωματική εργασία υποβληθείσα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τομέας Ηθικής και Κοινωνιολογίας. (Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών) Αρ. Μητρώου: 950 Καθηγητής: κ. Ανέστης Κεσελόπουλος 2

4 Pa nta moi e jestin, a ll' oy pa nta symfe rei% pa nta moi e jestin, a ll' oy k e gv e joysiasuh somai y po tinow. (Κορ. Α 6,12) 3

5 Πρόλογος Στην εποχή μας ακούμε καθημερινά για νέες ανακαλύψεις του ανθρώπου και τις εξελίξεις στον τομέα της τεχνολογίας αλλά συνάμα και για τα πιθανά προβλήματα που δημιουργούν. Θέματα που πάντοτε ενδιέφεραν τον συγγραφέα, ίσως και λόγω προηγούμενων σπουδών και επαγγελματικών ενασχολήσεων του, που είχαν να κάνουν με την μηχανική και την ηλεκτρονική. Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας, της ιατρικής και της γενετικής μηχανικής σε συνδυασμό με τη εξέλιξη της φαρμακολογίας, της πληροφορικής, της νανοτεχνολογίας και άλλων συναφών επιστημών, εργάζεται στο να προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες βελτίωσης του ανθρώπινου γένους, δημιουργεί όμως μεγάλα ηθικά διλήμματα, που για πρώτη φορά καλείται ο άνθρωπος να αντιμετωπίσει. Το θέμα της παρούσας διπλωματικής εργασίας ήταν μια ιδιαίτερη πρόκληση. Και αυτό γιατί παρά το γεγονός ότι είχε εξαιρετικό για τον συγγραφέα ενδιαφέρον, τόσο από τεχνολογικής όσο και από θεολογικής πλευράς, δεν υπήρχε επαρκής βιβλιογραφία. Η βιβλιογραφία που αναφέρεται σε θέματα βιοηθικής, ελληνική και ξένη, ως επί το πλείστον ασχολείται με θέματα που έχουν να κάνουν με την αρχή της ζωής ή το τέλος της, τις μεταμοσχεύσεις οργάνων, την κλωνοποίηση. Οι διορθωτικές με ή χωρίς εισαγωγικά - επεμβάσεις στον άνθρωπο, και κυρίως οι αισθητικές, παρουσιάζονται σαν κάτι το σύνηθες το οποίο δεν χρίζει βιοηθικής αξιολόγησης. Και όμως! Οι «βελτιώσεις» αυτές, αγγίζουν κρίσιμα σημεία της ζωής του ανθρώπου, όπως την ιερότητα της ζωής, την αξία της, την σχέση σώματος και ψυχής. Τα προβλήματα και τα διλήμματα που προκύπτουν είναι πολλά. Τα πλείστα επιτεύγματα του σύγχρονου ανθρώπου, διαβάλλουν και διαστρέφουν το νόημα της ζωής του, την οποία και αυτονομούν, αποπροσανατολίζοντας τον άνθρωπο από το σκοπό του που δεν είναι άλλος από την ομοίωση προς το Θεό. Το σώμα παύει να είναι μέσον 4

6 δοξολογίας του Θεού και γίνεται σκεύος ηδονής και φιλαυτίας. Και ότι ακριβώς αποπροσανατολίζει τον άνθρωπο και τον απομακρύνει από τον σκοπό του, δεν μπορεί παρά να αποτελεί ηθικό δίλημμα, προβληματισμό, για την βιοηθική του Χριστιανισμού. Θα ήθελα να ευχαριστήσω ολόθερμα όλους όσους με κάθε τρόπο συνέβαλαν ή κατέθεσαν τους προβληματισμούς τους διευκολύνοντας έτσι την εργασία αυτή. Επίσης ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω και στον σύμβουλο καθηγητή μου κ. Ανέστη Κεσελόπουλο, ο οποίος ήταν πάντοτε στην διάθεση μου, παρά το βεβαρημένο του πρόγραμμα, και του οποίου η πείρα και οι θεολογικές γνώσεις ήταν πάντοτε πολύτιμες. Αγίου Μεγαλομάρτυρος Μηνά, 11 η Νοεμβρίου 2009 Κωνσταντίνος Κυριακίδης 5

7 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος 4 Πίνακας περιεχομένων 6 Εισαγωγή Οι αρχές της βιοηθικής 9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ 1. Αισθητικές επεμβάσεις ιορθωτικές επεμβάσεις ανάπλασης (Reconstructive surgery) Μεταμόσχευση προσώπου Αισθητικές χειρουργικές επεμβάσεις (Cosmetic surgery) Μη χειρουργικές επεμβάσεις Επεμβάσεις αλλαγής φύλου Αισθητική νευρολογία (Cosmetic Neurology) Βελτιωτικές επεμβάσεις στο γονιδίωμα Γονιδιακή θεραπεία στα σωματικά κύτταρα Γονιδιακή θεραπεία στα γενετικά κύτταρα Τροποποιητική βελτιωτική γονιδιακή θεραπεία 41 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ 1. Εισαγωγή Ο σχολαστικισμός της ύσης. Τα ανθρώπινα δικαιώματα Ο Ορθολογισμός στην θρησκεία Η αίρεση του Αρείου, και η σημασία της 51 6

8 Η δικαιικώς διαρθρωμένη υτική θεολογία Οι ησυχαστικές έριδες του 14 ου αιώνα Το κίνημα του ιαφωτισμού Τα δικαιώματα Η αρχική έννοια του δικαιώματος Τα ανθρώπινα δικαιώματα Αντιστάσεις στην ατομοκρατία το δικαιώματος Η αλλοίωση του Χριστιανισμού Ο διαχωρισμός του Θεού από τον κόσμο Η ευθύγραμμη θεώρηση του χρόνου Η διδασκαλία για την υπεροχή του ανθρώπου μέσα στον κόσμο Η ψυχοθεραπεία σε αντικατάσταση της Ορθόδοξης ποιμαντικής Οι δραστηριότητες των φαρμακοβιομηχανιών 81 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ Η ΟΡΘΟ ΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ 1. Βασικές βιοηθικές αρχές του Χριστιανισμού Εισαγωγή Η διδασκαλία της Καινής ιαθήκης Ο άνθρωπος ως δημιούργημα κατ εικόνα και καθ ομοίωση του Θεού Το ανθρώπινο σώμα Ο άνθρωπος ως πρόσωπο Το ανθρώπινο κάλλος Εσχατολογική προοπτική. Η υπέρβαση του θανάτου 103 7

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΒΙΟΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ 1. Εισαγωγή Βιοηθική θεώρηση των αισθητικών επεμβάσεων Βιοηθική θεώρηση της αισθητικής νευρολογίας Βιοηθική θεώρηση των βελτιωτικών επεμβάσεων στο γονιδίωμα 118 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε ΟΡΘΟ ΟΞΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΩΝ ΕΠΕΜΒΑΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ 1. Εισαγωγή Ορθόδοξη θεώρηση των αισθητικών επεμβάσεων Ορθόδοξη θεώρηση των «αισθησιακών επεμβάσεων» Η εμπορευματοποίηση της ιατρικής Η φιληδονία Οι παρενέργειες Ορθόδοξη θεώρηση της αισθητικής νευρολογίας Ορθόδοξη θεώρηση των βελτιωτικών επεμβάσεων στο γονιδίωμα 145 Επίλογος Συμπεράσματα 149 Βιβλιογραφία 163 Παράρτημα. Φωτογραφίες προ και μετά επεμβάσεων 172 8

10 Εισαγωγή Οι αρχές της βιοηθικής Η Εκκλησία δεν αρνείται την ιατρική επιστήμη. Ήδη στην Παλαιά ιαθήκη συναντούμε την αποδοχή των φαρμάκων και των ιατρών. Στη Σοφία Σειράχ διαβάζουμε, «Tίμα i atro n pro w ta w xrei aw ay toy timai w ay toy, kai ga r ay to n e ktise Ky riow% para ga r Yci stoy e sti n i asiw, kai para basile vw lh cetai do ma. e pisth mh i atroy a nycv sei kefalh n ay toy, kai e nanti megista nvn uaymasuh setai. Ky riow e ktisen e k gh w fa rmaka, kai a nh r fro nimow oy prosoxuiei ay toi w» 1. Σε αντίθεση όμως με τον εκκοσμικευμένο κόσμο ο οποίος πολλές φορές απολυτοποιεί ή και θεοποιεί ακόμη τις επιστήμες και την σύγχρονη ιατρική, η θεολογία δεν εμποδίζει την ιατρική, αλλά ταυτόχρονα δεν αγνοεί και την σχετικότητα της 2. Οι διορθωτικές επεμβάσεις της ιατρικής μπορεί, όπως άλλωστε και κάθε άλλο ανθρώπινο επίτευγμα, να είναι μια ευλογία εάν γίνει ορθή χρήση ή μπορεί να αποβούν προσβολή του Θεού και προσπάθεια υποκατάστασης του, προβάλλοντας τον εγωκεντρισμό και την φιλαυτία. Ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στις διορθωτικές ή βελτιωτικές επεμβάσεις αλλά στην νοοτροπία που αποδίδει προτεραιότητα και καθιστά αποφασιστικό κριτήριο τα όποια φυσικά ή διανοητικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου. Και ενώ η Εκκλησία δέχεται στους κόλπους της την ύπαρξη της ετερότητας και της διαφοράς ως προς τα φυσικά χαρακτηριστικά, η επιστήμη από το άλλο μέρος κάνοντας πρωταρχικό ζήτημα τα φυσικά χαρακτηριστικά είτε με την επέμβαση για βελτίωση τους είτε με την κλωνοποιημένη αντιγραφή τους, μας οδηγεί προς την κατεύθυνση αυτή ανάγοντας σε πρωταρχικό θέμα τα εξωτερικά φυσικά χαρακτηριστικά 3. 1 Σοφία Σειράχ, 38, Βλ. Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, «Θεολογική προβληματική των μεταμοσχεύσεων», στον τόμο Εκκλησία και μεταμοσχεύσεις, Αθήναι 2002, σ Ιωάννου Ζηζιούλα, Μητροπ. Περγάμου, Το πρόσωπο και οι γενετικές παρεμβάσεις, στο περ. Ίνδικτος, τευχ. 14, Αθήνα 2001, σ

11 Η ιατρική βιοηθική είναι προσανατολισμένη ανθρωποκεντρικά, άρα δεν ενοχλείται από επιτεύγματα της τεχνολογίας που απομακρύνουν από τον Θεό ούτε και βλέπει σε αυτά κάποιο πρόβλημα. Απλώς ψάχνει για την συμβιβαστική λύση μεταξύ ηθικής και επιστήμης. Η βιοηθική ήλθε ως παρεπόμενο των επιστημονικών εξελίξεων και είναι προϊόν των νέων δεδομένων που έθεσε η ιατρική επιστήμη και οι έρευνες στον τομέα της βιολογίας. Αποβλέπει στην κριτική αντιμετώπιση των διλημμάτων και αξιολόγηση των συνεπειών που η νέα γνώση έχει φέρει. Εμφανίστηκε σαν μια ανάγκη να αντιμετωπισθούν τα ηθικά προβλήματα που πηγάζουν όχι μόνο από τα πειράματα που σχετίζονται με την βιολογική ύπαρξη του ανθρώπου όπως λανθασμένα πιστεύεται αλλά από την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης γενικότερα 4. Γι αυτό τον λόγο εξετάζει όχι μόνο τα προβλήματα που προκύπτουν από τα καυτά θέματα των κλωνοποιήσεων, των μεταμοσχεύσεων, της ευθανασίας, της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής κ.λ.π, αλλά και άλλα που σχετίζονται με τον τρόπο αντιμετώπισης της ζωής και κατ επέκταση του θανάτου, όπως τις διορθωτικές και βελτιωτικές επεμβάσεις. Όλες οι παρεμβάσεις στο σώμα επηρεάζουν την ψυχή και έχουν ανάλογες συνέπειες 5. Κάποιες προτάσεις της βιοτεχνολογίας ή της ιατρικής είναι τόσο αποτρόπαιες που δεν γίνονται αποδεκτές, όπως για παράδειγμα η δημιουργία ακέφαλων ανθρωποειδών για σκοπούς παραγωγής ανθρωπίνων οργάνων που υποβιβάζει τον άνθρωπο σε εξάρτημα. Για πολλά άλλα θέματα, όπως το θέμα της εικαζόμενης συναίνεσης (που σημαίνει ότι πτωτικός δότης οργάνων θεωρείται όποιος δεν είχε ρητά αρνηθεί κάτι τέτοιο όταν ήταν ακόμη εν ζωή), το πρόβλημα του εγκεφαλικού θανάτου, των μεταμοσχεύσεων, της ευθανασίας ή της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, οι απόψεις διίστανται. Για αυτά τα θέματα έχουν χυθεί τόνοι ολόκληροι 4 Κωνσταντίνου Β. Σκουτέρη, Βιοηθική και το ήθος της Ορθοδοξίας, 5 Ανέστης Γ. Κεσελόπουλος, Εκ του θανάτου εις την ζωήν. Θεολογική προσέγγιση εις τις προκλήσεις της βιοηθικής, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2003, σ

12 από μελάνι. Το κεφάλαιο όμως το οποίο αφορά τις βελτιωτικές επεμβάσεις της ιατρικής (και ειδικά τις αισθητικές πλαστικές επεμβάσεις) έχει καταφέρει μέσα από μια οργανωμένη εκστρατεία να θεωρηθεί ως κάτι το φυσιολογικό χωρίς πολλούς ενδοιασμούς και ενδεικτικό τούτου του κλίματος είναι η περιορισμένη βιβλιογραφία που υπάρχει για το θέμα. Μάλιστα όταν εκφράσει κάποιος μερικές επιφυλάξεις, συναντά την έκπληξη αλλά και την δυσαρέσκεια του συνομιλητή του που συνήθως έχει την εντύπωση ότι δεν υπάρχει κάτι το επιλήψιμο στο να βελτιώσουμε τα φυσικά χαρακτηριστικά μας. Παράλληλα η προβολή ηθικών κριτηρίων χαρακτηρίζεται από τους εκπροσώπους της κοσμικής βιοηθικής ως φονταμενταλισμός και περιφρονείται ή διαπομπεύεται. Όλα όμως αυτά μαρτυρούν άμβλυνση της ηθικής και βαθιά πνευματική κρίση 6. Εδώ βρίσκεται και η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στην βιοηθική του χριστιανισμού και την ιατρική βιοηθική, η οποία αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ανθρωποκεντρικά και επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην υγεία του σώματος αγνοώντας το αδιαίρετο της ψυχοσωματικής υπόστασης του ανθρώπου. Η βιοηθική παραμερίζει τις θρησκευτικές αντιλήψεις και προβάλλει γενικές και ευρύτερα αποδεκτές χρησιμοθηρικές αρχές για την ζωή και συμπεριφορά του ανθρώπου. εν μπορεί να δώσει απαντήσεις γιατί βλέπει τον άνθρωπο μέσα στα όρια της βιολογικής του ζωής, σαν ένα άνθρωπο που θα πεθάνει, και αυτόεγκλωβίζεται έτσι στην διάσταση της εγκόσμιας υλικής πραγματικότητας, αγνοώντας την πνευματική διάσταση του ανθρώπου. Από την αρχαιότητα είχε διαγνωστεί ο κίνδυνος της παράχρησης της ιατρικής και έτσι ξεκίνησε και η προσπάθεια για να τεθούν ηθικές αρχές που θα προστάτευαν τον ασθενή. Ο όρκος του Ιπποκράτη, ο οποίος περιλαμβάνει τις υποχρεώσεις του γιατρού και τα όρια της ιατρικής, 6 Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, Βιοηθική Η ηθική της παγκοσμιοποιήσεως, στο περ. Ινδικτος τευχ. 14, Αθήνα 2001, σ

13 αποδεικνύει την σπουδαιότητα της ηθικής από αρχαίων χρόνων. Με τις νέες εξελίξεις της ιατρικής, εμφανίστηκε η βιοηθική η οποία εξετάζει τα ηθικά προβλήματα που ανακύπτουν από τις νέες ανακαλύψεις και τις τεχνικές παρεμβάσεις σε όλη την φύση και ιδιαίτερα στον άνθρωπο. Προσπαθεί να θέσει ασφαλιστικές δικλίδες, κατοχυρώνει τα ατομικά δικαιώματα του μετανεωτερικού ανθρώπου αλλά δεν μπορεί να ξεφύγει από τα στενά ευδαιμονιστικά πλαίσια των αρχών της που πηγάζουν από τον ωφελισμό και αγνοούν το ανθρώπινο πρόσωπο 7. υστυχώς δεν μπορεί να απεγκλωβιστεί από την εγκοσμιότητα. Στη σύγχρονη κουλτούρα και τη κοσμική βιοηθική που παγκοσμίως επικράτησε οι υπερβατικές αξιώσεις επισκιάζονται από την εγκοσμιότητα. Όπως παρατηρεί ο καθηγητής κ. Tristram Engelhard, η ίδια η χριστιανική ηθική θεολογία επισκιάστηκε και περιθωριοποιήθηκε ενώ αναπτύχθηκε μια νέα, παγκόσμια, κοσμική, κοσμοπολίτικη κουλτούρα η οποία αποβλέπει στο να μεταμορφώσει τον ίδιο τον χριστιανισμό 8. Έτσι ως αποτέλεσμα πολλά από αυτά που κάποτε έδιναν νόημα στην καθημερινότητα (όπως για παράδειγμα το να προσευχηθούμε πριν από το φαγητό ή να πιούμε αγιασμό όταν αρρωστήσουμε) έχουν περιπέσει σε ανυποληψία και η ζωή έχει βαθύτατα αποϊεροποιηθεί. Αντίθετα όμως με το κοσμικό πνεύμα και την ηθική του, η ορθοδοξία αγκαλιάζει κάθε πτυχή της ζωής του ανθρώπου. Μιας ζωής που αποβλέπει μέσα από την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, στην ένωση με τον Θεό. Έτσι είναι φυσικό η βιοηθική του παγκοσμιοποιημένου κόσμου, όπου λόγω ουσιαστικών διαφωνιών εστιάζει κυρίως το ενδιαφέρον της σε διαδικαστικά θέματα όπως την ελεύθερη και πληροφορημένη συναίνεση, να βρίσκεται σε αντίθεση με την βιοηθική του χριστιανισμού. Και αυτό γιατί ενώ η ηθική της σύγχρονης ζωής είναι «εκ του κόσμου τούτου», τα 7 Νίκη Παπαγεωργίου, Προς μια μετα-ανθρώπινη κοινωνία, Θεολογία και κόσμος σε διάλογο, Τιμητικός τόμος στον καθηγητή κ. Γεώργιο Ι. Μαντζαρίδη, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2004, σ H. Tristram Engelhardt, Jr, Τα θεμέλια της βιοηθικής, Μια Χριστιανική θεώρηση, Εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007, σ

14 ενδιαφέροντα της χριστιανικής βιοηθικής δεν βρίσκονται σε αρμονία με την κοσμική σκέψη αλλά ταυτίζονται με μια άποψη ζωής που προσανατολίζεται προς το υπερβατικό 9. Η ορθόδοξη ηθική θεολογία και βιοηθική πρωτίστως και κυρίως ενδιαφέρεται για την σωτηρία του ανθρώπου, Αντίθετα, η κοσμική βιοηθική οροθετείται από το εγκόσμιο. Από την αναζήτηση της αυτό-ικανοποίησης μέχρι την προώθηση αυτόνομων τρόπων ζωής και την επιδίωξη της κοινωνικής δικαιοσύνης. Και η κοσμική αυτή ηθική προέκυψε μετά την Μεταρρύθμιση, όταν η ηθική της ύσης διασπάστηκε σε πολυάριθμες και ανταγωνιστικές απόψεις τόσο όσο αφορά το χαρακτήρα της σωτηρίας του ανθρώπου όσο και το ποια είναι η σωστή χριστιανική συμπεριφορά. Έτσι, για να αντιμετωπίσει η ύση αυτή την διάσπαση στράφηκε προς το κυρίαρχο στοιχείο του αυτοπροσδιορισμού της, στο ρόλο του διαλεκτικού λογισμού, όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ό καθηγητής Engehardt, στο εξαίρετο βιβλίο του «Τα θεμέλια της βιοηθικής»: Ἔστω καὶ μὲ κατατεμαχισμένη τὴ υτικὴ Χριστιανοσύνη σὲ πολλὲς ἀνταγωνιστικὲς θρησκευτικὲς κοινότητες, ἡ κοσμικὴ ἠθικὴ σκέψη θὰ μποροῦσε ἀκόμη νὰ ἀποκαλύψει μία ἑνότητα διὰ τοῦ ἐκλογικευμένου ἠθικοῦ στοχασμοῦ. Καθὼς ἡ Μεταρρύθμιση διέσπασε τὴν ἑνότητα τῆς εὐρωπαϊκῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως, ἡ Ἀναγέννηση δυνάμωσε τὶς κοσμικὲς αἰτιοκρατικὲς βλέψεις, οἱ ὁποῖες τότε ἀκριβῶς ἐνισχύθηκαν καὶ ἀπὸ τὰ ἐπιτεύγματα τῆς ἐπιστήμης. Καθὼς οἱ παραδοσιακὲς γνώσεις στὴν Ἀστρονομία, τὴ Φυσικὴ καὶ τὴν Ἀνατομία ἀντικαταστήθηκαν ριζικὰ ἀπὸ τὶς νέες ἐπιστημονικὲς μελέτες, ἡ Λογικὴ ἐμφανίστηκε ἱκανὴ νὰ ξεκλειδώσει τὰ μυστικὰ τῆς φύσης. Ἡ κοσμικὴ αἰτιοκρατία ἐπιπλέον ὑποσχόταν νὰ φανερώσει καὶ μία κοινὴ ἠθικὴ 10. Αυτή ήταν και η αρχή της εκκοσμίκευσης. Ακολούθησε ο ιαφωτισμός που αναζητούσε μια ηθική βασισμένη στη λογική. ημιουργήθηκε μια αναθεωρημένη χριστιανοσύνη χωρίς Χριστό. Ο 9 H. Tristram Engelhardt, Jr, Τα θεμέλια της βιοηθικής, Μια Χριστιανική θεώρηση, Εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007,σ Ο. π, σ

15 Χριστός δεν θεωρείται πλέον ο Μεσσίας και Υιός του Θεού ο οποίος ήλθε στον κόσμο μέσα στα πλαίσια του σχεδίου της Θείας Οικονομίας, «διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν» αλλά μια παγκόσμια ηθική μορφή με απαράμιλλή αρετή, αναζητώντας μια κοινή ηθική χωρίς θρησκευτικές διαιρέσεις, σε μια προσπάθεια προβολής του ρόλου και της σπουδαιότητας της ηθικής εις βάρος του δόγματος. Αν όμως εγκαταλείψουμε το δόγμα και τις γραμμές που χάραξαν οι θεόπτες Πατέρες, οδεύουμε ολοταχώς προς μια σίγουρα όχι ορθόδοξη θεολογία και ηθική, με τραγικές συνέπειες για την σωτηρία του ανθρώπου. Η κοσμική όμως αυτή ηθική ήταν εύκολη, χωρίς να έχει τις απαιτήσεις της διδασκαλίας του Ιησού. Αναπτύχθηκε έτσι μια κοσμική ηθική συνείδηση αποσυνδεδεμένη από την παραδοσιακή χριστιανοσύνη, μια συνείδηση που εξακολουθεί να βρίσκεται στις ρίζες της σύγχρονης βιοηθικής. Μιας ηθικής που υπόσχεται να συνενώσει όλους ανεξαρτήτως θρησκευτικών διαμαχών, γύρω από ένα σύνολο θεμελιωδών ηθικών δεσμεύσεων. Μη μπορώντας όμως να ξεφύγει από τον ανθρωποκεντρισμό της σημερινής εποχής, δεν ασχολείται με βαθύτερα θέματα παρά μόνο εξαντλείται σε ένα ηθικισμό και επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην υγεία του ατόμου αγνοώντας το αδιαίρετο της ψυχοσωματικής ένωσης του ανθρώπου. Η βιοηθική δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις γιατί βλέπει τον άνθρωπο μέσα στα όρια της βιολογικής του ζωής, σαν ένα άνθρωπο που θα πεθάνει, και αυτό-εγκλωβίζεται έτσι στην διάσταση της εγκόσμιας υλικής πραγματικότητας, αγνοώντας την πνευματική διάσταση του ανθρώπου. Προβάλλει στη ύση ως η ηθική της παγκοσμιοποιήσεως και τείνει να εκτοπίσει τη κλασική ηθική, που έχει ως κύριο αντικείμενο την προσωπική ζωή και τις διαπροσωπικές σχέσεις των ανθρώπων. Επιχειρεί να συνδέσει ανθρώπους ποικίλων τάσεων και αντιλήψεων απέναντι στην προβληματική των εφαρμογών της σύγχρονης ιατρικής και βιολογίας ενώ παράλληλα καλλιεργείται και η αντίληψη ότι η ηθική ζωή του ανθρώπου προσδιορίζεται βιολογικά. Η προβολή θρησκευτικών αρχών ή εντολών 14

16 χαρακτηρίζεται από τους εκπροσώπους της κοσμικής βιοηθικής ως φονταμενταλισμός και περιφρονείται ή διαπομπεύεται. Στις μέρες μας ηθικό για τους επιστήμονες είναι ότι οδηγεί σε πρωτοποριακή ανακάλυψη ή ενδεχομένως βολεύει κάπως τη ζωή. Ότι δεν διαταράσσει τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν παραβιάζει τη νομοθεσία, ότι προστατεύει τους ισχυρούς της γης, ότι διευκολύνει τους πολιτικούς 11. Εξετάζει τα θέματα που την απασχολούν με γενικότατες αρχές που μπορούν να γίνουν καθολικά αποδεχτές, παραμερίζοντας της θρησκευτικές αξίες. Έτσι το 1972 η Εθνική Επιτροπή για την Προστασία του Ανθρώπου Βιοϊατρικής και Συμπεριφορικής έρευνας διαμόρφωσε προτάσεις για τον έλεγχο της έρευνας πάνω στον άνθρωπο οι οποίες εκτείνονταν από την ερευνητική χρήση των εμβρύων μέχρι και την ψυχοχειρουργική και βασίζονταν στις ηθικές αρχές της αυτονομίας, ευεργεσίας και δικαιοσύνης. Στην συνέχεια οι Beauchamp και Childress δημοσίευσαν το βιβλίο «Αρχές της Βιοϊατρικής Ηθικής», στο οποίο περιγράφονταν οι τέσσερις βασικές αρχές της βιοηθικής, οι οποίες είναι α)της αυτονομίας, β)της ευεργεσίας, γ)της αποφυγής πρόκλησης βλάβης και δ)της δικαιοσύνης 12. Πρώτη αρχή της βιοηθικής είναι η αρχή της αυτονομίας. Τα δικαιώματα του ατόμου, πάνω σε αυτή την αρχή είναι που θεμελιώνονται. Κάθε εξωτερικός περιορισμός της αυτονομίας του ατόμου είναι αδιανόητος για τη δυτική σκέψη και βιοηθική, καθιερώνοντας έτσι την αρχή της αυτονομίας ως το θεωρητικό υπόβαθρο για τεκμηρίωση της βιοηθικής σκέψης. Με αποκορύφωμα τον ιαφωτισμό καθιερώθηκε η λογικοκρατία, κτίστηκε σιγά σιγά μέσα στον κόσμο μια εικόνα ενός θεού απόμακρου γι αυτό και ο άνθρωπος κυρίως της ύσης αλλά όχι μόνον έπαψε να έχει πλέον τις ελπίδες του στον Θεό, αλλά και να τηρεί τις εντολές Του. Έννοιες 11 Αρχιμανδρίτη Νικόλαου Χατζηνικολάου, Ελεύθεροι από το γονιδίωμα, Εκδ. Κέντρο βιοϊατρικής ηθικής και δεοντολογίας, Αθήνα, σ H. Tristram Engelhardt, Τα θεμέλια της βιοηθικής, Μια Χριστιανική θεώρηση, Εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007, σ

17 όπως η συνεργία Θεού και ανθρώπου στη πορεία του ανθρώπου προς την κατά χάριν θέωση, που αποτελεί τον σκοπό της ζωής στην Ορθοδοξία, στην ύση δεν υφίστανται. Έτσι, με ένα Θεό μακριά από την ζωή των ανθρώπων, ήταν φυσικό να παρουσιαστεί ένας ηθικισμός και μια έκπτωση των ηθών των ανθρώπων, τόσο ως ατόμων όσο και σε επίπεδο κοινωνιών και κρατών. Ως αποτελεσματική λύση στο πρόβλημα, θα μπορούσε να καταστεί ένα πλάνο μεταστροφής του ατόμου σε πρόσωπο, επανατοποθέτηση του ανθρώπου έναντι του Θεού και επαναφορά σε μια συλλογική συμβίωση βάση ενός γνήσιου Χριστιανισμού. Αντί αυτού όμως, ο σύγχρονος πολιτισμός με τον εγωκεντρικό και ευδαιμονιστικό προσανατολισμό του βρίσκεται σε άμεση αντίθεση προς την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση με το κοινοβιακό και ασκητικό πνεύμα. Ο δυτικός άνθρωπος με τη δικαιική νοοτροπία που τον διακατέχει, είχε μόνο τις προϋποθέσεις για να αντιμετωπίσει αυτή την διολίσθηση των ηθών με δικαιικά μέσα. Η ανάγκη για νομική κατοχύρωση φάνταζε επιβεβλημένη. Ως επιτακτική ανάγκη, ακολούθησε η αυτονομία του ατόμου και η θέσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με σκοπό την νομική κατοχύρωση και προστασία του ατόμου. Ο τρόπος με τον οποίο προβάλλονται τα ανθρώπινα δικαιώματα φανερώνει την άμεση επίδραση του ατομοκεντρικού ανθρωπισμού του ιαφωτισμού. Η ανεπανάληπτη αξία του ανθρώπου όμως πηγάζει από την ιδιότητα του ως δημιουργήματος «κατ εικόνα και καθ ομοίωση» Θεού. Επειδή ο άνθρωπος αξιολογείται σε σχέση με τον Θεό, γι αυτό και έχει αναφαίρετα δικαιώματα. Χωρίς την θεολογική αυτή βάση η ιακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων παραμένει μετέωρη. Ο άνθρωπος αποσπασμένος από τον Θεό, χωρίς καμιά υπερβατική σχέση και αναφορά, συρρικνώνεται στην ατομικότητα του. Τα δικαιώματα του παραμορφώνονται και γίνονται μέσα καταδυναστεύσεως των αδυνάτων. Η λογική όμως της απόλυτης αυτονομίας και των δικαιωμάτων, προϋποθέτει τον άνθρωπο σαν 16

18 αδιαφοροποίητο άτομο, σαν μια εξομοιωμένη μονάδα στο αριθμητικό σύνολο. Και όταν η αξίωση των δικαιωμάτων εκριζώνεται από το κοινωνικό πλαίσιο, εξαντλείται στην ωφέλεια του ατόμου και ταυτίζεται με την οικονομική διεκδίκηση και την εξασφάλιση καταναλωτικής ευχέρειας τότε είναι αναπόφευκτο να υπονομεύει τις ίδιες τις σχέσεις τις κοινωνίας και να λειτουργεί ως καταλύτης ριζικά αντικοινωνικών εξελίξεων, προωθώντας τον ατομοκεντρισμό, την κατανάλωση και την εγωκεντρική αυτονομία. Έτσι, σε μια κοινωνία ανθρωποκεντρική και όχι Θεανθρωποκεντρική, η νομική και θεσμική κατοχύρωση της απόλυτης αυτονομίας και των ατομικών δικαιωμάτων, παράγει μια δυναμική απανθρωπίας, δυναμική ανεξέλεγκτων μορφών ολοκληρωτισμού, καίριων ανθρωπολογικών αλλοιώσεων 13. Και εδώ ακριβώς πιστεύουμε ότι βρίσκεται το πρόβλημα. Στο γεγονός ότι ο άνθρωπος της ύσης εξόρισε από την ζωή του τον Θεάνθρωπο και θεοποίησε τον άνθρωπο. Οι ακόλουθες δύο αρχές, της αποφυγής προκλήσεως βλάβης ή πόνου και της αγαθοεργίας, προέρχονται από το περιβάλλον του ωφελιμισμού και σε αντίθεση με την αρχή της αυτονομίας η οποία χρησιμοποιείται για τη θεωρητική τεκμηρίωση της βιοηθικής σκέψης, οι αρχές αυτές απαντούν κυρίως στα καθημερινά και επιμέρους βιοηθικά προβλήματα. Έχουν με άλλα λόγια, περισσότερο πρακτικό παρά θεωρητικό χαρακτήρα, δικαιολογώντας κατ αυτό το τρόπο και την ωφελιμιστική προέλευσή τους 14. Για την Ορθόδοξη διδασκαλία, τόσο η αγαθοποιία όσο και η μη πρόκληση πόνου στον πλησίον αποτελεί κάτι το αυτονόητο. Έτσι, εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι οι δύο αυτές αρχές της βιοηθικής συμπορεύονται με τη χριστιανική αρετή. Όμως, ποια μπορεί να είναι πράγματι η σχέση ανάμεσα στις αρχές τις βιοηθικής η οποία όπως είδαμε κινείται μέσα σε πλαίσια ωφελιμισμού, με την ευαγγελική διδασκαλία; Η 13 Ο.π, σ Νικόλαου Γ. Κόϊου, Ηθική θεώρηση των τεχνικών παρεμβάσεων στο ανθρώπινο γονιδίωμα, Εκδ. Κέντρο βιοϊατρικής ηθικής και δεοντολογίας, Αθήνα 2003, σ

19 κύρια διαφορά βρίσκεται και πάλι στον τρόπο αντιμετώπισης του ανθρώπου. Για την Ορθοδοξία, ο άνθρωπος αποτελεί ξεχωριστή και ανεπανάληπτη ύπαρξη, ανώτερος από όλα τα άλλα δημιουργήματα, φτιαγμένος κατ εικόνα και καθ ομοίωση. Η προοπτική του ανθρώπου είναι να γίνει κατά χάριν Θεός. Άλλωστε το Ευαγγέλιο δεν είναι τίποτε άλλο παρά το κάλεσμα του Θεού προς τον άνθρωπο για την αγιότητα 15. Ολόκληρο το μήνυμα του Ευαγγελίου συνοψίζεται σε μία παραγγελιά του Θεού προς όλους εμάς: a gioi gi nesue, o ti e gv a gio w ei mi. 16. Και αγιότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά η μετάβαση του πεσμένου ανθρώπου από το παρά φύση όπου βρέθηκε στο κατά φύση και στην συνέχεια στο υπέρ φύση. Η επάνοδος όμως αυτή πραγματοποιείται μόνο με πόνους και άσκηση. Με τη Σταύρωση του Χριστού, ο πόνος αποκτά νέο νόημα, αφού προσφέρεται ως θυσία του μόνου αναμάρτητου για τη σωτηρία όλου του κόσμου. Παύει να μην έχει νόημα όπως θεωρεί ο ωφελιμισμός, αλλά αποκτά μεγάλη παιδαγωγική σημασία ως δοκιμασία του ανθρώπου για πνευματική τελείωση. Ο ίδιος ο Χριστός μας λεει, o stiw oy basta zei to n stayro n e aytoy kai e rxetai o pi sv moy, oy dy natai ei nai moy mauhth w 17. Απεναντίας, ο σύγχρονος άνθρωπος αγνοεί ή και περιφρονεί την ασκητική και την ευχαριστιακή θεώρηση του κόσμου. εν βρίσκει νόημα στον πόνο και δεν βλέπει τον κόσμο ως δώρο του Θεού και ως μέσο αναφοράς προς αυτόν 18. Ο ευδαιμονισμός και η φιληδονία εκφράζουν το πνεύμα του εκπεσμένου ανθρώπου. Υπηρετούν την μητέρα των παθών την φιλαυτία, η οποία είναι «ἡ πρὸς τὸ σῶμα ἐμπαθὴς καὶ ἄλογος φιλία» 19, που οφείλεται στην άγνοια του Θεού. Επίσης καλλιεργούν την κενοδοξία που οδηγεί στην υπερηφάνεια, με μοναδικό μέσο καταπολέμησης της την ταπείνωση. Εν 15 Θες. Α 4,7 16 Πετρ. 1,16 17 Λουκ. 14, Γεώργιου Μαντζαρίδη, Χριστιανική ηθική Ι, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2002, σ Μάξιμου του Ομολογητού, Κεφάλαια περί αγάπης, 3,8,PG90, 1020 Α. Για περισσότερα βλέπε Γεώργιου Μαντζαρίδη, Χριστιανική ηθική ΙΙ, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσασαλονίκη 2003, σ

20 κατακλείδι, μπορούμε να επισημάνουμε ότι η διαφορά έγκειται στην αγάπη που αποτελεί τη βάση των δύο αυτών αρχών και η οποία πρέπει να είναι όχι η ιδιοτελής και η φίλαυτη αλλά η ανιδιοτελείς και κενωτική, όπως αποκαλύπτεται από τον Θεό της αγάπης 20. Τέλος, η τέταρτη αρχή της βιοηθικής, αυτή της δικαιοσύνης, αφορά κυρίως τη παροχή ίσων δυνατοτήτων ιατρικής φροντίδας, περίθαλψης και πρόσβασης στις υπηρεσίες της βιοϊατρικής σε όσους τις έχουν ανάγκη. Έχει ένα δικαιικό χαρακτήρα σύμφωνα με τις προϋποθέσεις της ύσης και στην ουσία εκλαμβάνει την αρχή της δικαιοσύνης ως παροχή ίσων ευκαιριών και όχι ως αγώνα άρσης της αδικίας. Η δικαιοσύνη έχει και για τη χριστιανική ηθική ιδιαίτερη σημασία, αλλά όταν εκλαμβάνεται με διαφορετικές προοπτικές. Η χριστιανική δικαιοσύνη, έχει ως μέτρο τον Θεάνθρωπο και όχι τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν απολυτοποιείται, συναισθάνεται την αμαρτωλότητα του, και μέσα από την ταπείνωση και την μετάνοια βρίσκει τον δρόμο σωτηρίας. Η χριστιανική δικαιοσύνη βρίσκεται στους αντίποδες των απαιτήσεων διασφάλισης του ατόμου. Ο χριστιανός διδάσκεται μέσα από το Ευαγγέλιο την αγάπη ακόμη και στους εχθρούς. ιδάσκεται την Θεία δικαιοσύνη και όχι την ανθρώπινη, με σκοπό την τελείωση του ανθρώπου. Την κατά χάριν θέωση. Ο ίδιος ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, στην υπέροχη επί του Όρους ομιλία Του, λεει: o stiw se rapi sei e pi th n dejia n siago na, stre con ay tƒ kai th n a llhn kai tƒ ue lonti soi kriuh nai kai to n xitv na soy labei n, a few ay tƒ kai to i ma tion kai o stiw se a ggarey sei mi lion e n, y page met' ay toy dy o tƒ ai toy nti se di doy kai to n ue lonta a po soy danei sasuai mh a postraf w. Hkoy sate oẗi e rre uh, a gaph seiw to n plhsi on soy kai mish seiw to n e xuro n soy. Egv de le gv y mi n, a gapa te toy w e xuroy w y mv n, ey logei te toy w katarvme noyw y ma w, kalv w poiei te toi w misoy sin y ma w kai prosey xesue y pe r tv n e phreazo ntvn y ma w kai divko ntvn y ma w. o pvw ge nhsue yi oi toy patro w y mv n toy e n oy ranoi w, o ti to n h lion ay toy a nate llei e pi ponhroy w kai a gauoy w kai bre xei e pi dikai oyw kai a di koyw. e a n ga r a gaph shte toy w a gapv ntaw y ma w, ti na 20 Γεώργιου Μαντζαρίδη, Χριστιανική ηθική ΙΙ, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2003, σ

21 misuo n e xete; oy xi kai oi telv nai to ay to poioy si; kai e a n a spa shsue toy w fi loyw y mv n mo non, ti perisso n poiei te; oy xi kai oi telv nai oy tv poioy sin; Esesue oy n y mei w te leioi, v sper o path r y mv n o e n toi w oy ranoi w te leio w e stin 21. Η χριστιανική ηθική, που είναι η ηθική της αγάπης, έχει ως ύψιστη αξία το πρόσωπο και απευθύνεται σε αυτό. Και η ηθική της αγάπης δεν μπορεί να μετατραπεί σε ηθική της δικαιοσύνης. Μια τέτοια μετατροπή θα σήμαινε παλινδρόμηση από την Καινή στην Παλαιά ιαθήκη, από τη χάρη στο νόμο 22. Γι αυτό ενώ σε θεσμικό επίπεδο προσφορότερη παρουσιάζεται η Παλαιά ιαθήκη ενώ η Καινή ιαθήκη φαίνεται δυσλειτουργική, το ενδιαφέρον προς το ανθρώπινο πρόσωπο, με την επιείκεια, την ανοχή, την αγάπη, την αλληλεγγύη, την φιλανθρωπία, την στοργή, την ανιδιοτελή αγάπη που δεν σταματά στο ατομοκεντρικό όφελος αλλά το αγνοεί πολλές φορές, αποτελούν φανερώσεις του πνεύματος της αγάπης που συμπληρώνουν το πνεύμα της δικαιοσύνης. Ο γιατρός από λειτουργός που ήταν αρχικά με φιλάνθρωπη αποστολή μετεξελίχθηκε σιγά-σιγά, αλλοιώνοντας την ταυτότητα της ιατρικής, σε «επιστήμονα», ακολούθως σε επαγγελματία και τελικά σε επιχειρηματία. Η ιατρική σήμερα όλο και περισσότερο απομακρύνει το ενδιαφέρον της από τους ασθενείς και την ανιδιοτελή αγάπη. Σήμερα οι όροι που ισχύουν είναι όροι χρηματιστηρίου, όπως προϊόντα, καταναλωτές, κέρδη, υπηρεσίες. Έτσι οι μοντέρνες ιατρικές μέθοδοι έγιναν ιατρική για τους λίγους. Και στο βάθος μπορούμε να διακρίνουμε την σκοπιμότητα του ιατρικού κέρδους παρά την επιδίωξη της υγείας. Η λαγνεία του εύκολου κέρδους οδήγησε στην επιχειρηματικοποίηση της ιατρικής, τη μετατροπή της δηλαδή σε μια κλινική επιχείρηση με εμπορικό προσανατολισμό, κατέστρεψε κάθε ανθρώπινο στοιχείο της παραδοσιακής 21 Ματθ. 5, Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, Η εμπειρική θεολογία στην οικολογία και την πολιτική, Εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1994, σ

22 ιατρικής αντίληψης και μετέτρεψε την υγεία σε καταναλωτικό αγαθό που πωλείται και αγοράζεται. Η ιδέα της ανιδιοτελούς προσφοράς στο συνάνθρωπο, που είναι υπεράνω από κάθε χρηματική αμοιβή, κατάντησε να είναι εντελώς άγνωστη και ξένη 23. Ένα παράδειγμα είναι και οι βελτιωτικές επεμβάσεις της ιατρικής, θέμα που εξετάζει η παρούσα εργασία. Σύμφωνα με τις στατιστικές το 2003 στην Αμερική και μόνο πραγματοποιήθηκαν 8,7 εκατομμύρια, χειρουργικές και μη, αισθητικές επεμβάσεις (συμπεριλαμβανομένων 2,9 εκατομμυρίων εναίσιμων επεμβάσεων με την χρήση του γνωστού Botox που μπορεί και μικραίνει τις ρυτίδες του προσώπου). Μια αύξηση από το προηγούμενο έτος της τάξης του 32%!!! Σε αυτό τον αριθμό δεν συμπεριλαμβάνονται αυτές οι οποίες διενεργήθηκαν από μη γιατρούς και δεν είναι καταχωρημένες. Υπολογίζεται ότι το συνολικό ποσό που δαπανήθηκε ξεπερνά το αστρονομικό ποσό των 9,4 δις δολαρίων ποσό πού αντιστοιχεί στο ένα τρίτο του Αμερικανικού προϋπολογισμού για την υγεία!!! Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται απόφοιτες λυκείων που πήραν σαν δώρο αποφοίτησης μία επέμβαση μεγέθυνσης στήθους τοποθετώντας εμφύτευμα σιλικόνης, νύμφες που επέλεξαν να «διορθώσουν» τον εαυτό τους πριν τον γάμο, κόσμος που έπαθε «ψύχωση» με την εξωτερική του εμφάνιση, που την έχει απολυτοποιήσει παραβλέποντας την προοπτική της αιωνιότητας, και που δεν είναι ικανοποιημένος με αυτή που ο Θεός του έδωσε. Οι επεμβάσεις αυτές στην Αμερική έχουν γίνει ρουτίνα. Είναι σαν να πηγαίνεις στο γυμναστήριο. Έγινε τρόπος ζωής, δηλώνει ο Peter Fodor ένας πλαστικός χειρούργος στο Los Angeles ο οποίος έχει λέγει πελάτες που είναι ταχυδρόμοι, αστυνομικοί, δάσκαλοι ακόμη και φρουροί στις φυλακές! Οι γιατροί προβλέπουν ότι μέσα στα επόμενα χρόνια οι κοσμητικές επεμβάσεις θα ξεπεράσουν σε αριθμό όλες τις άλλες εγχειρήσεις μαζί!!! 23 Χριστοδούλου, Αρχ. Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Το πνεύμα μη σβέννυται, Επιστήμη και βιοιατρική, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2003, σ

23 Αντίθετα, η βιοηθική του χριστιανισμού εξετάζει τα ερωτήματα του παρόντος μέσα από την εσχατολογική προοπτική, σεβόμενη την πολυδιάστατη αξία του άνθρώπου, που δεν περιορίζεται με τον σωματικό θάνατο. Καλείται να θέσει τα όρια ανάμεσα στις θετικές και αρνητικές συνέπειες της ιατρικής και της βιοτεχνολογίας στη ζωή μας, λαμβάνοντας υπόψη το θέλημα του Θεού και την ανεκτίμητη αξία του προσώπου. Η τεχνολογία υπάρχει προς χάριν του ανθρώπου και όχι ο άνθρωπος προς χάριν της τεχνολογίας. Και είναι λυπηρό ότι σήμερα ο άνθρωπος έχει αντιστρέψει τους όρους, υπάρχει μόνον ως βιολογική ύπαρξη και έχει καταντήσει εξάρτημα της τεχνολογίας, αιχμάλωτος της κατανάλωσης, δέσμιος του εκπεσμένου του εαυτού. Ο εωσφορικός αυτός εγωισμός που ενυπάρχει σε μια τέτοια θεώρηση, του δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι έγινε θεός 24. Ο άνθρωπος όμως έχει «τὸ εἶναι δεδανεισμένον» 25. Η ζωή δεν είναι κάτι το δικό μας, κάτι που μας ανήκει, ούτε το δημιουργήσαμε εμείς για να το διαχειριζόμαστε όπως μας αρέσει. Η ζωή μας είναι το υπέρτατο δώρο του Θεού, η αρχή και το τέλος της οποίας βρίσκονται στα χέρια Του. Η ζωή είναι ένα μυστήριο που θέλει ιδιαίτερο σεβασμό. Και όταν ο άνθρωπος δεν έχει την αίσθηση αυτή, είναι φυσικό να υπερβαίνει τα όρια και να θεοποιεί τον εαυτό του 26. Το σώμα είναι ναός της ψυχής του Θεού και δεν πρέπει να θεωρείται από την ιατρική αυτόνομα αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της ψυχοσωματικής σύνθεσης του ανθρώπου. Αντικείμενο της ιατρικής ή της βιολογίας δεν πρέπει να είναι το σώμα, αλλά η μοναδική πραγματικότητα της ανθρώπινης ζωής που είναι δημιούργημα κατ εικόνα Θεού και με προοπτική το καθ ομοίωση. Αν μετατρέψουμε τον άνθρωπο σε έμβια μηχανή χωρίς σκοπό ζωής, τότε όλα είναι δυνατό να επιτρέπονται. Όμως η μη αναγνώριση της ιερότητας οδηγεί σε βλασφημία του Θεού. Και 24 Χριστόδουλου, Αρχ. Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Η ζωή δώρο του Θεού. Θεολογία και Βιοηθική, 25 Μάξιμου Ομολογητού, Ερμηνεία εις το πάτερ ημών, PG 90, 893C 26 Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, Βιοηθική Η ηθική της παγκοσμιοποιήσεως, στο περ. Ινδικτος τευχ. 14, Αθήνα 2001, σ

24 τότε κυριαρχεί ο εγωισμός, η λογική του ισχυρού, δεσμεύεται ο νους από τα πάθη και η επιστήμη και η τεχνολογία μπορεί να καταλήξουν μάστιγα για την ανθρωπότητα 27. Σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας η ζωή του ανθρώπου έχει νόημα και ποιότητα όταν γίνεται σεβαστή η προέλευση, η φύση αλλά και η προοπτική του ανθρώπου. Όταν απουσιάζει αυτή η θεώρηση, είναι επόμενο η ποιότητα και η αξία της ζωής να περιορίζεται στην βιολογικότητα, στην κατανάλωση, στην ευμάρεια και την ευζωία 28. Έτσι είναι φυσικό επακόλουθο η θεώρηση του ανθρώπου να είναι μηχανιστική. Να περιορίζεται ουσιαστικά στο σώμα του ανθρώπου αγνοώντας και παραθεωρώντας την ψυχή του. Όμως μια τέτοια αντιμετώπιση του ανθρώπου είναι ουσιαστικά αντιπνευματική και ξένη προς την χριστιανική. Ως παράγωγο και προϊόν της μηχανιστικής ανθρωπολογίας έρχεται η «βελτίωση» του ανθρωπίνου είδους και ο «κατασκευασμένος άνθρωπος» δηλαδή ο άνθρωπος που δημιουργείται περισσότερο με βάση τα ανθρώπινα κριτήρια και τις επιθυμίες του και λιγότερο με την εικόνα του Θεού 29. Σκοπός της εξέλιξης της επιστήμης είναι η βελτίωση της ποιότητας του ανθρώπου. Η σημερινή όμως αντίληψη περί ποιότητας ζωής περιορίζεται στην καλύτερη υγεία, στην επιμήκυνση του βίου και την απαλλαγή από τον πόνο. Η επιστήμη σήμερα κινούμενη σε αυτές της αντιλήψεις αγνοεί την ιερότητα του ανθρώπου, την σχέση ψυχής και σώματος και μόνο σκοπό έχει την επιδίωξη του τέλειου τύπου ανθρώπου μέσα από μια σειρά «βελτιωτικών» επεμβάσεων, συμβατικών ή γενετικών. Ειδικά όσο αφορά τις γενετικές αυτές παρεμβάσεις, αυτό που προκαλεί τρόμο είναι η αντιμετώπιση του ανθρώπου από καθαρά υλιστική, βιολογική σκοπιά. Με ακριβώς τον ίδιο τρόπο και χωρίς κανένα ενδοιασμό, όπως οι επιστήμονες «διόρθωσαν» τα φυτά για παράδειγμα ούτως ώστε 27 Χριστόδουλου, Αρχ. Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Η αρχή της ζωής από ορθόδοξη άποψη, 28 Ανέστης Γ. Κεσελόπουλος, Εκ του θανάτου εις την ζωήν. Θεολογική προσέγγιση εις τις προκλήσεις της βιοηθικής, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2003, σ Ο.π, σ

25 να είναι ανθεκτικά σε διάφορες αρρώστιες αφού τα μικρόβια συνήθισαν τα φάρμακα λόγω της κατάχρησης από τον άνθρωπο, έτσι θα μπορούν τώρα να «διορθώσουν» και τον άνθρωπο, αφού θα μπορούν να αποτρέψουν την μετάβαση κληρονομικών ασθενειών, να καθορίσουν το φύλο, το χρώμα των μαλλιών, των ματιών, της επιδερμίδας κ.λ.π. Πέραν της κοινωνικής ανισότητας όμως που αυτό θα δημιουργήσει, πέραν της ευγονικής αντίληψης που μας θυμίζει ναζιστικές εποχές, η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί παρά να μας οδηγήσει σε ένα εφιάλτη. Η τραγικότερη εξέλιξη θα είναι η μαζική παραγωγή «διορθωμένων ανθρώπων», με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα εξυπηρετούν τα συμφέροντα των δημιουργών τους. ιότι ποιος μπορεί να αποτρέψει αύριο την δημιουργία γενετικά μεταλλαγμένων υπεραθλητών, την στιγμή μάλιστα που βλέπομαι από σήμερα τις τόσες προσπάθειες ντοπαρίσματος παρά τις σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις; Ή ακόμη χειρότερα ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι ένα διεφθαρμένο καθεστώς δεν θα δημιουργήσει ολόκληρο στρατό από «διορθωμένους» στρατιώτες με δύναμη λιονταριού και με αφαιρεμένο κάθε ίχνος ανθρωπιάς και συνείδησής; Που θα είναι μόνο κατ όνομα άνθρωποι αλλά στην ουσία αιμοσταγείς ανθρωποειδή στην υπηρεσία του κάθε διεφθαρμένου πολιτικού; Λέγει ο ρ. Richard Dees για την αισθητική νευρολογία, η οποία θα ενισχύει το νου και θα αυξάνει τα αντανακλαστικά, την μνήμη και άλλες λειτουργίες του εγκεφάλου: «ως νευρολόγοι και ως πολίτες μπορούμε να ελέγξουμε το πεπρωμένο μας εάν το επιλέξουμε και εάν έχουμε την θέληση» 30. Οδηγεί έτσι στην έπαρση και στην αυτοθέωση, σε αντίθεση με την ευχή της Εκκλησίας «εαυτούς και αλλήλους Χριστώ τω Θεώ παραθόμεθα». Και ενώ η βιοηθική προσπαθεί να θέσει ασφαλιστικές δικλίδες και κατοχυρώνει τα ατομικά δικαιώματα του μετανεωτερικού ανθρώπου ταυτόχρονα δεν μπορεί να ξεφύγει από τα στενά ευδαιμονιστικά 30 Chatterjee A., Cosmetic neurology, The controversy over enhancing ovement, mentation, and mood, Περιοδικό Neurology 2004;63:

26 πλαίσια των αρχών της που πηγάζουν από τον ωφελισμό και αγνοούν το ανθρώπινο πρόσωπο 31. Η διέξοδος βρίσκεται μόνο στην αναγνώριση της ιερότητας του ανθρώπινου προσώπου. Η γνώση του τι είναι ηθικό εξαρτάται από την σωστή κατανόηση του πώς μπορεί κανείς να κατευθύνει την ζωή του προς τον Θεό. Όταν λείπει ο σωστός προσανατολισμός προς τον Θεό, όλες οι ενέργειες, περιλαμβανομένης της χρήσης των νέων τεχνολογιών ιατρικής, θα τυχαίνουν κακής χρησιμοποίησης και η σωστή καθοδήγηση θα απουσιάζει 32. Σκοπός αυτής της εργασίας είναι να παραθέσει κάποια στοιχεία για τις διορθωτικές επεμβάσεις της ιατρικής, κυρίως τις αισθητικές / αισθησιακές όπου και υπάρχει μια πραγματική μανία, καθώς και κάποιους προβληματισμούς και ηθικά διλήμματα που προκύπτουν από την σημερινή ανεξέλεγκτη κατάσταση. Πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι η βιοηθική του χριστιανισμού δεν μπορεί να είναι ένα σύστημα από κανόνες και εντολές, ούτε περιπτωτική αλλά ούτε και περιπτωσιολογική ηθική. Κάποιες επεμβάσεις από χριστιανική άποψη είναι απαράδεκτες, όπως για παράδειγμα τις επεμβάσεις αλλαγής φύλου, και αυτό είναι προφανές. Οι άνθρωποι θέλουν να αλλάζουν τα πάντα, μέχρι ακόμη και το φύλο τους, ὡσὰν νὰ λέγωσιν ἀναισχύντως πρὸς τὸν Θεόν: «Ἐσὺ δὲν μᾶς ἔπλασες ἐντάξει, ὄπως ἔπρεπε, ἐμεῖς θὰ διορθώσωμεν τὸ λάθος σου τοῦτο» 33! Πέραν όμως από αυτές τις περιπτώσεις, ο κάθε άνθρωπος και η κάθε περίπτωση έχουν την ιδιαιτερότητα τους και δεν είναι όλα άσπρο ή μαύρο. Το κύριο ζητούμενο είναι ο κάθε άνθρωπος στον προβληματισμό του να έχει υπόψη 31 Νίκη Παπαγεωργίου, Προς μια μετα-ανθρώπινη κοινωνία, Θεολογία και κόσμος σε διάλογο, Τιμητικός τόμος στον καθηγητή κ. Γεώργιο Ι. Μαντζαρίδη, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2004, σ H. Tristram Engelhardt, Βιοηθικά διλήμματα Η περίπτωση της κλωνοποίησης, Περ. Πεμπτουσία, Τευχος 6, Μαρούσι 2001, σ Αρχιμ. Αθανασίου Σταυροβουνιώτη, Καθηγουμένου Ι.Μ Σταυροβουνίου, Η αποστασία των ανθρώπων εις τας ημέρας μας και η ανάγκη επιστροφής προς τον Σωτήρα Χριστόν, Περιοδική έκδοση Ι.Μ Σταυροβουνίου «Ο Ζωοποιός Σταυρός», Λευκωσία Τόμος , σ

27 του τον προορισμό του ανθρώπου και την γνώση ότι δεν μπορεί να παραθεωρείται η αθάνατη ψυχή. Αυτή πρέπει να φροντιστεί πρώτα, χωρίς βεβαίως να παραμελεί το σώμα. Γράφει άλλωστε ο απόστολος Παύλος «oi ga r kata sa rka o ntew ta th w sarko w fronoy sin, oi de kata pney ma ta toy pney matow. to ga r fro nhma th w sarko w ua natow, to de fro nhma toy pney matow zvh kai ei rh nh% dio ti to fro nhma th w sarko w e xura ei w Ueo n% tƒ ga r no mƒ toy Ueoy oy x y pota ssetai% oy de ga r dy natai% oi de e n sarki o ntew Ueƒ a re sai oy dy nantai. y mei w de oy k e ste e n sarki, a ll' e n pney mati, ei per Pney ma Ueoy oi kei e n y mi n. ei de tiw Pney ma Xristoy oy k e xei, oy tow oy k e stin ay toy 34». Ο θάνατος δεν είναι αποτέλεσμα ενός Θεού εκδικητή αλλά αποτέλεσμα της απομάκρυνσης μας από το Άγιο Θέλημα Του και της αποστασίας μας από την εν Χριστώ Ζωή. Ωστόσο μετά την ανάσταση του Χριστού ο άνθρωπος μπορεί να ελευθερωθεί από τον φόβο του θανάτου, και το μόνο φοβερό είναι ο πνευματικός θάνατος, η απομάκρυνση δηλαδή από τον Θεό. Σήμερα, ἡ ζωὴ τοῦ κόσμου ὀργανώνεται, όπως παρατηρεί ο Γέροντας Σωφρόνιος, γύρω ἀπὸ μερικὰ ἀνθρώπινα πάθη καὶ ἡ πνευματικὴ ζωὴ βρίσκεται στὸ περιθώριο. Ὀφείλουμε, συνεχίζει, νὰ ἀντιστρέψουμε τὴν κατάσταση αὐτὴ τῶν πραγμάτων καὶ νὰ τοποθετήσουμε τὴν πνευματικὴ ζωὴ στὴν καρδιὰ τῆς ζωῆς μας 35. Αυτό πρέπει να είναι και το κύριο κριτήριο των ηθικών διλημμάτων που προκύπτουν από τις διορθωτικές και βελτιωτικές επεμβάσεις της ιατρικής. 34 Ρωμ. 8, Αρχιμ. Σωφρονίου (Σαχάρωφ), Περί πνεύματος και ζωής, Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ Αγγλίας 1995, σ

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Για σκοπούς καλύτερης προσέγγισης του θέματος, διαχωρίσαμε τις βελτιωτικές επεμβάσεις στον άνθρωπο σε τρεις κύριες κατηγορίες. Στις αισθητικές επεμβάσεις όπου είναι και οι πιο ευρέως διαδεδομένες και περιλαμβάνουν τις γνωστές «πλαστικές» εγχειρήσεις, στην αισθητική νευρολογία (cosmetic neurology) και την επέμβαση στο γονιδίωμα. Στην συνέχεια του κεφαλαίου θα επιχειρήσουμε μια εν συντομία παρουσίαση όλων των «βελτιωτικών» αυτών επεμβάσεων στον άνθρωπο. Κρίναμε σκόπιμο να μην επεκταθούμε σε μια λεπτομερή περιγραφή της διαδικασίας με κάποιες εξαιρέσεις για σκοπούς παραδείγματος για τον λόγο ότι μας ενδιαφέρουν όχι τόσο οι επεμβάσεις αλλά η βιοηθική των επεμβάσεων αυτών, τόσο από την κοσμική όσο και από την χριστιανική θεώρηση. 1. Αισθητικές επεμβάσεις Ο πλήρης τίτλος της ειδικότητας αυτής είναι πλαστική, επανορθωτική και αισθητική χειρουργική. Αφορμή και αφετηρία των επεμβάσεων αυτών ήταν οι παγκόσμιοι πόλεμοι στις αρχές του 20 ου αιώνα. Οι πολλές παραμορφώσεις και τραυματισμοί κατέστησαν επιτακτική την ανάγκη αποκατάστασης. Έτσι δειλά δειλά κάνει την εμφάνιση της η «πλαστική εγχείρηση». Αυτά τα τραύματα του πολέμου επιτάχυναν τους πειραματισμούς αλλά και την εξέλιξη της επιστήμης ούτως ώστε στο τέλος του πρώτου παγκοσμίου πολέμου νέες τακτικές αποκατάστησαν πληθώρα τραυμάτων. Οι χειρουργοί άρχισαν να συλλαμβάνουν την ιδέα διεύρυνσης των δυνατοτήτων της νέας αυτής «επιστήμης». Αργότερα, όταν έγιναν οι πρώτες επεμβάσεις που διόρθωσαν κάποιες εκ γενετής παραμορφώσεις, 27

29 συνέλαβαν την μεγάλη ιδέα. Μετατοπίζοντας την κύρια χρήση της τεχνολογίας αυτής όχι για αποκατάσταση αλλά για ομορφιά. Αρχικά όμως το κόστος μιας τέτοιας επέμβασης ήταν απαγορευτικό για τους πολλούς και αποκλειστικότητα των «rich and famous, των πλουσίων δηλαδή διασημοτήτων. Με τον καιρό πολλές καινούργιες μέθοδοι επεμβάσεων διαμορφώθηκαν, καλύτερες τεχνικές και ευρύτερο φάσμα επεμβάσεων που μπορεί να «διορθώσει» σχεδόν τα πάντα. Σε συνδυασμό με καινούργιες τεχνικές μάρκετινγκ και χαμηλότερες τιμές, οι επεμβάσεις αυτές μπήκαν για καλά στην ζωή του ανθρώπου και έγιναν ευρέως αποδεκτές από την κοινωνία. Άτομα που έκαναν μια τέτοια επέμβαση όχι μόνο δεν ντρέπονται όπως γινόταν παλαιότερα αλλά απ εναντίας νιώθουν περήφανα και πολλές φορές δεν χάνουν την ευκαιρία να το «διαφημίσουν». Μάλιστα για πρώτη φορά την 31 η Μαΐου του 2005, οργανώθηκε έκθεση στην Νέα Υόρκη έκθεση με τίτλο «Πρώτη εθνική έκθεση αισθητικής χειρουργικής, μόδας και ομορφιάς» όπου και επιδείχθηκαν οι τελευταίου τύπου αισθητικές επεμβάσεις! Επίσης ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η ηλικία των «ασθενών» που ζητούν να υποστούν την επέμβαση συνεχώς μειώνεται. Επίσης, όλο και μεγαλύτερος αριθμός γυναικών αποφασίζει να κάνει πλαστική αισθητική επέμβαση στα γεννητικά όργανα. Έχει γίνει, σύμφωνα με τον Αμερικάνικο σύνδεσμο πλαστικών χειρουργών, η τελευταία τάση και στον Καναδά και την Αμερική όπου οι επεμβάσεις αυτές επιτρέπονται, μεταβαίνουν χιλιάδες γυναίκες από όλο τον κόσμο 36. Σύμφωνα με τους γιατρούς η πιο δημοφιλής επέμβαση είναι η σύσφιξη του κόλπου με σκοπό την «βελτίωση» της απόλαυσης στο σεξ αλλά υπάρχουν και μια σειρά από άλλες όπως η χειλεοτομή ή η αποκατάσταση του παρθενικού υμένα ούτως ώστε να παρουσιαστούν στον γάμο τους ως παρθένες. Αρχικά, αφηγείται ο γιατρός 36 Πηγή: Αμερικάνικος σύνδεσμος πλαστικών χειρουργών.www.plasticsurgery.org 28

30 David Matlock από το Los Angeles, οι ασθενείς που έκαναν αυτές τις επεμβάσεις στην ουσία ήταν καθαρά για λόγους θεραπευτικούς, που αφορούσαν ανικανότητα ή εκ γενετής επιπλοκές. Αργότερα όμως είχαμε γυναίκες που το ζητούσαν με σκοπό να βελτιωθεί η ηδονή. Οι γυναίκες που ήθελαν πιο σφικτό κόλπο, συνεχίζει ο γιατρός, αυξάνονταν όπως επίσης και κάποιες που έρχονταν με ένα πορνο-περιοδικό στο χέρι και ζητούσαν όμοια απόκρυφα όπως αυτά στις φωτογραφίες 37. Από τότε γυναίκες όλων των ηλικιών, από έφηβες μέχρι γιαγιάδες, από οικοκυρές μέχρι δικηγόρους, έχουν κάνει την επέμβαση, συνεχίζει ο γιατρός. 1.1 ιορθωτικές επεμβάσεις ανάπλασης (Reconstructive surgery) Υπολογίζεται ότι πέραν του ενός εκατομμυρίου διορθωτικών επεμβάσεων ανάπλασης (ή επανορθωτική χειρουργική), πραγματοποιούνται κατ έτος στην Αμερική μόνο. Οι επεμβάσεις αυτές αφορούν παιδιά με εκ γενετής προβλήματα, ενήλικες που έχουν τραυματιστεί σε δυστύχημα ή ηλικιωμένους με προβλήματα που προκάλεσαν τα γηρατειά. Οι στόχοι των διορθωτικών αυτών επεμβάσεων ανάπλασης διαφέρουν από αυτούς των αισθητικών επεμβάσεων. Οι επεμβάσεις αυτές πραγματοποιούνται σε μη φυσιολογικές δομές του σώματος και κύριο σκοπό έχουν την λειτουργική βελτίωση του ασθενούς χωρίς αυτό να αποκλείει και ανάπλαση του σώματος στην πρότερη κατάσταση, σε αντίθεση με τις αισθητικές επεμβάσεις οι οποίες κύριο σκοπό έχουν την ανάπλαση του σώματος με αποκλειστικό σκοπό την βελτίωση τόσο της εμφάνισης του «ασθενούς» όσο και κατ επέκταση της αυτοεκτίμησης του. Οι ασθενείς οι οποίοι χρειάζονται τις διορθωτικές επεμβάσεις ανάπλασης χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Αυτούς οι οποίοι έχουν εκ γενετής προβλήματα όπως για παράδειγμα σχιστά χείλη, ενωμένα δάκτυλα, απουσία δακτύλων, ασθενείς με το σύνδρομο crouzon ή το 37 Dr. David Madlock, Vaginal cosmetic surgeries on the cutting edge, 29

31 σύνδρομο Apert και αυτούς που έχουν επίκτητα προβλήματα ως συνέπεια προβλημάτων που αποκτήθηκαν αργότερα από εγκαύματα, ατυχήματα, μόλυνση, ασθένειες ή όγκους. Οι επεμβάσεις ανάπλασης επειδή έχουν θεραπευτικό χαρακτήρα παρόλο που πολλές φορές πιθανόν να είναι πολυδάπανες λόγω του ότι χρειάζονται πολλαπλές επεμβάσεις καλύπτονται συνήθως από τις ασφάλειες, σε αντίθεση με τις αισθητικές οι οποίες και δεν καλύπτονται. Παράδειγμα διορθωτικών επεμβάσεων είναι οι λεγόμενες κρανίο-προσωπικές που αφορούν περιπτώσεις με στραβά κεφάλια, σπάνιες μορφές σχισμών στο στόμα, εκ γενετής όγκους, επίπεδα πρόσωπα, παραμορφώσεις όπως καψίματα και άλλα. Οι επεμβάσεις αυτές είναι πολλές φορές πολλαπλές και αρχίζουν από την γέννηση ή πολλές φορές ακόμη και πριν με την διάγνωση και μπορεί να συνεχίζονται μέχρι και την ολοκλήρωση της ανάπτυξης. Για παράδειγμα, ένας νέος από τη Μαλαισία είχε γεννηθεί με φρικιαστική παραμόρφωση. Μέσα όμως από μια σειρά επεμβάσεων έχει αποκατασταθεί η φυσιολογική του εμφάνιση και ήδη εργάζεται με επιτυχία στο τηλεφωνικό κέντρο ενός νοσοκομείου. (ίδε στη σελίδα 8 του επισυναπτομένου παραρτήματος). Σε αυτή την περίπτωση δεν χωρεί καμιά αμφιβολία ότι η κατάσταση του ανθρώπου αυτού βελτιώθηκε αισθητά όχι μόνο όσο αφορά την εμφάνιση αλλά ιδιαίτερα την λειτουργικότητα του μέσα στη ζωή. Οι κατηγορία αυτή άλλωστε είναι και η μόνη από αυτές που εξετάζουμε που για την οποία σχεδόν δεν υπάρχουν ηθικά διλήμματα, υπό την προϋπόθεση πάντοτε της σωστής χρήσης. Οι πιο συνηθισμένες επεμβάσεις της κατηγορίας είναι: Γενετικές Ανωμαλίες Λαχοχείλιο Επανόρθωση στήθους μετά από μαστεκτομή Επανορθωτική χειρουργική ούλων Επεμβάσεις κρανιοπροσωπικής χώρας 30

32 ερματικοί καρκίνοι Εγκαύματα 1.2 Μεταμόσχευση Προσώπου Στο μεταίχμιο των δύο κατηγοριών θα μπορούσε να τοποθετηθεί και η μεταμόσχευση προσώπου η οποία σύμφωνα με μερικούς είναι καθαρά διορθωτική ενώ για άλλους περισσότερο επέμβαση για αισθητικούς λόγους. Οι επεμβάσεις όμως αυτές δημιουργούν τεράστια προβλήματα βιοηθικής και ως εκ τούτου αποφασίσαμε να τις κατατάξουμε σε μια κατηγορία από μόνες τους και να επεκταθούμε λίγο περισσότερο. Η μεταμόσχευση προσώπου αφορά άτομα που στερήθηκαν το χαμόγελο και την εκφραστικότητα του προσώπου τους λόγω σοβαρών παραμορφώσεων μετά από ατύχημα ή ασθένεια. Τα άτομα αυτά μπορούν πλέον να προσβλέπουν σε μια ανθρώπινη ζωή με την χειρουργική μεταφορά προσώπου από νεκρό δότη. Η ιατρική επιστήμη δηλώνει έτοιμη να τολμήσει την πρωτοποριακή αυτή επέμβαση. Πραγματικότητα ή σενάριο χολιγουντιανής ταινίας 38 ; Όλα άρχισαν στην Ινδία περίπου 10 χρόνια πριν όταν ένα εννιάχρονο κοριτσάκι, η Sandeep Kaur θέριζε το γρασίδι και η μια της κοτσίδα μπλέχτηκε στην μηχανή, η οποία με βίαιο τρόπο προκάλεσε την απόσχιση του δέρματος σε όλη την περιοχή του λαιμού και τη βίαιη αποκόλληση όλου του τριχωτού της κεφαλής και του δέρματος του προσώπου της. Η οικογένεια μετέφερε στο νοσοκομείο το κοριτσάκι και σε μια πλαστική σακούλα ότι είχε αποσπαστεί από το κεφάλι του παιδιού. Ο θεράπων ιατρός γνώριζε ότι η όποια προσπάθεια μεταφοράς ιστών στο κεφάλι από άλλα μέρη του σώματος θα προκαλούσε τρομερή και μόνιμη παραμόρφωση και έτσι κατόρθωσε με μια πολύωρη χειρουργική επέμβαση να συνδέσει όλες τις κομμένες αρτηρίες και νεύρα και να τοποθετήσει το αποσχισμένο δέρμα πίσω στην κεφαλή. Η επέμβαση αυτή ήταν η πρώτη 38 John Travolta και Nicolas Cage, Face off, 25 June

33 περίπτωση χειρουργικής επανατοποθέτησης ολοκλήρου του προσώπου και του τριχωτού της κεφαλής. Η επιτυχία αυτή γέννησε στον ιατρικό κόσμο το ερώτημα κατά πόσο θα ήταν εφικτή η μεταφορά του προσώπου νεκρών ατόμων σε άτομα με σοβαρές παραμορφώσεις. Σήμερα η επέμβαση αυτή θεωρείται εφικτή μέσα από τρία στάδια, πρώτο την αφαίρεση του προσώπου του πτώματος, μια διαδικασία που οι χειρουργοί εκτιμούν ότι θα διαρκεί ώρες, δεύτερο την απομάκρυνση του προσώπου του δέκτη, μια ακόμα πιο λεπτή και πιο χρονοβόρα επέμβαση και ακολούθως τρίτο στάδιο η μεταμόσχευση, που εκτιμάται ότι θα διαρκεί ώρες 39. ιάφορες ομάδες χειρουργών από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αγγλία και τη Γαλλία αναμένουν τη χορήγηση άδειας για να πραγματοποιήσουν μια τέτοια επέμβαση. Πραγματικά είναι μια πρωτοποριακή εξέλιξη της ιατρικής, που δημιουργεί όμως σωρεία λειτουργικών αλλά και ηθικών προβλημάτων, όπως θα δούμε αργότερα στην εργασία μας Αισθητικές χειρουργικές επεμβάσεις (Cosmetic surgery) Οι επεμβάσεις αυτές μάλλον καταχρηστικά καλούνται επεμβάσεις της ιατρικής. Σε αντίθεση με τον ορισμό της ιατρικής κατά τον οποίο η ιατρική αποσκοπεί στην επαναφορά του ανθρώπινου οργανισμού ή τουλάχιστον κάποιων μερών του που για κάποιο λόγο λειτουργούν παθολογικά στη φυσιολογική τους λειτουργία 40, οι αισθητικές (ή κοσμητικές όπως λανθασμένα επικράτησε ο όρος) χειρουργικές επεμβάσεις δεν έχουν ως σκοπό να βελτιώσουν την υγεία του ασθενή αλλά την εξωτερική του εμφάνιση. Μάλιστα τη διάγνωση της «ασθένειας» δεν την κάνει ο ιατρός αλλά ο ασθενής. Γνωστές κοσμητικές επεμβάσεις είναι 41 : 39 Νότα Λαζαράκη, Μεταμόσχευση προσώπου, Μια πρωτοποριακή θεραπεία, Περιοδικό Περισκόπιο της Επιστήμης, Τεύχος 296, Σεπτέμβριος 2005, σ Γεώργιος Χωρεπίσκοπος Αρσινόης, Τεχνολογίες Αναπαραγωγής (Τεχνητή γονιμοποίηση), Εισήγηση προς της Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Κύπρου. 41 Αμερικάνικος σύνδεσμος πλαστικών χειρούργων, Κοσμητικές επεμβάσεις, Διαδικασίες με μιά ματιά, 32

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 19 Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ἡ πρόοδος τῆς Ἰατρικῆς Βιοτεχνολογίας... 29 2. Προκλήσεις γιά τήν ἀρχή τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς... 36 3. Προκλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο smartclass.gr

Φροντιστήριο smartclass.gr Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Νεοελληνική Γλώσσα Ενδεικτικές Απαντήσεις Θεμάτων Α.1. Ο συγγραφέας στο συγκεκριμένο απόσπασμα καταθέτει τον προβληματισμό του αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

H «φάτνη» του... Νότου. Μαιευτήριο Ρέα. Ο Πέτρος Δούκας μιλάει για την παραμπομπή του. Aqua Pilates, η νέα τάση LIFESTYLE ΥΓΕΙΑ GOSSIP ΣΠΙΤΙ

H «φάτνη» του... Νότου. Μαιευτήριο Ρέα. Ο Πέτρος Δούκας μιλάει για την παραμπομπή του. Aqua Pilates, η νέα τάση LIFESTYLE ΥΓΕΙΑ GOSSIP ΣΠΙΤΙ OPIS_EXOF_Layout 1 12/3/10 3:43 PM Page 1 w w w. a t t i c a p r e s s. g r ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 / ΤΕΥΧΟΣ 007 Μ Η Ν Ι Α Ι Ο Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Ο Π Ο Ι Κ Ι Λ Η Σ ΥΛ Η Σ Ο Πέτρος Δούκας μιλάει για την παραμπομπή

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Πλαστική Χειρουργική

Πλαστική Χειρουργική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Πλαστική Χειρουργική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc25 Μιχαήλου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΕΠΑΛ Τάξη: Γ ΕΠΑΛ Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητές: Κείμενο «Όπλο επιβίωσης» η δια βίου εκπαίδευση και η κατάρτιση. Στο ευρωπαϊκό προσκήνιο τίθεται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ

Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ἤ 01ο (01-52) 01-05 Ὁ Λόγος εἶναι Θεὸς καὶ ημιουργὸς τῶν πάντων Στὴν ἀρχὴ ἦταν ὁ Λόγος. Ὁ Λόγος ἦταν μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα καὶ ἦταν Θεὸς ὁ Λόγος. Αὐτὸς ἦταν στὴν ἀρχὴ μαζὶ μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα.

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Α. Ο εκκλησιασμός των μαθητών των σχολείων Α/θμιας και Β/θμιας

Α. Ο εκκλησιασμός των μαθητών των σχολείων Α/θμιας και Β/θμιας ΘΕΜΑ: "Εκκλησιασμός και πρωινή προσευχή μαθητών" ΣΧΕΤ.: α) ΥΠΕΠΘ, Φ. 200.21/16/136240.26.11.1977 β) ΥΠΕΠΘ, Γ/6251/22-10-1979 γ) ΥΠΕΠΘ, Γ/2875/30-4-1981 δ) Π.Δ. 201/98 Με αφορμή ερωτήματα που τέθηκαν στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΓΑΜΟ

ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΓΑΜΟ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΒΙΟΗΘΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΟ ΓΑΜΟ Ημερίδα Ι. Μητροπόλεως Δημητριάδος με θέμα: «Χριστιανοί της Ευρώπης και σύγχρονα ηθικά διλήμματα» Βόλος 22.11.2014 π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Τμήματος Θεολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα»

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα» «Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα» Διονύσιος Ραζής ιατρός παθολόγος - ογκολόγος Το πρόβλημα της ευθανασίας είναι πολύ παλιό. Υπάρχει απ' όταν ο άνθρωπος οργανώθηκε σε κοινωνίες. Σήμερα όμως

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ. Κοινωνική Παθητικότητα ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΘΕΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Κοινωνική Παθητικότητα Ο άνθρωπος στην πορεία της μετεξέλιξής του από βιολογικό σε κοινωνικό ον, πέρα από την εκμάθηση κάποιων ρόλων, ωθείται, πότε συνειδητά και πότε ασυνείδητα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι.

Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Λίγα λόγια για την προσευχή με το κομποσχοίνι. Το κομποσχοίνι είναι φτιαγμένο για να κάνουμε προσευχή. Δεν είναι διακοσμητικό, ούτε κάτι μαγικό. Είναι όπλο ιερό, μας υπενθυμίζει την προσευχή την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Dies Domini ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΔΕΛΤΙΟ της Ποιμαντικής Ενότητας της Καθολικής Μητροπόλεως Νάξου Αρ. 30 5-19 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ & ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Προσφιλείς

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΣΤΟΧΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης

Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Εφηβεία και Εξαρτήσεις Τρόποι αντιμετώπισης και παρέμβασης Όπως όλοι γνωρίζουμε η εφηβεία είναι η περίοδος μετάβασης από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ζωή. Γίνονται γρήγορες αλλαγές στο σώμα και στο

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο

Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Η Ελλάδα στα Βαλκάνια και στον κόσµο χθες, σήµερα και αύριο Χωρίς αµφιβολία οι αρχαίοι Έλληνες στοχαστές, ποιητές και φιλόσοφοι πρώτοι έχουν αναπτύξει τις αξίες πάνω στις οποίες θεµελιώνεται η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΑΛ 2013 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α1. Ο συγγραφέας προβληµατίζεται σχετικά µε τον τρόπο λειτουργίας της διαφήµισης εστιάζοντας στους κινδύνους που αυτή επιφέρει. Οι διαφηµίσεις, αποτέλεσµα της βιοµηχανοποίησης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Σπουδαστήριο Νεοελληνικής Γλώσσας ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΛΟΓΟΥ Δραγάτση 8, Πλατεία Κοραή, Πειραιάς Ιερεμίου Πατριάρχου 45, Αμπελόκηποι 6934522273 info@neoellinikiglossa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Κείμενο Τρίτη ηλικία

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Κείμενο Τρίτη ηλικία ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Τρίτη ηλικία Η «τρίτη ηλικία» ή τα γηρατειά είναι μια συνεχιζόμενη και εξελισσόμενη διαδικασία, που αρχίζει σε διαφορετική στιγμή και εξελίσσεται με διαφορετικό ρυθμό. Ακόμη,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΗΣΕΙΣ - ΕΓΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΒΛΕΦΑΡΩΝ

ΠΑΘΗΣΕΙΣ - ΕΓΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΒΛΕΦΑΡΩΝ ΠΑΘΗΣΕΙΣ - ΕΓΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΒΛΕΦΑΡΩΝ Δερματοχάλαση βλεφάρων Βλεφαροπλαστική Καθώς τα χρόνια περνούν τα βλέφαρα μπορεί να φαίνονται «γερασμένα» και «σακουλιασμένα», καθώς το δέρμα τους χαλαρώνει και «περισσεύει»,

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:Lazarus Διασκευή:SarahS. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children www.m1914.org

Διαβάστε περισσότερα

Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη.

Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη. Κληρικολαικη Συνελευση Ιουλιος 2015 Ιερα Μητροπολη Τοροντο και παντος Καναδα Θεμα: εστω δε ο λογος υμων ναι ναι και ου ου (Ματθ. 5. 37) Μια προσεγγιση αναφορικα με τη ψυχη. Ομιλητης: Αρχιμ. Δημητριος Αντωνοπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Στην ένταξη µε πάνε σαράντα κύµατα Οι περιοχές στις οποίες δραστηριοποιηθήκαµε από τον Νοέµβριο µέχρι σήµερα ήταν τα Άνω Λιόσια, το Ζεφύρι, το Ίλιον και οι Αχαρνές µε έντεκα (11)

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις θεμάτων στις ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις αποφοίτων Β κύκλου

Απαντήσεις θεμάτων στις ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις αποφοίτων Β κύκλου Απαντήσεις θεμάτων στις ειδικές εισαγωγικές εξετάσεις αποφοίτων Β κύκλου Ενότητα Α 1. α. ΣΩΣΤΟ β. ΛΑΘΟΣ γ. ΣΩΣΤΟ δ. ΛΑΘΟΣ ε. ΛΑΘΟΣ 2. Το διαφημιστικό σλόγκαν συμπυκνώνει,σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Τηλεφωνικό Κέντρο 210 69 66 000 Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου - 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18497 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 01/12/14 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΑΓΡΟΓΙΑΝΝΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ Α. ΘΕΜΑ: Η ραγδαία εξάπλωση των σύγχρονων μέσων επικοινωνίας και οι αναδιαρθρώσεις

Διαβάστε περισσότερα

3 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο

3 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Εταιρία Μελέτης Παθήσεων Διαβητικού Ποδιού 3 ο Πανελλήνιο Συμπόσιο Καθαρισμός έλκους διαβητικού ποδιού ADDO TESFAYE ΙΑΤΡΟΣ-ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Α ΠΡΠ ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ Υπ. ΔΙΔΑΚΤΩΡ Α.Π.Θ. Καθαρισμός

Διαβάστε περισσότερα

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου

Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων. *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου Ηθική και Λογοτεχνία* Σεμινάρια Επιθεωρητών Φιλολογικών Μαθημάτων Σεπτέμβριος 2013 *ΗΗ παρούσα μορφή έχει ελεγχθεί από την Επιστημονική υπεύθυνη του Π.Σ.Λ. ρα Αφροδίτη Αθανασοπούλου 1 Λογοτεχνία σημαίνοναισθητικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ

ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΩΝ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ ΑΚΕΡΑΙΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ- ΠΡΑΞΕΙΣ ΑΥΤΩΝ 1.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ασχολήθηκα 30 χρόνια με τη διδασκαλία των Μαθηματικών του Γυμνασίου, τόσο στην Μέση Εκπαίδευση όσο και σε Φροντιστήρια. Η μέθοδος που χρησιμοποιούσα για τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Συγκρίσεις προγραμμάτων Υγείας

Συγκρίσεις προγραμμάτων Υγείας Συγκρίσεις προγραμμάτων Υγείας ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ FULL ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ TO ΠΛΕΟΝΕΚΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗ 1. 19.05.2015 matonakis@myadvisor.gr 211 800 4634 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τον Μάϊο του 2015 η ΕΘΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ - EDITORIAL Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

1. Καθηγητής στο γνωστικό αντικείμενο Παιδαγωγική-Κατηχητική

1. Καθηγητής στο γνωστικό αντικείμενο Παιδαγωγική-Κατηχητική KOΓΚΟΥΛΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Καθηγητής του Τμήματος Θεολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Όνομα πατέρα: Βασίλειος Ημερομηνία γέννησης 1948 Δ/νση κατοικίας Κεραμοπούλου 11 Ταχ. Κώδ.: 546 22 Πόλη:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ. ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΥΓΧΡΟΝΟ MARKETING ΤΟΥΡΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ m133 ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ ΛΑΠΑΤΙΝΑΣ ΤΜΗΜΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ...3 2. ΓΙΑΤΙ ΝΑ ΕΓΓΡΑΦΩ Σ ΕΝΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞ

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα της CISCO για τους Εργαζόµενους από Απόσταση Αποκαλύπτει την Ανάγκη για Μεγαλύτερη Προσοχή σε θέµατα Ασφάλειας

Έρευνα της CISCO για τους Εργαζόµενους από Απόσταση Αποκαλύπτει την Ανάγκη για Μεγαλύτερη Προσοχή σε θέµατα Ασφάλειας Υπεύθυνη Τύπου Σιλβάνα Θεοδωροπούλου Τηλ: +30 210 6381457 e-mail: stheodor@cisco.com Έρευνα της CISCO για τους Εργαζόµενους από Απόσταση Αποκαλύπτει την Ανάγκη για Μεγαλύτερη Προσοχή σε θέµατα Ασφάλειας

Διαβάστε περισσότερα

Χ Α Ι Ρ Ε Τ Ι Σ Μ Ο Σ Του Σεβ. Μητροπολίτου ΔΩΔΩΝΗΣ κ. κ. Χ Ρ Υ Σ Ο Σ Τ Ο Μ Ο Υ ( ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΕΙΣ) Νιώθω ιδιαιτέρα χαρούμενος που σήμερα, κληρικοί και

Χ Α Ι Ρ Ε Τ Ι Σ Μ Ο Σ Του Σεβ. Μητροπολίτου ΔΩΔΩΝΗΣ κ. κ. Χ Ρ Υ Σ Ο Σ Τ Ο Μ Ο Υ ( ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΕΙΣ) Νιώθω ιδιαιτέρα χαρούμενος που σήμερα, κληρικοί και Χ Α Ι Ρ Ε Τ Ι Σ Μ Ο Σ Του Σεβ. Μητροπολίτου ΔΩΔΩΝΗΣ κ. κ. Χ Ρ Υ Σ Ο Σ Τ Ο Μ Ο Υ ( ΠΡΟΣΦΩΝΗΣΕΙΣ) Νιώθω ιδιαιτέρα χαρούμενος που σήμερα, κληρικοί και λαϊκοί, «συναχθέντες επί τω αυτώ» φιλοξενούμεθα σε τούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης»

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου ----------------------------------------------------- Μεταπτυχιακό ίπλωµα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα.

ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ. Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΕ Θέμα: Απόδειξη του ότι η αρετή μπορεί να διδαχτεί είναι η ίδια η αγωγή των νέων στην Αθήνα. Οι φορείς της αγωγής στην Αθήνα Βαθμίδες αγωγής Παιδευτικά μέσα A).. α).......

Διαβάστε περισσότερα

Παρά τις δυσκολίες, η νομική επιστήμη προσφέρει πολλαπλές εναλλακτικές για επαγγελματική αποκατάσταση και υλοποίηση στόχων στο νέο που γνωρίζει τις

Παρά τις δυσκολίες, η νομική επιστήμη προσφέρει πολλαπλές εναλλακτικές για επαγγελματική αποκατάσταση και υλοποίηση στόχων στο νέο που γνωρίζει τις ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΚΑΙ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ Ημερίδα του ΣΔΕΕ Μέγαρο Μουσικής 16.05.2012 Κοραλία Παυλάκη Ασκούμενη Δικηγόρος, ΔΡΥΛΛΕΡΑΚΗΣ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ Κυρίες και κύριοι καλησπέρα. Θεωρώ ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ

Διακήρυξη. των Δικαιωμάτων. και Ευθυνών. των Εθελοντών ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΡΟΕΔΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΟΕΔΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ ΓΡΑΦΕΙΟ ΕΠΙΤΡΟΠΟΥ ΕΘΕΛΟΝΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΜΗ ΚΥΒΕΡΝΗΤΙΚΩΝ ΟΡΓΑΝΩΣΕΩΝ Διακήρυξη των Δικαιωμάτων και Ευθυνών των Εθελοντών Συμμετέχω Διαμορφώνω Συμμετέχω Έχω ρόλο

Διαβάστε περισσότερα

Π Ρ Ω Τ Ο Κ Ο Λ Λ Ο Σ Υ Ν Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Σ

Π Ρ Ω Τ Ο Κ Ο Λ Λ Ο Σ Υ Ν Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Σ Π Ρ Ω Τ Ο Κ Ο Λ Λ Ο Σ Υ Ν Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Σ ΣΤΟΝ ΤΟΜΕΑ ΤΟΥ ΠΡΟΣΚΥΝΗΜΑΤΙΚΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΜΕΤΑΞΥ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Το Υπουργείο Τουρισμού εκπροσωπούμενο από την Υπουργό Τουρισμού,

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων

Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων Ανδρέας Π. Καραμπίνης Διευθυντής ΜΕΘ Π.Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς» μεταμόσχευση ιστών και οργάνων αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Πέρασαν 101 χρόνια από την καθιέρωση της 8 ης ημέρας της γυναίκας.

Πέρασαν 101 χρόνια από την καθιέρωση της 8 ης ημέρας της γυναίκας. Αθήνα Μάρτιος 2011 ΕΚΤΕΛΕΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΦΙΛΕΛΛΗΝΩΝ & ΨΥΛΛΑ 2 105 57 ΑΘΗΝΑ Τηλ 213.16.16.900 Fax 2103246165 Email: adedy@adedy.gr, adedy1@adedy.gr ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΓΥΝΑΙΚΩΝ Πέρασαν 101 χρόνια από την καθιέρωση

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 7-7-2013

ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 7-7-2013 1 ΙΑΤΡΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 7-7-2013 Σε έναν κόσμο που βυθίζεται στο χάος, στη δυστυχία στη μιζέρια, στον πόνο και στην ανθρώπινη απαξίωση, φωνές που με τη γραμμική λογική θεωρούνται ότι προέρχονται από

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Περιβάλλον. Οικοσύστημα: Το σύστημα των ζώντων οργανισμών μαζί με το μη ζων φυσικό τους περιβάλλον.

ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ. Περιβάλλον. Οικοσύστημα: Το σύστημα των ζώντων οργανισμών μαζί με το μη ζων φυσικό τους περιβάλλον. ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ορισμοί Περιβάλλον φυσικό τεχνητό πολιτιστικό Τα στοιχεία που Τα παραγωγικά στοι- Τα δημιουργήματα της μας δίνει η φύση, χεία που δημιουργεί πνευματικής εργασίας όπως ο αέρας, ο άνθρωπος

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Ευρωπαϊκή Επιτροπή European Commission Enterprise publication ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ ΣΕ ΟΛΗ ΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Πρόταση οδηγίας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την εφαρμογή των

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Να δώσετε το περιεχόμενο των όρων που ακολουθούν: γ. Εκλεκτικοί Μονάδες 15

Α1. Να δώσετε το περιεχόμενο των όρων που ακολουθούν: γ. Εκλεκτικοί Μονάδες 15 Α1. Να δώσετε το περιεχόμενο των όρων που ακολουθούν: α. Ανόρθωση (1910) β. Κλήριγκ γ. Εκλεκτικοί Μονάδες 15 Α2. Γιατί δεν προέκυψαν ταξικά κόμματα στην Ελλάδα το τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα; Μονάδες

Διαβάστε περισσότερα

Δώρα Πετρακοπούλου. Αποκατάσταση μαστού μετά την μαστεκτομή. Τεχνικές αποκατάστασης μαστού ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ

Δώρα Πετρακοπούλου. Αποκατάσταση μαστού μετά την μαστεκτομή. Τεχνικές αποκατάστασης μαστού ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ Δώρα Πετρακοπούλου ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ Αποκατάσταση μαστού μετά την μαστεκτομή Η αποκατάσταση του μαστού μετά από μαστεκτομή είναι η διαδικασία δημιουργίας καινούργιου μαστού σε γυναίκες που έχουν υποστεί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 28/05/2014 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

H AΠ AΠOKATA OKATAΣΤΑΣΗ ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠO ΑΠO ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Dr Γ.Α ΚΟΚΚΑΛΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΛΑΣΤΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ «ΑΓ.ΣΑΒΒΑΣ» Στη διαδικασία συμμετέχει ΟΜΑΔΑ

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου

Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου Χαιρετισμός του Προέδρου του Αντιναρκωτικού Συμβουλίου Κύπρου Δρα. Χρύσανθου Γεωργίου στη Συνέντευξη Τύπου για παρουσίαση του αναθεωρημένου Οδηγού για τα ΜΜΕ, 3 Ιουλίου 2015 Αγαπητοί συνεργάτες Λειτουργοί

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 20: ΤΑ ΝΕΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 20: ΤΑ ΝΕΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 20: ΤΑ ΝΕΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ ΤΟΥ ΣΥΓΧΡΟΝΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας

Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Παράδειγμα σχεδιασμού και παρουσίασης μικροδιδασκαλίας Στο τρίτο άρθρο αυτής της σειράς, η οποία αποτελεί μια πρώτη, μικρή απάντηση στις ανάγκες των εκπαιδευτών του σεμιναρίου της 12 ης & 13 ης Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής.

Η Προκήρυξη. Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Η Προκήρυξη Όπως αποκαλύφτηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 15 Φεβρουαρίου 2007 στο Μπόλντερ, Κολοράντο, ΗΠΑ Υπάρχει ένα Νέο Μήνυμα του Θεού στον Κόσμο. Προέρχεται από τον Δημιουργό όλης της ζωής. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της υγείας του μαστού

Η σημασία της υγείας του μαστού Η σημασία της υγείας του μαστού y Ο καρκίνος του μαστού είναι ο πιο κοινός γυναικείος καρκίνος παγκοσμίως, με περίπου 1.1 εκατομμύρια νέα περιστατικά και 411,000 θανάτους κάθε χρόνο. y Η σωματική άσκηση,

Διαβάστε περισσότερα