ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ."

Transcript

1 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΥΡΙΑΚΙ Η ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ. ιπλωματική εργασία υποβληθείσα στο τμήμα Θεολογίας του Α.Π.Θ. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009

2 Βελτιωτικές και διορθωτικές παρεμβάσεις στον άνθρωπο. Ηθικά διλήμματα και περιορισμοί 1

3 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΥΡΙΑΚΙ Η ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΙΟΡΘΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ ΗΘΙΚΑ ΙΛΗΜΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ. ιπλωματική εργασία υποβληθείσα στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Τομέας Ηθικής και Κοινωνιολογίας. (Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών) Αρ. Μητρώου: 950 Καθηγητής: κ. Ανέστης Κεσελόπουλος 2

4 Pa nta moi e jestin, a ll' oy pa nta symfe rei% pa nta moi e jestin, a ll' oy k e gv e joysiasuh somai y po tinow. (Κορ. Α 6,12) 3

5 Πρόλογος Στην εποχή μας ακούμε καθημερινά για νέες ανακαλύψεις του ανθρώπου και τις εξελίξεις στον τομέα της τεχνολογίας αλλά συνάμα και για τα πιθανά προβλήματα που δημιουργούν. Θέματα που πάντοτε ενδιέφεραν τον συγγραφέα, ίσως και λόγω προηγούμενων σπουδών και επαγγελματικών ενασχολήσεων του, που είχαν να κάνουν με την μηχανική και την ηλεκτρονική. Η ραγδαία εξέλιξη της τεχνολογίας, της ιατρικής και της γενετικής μηχανικής σε συνδυασμό με τη εξέλιξη της φαρμακολογίας, της πληροφορικής, της νανοτεχνολογίας και άλλων συναφών επιστημών, εργάζεται στο να προσφέρει απεριόριστες δυνατότητες βελτίωσης του ανθρώπινου γένους, δημιουργεί όμως μεγάλα ηθικά διλήμματα, που για πρώτη φορά καλείται ο άνθρωπος να αντιμετωπίσει. Το θέμα της παρούσας διπλωματικής εργασίας ήταν μια ιδιαίτερη πρόκληση. Και αυτό γιατί παρά το γεγονός ότι είχε εξαιρετικό για τον συγγραφέα ενδιαφέρον, τόσο από τεχνολογικής όσο και από θεολογικής πλευράς, δεν υπήρχε επαρκής βιβλιογραφία. Η βιβλιογραφία που αναφέρεται σε θέματα βιοηθικής, ελληνική και ξένη, ως επί το πλείστον ασχολείται με θέματα που έχουν να κάνουν με την αρχή της ζωής ή το τέλος της, τις μεταμοσχεύσεις οργάνων, την κλωνοποίηση. Οι διορθωτικές με ή χωρίς εισαγωγικά - επεμβάσεις στον άνθρωπο, και κυρίως οι αισθητικές, παρουσιάζονται σαν κάτι το σύνηθες το οποίο δεν χρίζει βιοηθικής αξιολόγησης. Και όμως! Οι «βελτιώσεις» αυτές, αγγίζουν κρίσιμα σημεία της ζωής του ανθρώπου, όπως την ιερότητα της ζωής, την αξία της, την σχέση σώματος και ψυχής. Τα προβλήματα και τα διλήμματα που προκύπτουν είναι πολλά. Τα πλείστα επιτεύγματα του σύγχρονου ανθρώπου, διαβάλλουν και διαστρέφουν το νόημα της ζωής του, την οποία και αυτονομούν, αποπροσανατολίζοντας τον άνθρωπο από το σκοπό του που δεν είναι άλλος από την ομοίωση προς το Θεό. Το σώμα παύει να είναι μέσον 4

6 δοξολογίας του Θεού και γίνεται σκεύος ηδονής και φιλαυτίας. Και ότι ακριβώς αποπροσανατολίζει τον άνθρωπο και τον απομακρύνει από τον σκοπό του, δεν μπορεί παρά να αποτελεί ηθικό δίλημμα, προβληματισμό, για την βιοηθική του Χριστιανισμού. Θα ήθελα να ευχαριστήσω ολόθερμα όλους όσους με κάθε τρόπο συνέβαλαν ή κατέθεσαν τους προβληματισμούς τους διευκολύνοντας έτσι την εργασία αυτή. Επίσης ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω και στον σύμβουλο καθηγητή μου κ. Ανέστη Κεσελόπουλο, ο οποίος ήταν πάντοτε στην διάθεση μου, παρά το βεβαρημένο του πρόγραμμα, και του οποίου η πείρα και οι θεολογικές γνώσεις ήταν πάντοτε πολύτιμες. Αγίου Μεγαλομάρτυρος Μηνά, 11 η Νοεμβρίου 2009 Κωνσταντίνος Κυριακίδης 5

7 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος 4 Πίνακας περιεχομένων 6 Εισαγωγή Οι αρχές της βιοηθικής 9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ 1. Αισθητικές επεμβάσεις ιορθωτικές επεμβάσεις ανάπλασης (Reconstructive surgery) Μεταμόσχευση προσώπου Αισθητικές χειρουργικές επεμβάσεις (Cosmetic surgery) Μη χειρουργικές επεμβάσεις Επεμβάσεις αλλαγής φύλου Αισθητική νευρολογία (Cosmetic Neurology) Βελτιωτικές επεμβάσεις στο γονιδίωμα Γονιδιακή θεραπεία στα σωματικά κύτταρα Γονιδιακή θεραπεία στα γενετικά κύτταρα Τροποποιητική βελτιωτική γονιδιακή θεραπεία 41 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Β ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΒΙΟΗΘΙΚΗΣ 1. Εισαγωγή Ο σχολαστικισμός της ύσης. Τα ανθρώπινα δικαιώματα Ο Ορθολογισμός στην θρησκεία Η αίρεση του Αρείου, και η σημασία της 51 6

8 Η δικαιικώς διαρθρωμένη υτική θεολογία Οι ησυχαστικές έριδες του 14 ου αιώνα Το κίνημα του ιαφωτισμού Τα δικαιώματα Η αρχική έννοια του δικαιώματος Τα ανθρώπινα δικαιώματα Αντιστάσεις στην ατομοκρατία το δικαιώματος Η αλλοίωση του Χριστιανισμού Ο διαχωρισμός του Θεού από τον κόσμο Η ευθύγραμμη θεώρηση του χρόνου Η διδασκαλία για την υπεροχή του ανθρώπου μέσα στον κόσμο Η ψυχοθεραπεία σε αντικατάσταση της Ορθόδοξης ποιμαντικής Οι δραστηριότητες των φαρμακοβιομηχανιών 81 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ Η ΟΡΘΟ ΟΞΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ 1. Βασικές βιοηθικές αρχές του Χριστιανισμού Εισαγωγή Η διδασκαλία της Καινής ιαθήκης Ο άνθρωπος ως δημιούργημα κατ εικόνα και καθ ομοίωση του Θεού Το ανθρώπινο σώμα Ο άνθρωπος ως πρόσωπο Το ανθρώπινο κάλλος Εσχατολογική προοπτική. Η υπέρβαση του θανάτου 103 7

9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΒΙΟΗΘΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΩΝ 1. Εισαγωγή Βιοηθική θεώρηση των αισθητικών επεμβάσεων Βιοηθική θεώρηση της αισθητικής νευρολογίας Βιοηθική θεώρηση των βελτιωτικών επεμβάσεων στο γονιδίωμα 118 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε ΟΡΘΟ ΟΞΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΤΩΝ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΩΝ ΕΠΕΜΒΑΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ 1. Εισαγωγή Ορθόδοξη θεώρηση των αισθητικών επεμβάσεων Ορθόδοξη θεώρηση των «αισθησιακών επεμβάσεων» Η εμπορευματοποίηση της ιατρικής Η φιληδονία Οι παρενέργειες Ορθόδοξη θεώρηση της αισθητικής νευρολογίας Ορθόδοξη θεώρηση των βελτιωτικών επεμβάσεων στο γονιδίωμα 145 Επίλογος Συμπεράσματα 149 Βιβλιογραφία 163 Παράρτημα. Φωτογραφίες προ και μετά επεμβάσεων 172 8

10 Εισαγωγή Οι αρχές της βιοηθικής Η Εκκλησία δεν αρνείται την ιατρική επιστήμη. Ήδη στην Παλαιά ιαθήκη συναντούμε την αποδοχή των φαρμάκων και των ιατρών. Στη Σοφία Σειράχ διαβάζουμε, «Tίμα i atro n pro w ta w xrei aw ay toy timai w ay toy, kai ga r ay to n e ktise Ky riow% para ga r Yci stoy e sti n i asiw, kai para basile vw lh cetai do ma. e pisth mh i atroy a nycv sei kefalh n ay toy, kai e nanti megista nvn uaymasuh setai. Ky riow e ktisen e k gh w fa rmaka, kai a nh r fro nimow oy prosoxuiei ay toi w» 1. Σε αντίθεση όμως με τον εκκοσμικευμένο κόσμο ο οποίος πολλές φορές απολυτοποιεί ή και θεοποιεί ακόμη τις επιστήμες και την σύγχρονη ιατρική, η θεολογία δεν εμποδίζει την ιατρική, αλλά ταυτόχρονα δεν αγνοεί και την σχετικότητα της 2. Οι διορθωτικές επεμβάσεις της ιατρικής μπορεί, όπως άλλωστε και κάθε άλλο ανθρώπινο επίτευγμα, να είναι μια ευλογία εάν γίνει ορθή χρήση ή μπορεί να αποβούν προσβολή του Θεού και προσπάθεια υποκατάστασης του, προβάλλοντας τον εγωκεντρισμό και την φιλαυτία. Ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στις διορθωτικές ή βελτιωτικές επεμβάσεις αλλά στην νοοτροπία που αποδίδει προτεραιότητα και καθιστά αποφασιστικό κριτήριο τα όποια φυσικά ή διανοητικά χαρακτηριστικά του ανθρώπου. Και ενώ η Εκκλησία δέχεται στους κόλπους της την ύπαρξη της ετερότητας και της διαφοράς ως προς τα φυσικά χαρακτηριστικά, η επιστήμη από το άλλο μέρος κάνοντας πρωταρχικό ζήτημα τα φυσικά χαρακτηριστικά είτε με την επέμβαση για βελτίωση τους είτε με την κλωνοποιημένη αντιγραφή τους, μας οδηγεί προς την κατεύθυνση αυτή ανάγοντας σε πρωταρχικό θέμα τα εξωτερικά φυσικά χαρακτηριστικά 3. 1 Σοφία Σειράχ, 38, Βλ. Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, «Θεολογική προβληματική των μεταμοσχεύσεων», στον τόμο Εκκλησία και μεταμοσχεύσεις, Αθήναι 2002, σ Ιωάννου Ζηζιούλα, Μητροπ. Περγάμου, Το πρόσωπο και οι γενετικές παρεμβάσεις, στο περ. Ίνδικτος, τευχ. 14, Αθήνα 2001, σ

11 Η ιατρική βιοηθική είναι προσανατολισμένη ανθρωποκεντρικά, άρα δεν ενοχλείται από επιτεύγματα της τεχνολογίας που απομακρύνουν από τον Θεό ούτε και βλέπει σε αυτά κάποιο πρόβλημα. Απλώς ψάχνει για την συμβιβαστική λύση μεταξύ ηθικής και επιστήμης. Η βιοηθική ήλθε ως παρεπόμενο των επιστημονικών εξελίξεων και είναι προϊόν των νέων δεδομένων που έθεσε η ιατρική επιστήμη και οι έρευνες στον τομέα της βιολογίας. Αποβλέπει στην κριτική αντιμετώπιση των διλημμάτων και αξιολόγηση των συνεπειών που η νέα γνώση έχει φέρει. Εμφανίστηκε σαν μια ανάγκη να αντιμετωπισθούν τα ηθικά προβλήματα που πηγάζουν όχι μόνο από τα πειράματα που σχετίζονται με την βιολογική ύπαρξη του ανθρώπου όπως λανθασμένα πιστεύεται αλλά από την πρόοδο της ιατρικής επιστήμης γενικότερα 4. Γι αυτό τον λόγο εξετάζει όχι μόνο τα προβλήματα που προκύπτουν από τα καυτά θέματα των κλωνοποιήσεων, των μεταμοσχεύσεων, της ευθανασίας, της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής κ.λ.π, αλλά και άλλα που σχετίζονται με τον τρόπο αντιμετώπισης της ζωής και κατ επέκταση του θανάτου, όπως τις διορθωτικές και βελτιωτικές επεμβάσεις. Όλες οι παρεμβάσεις στο σώμα επηρεάζουν την ψυχή και έχουν ανάλογες συνέπειες 5. Κάποιες προτάσεις της βιοτεχνολογίας ή της ιατρικής είναι τόσο αποτρόπαιες που δεν γίνονται αποδεκτές, όπως για παράδειγμα η δημιουργία ακέφαλων ανθρωποειδών για σκοπούς παραγωγής ανθρωπίνων οργάνων που υποβιβάζει τον άνθρωπο σε εξάρτημα. Για πολλά άλλα θέματα, όπως το θέμα της εικαζόμενης συναίνεσης (που σημαίνει ότι πτωτικός δότης οργάνων θεωρείται όποιος δεν είχε ρητά αρνηθεί κάτι τέτοιο όταν ήταν ακόμη εν ζωή), το πρόβλημα του εγκεφαλικού θανάτου, των μεταμοσχεύσεων, της ευθανασίας ή της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, οι απόψεις διίστανται. Για αυτά τα θέματα έχουν χυθεί τόνοι ολόκληροι 4 Κωνσταντίνου Β. Σκουτέρη, Βιοηθική και το ήθος της Ορθοδοξίας, 5 Ανέστης Γ. Κεσελόπουλος, Εκ του θανάτου εις την ζωήν. Θεολογική προσέγγιση εις τις προκλήσεις της βιοηθικής, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2003, σ

12 από μελάνι. Το κεφάλαιο όμως το οποίο αφορά τις βελτιωτικές επεμβάσεις της ιατρικής (και ειδικά τις αισθητικές πλαστικές επεμβάσεις) έχει καταφέρει μέσα από μια οργανωμένη εκστρατεία να θεωρηθεί ως κάτι το φυσιολογικό χωρίς πολλούς ενδοιασμούς και ενδεικτικό τούτου του κλίματος είναι η περιορισμένη βιβλιογραφία που υπάρχει για το θέμα. Μάλιστα όταν εκφράσει κάποιος μερικές επιφυλάξεις, συναντά την έκπληξη αλλά και την δυσαρέσκεια του συνομιλητή του που συνήθως έχει την εντύπωση ότι δεν υπάρχει κάτι το επιλήψιμο στο να βελτιώσουμε τα φυσικά χαρακτηριστικά μας. Παράλληλα η προβολή ηθικών κριτηρίων χαρακτηρίζεται από τους εκπροσώπους της κοσμικής βιοηθικής ως φονταμενταλισμός και περιφρονείται ή διαπομπεύεται. Όλα όμως αυτά μαρτυρούν άμβλυνση της ηθικής και βαθιά πνευματική κρίση 6. Εδώ βρίσκεται και η ειδοποιός διαφορά ανάμεσα στην βιοηθική του χριστιανισμού και την ιατρική βιοηθική, η οποία αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο ανθρωποκεντρικά και επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην υγεία του σώματος αγνοώντας το αδιαίρετο της ψυχοσωματικής υπόστασης του ανθρώπου. Η βιοηθική παραμερίζει τις θρησκευτικές αντιλήψεις και προβάλλει γενικές και ευρύτερα αποδεκτές χρησιμοθηρικές αρχές για την ζωή και συμπεριφορά του ανθρώπου. εν μπορεί να δώσει απαντήσεις γιατί βλέπει τον άνθρωπο μέσα στα όρια της βιολογικής του ζωής, σαν ένα άνθρωπο που θα πεθάνει, και αυτόεγκλωβίζεται έτσι στην διάσταση της εγκόσμιας υλικής πραγματικότητας, αγνοώντας την πνευματική διάσταση του ανθρώπου. Από την αρχαιότητα είχε διαγνωστεί ο κίνδυνος της παράχρησης της ιατρικής και έτσι ξεκίνησε και η προσπάθεια για να τεθούν ηθικές αρχές που θα προστάτευαν τον ασθενή. Ο όρκος του Ιπποκράτη, ο οποίος περιλαμβάνει τις υποχρεώσεις του γιατρού και τα όρια της ιατρικής, 6 Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, Βιοηθική Η ηθική της παγκοσμιοποιήσεως, στο περ. Ινδικτος τευχ. 14, Αθήνα 2001, σ

13 αποδεικνύει την σπουδαιότητα της ηθικής από αρχαίων χρόνων. Με τις νέες εξελίξεις της ιατρικής, εμφανίστηκε η βιοηθική η οποία εξετάζει τα ηθικά προβλήματα που ανακύπτουν από τις νέες ανακαλύψεις και τις τεχνικές παρεμβάσεις σε όλη την φύση και ιδιαίτερα στον άνθρωπο. Προσπαθεί να θέσει ασφαλιστικές δικλίδες, κατοχυρώνει τα ατομικά δικαιώματα του μετανεωτερικού ανθρώπου αλλά δεν μπορεί να ξεφύγει από τα στενά ευδαιμονιστικά πλαίσια των αρχών της που πηγάζουν από τον ωφελισμό και αγνοούν το ανθρώπινο πρόσωπο 7. υστυχώς δεν μπορεί να απεγκλωβιστεί από την εγκοσμιότητα. Στη σύγχρονη κουλτούρα και τη κοσμική βιοηθική που παγκοσμίως επικράτησε οι υπερβατικές αξιώσεις επισκιάζονται από την εγκοσμιότητα. Όπως παρατηρεί ο καθηγητής κ. Tristram Engelhard, η ίδια η χριστιανική ηθική θεολογία επισκιάστηκε και περιθωριοποιήθηκε ενώ αναπτύχθηκε μια νέα, παγκόσμια, κοσμική, κοσμοπολίτικη κουλτούρα η οποία αποβλέπει στο να μεταμορφώσει τον ίδιο τον χριστιανισμό 8. Έτσι ως αποτέλεσμα πολλά από αυτά που κάποτε έδιναν νόημα στην καθημερινότητα (όπως για παράδειγμα το να προσευχηθούμε πριν από το φαγητό ή να πιούμε αγιασμό όταν αρρωστήσουμε) έχουν περιπέσει σε ανυποληψία και η ζωή έχει βαθύτατα αποϊεροποιηθεί. Αντίθετα όμως με το κοσμικό πνεύμα και την ηθική του, η ορθοδοξία αγκαλιάζει κάθε πτυχή της ζωής του ανθρώπου. Μιας ζωής που αποβλέπει μέσα από την μυστηριακή ζωή της Εκκλησίας, στην ένωση με τον Θεό. Έτσι είναι φυσικό η βιοηθική του παγκοσμιοποιημένου κόσμου, όπου λόγω ουσιαστικών διαφωνιών εστιάζει κυρίως το ενδιαφέρον της σε διαδικαστικά θέματα όπως την ελεύθερη και πληροφορημένη συναίνεση, να βρίσκεται σε αντίθεση με την βιοηθική του χριστιανισμού. Και αυτό γιατί ενώ η ηθική της σύγχρονης ζωής είναι «εκ του κόσμου τούτου», τα 7 Νίκη Παπαγεωργίου, Προς μια μετα-ανθρώπινη κοινωνία, Θεολογία και κόσμος σε διάλογο, Τιμητικός τόμος στον καθηγητή κ. Γεώργιο Ι. Μαντζαρίδη, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2004, σ H. Tristram Engelhardt, Jr, Τα θεμέλια της βιοηθικής, Μια Χριστιανική θεώρηση, Εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007, σ

14 ενδιαφέροντα της χριστιανικής βιοηθικής δεν βρίσκονται σε αρμονία με την κοσμική σκέψη αλλά ταυτίζονται με μια άποψη ζωής που προσανατολίζεται προς το υπερβατικό 9. Η ορθόδοξη ηθική θεολογία και βιοηθική πρωτίστως και κυρίως ενδιαφέρεται για την σωτηρία του ανθρώπου, Αντίθετα, η κοσμική βιοηθική οροθετείται από το εγκόσμιο. Από την αναζήτηση της αυτό-ικανοποίησης μέχρι την προώθηση αυτόνομων τρόπων ζωής και την επιδίωξη της κοινωνικής δικαιοσύνης. Και η κοσμική αυτή ηθική προέκυψε μετά την Μεταρρύθμιση, όταν η ηθική της ύσης διασπάστηκε σε πολυάριθμες και ανταγωνιστικές απόψεις τόσο όσο αφορά το χαρακτήρα της σωτηρίας του ανθρώπου όσο και το ποια είναι η σωστή χριστιανική συμπεριφορά. Έτσι, για να αντιμετωπίσει η ύση αυτή την διάσπαση στράφηκε προς το κυρίαρχο στοιχείο του αυτοπροσδιορισμού της, στο ρόλο του διαλεκτικού λογισμού, όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ό καθηγητής Engehardt, στο εξαίρετο βιβλίο του «Τα θεμέλια της βιοηθικής»: Ἔστω καὶ μὲ κατατεμαχισμένη τὴ υτικὴ Χριστιανοσύνη σὲ πολλὲς ἀνταγωνιστικὲς θρησκευτικὲς κοινότητες, ἡ κοσμικὴ ἠθικὴ σκέψη θὰ μποροῦσε ἀκόμη νὰ ἀποκαλύψει μία ἑνότητα διὰ τοῦ ἐκλογικευμένου ἠθικοῦ στοχασμοῦ. Καθὼς ἡ Μεταρρύθμιση διέσπασε τὴν ἑνότητα τῆς εὐρωπαϊκῆς θρησκευτικῆς συνειδήσεως, ἡ Ἀναγέννηση δυνάμωσε τὶς κοσμικὲς αἰτιοκρατικὲς βλέψεις, οἱ ὁποῖες τότε ἀκριβῶς ἐνισχύθηκαν καὶ ἀπὸ τὰ ἐπιτεύγματα τῆς ἐπιστήμης. Καθὼς οἱ παραδοσιακὲς γνώσεις στὴν Ἀστρονομία, τὴ Φυσικὴ καὶ τὴν Ἀνατομία ἀντικαταστήθηκαν ριζικὰ ἀπὸ τὶς νέες ἐπιστημονικὲς μελέτες, ἡ Λογικὴ ἐμφανίστηκε ἱκανὴ νὰ ξεκλειδώσει τὰ μυστικὰ τῆς φύσης. Ἡ κοσμικὴ αἰτιοκρατία ἐπιπλέον ὑποσχόταν νὰ φανερώσει καὶ μία κοινὴ ἠθικὴ 10. Αυτή ήταν και η αρχή της εκκοσμίκευσης. Ακολούθησε ο ιαφωτισμός που αναζητούσε μια ηθική βασισμένη στη λογική. ημιουργήθηκε μια αναθεωρημένη χριστιανοσύνη χωρίς Χριστό. Ο 9 H. Tristram Engelhardt, Jr, Τα θεμέλια της βιοηθικής, Μια Χριστιανική θεώρηση, Εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007,σ Ο. π, σ

15 Χριστός δεν θεωρείται πλέον ο Μεσσίας και Υιός του Θεού ο οποίος ήλθε στον κόσμο μέσα στα πλαίσια του σχεδίου της Θείας Οικονομίας, «διὰ τὴν ἡμετέραν σωτηρίαν» αλλά μια παγκόσμια ηθική μορφή με απαράμιλλή αρετή, αναζητώντας μια κοινή ηθική χωρίς θρησκευτικές διαιρέσεις, σε μια προσπάθεια προβολής του ρόλου και της σπουδαιότητας της ηθικής εις βάρος του δόγματος. Αν όμως εγκαταλείψουμε το δόγμα και τις γραμμές που χάραξαν οι θεόπτες Πατέρες, οδεύουμε ολοταχώς προς μια σίγουρα όχι ορθόδοξη θεολογία και ηθική, με τραγικές συνέπειες για την σωτηρία του ανθρώπου. Η κοσμική όμως αυτή ηθική ήταν εύκολη, χωρίς να έχει τις απαιτήσεις της διδασκαλίας του Ιησού. Αναπτύχθηκε έτσι μια κοσμική ηθική συνείδηση αποσυνδεδεμένη από την παραδοσιακή χριστιανοσύνη, μια συνείδηση που εξακολουθεί να βρίσκεται στις ρίζες της σύγχρονης βιοηθικής. Μιας ηθικής που υπόσχεται να συνενώσει όλους ανεξαρτήτως θρησκευτικών διαμαχών, γύρω από ένα σύνολο θεμελιωδών ηθικών δεσμεύσεων. Μη μπορώντας όμως να ξεφύγει από τον ανθρωποκεντρισμό της σημερινής εποχής, δεν ασχολείται με βαθύτερα θέματα παρά μόνο εξαντλείται σε ένα ηθικισμό και επικεντρώνει το ενδιαφέρον της στην υγεία του ατόμου αγνοώντας το αδιαίρετο της ψυχοσωματικής ένωσης του ανθρώπου. Η βιοηθική δεν μπορεί να δώσει απαντήσεις γιατί βλέπει τον άνθρωπο μέσα στα όρια της βιολογικής του ζωής, σαν ένα άνθρωπο που θα πεθάνει, και αυτό-εγκλωβίζεται έτσι στην διάσταση της εγκόσμιας υλικής πραγματικότητας, αγνοώντας την πνευματική διάσταση του ανθρώπου. Προβάλλει στη ύση ως η ηθική της παγκοσμιοποιήσεως και τείνει να εκτοπίσει τη κλασική ηθική, που έχει ως κύριο αντικείμενο την προσωπική ζωή και τις διαπροσωπικές σχέσεις των ανθρώπων. Επιχειρεί να συνδέσει ανθρώπους ποικίλων τάσεων και αντιλήψεων απέναντι στην προβληματική των εφαρμογών της σύγχρονης ιατρικής και βιολογίας ενώ παράλληλα καλλιεργείται και η αντίληψη ότι η ηθική ζωή του ανθρώπου προσδιορίζεται βιολογικά. Η προβολή θρησκευτικών αρχών ή εντολών 14

16 χαρακτηρίζεται από τους εκπροσώπους της κοσμικής βιοηθικής ως φονταμενταλισμός και περιφρονείται ή διαπομπεύεται. Στις μέρες μας ηθικό για τους επιστήμονες είναι ότι οδηγεί σε πρωτοποριακή ανακάλυψη ή ενδεχομένως βολεύει κάπως τη ζωή. Ότι δεν διαταράσσει τα ανθρώπινα δικαιώματα, δεν παραβιάζει τη νομοθεσία, ότι προστατεύει τους ισχυρούς της γης, ότι διευκολύνει τους πολιτικούς 11. Εξετάζει τα θέματα που την απασχολούν με γενικότατες αρχές που μπορούν να γίνουν καθολικά αποδεχτές, παραμερίζοντας της θρησκευτικές αξίες. Έτσι το 1972 η Εθνική Επιτροπή για την Προστασία του Ανθρώπου Βιοϊατρικής και Συμπεριφορικής έρευνας διαμόρφωσε προτάσεις για τον έλεγχο της έρευνας πάνω στον άνθρωπο οι οποίες εκτείνονταν από την ερευνητική χρήση των εμβρύων μέχρι και την ψυχοχειρουργική και βασίζονταν στις ηθικές αρχές της αυτονομίας, ευεργεσίας και δικαιοσύνης. Στην συνέχεια οι Beauchamp και Childress δημοσίευσαν το βιβλίο «Αρχές της Βιοϊατρικής Ηθικής», στο οποίο περιγράφονταν οι τέσσερις βασικές αρχές της βιοηθικής, οι οποίες είναι α)της αυτονομίας, β)της ευεργεσίας, γ)της αποφυγής πρόκλησης βλάβης και δ)της δικαιοσύνης 12. Πρώτη αρχή της βιοηθικής είναι η αρχή της αυτονομίας. Τα δικαιώματα του ατόμου, πάνω σε αυτή την αρχή είναι που θεμελιώνονται. Κάθε εξωτερικός περιορισμός της αυτονομίας του ατόμου είναι αδιανόητος για τη δυτική σκέψη και βιοηθική, καθιερώνοντας έτσι την αρχή της αυτονομίας ως το θεωρητικό υπόβαθρο για τεκμηρίωση της βιοηθικής σκέψης. Με αποκορύφωμα τον ιαφωτισμό καθιερώθηκε η λογικοκρατία, κτίστηκε σιγά σιγά μέσα στον κόσμο μια εικόνα ενός θεού απόμακρου γι αυτό και ο άνθρωπος κυρίως της ύσης αλλά όχι μόνον έπαψε να έχει πλέον τις ελπίδες του στον Θεό, αλλά και να τηρεί τις εντολές Του. Έννοιες 11 Αρχιμανδρίτη Νικόλαου Χατζηνικολάου, Ελεύθεροι από το γονιδίωμα, Εκδ. Κέντρο βιοϊατρικής ηθικής και δεοντολογίας, Αθήνα, σ H. Tristram Engelhardt, Τα θεμέλια της βιοηθικής, Μια Χριστιανική θεώρηση, Εκδ. Αρμός, Αθήνα 2007, σ

17 όπως η συνεργία Θεού και ανθρώπου στη πορεία του ανθρώπου προς την κατά χάριν θέωση, που αποτελεί τον σκοπό της ζωής στην Ορθοδοξία, στην ύση δεν υφίστανται. Έτσι, με ένα Θεό μακριά από την ζωή των ανθρώπων, ήταν φυσικό να παρουσιαστεί ένας ηθικισμός και μια έκπτωση των ηθών των ανθρώπων, τόσο ως ατόμων όσο και σε επίπεδο κοινωνιών και κρατών. Ως αποτελεσματική λύση στο πρόβλημα, θα μπορούσε να καταστεί ένα πλάνο μεταστροφής του ατόμου σε πρόσωπο, επανατοποθέτηση του ανθρώπου έναντι του Θεού και επαναφορά σε μια συλλογική συμβίωση βάση ενός γνήσιου Χριστιανισμού. Αντί αυτού όμως, ο σύγχρονος πολιτισμός με τον εγωκεντρικό και ευδαιμονιστικό προσανατολισμό του βρίσκεται σε άμεση αντίθεση προς την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση με το κοινοβιακό και ασκητικό πνεύμα. Ο δυτικός άνθρωπος με τη δικαιική νοοτροπία που τον διακατέχει, είχε μόνο τις προϋποθέσεις για να αντιμετωπίσει αυτή την διολίσθηση των ηθών με δικαιικά μέσα. Η ανάγκη για νομική κατοχύρωση φάνταζε επιβεβλημένη. Ως επιτακτική ανάγκη, ακολούθησε η αυτονομία του ατόμου και η θέσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με σκοπό την νομική κατοχύρωση και προστασία του ατόμου. Ο τρόπος με τον οποίο προβάλλονται τα ανθρώπινα δικαιώματα φανερώνει την άμεση επίδραση του ατομοκεντρικού ανθρωπισμού του ιαφωτισμού. Η ανεπανάληπτη αξία του ανθρώπου όμως πηγάζει από την ιδιότητα του ως δημιουργήματος «κατ εικόνα και καθ ομοίωση» Θεού. Επειδή ο άνθρωπος αξιολογείται σε σχέση με τον Θεό, γι αυτό και έχει αναφαίρετα δικαιώματα. Χωρίς την θεολογική αυτή βάση η ιακήρυξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων παραμένει μετέωρη. Ο άνθρωπος αποσπασμένος από τον Θεό, χωρίς καμιά υπερβατική σχέση και αναφορά, συρρικνώνεται στην ατομικότητα του. Τα δικαιώματα του παραμορφώνονται και γίνονται μέσα καταδυναστεύσεως των αδυνάτων. Η λογική όμως της απόλυτης αυτονομίας και των δικαιωμάτων, προϋποθέτει τον άνθρωπο σαν 16

18 αδιαφοροποίητο άτομο, σαν μια εξομοιωμένη μονάδα στο αριθμητικό σύνολο. Και όταν η αξίωση των δικαιωμάτων εκριζώνεται από το κοινωνικό πλαίσιο, εξαντλείται στην ωφέλεια του ατόμου και ταυτίζεται με την οικονομική διεκδίκηση και την εξασφάλιση καταναλωτικής ευχέρειας τότε είναι αναπόφευκτο να υπονομεύει τις ίδιες τις σχέσεις τις κοινωνίας και να λειτουργεί ως καταλύτης ριζικά αντικοινωνικών εξελίξεων, προωθώντας τον ατομοκεντρισμό, την κατανάλωση και την εγωκεντρική αυτονομία. Έτσι, σε μια κοινωνία ανθρωποκεντρική και όχι Θεανθρωποκεντρική, η νομική και θεσμική κατοχύρωση της απόλυτης αυτονομίας και των ατομικών δικαιωμάτων, παράγει μια δυναμική απανθρωπίας, δυναμική ανεξέλεγκτων μορφών ολοκληρωτισμού, καίριων ανθρωπολογικών αλλοιώσεων 13. Και εδώ ακριβώς πιστεύουμε ότι βρίσκεται το πρόβλημα. Στο γεγονός ότι ο άνθρωπος της ύσης εξόρισε από την ζωή του τον Θεάνθρωπο και θεοποίησε τον άνθρωπο. Οι ακόλουθες δύο αρχές, της αποφυγής προκλήσεως βλάβης ή πόνου και της αγαθοεργίας, προέρχονται από το περιβάλλον του ωφελιμισμού και σε αντίθεση με την αρχή της αυτονομίας η οποία χρησιμοποιείται για τη θεωρητική τεκμηρίωση της βιοηθικής σκέψης, οι αρχές αυτές απαντούν κυρίως στα καθημερινά και επιμέρους βιοηθικά προβλήματα. Έχουν με άλλα λόγια, περισσότερο πρακτικό παρά θεωρητικό χαρακτήρα, δικαιολογώντας κατ αυτό το τρόπο και την ωφελιμιστική προέλευσή τους 14. Για την Ορθόδοξη διδασκαλία, τόσο η αγαθοποιία όσο και η μη πρόκληση πόνου στον πλησίον αποτελεί κάτι το αυτονόητο. Έτσι, εκ πρώτης όψεως φαίνεται ότι οι δύο αυτές αρχές της βιοηθικής συμπορεύονται με τη χριστιανική αρετή. Όμως, ποια μπορεί να είναι πράγματι η σχέση ανάμεσα στις αρχές τις βιοηθικής η οποία όπως είδαμε κινείται μέσα σε πλαίσια ωφελιμισμού, με την ευαγγελική διδασκαλία; Η 13 Ο.π, σ Νικόλαου Γ. Κόϊου, Ηθική θεώρηση των τεχνικών παρεμβάσεων στο ανθρώπινο γονιδίωμα, Εκδ. Κέντρο βιοϊατρικής ηθικής και δεοντολογίας, Αθήνα 2003, σ

19 κύρια διαφορά βρίσκεται και πάλι στον τρόπο αντιμετώπισης του ανθρώπου. Για την Ορθοδοξία, ο άνθρωπος αποτελεί ξεχωριστή και ανεπανάληπτη ύπαρξη, ανώτερος από όλα τα άλλα δημιουργήματα, φτιαγμένος κατ εικόνα και καθ ομοίωση. Η προοπτική του ανθρώπου είναι να γίνει κατά χάριν Θεός. Άλλωστε το Ευαγγέλιο δεν είναι τίποτε άλλο παρά το κάλεσμα του Θεού προς τον άνθρωπο για την αγιότητα 15. Ολόκληρο το μήνυμα του Ευαγγελίου συνοψίζεται σε μία παραγγελιά του Θεού προς όλους εμάς: a gioi gi nesue, o ti e gv a gio w ei mi. 16. Και αγιότητα δεν είναι τίποτα άλλο παρά η μετάβαση του πεσμένου ανθρώπου από το παρά φύση όπου βρέθηκε στο κατά φύση και στην συνέχεια στο υπέρ φύση. Η επάνοδος όμως αυτή πραγματοποιείται μόνο με πόνους και άσκηση. Με τη Σταύρωση του Χριστού, ο πόνος αποκτά νέο νόημα, αφού προσφέρεται ως θυσία του μόνου αναμάρτητου για τη σωτηρία όλου του κόσμου. Παύει να μην έχει νόημα όπως θεωρεί ο ωφελιμισμός, αλλά αποκτά μεγάλη παιδαγωγική σημασία ως δοκιμασία του ανθρώπου για πνευματική τελείωση. Ο ίδιος ο Χριστός μας λεει, o stiw oy basta zei to n stayro n e aytoy kai e rxetai o pi sv moy, oy dy natai ei nai moy mauhth w 17. Απεναντίας, ο σύγχρονος άνθρωπος αγνοεί ή και περιφρονεί την ασκητική και την ευχαριστιακή θεώρηση του κόσμου. εν βρίσκει νόημα στον πόνο και δεν βλέπει τον κόσμο ως δώρο του Θεού και ως μέσο αναφοράς προς αυτόν 18. Ο ευδαιμονισμός και η φιληδονία εκφράζουν το πνεύμα του εκπεσμένου ανθρώπου. Υπηρετούν την μητέρα των παθών την φιλαυτία, η οποία είναι «ἡ πρὸς τὸ σῶμα ἐμπαθὴς καὶ ἄλογος φιλία» 19, που οφείλεται στην άγνοια του Θεού. Επίσης καλλιεργούν την κενοδοξία που οδηγεί στην υπερηφάνεια, με μοναδικό μέσο καταπολέμησης της την ταπείνωση. Εν 15 Θες. Α 4,7 16 Πετρ. 1,16 17 Λουκ. 14, Γεώργιου Μαντζαρίδη, Χριστιανική ηθική Ι, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2002, σ Μάξιμου του Ομολογητού, Κεφάλαια περί αγάπης, 3,8,PG90, 1020 Α. Για περισσότερα βλέπε Γεώργιου Μαντζαρίδη, Χριστιανική ηθική ΙΙ, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσασαλονίκη 2003, σ

20 κατακλείδι, μπορούμε να επισημάνουμε ότι η διαφορά έγκειται στην αγάπη που αποτελεί τη βάση των δύο αυτών αρχών και η οποία πρέπει να είναι όχι η ιδιοτελής και η φίλαυτη αλλά η ανιδιοτελείς και κενωτική, όπως αποκαλύπτεται από τον Θεό της αγάπης 20. Τέλος, η τέταρτη αρχή της βιοηθικής, αυτή της δικαιοσύνης, αφορά κυρίως τη παροχή ίσων δυνατοτήτων ιατρικής φροντίδας, περίθαλψης και πρόσβασης στις υπηρεσίες της βιοϊατρικής σε όσους τις έχουν ανάγκη. Έχει ένα δικαιικό χαρακτήρα σύμφωνα με τις προϋποθέσεις της ύσης και στην ουσία εκλαμβάνει την αρχή της δικαιοσύνης ως παροχή ίσων ευκαιριών και όχι ως αγώνα άρσης της αδικίας. Η δικαιοσύνη έχει και για τη χριστιανική ηθική ιδιαίτερη σημασία, αλλά όταν εκλαμβάνεται με διαφορετικές προοπτικές. Η χριστιανική δικαιοσύνη, έχει ως μέτρο τον Θεάνθρωπο και όχι τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος δεν απολυτοποιείται, συναισθάνεται την αμαρτωλότητα του, και μέσα από την ταπείνωση και την μετάνοια βρίσκει τον δρόμο σωτηρίας. Η χριστιανική δικαιοσύνη βρίσκεται στους αντίποδες των απαιτήσεων διασφάλισης του ατόμου. Ο χριστιανός διδάσκεται μέσα από το Ευαγγέλιο την αγάπη ακόμη και στους εχθρούς. ιδάσκεται την Θεία δικαιοσύνη και όχι την ανθρώπινη, με σκοπό την τελείωση του ανθρώπου. Την κατά χάριν θέωση. Ο ίδιος ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός, στην υπέροχη επί του Όρους ομιλία Του, λεει: o stiw se rapi sei e pi th n dejia n siago na, stre con ay tƒ kai th n a llhn kai tƒ ue lonti soi kriuh nai kai to n xitv na soy labei n, a few ay tƒ kai to i ma tion kai o stiw se a ggarey sei mi lion e n, y page met' ay toy dy o tƒ ai toy nti se di doy kai to n ue lonta a po soy danei sasuai mh a postraf w. Hkoy sate oẗi e rre uh, a gaph seiw to n plhsi on soy kai mish seiw to n e xuro n soy. Egv de le gv y mi n, a gapa te toy w e xuroy w y mv n, ey logei te toy w katarvme noyw y ma w, kalv w poiei te toi w misoy sin y ma w kai prosey xesue y pe r tv n e phreazo ntvn y ma w kai divko ntvn y ma w. o pvw ge nhsue yi oi toy patro w y mv n toy e n oy ranoi w, o ti to n h lion ay toy a nate llei e pi ponhroy w kai a gauoy w kai bre xei e pi dikai oyw kai a di koyw. e a n ga r a gaph shte toy w a gapv ntaw y ma w, ti na 20 Γεώργιου Μαντζαρίδη, Χριστιανική ηθική ΙΙ, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2003, σ

21 misuo n e xete; oy xi kai oi telv nai to ay to poioy si; kai e a n a spa shsue toy w fi loyw y mv n mo non, ti perisso n poiei te; oy xi kai oi telv nai oy tv poioy sin; Esesue oy n y mei w te leioi, v sper o path r y mv n o e n toi w oy ranoi w te leio w e stin 21. Η χριστιανική ηθική, που είναι η ηθική της αγάπης, έχει ως ύψιστη αξία το πρόσωπο και απευθύνεται σε αυτό. Και η ηθική της αγάπης δεν μπορεί να μετατραπεί σε ηθική της δικαιοσύνης. Μια τέτοια μετατροπή θα σήμαινε παλινδρόμηση από την Καινή στην Παλαιά ιαθήκη, από τη χάρη στο νόμο 22. Γι αυτό ενώ σε θεσμικό επίπεδο προσφορότερη παρουσιάζεται η Παλαιά ιαθήκη ενώ η Καινή ιαθήκη φαίνεται δυσλειτουργική, το ενδιαφέρον προς το ανθρώπινο πρόσωπο, με την επιείκεια, την ανοχή, την αγάπη, την αλληλεγγύη, την φιλανθρωπία, την στοργή, την ανιδιοτελή αγάπη που δεν σταματά στο ατομοκεντρικό όφελος αλλά το αγνοεί πολλές φορές, αποτελούν φανερώσεις του πνεύματος της αγάπης που συμπληρώνουν το πνεύμα της δικαιοσύνης. Ο γιατρός από λειτουργός που ήταν αρχικά με φιλάνθρωπη αποστολή μετεξελίχθηκε σιγά-σιγά, αλλοιώνοντας την ταυτότητα της ιατρικής, σε «επιστήμονα», ακολούθως σε επαγγελματία και τελικά σε επιχειρηματία. Η ιατρική σήμερα όλο και περισσότερο απομακρύνει το ενδιαφέρον της από τους ασθενείς και την ανιδιοτελή αγάπη. Σήμερα οι όροι που ισχύουν είναι όροι χρηματιστηρίου, όπως προϊόντα, καταναλωτές, κέρδη, υπηρεσίες. Έτσι οι μοντέρνες ιατρικές μέθοδοι έγιναν ιατρική για τους λίγους. Και στο βάθος μπορούμε να διακρίνουμε την σκοπιμότητα του ιατρικού κέρδους παρά την επιδίωξη της υγείας. Η λαγνεία του εύκολου κέρδους οδήγησε στην επιχειρηματικοποίηση της ιατρικής, τη μετατροπή της δηλαδή σε μια κλινική επιχείρηση με εμπορικό προσανατολισμό, κατέστρεψε κάθε ανθρώπινο στοιχείο της παραδοσιακής 21 Ματθ. 5, Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, Η εμπειρική θεολογία στην οικολογία και την πολιτική, Εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 1994, σ

22 ιατρικής αντίληψης και μετέτρεψε την υγεία σε καταναλωτικό αγαθό που πωλείται και αγοράζεται. Η ιδέα της ανιδιοτελούς προσφοράς στο συνάνθρωπο, που είναι υπεράνω από κάθε χρηματική αμοιβή, κατάντησε να είναι εντελώς άγνωστη και ξένη 23. Ένα παράδειγμα είναι και οι βελτιωτικές επεμβάσεις της ιατρικής, θέμα που εξετάζει η παρούσα εργασία. Σύμφωνα με τις στατιστικές το 2003 στην Αμερική και μόνο πραγματοποιήθηκαν 8,7 εκατομμύρια, χειρουργικές και μη, αισθητικές επεμβάσεις (συμπεριλαμβανομένων 2,9 εκατομμυρίων εναίσιμων επεμβάσεων με την χρήση του γνωστού Botox που μπορεί και μικραίνει τις ρυτίδες του προσώπου). Μια αύξηση από το προηγούμενο έτος της τάξης του 32%!!! Σε αυτό τον αριθμό δεν συμπεριλαμβάνονται αυτές οι οποίες διενεργήθηκαν από μη γιατρούς και δεν είναι καταχωρημένες. Υπολογίζεται ότι το συνολικό ποσό που δαπανήθηκε ξεπερνά το αστρονομικό ποσό των 9,4 δις δολαρίων ποσό πού αντιστοιχεί στο ένα τρίτο του Αμερικανικού προϋπολογισμού για την υγεία!!! Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται απόφοιτες λυκείων που πήραν σαν δώρο αποφοίτησης μία επέμβαση μεγέθυνσης στήθους τοποθετώντας εμφύτευμα σιλικόνης, νύμφες που επέλεξαν να «διορθώσουν» τον εαυτό τους πριν τον γάμο, κόσμος που έπαθε «ψύχωση» με την εξωτερική του εμφάνιση, που την έχει απολυτοποιήσει παραβλέποντας την προοπτική της αιωνιότητας, και που δεν είναι ικανοποιημένος με αυτή που ο Θεός του έδωσε. Οι επεμβάσεις αυτές στην Αμερική έχουν γίνει ρουτίνα. Είναι σαν να πηγαίνεις στο γυμναστήριο. Έγινε τρόπος ζωής, δηλώνει ο Peter Fodor ένας πλαστικός χειρούργος στο Los Angeles ο οποίος έχει λέγει πελάτες που είναι ταχυδρόμοι, αστυνομικοί, δάσκαλοι ακόμη και φρουροί στις φυλακές! Οι γιατροί προβλέπουν ότι μέσα στα επόμενα χρόνια οι κοσμητικές επεμβάσεις θα ξεπεράσουν σε αριθμό όλες τις άλλες εγχειρήσεις μαζί!!! 23 Χριστοδούλου, Αρχ. Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Το πνεύμα μη σβέννυται, Επιστήμη και βιοιατρική, Εκδόσεις Γρηγόρη, Αθήνα 2003, σ

23 Αντίθετα, η βιοηθική του χριστιανισμού εξετάζει τα ερωτήματα του παρόντος μέσα από την εσχατολογική προοπτική, σεβόμενη την πολυδιάστατη αξία του άνθρώπου, που δεν περιορίζεται με τον σωματικό θάνατο. Καλείται να θέσει τα όρια ανάμεσα στις θετικές και αρνητικές συνέπειες της ιατρικής και της βιοτεχνολογίας στη ζωή μας, λαμβάνοντας υπόψη το θέλημα του Θεού και την ανεκτίμητη αξία του προσώπου. Η τεχνολογία υπάρχει προς χάριν του ανθρώπου και όχι ο άνθρωπος προς χάριν της τεχνολογίας. Και είναι λυπηρό ότι σήμερα ο άνθρωπος έχει αντιστρέψει τους όρους, υπάρχει μόνον ως βιολογική ύπαρξη και έχει καταντήσει εξάρτημα της τεχνολογίας, αιχμάλωτος της κατανάλωσης, δέσμιος του εκπεσμένου του εαυτού. Ο εωσφορικός αυτός εγωισμός που ενυπάρχει σε μια τέτοια θεώρηση, του δημιουργεί την ψευδαίσθηση ότι έγινε θεός 24. Ο άνθρωπος όμως έχει «τὸ εἶναι δεδανεισμένον» 25. Η ζωή δεν είναι κάτι το δικό μας, κάτι που μας ανήκει, ούτε το δημιουργήσαμε εμείς για να το διαχειριζόμαστε όπως μας αρέσει. Η ζωή μας είναι το υπέρτατο δώρο του Θεού, η αρχή και το τέλος της οποίας βρίσκονται στα χέρια Του. Η ζωή είναι ένα μυστήριο που θέλει ιδιαίτερο σεβασμό. Και όταν ο άνθρωπος δεν έχει την αίσθηση αυτή, είναι φυσικό να υπερβαίνει τα όρια και να θεοποιεί τον εαυτό του 26. Το σώμα είναι ναός της ψυχής του Θεού και δεν πρέπει να θεωρείται από την ιατρική αυτόνομα αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της ψυχοσωματικής σύνθεσης του ανθρώπου. Αντικείμενο της ιατρικής ή της βιολογίας δεν πρέπει να είναι το σώμα, αλλά η μοναδική πραγματικότητα της ανθρώπινης ζωής που είναι δημιούργημα κατ εικόνα Θεού και με προοπτική το καθ ομοίωση. Αν μετατρέψουμε τον άνθρωπο σε έμβια μηχανή χωρίς σκοπό ζωής, τότε όλα είναι δυνατό να επιτρέπονται. Όμως η μη αναγνώριση της ιερότητας οδηγεί σε βλασφημία του Θεού. Και 24 Χριστόδουλου, Αρχ. Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Η ζωή δώρο του Θεού. Θεολογία και Βιοηθική, 25 Μάξιμου Ομολογητού, Ερμηνεία εις το πάτερ ημών, PG 90, 893C 26 Γεώργιου Ι. Μαντζαρίδη, Βιοηθική Η ηθική της παγκοσμιοποιήσεως, στο περ. Ινδικτος τευχ. 14, Αθήνα 2001, σ

24 τότε κυριαρχεί ο εγωισμός, η λογική του ισχυρού, δεσμεύεται ο νους από τα πάθη και η επιστήμη και η τεχνολογία μπορεί να καταλήξουν μάστιγα για την ανθρωπότητα 27. Σύμφωνα με τους Πατέρες της Εκκλησίας η ζωή του ανθρώπου έχει νόημα και ποιότητα όταν γίνεται σεβαστή η προέλευση, η φύση αλλά και η προοπτική του ανθρώπου. Όταν απουσιάζει αυτή η θεώρηση, είναι επόμενο η ποιότητα και η αξία της ζωής να περιορίζεται στην βιολογικότητα, στην κατανάλωση, στην ευμάρεια και την ευζωία 28. Έτσι είναι φυσικό επακόλουθο η θεώρηση του ανθρώπου να είναι μηχανιστική. Να περιορίζεται ουσιαστικά στο σώμα του ανθρώπου αγνοώντας και παραθεωρώντας την ψυχή του. Όμως μια τέτοια αντιμετώπιση του ανθρώπου είναι ουσιαστικά αντιπνευματική και ξένη προς την χριστιανική. Ως παράγωγο και προϊόν της μηχανιστικής ανθρωπολογίας έρχεται η «βελτίωση» του ανθρωπίνου είδους και ο «κατασκευασμένος άνθρωπος» δηλαδή ο άνθρωπος που δημιουργείται περισσότερο με βάση τα ανθρώπινα κριτήρια και τις επιθυμίες του και λιγότερο με την εικόνα του Θεού 29. Σκοπός της εξέλιξης της επιστήμης είναι η βελτίωση της ποιότητας του ανθρώπου. Η σημερινή όμως αντίληψη περί ποιότητας ζωής περιορίζεται στην καλύτερη υγεία, στην επιμήκυνση του βίου και την απαλλαγή από τον πόνο. Η επιστήμη σήμερα κινούμενη σε αυτές της αντιλήψεις αγνοεί την ιερότητα του ανθρώπου, την σχέση ψυχής και σώματος και μόνο σκοπό έχει την επιδίωξη του τέλειου τύπου ανθρώπου μέσα από μια σειρά «βελτιωτικών» επεμβάσεων, συμβατικών ή γενετικών. Ειδικά όσο αφορά τις γενετικές αυτές παρεμβάσεις, αυτό που προκαλεί τρόμο είναι η αντιμετώπιση του ανθρώπου από καθαρά υλιστική, βιολογική σκοπιά. Με ακριβώς τον ίδιο τρόπο και χωρίς κανένα ενδοιασμό, όπως οι επιστήμονες «διόρθωσαν» τα φυτά για παράδειγμα ούτως ώστε 27 Χριστόδουλου, Αρχ. Αθηνών και πάσης Ελλάδος, Η αρχή της ζωής από ορθόδοξη άποψη, 28 Ανέστης Γ. Κεσελόπουλος, Εκ του θανάτου εις την ζωήν. Θεολογική προσέγγιση εις τις προκλήσεις της βιοηθικής, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2003, σ Ο.π, σ

25 να είναι ανθεκτικά σε διάφορες αρρώστιες αφού τα μικρόβια συνήθισαν τα φάρμακα λόγω της κατάχρησης από τον άνθρωπο, έτσι θα μπορούν τώρα να «διορθώσουν» και τον άνθρωπο, αφού θα μπορούν να αποτρέψουν την μετάβαση κληρονομικών ασθενειών, να καθορίσουν το φύλο, το χρώμα των μαλλιών, των ματιών, της επιδερμίδας κ.λ.π. Πέραν της κοινωνικής ανισότητας όμως που αυτό θα δημιουργήσει, πέραν της ευγονικής αντίληψης που μας θυμίζει ναζιστικές εποχές, η εξέλιξη αυτή δεν μπορεί παρά να μας οδηγήσει σε ένα εφιάλτη. Η τραγικότερη εξέλιξη θα είναι η μαζική παραγωγή «διορθωμένων ανθρώπων», με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά που θα εξυπηρετούν τα συμφέροντα των δημιουργών τους. ιότι ποιος μπορεί να αποτρέψει αύριο την δημιουργία γενετικά μεταλλαγμένων υπεραθλητών, την στιγμή μάλιστα που βλέπομαι από σήμερα τις τόσες προσπάθειες ντοπαρίσματος παρά τις σημαντικές αρνητικές επιπτώσεις; Ή ακόμη χειρότερα ποιος μπορεί να εγγυηθεί ότι ένα διεφθαρμένο καθεστώς δεν θα δημιουργήσει ολόκληρο στρατό από «διορθωμένους» στρατιώτες με δύναμη λιονταριού και με αφαιρεμένο κάθε ίχνος ανθρωπιάς και συνείδησής; Που θα είναι μόνο κατ όνομα άνθρωποι αλλά στην ουσία αιμοσταγείς ανθρωποειδή στην υπηρεσία του κάθε διεφθαρμένου πολιτικού; Λέγει ο ρ. Richard Dees για την αισθητική νευρολογία, η οποία θα ενισχύει το νου και θα αυξάνει τα αντανακλαστικά, την μνήμη και άλλες λειτουργίες του εγκεφάλου: «ως νευρολόγοι και ως πολίτες μπορούμε να ελέγξουμε το πεπρωμένο μας εάν το επιλέξουμε και εάν έχουμε την θέληση» 30. Οδηγεί έτσι στην έπαρση και στην αυτοθέωση, σε αντίθεση με την ευχή της Εκκλησίας «εαυτούς και αλλήλους Χριστώ τω Θεώ παραθόμεθα». Και ενώ η βιοηθική προσπαθεί να θέσει ασφαλιστικές δικλίδες και κατοχυρώνει τα ατομικά δικαιώματα του μετανεωτερικού ανθρώπου ταυτόχρονα δεν μπορεί να ξεφύγει από τα στενά ευδαιμονιστικά 30 Chatterjee A., Cosmetic neurology, The controversy over enhancing ovement, mentation, and mood, Περιοδικό Neurology 2004;63:

26 πλαίσια των αρχών της που πηγάζουν από τον ωφελισμό και αγνοούν το ανθρώπινο πρόσωπο 31. Η διέξοδος βρίσκεται μόνο στην αναγνώριση της ιερότητας του ανθρώπινου προσώπου. Η γνώση του τι είναι ηθικό εξαρτάται από την σωστή κατανόηση του πώς μπορεί κανείς να κατευθύνει την ζωή του προς τον Θεό. Όταν λείπει ο σωστός προσανατολισμός προς τον Θεό, όλες οι ενέργειες, περιλαμβανομένης της χρήσης των νέων τεχνολογιών ιατρικής, θα τυχαίνουν κακής χρησιμοποίησης και η σωστή καθοδήγηση θα απουσιάζει 32. Σκοπός αυτής της εργασίας είναι να παραθέσει κάποια στοιχεία για τις διορθωτικές επεμβάσεις της ιατρικής, κυρίως τις αισθητικές / αισθησιακές όπου και υπάρχει μια πραγματική μανία, καθώς και κάποιους προβληματισμούς και ηθικά διλήμματα που προκύπτουν από την σημερινή ανεξέλεγκτη κατάσταση. Πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι η βιοηθική του χριστιανισμού δεν μπορεί να είναι ένα σύστημα από κανόνες και εντολές, ούτε περιπτωτική αλλά ούτε και περιπτωσιολογική ηθική. Κάποιες επεμβάσεις από χριστιανική άποψη είναι απαράδεκτες, όπως για παράδειγμα τις επεμβάσεις αλλαγής φύλου, και αυτό είναι προφανές. Οι άνθρωποι θέλουν να αλλάζουν τα πάντα, μέχρι ακόμη και το φύλο τους, ὡσὰν νὰ λέγωσιν ἀναισχύντως πρὸς τὸν Θεόν: «Ἐσὺ δὲν μᾶς ἔπλασες ἐντάξει, ὄπως ἔπρεπε, ἐμεῖς θὰ διορθώσωμεν τὸ λάθος σου τοῦτο» 33! Πέραν όμως από αυτές τις περιπτώσεις, ο κάθε άνθρωπος και η κάθε περίπτωση έχουν την ιδιαιτερότητα τους και δεν είναι όλα άσπρο ή μαύρο. Το κύριο ζητούμενο είναι ο κάθε άνθρωπος στον προβληματισμό του να έχει υπόψη 31 Νίκη Παπαγεωργίου, Προς μια μετα-ανθρώπινη κοινωνία, Θεολογία και κόσμος σε διάλογο, Τιμητικός τόμος στον καθηγητή κ. Γεώργιο Ι. Μαντζαρίδη, Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2004, σ H. Tristram Engelhardt, Βιοηθικά διλήμματα Η περίπτωση της κλωνοποίησης, Περ. Πεμπτουσία, Τευχος 6, Μαρούσι 2001, σ Αρχιμ. Αθανασίου Σταυροβουνιώτη, Καθηγουμένου Ι.Μ Σταυροβουνίου, Η αποστασία των ανθρώπων εις τας ημέρας μας και η ανάγκη επιστροφής προς τον Σωτήρα Χριστόν, Περιοδική έκδοση Ι.Μ Σταυροβουνίου «Ο Ζωοποιός Σταυρός», Λευκωσία Τόμος , σ

27 του τον προορισμό του ανθρώπου και την γνώση ότι δεν μπορεί να παραθεωρείται η αθάνατη ψυχή. Αυτή πρέπει να φροντιστεί πρώτα, χωρίς βεβαίως να παραμελεί το σώμα. Γράφει άλλωστε ο απόστολος Παύλος «oi ga r kata sa rka o ntew ta th w sarko w fronoy sin, oi de kata pney ma ta toy pney matow. to ga r fro nhma th w sarko w ua natow, to de fro nhma toy pney matow zvh kai ei rh nh% dio ti to fro nhma th w sarko w e xura ei w Ueo n% tƒ ga r no mƒ toy Ueoy oy x y pota ssetai% oy de ga r dy natai% oi de e n sarki o ntew Ueƒ a re sai oy dy nantai. y mei w de oy k e ste e n sarki, a ll' e n pney mati, ei per Pney ma Ueoy oi kei e n y mi n. ei de tiw Pney ma Xristoy oy k e xei, oy tow oy k e stin ay toy 34». Ο θάνατος δεν είναι αποτέλεσμα ενός Θεού εκδικητή αλλά αποτέλεσμα της απομάκρυνσης μας από το Άγιο Θέλημα Του και της αποστασίας μας από την εν Χριστώ Ζωή. Ωστόσο μετά την ανάσταση του Χριστού ο άνθρωπος μπορεί να ελευθερωθεί από τον φόβο του θανάτου, και το μόνο φοβερό είναι ο πνευματικός θάνατος, η απομάκρυνση δηλαδή από τον Θεό. Σήμερα, ἡ ζωὴ τοῦ κόσμου ὀργανώνεται, όπως παρατηρεί ο Γέροντας Σωφρόνιος, γύρω ἀπὸ μερικὰ ἀνθρώπινα πάθη καὶ ἡ πνευματικὴ ζωὴ βρίσκεται στὸ περιθώριο. Ὀφείλουμε, συνεχίζει, νὰ ἀντιστρέψουμε τὴν κατάσταση αὐτὴ τῶν πραγμάτων καὶ νὰ τοποθετήσουμε τὴν πνευματικὴ ζωὴ στὴν καρδιὰ τῆς ζωῆς μας 35. Αυτό πρέπει να είναι και το κύριο κριτήριο των ηθικών διλημμάτων που προκύπτουν από τις διορθωτικές και βελτιωτικές επεμβάσεις της ιατρικής. 34 Ρωμ. 8, Αρχιμ. Σωφρονίου (Σαχάρωφ), Περί πνεύματος και ζωής, Ιερά Μονή Τιμίου Προδρόμου, Έσσεξ Αγγλίας 1995, σ

28 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΙ ΒΕΛΤΙΩΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ Για σκοπούς καλύτερης προσέγγισης του θέματος, διαχωρίσαμε τις βελτιωτικές επεμβάσεις στον άνθρωπο σε τρεις κύριες κατηγορίες. Στις αισθητικές επεμβάσεις όπου είναι και οι πιο ευρέως διαδεδομένες και περιλαμβάνουν τις γνωστές «πλαστικές» εγχειρήσεις, στην αισθητική νευρολογία (cosmetic neurology) και την επέμβαση στο γονιδίωμα. Στην συνέχεια του κεφαλαίου θα επιχειρήσουμε μια εν συντομία παρουσίαση όλων των «βελτιωτικών» αυτών επεμβάσεων στον άνθρωπο. Κρίναμε σκόπιμο να μην επεκταθούμε σε μια λεπτομερή περιγραφή της διαδικασίας με κάποιες εξαιρέσεις για σκοπούς παραδείγματος για τον λόγο ότι μας ενδιαφέρουν όχι τόσο οι επεμβάσεις αλλά η βιοηθική των επεμβάσεων αυτών, τόσο από την κοσμική όσο και από την χριστιανική θεώρηση. 1. Αισθητικές επεμβάσεις Ο πλήρης τίτλος της ειδικότητας αυτής είναι πλαστική, επανορθωτική και αισθητική χειρουργική. Αφορμή και αφετηρία των επεμβάσεων αυτών ήταν οι παγκόσμιοι πόλεμοι στις αρχές του 20 ου αιώνα. Οι πολλές παραμορφώσεις και τραυματισμοί κατέστησαν επιτακτική την ανάγκη αποκατάστασης. Έτσι δειλά δειλά κάνει την εμφάνιση της η «πλαστική εγχείρηση». Αυτά τα τραύματα του πολέμου επιτάχυναν τους πειραματισμούς αλλά και την εξέλιξη της επιστήμης ούτως ώστε στο τέλος του πρώτου παγκοσμίου πολέμου νέες τακτικές αποκατάστησαν πληθώρα τραυμάτων. Οι χειρουργοί άρχισαν να συλλαμβάνουν την ιδέα διεύρυνσης των δυνατοτήτων της νέας αυτής «επιστήμης». Αργότερα, όταν έγιναν οι πρώτες επεμβάσεις που διόρθωσαν κάποιες εκ γενετής παραμορφώσεις, 27

29 συνέλαβαν την μεγάλη ιδέα. Μετατοπίζοντας την κύρια χρήση της τεχνολογίας αυτής όχι για αποκατάσταση αλλά για ομορφιά. Αρχικά όμως το κόστος μιας τέτοιας επέμβασης ήταν απαγορευτικό για τους πολλούς και αποκλειστικότητα των «rich and famous, των πλουσίων δηλαδή διασημοτήτων. Με τον καιρό πολλές καινούργιες μέθοδοι επεμβάσεων διαμορφώθηκαν, καλύτερες τεχνικές και ευρύτερο φάσμα επεμβάσεων που μπορεί να «διορθώσει» σχεδόν τα πάντα. Σε συνδυασμό με καινούργιες τεχνικές μάρκετινγκ και χαμηλότερες τιμές, οι επεμβάσεις αυτές μπήκαν για καλά στην ζωή του ανθρώπου και έγιναν ευρέως αποδεκτές από την κοινωνία. Άτομα που έκαναν μια τέτοια επέμβαση όχι μόνο δεν ντρέπονται όπως γινόταν παλαιότερα αλλά απ εναντίας νιώθουν περήφανα και πολλές φορές δεν χάνουν την ευκαιρία να το «διαφημίσουν». Μάλιστα για πρώτη φορά την 31 η Μαΐου του 2005, οργανώθηκε έκθεση στην Νέα Υόρκη έκθεση με τίτλο «Πρώτη εθνική έκθεση αισθητικής χειρουργικής, μόδας και ομορφιάς» όπου και επιδείχθηκαν οι τελευταίου τύπου αισθητικές επεμβάσεις! Επίσης ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το γεγονός ότι η ηλικία των «ασθενών» που ζητούν να υποστούν την επέμβαση συνεχώς μειώνεται. Επίσης, όλο και μεγαλύτερος αριθμός γυναικών αποφασίζει να κάνει πλαστική αισθητική επέμβαση στα γεννητικά όργανα. Έχει γίνει, σύμφωνα με τον Αμερικάνικο σύνδεσμο πλαστικών χειρουργών, η τελευταία τάση και στον Καναδά και την Αμερική όπου οι επεμβάσεις αυτές επιτρέπονται, μεταβαίνουν χιλιάδες γυναίκες από όλο τον κόσμο 36. Σύμφωνα με τους γιατρούς η πιο δημοφιλής επέμβαση είναι η σύσφιξη του κόλπου με σκοπό την «βελτίωση» της απόλαυσης στο σεξ αλλά υπάρχουν και μια σειρά από άλλες όπως η χειλεοτομή ή η αποκατάσταση του παρθενικού υμένα ούτως ώστε να παρουσιαστούν στον γάμο τους ως παρθένες. Αρχικά, αφηγείται ο γιατρός 36 Πηγή: Αμερικάνικος σύνδεσμος πλαστικών χειρουργών.www.plasticsurgery.org 28

30 David Matlock από το Los Angeles, οι ασθενείς που έκαναν αυτές τις επεμβάσεις στην ουσία ήταν καθαρά για λόγους θεραπευτικούς, που αφορούσαν ανικανότητα ή εκ γενετής επιπλοκές. Αργότερα όμως είχαμε γυναίκες που το ζητούσαν με σκοπό να βελτιωθεί η ηδονή. Οι γυναίκες που ήθελαν πιο σφικτό κόλπο, συνεχίζει ο γιατρός, αυξάνονταν όπως επίσης και κάποιες που έρχονταν με ένα πορνο-περιοδικό στο χέρι και ζητούσαν όμοια απόκρυφα όπως αυτά στις φωτογραφίες 37. Από τότε γυναίκες όλων των ηλικιών, από έφηβες μέχρι γιαγιάδες, από οικοκυρές μέχρι δικηγόρους, έχουν κάνει την επέμβαση, συνεχίζει ο γιατρός. 1.1 ιορθωτικές επεμβάσεις ανάπλασης (Reconstructive surgery) Υπολογίζεται ότι πέραν του ενός εκατομμυρίου διορθωτικών επεμβάσεων ανάπλασης (ή επανορθωτική χειρουργική), πραγματοποιούνται κατ έτος στην Αμερική μόνο. Οι επεμβάσεις αυτές αφορούν παιδιά με εκ γενετής προβλήματα, ενήλικες που έχουν τραυματιστεί σε δυστύχημα ή ηλικιωμένους με προβλήματα που προκάλεσαν τα γηρατειά. Οι στόχοι των διορθωτικών αυτών επεμβάσεων ανάπλασης διαφέρουν από αυτούς των αισθητικών επεμβάσεων. Οι επεμβάσεις αυτές πραγματοποιούνται σε μη φυσιολογικές δομές του σώματος και κύριο σκοπό έχουν την λειτουργική βελτίωση του ασθενούς χωρίς αυτό να αποκλείει και ανάπλαση του σώματος στην πρότερη κατάσταση, σε αντίθεση με τις αισθητικές επεμβάσεις οι οποίες κύριο σκοπό έχουν την ανάπλαση του σώματος με αποκλειστικό σκοπό την βελτίωση τόσο της εμφάνισης του «ασθενούς» όσο και κατ επέκταση της αυτοεκτίμησης του. Οι ασθενείς οι οποίοι χρειάζονται τις διορθωτικές επεμβάσεις ανάπλασης χωρίζονται σε δύο κατηγορίες. Αυτούς οι οποίοι έχουν εκ γενετής προβλήματα όπως για παράδειγμα σχιστά χείλη, ενωμένα δάκτυλα, απουσία δακτύλων, ασθενείς με το σύνδρομο crouzon ή το 37 Dr. David Madlock, Vaginal cosmetic surgeries on the cutting edge, 29

31 σύνδρομο Apert και αυτούς που έχουν επίκτητα προβλήματα ως συνέπεια προβλημάτων που αποκτήθηκαν αργότερα από εγκαύματα, ατυχήματα, μόλυνση, ασθένειες ή όγκους. Οι επεμβάσεις ανάπλασης επειδή έχουν θεραπευτικό χαρακτήρα παρόλο που πολλές φορές πιθανόν να είναι πολυδάπανες λόγω του ότι χρειάζονται πολλαπλές επεμβάσεις καλύπτονται συνήθως από τις ασφάλειες, σε αντίθεση με τις αισθητικές οι οποίες και δεν καλύπτονται. Παράδειγμα διορθωτικών επεμβάσεων είναι οι λεγόμενες κρανίο-προσωπικές που αφορούν περιπτώσεις με στραβά κεφάλια, σπάνιες μορφές σχισμών στο στόμα, εκ γενετής όγκους, επίπεδα πρόσωπα, παραμορφώσεις όπως καψίματα και άλλα. Οι επεμβάσεις αυτές είναι πολλές φορές πολλαπλές και αρχίζουν από την γέννηση ή πολλές φορές ακόμη και πριν με την διάγνωση και μπορεί να συνεχίζονται μέχρι και την ολοκλήρωση της ανάπτυξης. Για παράδειγμα, ένας νέος από τη Μαλαισία είχε γεννηθεί με φρικιαστική παραμόρφωση. Μέσα όμως από μια σειρά επεμβάσεων έχει αποκατασταθεί η φυσιολογική του εμφάνιση και ήδη εργάζεται με επιτυχία στο τηλεφωνικό κέντρο ενός νοσοκομείου. (ίδε στη σελίδα 8 του επισυναπτομένου παραρτήματος). Σε αυτή την περίπτωση δεν χωρεί καμιά αμφιβολία ότι η κατάσταση του ανθρώπου αυτού βελτιώθηκε αισθητά όχι μόνο όσο αφορά την εμφάνιση αλλά ιδιαίτερα την λειτουργικότητα του μέσα στη ζωή. Οι κατηγορία αυτή άλλωστε είναι και η μόνη από αυτές που εξετάζουμε που για την οποία σχεδόν δεν υπάρχουν ηθικά διλήμματα, υπό την προϋπόθεση πάντοτε της σωστής χρήσης. Οι πιο συνηθισμένες επεμβάσεις της κατηγορίας είναι: Γενετικές Ανωμαλίες Λαχοχείλιο Επανόρθωση στήθους μετά από μαστεκτομή Επανορθωτική χειρουργική ούλων Επεμβάσεις κρανιοπροσωπικής χώρας 30

32 ερματικοί καρκίνοι Εγκαύματα 1.2 Μεταμόσχευση Προσώπου Στο μεταίχμιο των δύο κατηγοριών θα μπορούσε να τοποθετηθεί και η μεταμόσχευση προσώπου η οποία σύμφωνα με μερικούς είναι καθαρά διορθωτική ενώ για άλλους περισσότερο επέμβαση για αισθητικούς λόγους. Οι επεμβάσεις όμως αυτές δημιουργούν τεράστια προβλήματα βιοηθικής και ως εκ τούτου αποφασίσαμε να τις κατατάξουμε σε μια κατηγορία από μόνες τους και να επεκταθούμε λίγο περισσότερο. Η μεταμόσχευση προσώπου αφορά άτομα που στερήθηκαν το χαμόγελο και την εκφραστικότητα του προσώπου τους λόγω σοβαρών παραμορφώσεων μετά από ατύχημα ή ασθένεια. Τα άτομα αυτά μπορούν πλέον να προσβλέπουν σε μια ανθρώπινη ζωή με την χειρουργική μεταφορά προσώπου από νεκρό δότη. Η ιατρική επιστήμη δηλώνει έτοιμη να τολμήσει την πρωτοποριακή αυτή επέμβαση. Πραγματικότητα ή σενάριο χολιγουντιανής ταινίας 38 ; Όλα άρχισαν στην Ινδία περίπου 10 χρόνια πριν όταν ένα εννιάχρονο κοριτσάκι, η Sandeep Kaur θέριζε το γρασίδι και η μια της κοτσίδα μπλέχτηκε στην μηχανή, η οποία με βίαιο τρόπο προκάλεσε την απόσχιση του δέρματος σε όλη την περιοχή του λαιμού και τη βίαιη αποκόλληση όλου του τριχωτού της κεφαλής και του δέρματος του προσώπου της. Η οικογένεια μετέφερε στο νοσοκομείο το κοριτσάκι και σε μια πλαστική σακούλα ότι είχε αποσπαστεί από το κεφάλι του παιδιού. Ο θεράπων ιατρός γνώριζε ότι η όποια προσπάθεια μεταφοράς ιστών στο κεφάλι από άλλα μέρη του σώματος θα προκαλούσε τρομερή και μόνιμη παραμόρφωση και έτσι κατόρθωσε με μια πολύωρη χειρουργική επέμβαση να συνδέσει όλες τις κομμένες αρτηρίες και νεύρα και να τοποθετήσει το αποσχισμένο δέρμα πίσω στην κεφαλή. Η επέμβαση αυτή ήταν η πρώτη 38 John Travolta και Nicolas Cage, Face off, 25 June

33 περίπτωση χειρουργικής επανατοποθέτησης ολοκλήρου του προσώπου και του τριχωτού της κεφαλής. Η επιτυχία αυτή γέννησε στον ιατρικό κόσμο το ερώτημα κατά πόσο θα ήταν εφικτή η μεταφορά του προσώπου νεκρών ατόμων σε άτομα με σοβαρές παραμορφώσεις. Σήμερα η επέμβαση αυτή θεωρείται εφικτή μέσα από τρία στάδια, πρώτο την αφαίρεση του προσώπου του πτώματος, μια διαδικασία που οι χειρουργοί εκτιμούν ότι θα διαρκεί ώρες, δεύτερο την απομάκρυνση του προσώπου του δέκτη, μια ακόμα πιο λεπτή και πιο χρονοβόρα επέμβαση και ακολούθως τρίτο στάδιο η μεταμόσχευση, που εκτιμάται ότι θα διαρκεί ώρες 39. ιάφορες ομάδες χειρουργών από τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Αγγλία και τη Γαλλία αναμένουν τη χορήγηση άδειας για να πραγματοποιήσουν μια τέτοια επέμβαση. Πραγματικά είναι μια πρωτοποριακή εξέλιξη της ιατρικής, που δημιουργεί όμως σωρεία λειτουργικών αλλά και ηθικών προβλημάτων, όπως θα δούμε αργότερα στην εργασία μας Αισθητικές χειρουργικές επεμβάσεις (Cosmetic surgery) Οι επεμβάσεις αυτές μάλλον καταχρηστικά καλούνται επεμβάσεις της ιατρικής. Σε αντίθεση με τον ορισμό της ιατρικής κατά τον οποίο η ιατρική αποσκοπεί στην επαναφορά του ανθρώπινου οργανισμού ή τουλάχιστον κάποιων μερών του που για κάποιο λόγο λειτουργούν παθολογικά στη φυσιολογική τους λειτουργία 40, οι αισθητικές (ή κοσμητικές όπως λανθασμένα επικράτησε ο όρος) χειρουργικές επεμβάσεις δεν έχουν ως σκοπό να βελτιώσουν την υγεία του ασθενή αλλά την εξωτερική του εμφάνιση. Μάλιστα τη διάγνωση της «ασθένειας» δεν την κάνει ο ιατρός αλλά ο ασθενής. Γνωστές κοσμητικές επεμβάσεις είναι 41 : 39 Νότα Λαζαράκη, Μεταμόσχευση προσώπου, Μια πρωτοποριακή θεραπεία, Περιοδικό Περισκόπιο της Επιστήμης, Τεύχος 296, Σεπτέμβριος 2005, σ Γεώργιος Χωρεπίσκοπος Αρσινόης, Τεχνολογίες Αναπαραγωγής (Τεχνητή γονιμοποίηση), Εισήγηση προς της Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Κύπρου. 41 Αμερικάνικος σύνδεσμος πλαστικών χειρούργων, Κοσμητικές επεμβάσεις, Διαδικασίες με μιά ματιά, 32

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 19 Α ΜΕΡΟΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΚΑΙ Η ΠΡΟΚΛΗΣΗ ΤΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ 1. Ἡ πρόοδος τῆς Ἰατρικῆς Βιοτεχνολογίας... 29 2. Προκλήσεις γιά τήν ἀρχή τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς... 36 3. Προκλήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Ένας επιστημονικός κλάδος που με τα επιτεύγματά του προκάλεσε έντονες συζήσεις στο τέλος του 20 ου αιώνα και αναμένεται να απασχολήσει εξίσου έντονα, αν όχι να μονοπωλήσει το

Διαβάστε περισσότερα

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ.

Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους. Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Η θεολογική διδασκαλία της προς Εβραίους Οι βασικές θέσεις και οι ιδιαιτερότητες της επιστολής σε σχέση με τα υπόλοιπα βιβλία της Κ.Δ. Διαπιστώσεις Α. Δεν εντοπίζονται άμεσοι φιλολογικοί δεσμοί με τους

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελειώδεις Αρχές Θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος. για την προστασία των Προσφύγων.

Θεμελειώδεις Αρχές Θέσεις της Εκκλησίας της Ελλάδος. για την προστασία των Προσφύγων. ΘεμελειώδειςΑρχές ΘέσειςτηςΕκκλησίαςτηςΕλλάδος γιατηνπροστασίατωνπροσφύγων. Η Ορθόδοξη Χριστιανική Εκκλησία δείχνει μια ιδιαίτερη ευαισθησία απέναντι στον ξένο. Άλλωστε και ο Ιδρυτής Της, ο Κύριος Ημων

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 18: ΤΑ ΔΟΓΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΩΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΖΩΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 6: Περιπτώσεις που τα άτομα δεν είναι σε θέση να λάβουν αποφάσεις για τον εαυτό τους. Παρούσης Μιχαήλ.

ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 6: Περιπτώσεις που τα άτομα δεν είναι σε θέση να λάβουν αποφάσεις για τον εαυτό τους. Παρούσης Μιχαήλ. ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 6: Περιπτώσεις που τα άτομα δεν είναι σε θέση να λάβουν αποφάσεις για τον εαυτό τους Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1.Βούληση και αυτονομία ανθρώπου 2.Συμφέρον

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 7: ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 7: ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 7: ΠΗΓΕΣ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί.

Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Την περασμένη Κυριακή αρχίσαμε τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή με το Γάμο της Κανά, όπου το νερό μετατράπηκε σε κρασί. Το θαύμα αυτό μας δείχνει ότι η Μεγάλη Τεσσαρακοστή είναι η περίοδος για αλλαγή στον άνθρωπο.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μαθημάτων Ακαδ. Έτος 2014-2015 Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική Ενότητα Διδάσκων / Διδάσκουσα ΜΑΘΗΜΑ 1ο 30/09/2014 Η έννοια της Βιο-ηθικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

Πλαστική Χειρουργική

Πλαστική Χειρουργική Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2007-2008 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Πλαστική Χειρουργική Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β2 pc25 Μιχαήλου

Διαβάστε περισσότερα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα παρακαλώ!... ένα βιβλίο με μήνυμα Ένα μήνυμα πού δίνει απάντηση στο βασικό ερώτημα ποιος είναι ο σκοπός της ζωής. Ένα μήνυμα πού ανταποκρίνεται σε κάθε ερωτηματικό και αμφιβολία σου. Η βίβλος μας φανερώνει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ

ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΒΙΒΛΙΑΡΙΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ Εισαγωγή Η προστασία των δικαιωμάτων των ασθενών αποτελεί ουσιαστικό παράγοντα διασφάλισης του επιπέδου φροντίδας για την υγεία των πολιτών. Τα ανθρώπινα δικαιώματα στον τομέα

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο smartclass.gr

Φροντιστήριο smartclass.gr Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Νεοελληνική Γλώσσα Ενδεικτικές Απαντήσεις Θεμάτων Α.1. Ο συγγραφέας στο συγκεκριμένο απόσπασμα καταθέτει τον προβληματισμό του αναφορικά

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ

ΕΡΓΑΣΙΑ 1 η ΜΕ ΘΕΜΑ: «Η ΑΡΧΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΑΒΙΑΣΤΟΥ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΑΞΙΑΣ» Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. ΑΝ ΡΕΑΣ ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ, ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ: «ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΑ Β' ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Συγγραφείς 1. Δημήτριος Λ. Δρίτσας, Δρ Θεολογίας, Σχολικός Σύμβουλος 2. Δημήτριος Ν. Μόσχος, Δρ Θεολογίας, Καθηγητής Λυκείου Αναβύσσου 3. Στυλιανός Λ. Παπαλεξανδρόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1

Πολύ περισσότερα από ένα απλό φροντιστήριο! σ. 1 ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, η ανθρωπιά διαθέτει σήμερα «ανταλλακτική αξία», παρότι ως έννοια αναφέρεται στη βοήθεια που κάποιος προσφέρει στο συνάνθρωπο. Παλαιότερα, εύχρηστος

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία

Εισαγωγή. Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο. Πώς να ζήσετε 150 χρόνια µε Υγεία Εισαγωγή «Όποιος έχει υγεία, έχει ελπίδα. Και όποιος έχει ελπίδα, έχει τα πάντα.» Τόμας Κάρλαϊλ Γιατί είναι χρήσιμο το παρόν βιβλίο Ο πατέρας μου είναι γιατρός, ένας από τους καλύτερους παθολόγους που

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 26: ΕΚΚΛΗΣΙΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 26: ΕΚΚΛΗΣΙΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 26: ΕΚΚΛΗΣΙΑΤΙΚΗ ΑΚΡΙΒΕΙΑ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για

Διαβάστε περισσότερα

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι)

Προσφερόμενα Διπλώματα (Προσφερόμενοι Τίτλοι) Εισαγωγή Το Τμήμα Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Πανεπιστημίου Κύπρου προσφέρει ολοκληρωμένα προπτυχιακά και μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών στους κλάδους του Ηλεκτρολόγου Μηχανικού

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

H «φάτνη» του... Νότου. Μαιευτήριο Ρέα. Ο Πέτρος Δούκας μιλάει για την παραμπομπή του. Aqua Pilates, η νέα τάση LIFESTYLE ΥΓΕΙΑ GOSSIP ΣΠΙΤΙ

H «φάτνη» του... Νότου. Μαιευτήριο Ρέα. Ο Πέτρος Δούκας μιλάει για την παραμπομπή του. Aqua Pilates, η νέα τάση LIFESTYLE ΥΓΕΙΑ GOSSIP ΣΠΙΤΙ OPIS_EXOF_Layout 1 12/3/10 3:43 PM Page 1 w w w. a t t i c a p r e s s. g r ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2010 / ΤΕΥΧΟΣ 007 Μ Η Ν Ι Α Ι Ο Π Ε Ρ Ι Ο Δ Ι Κ Ο Π Ο Ι Κ Ι Λ Η Σ ΥΛ Η Σ Ο Πέτρος Δούκας μιλάει για την παραμπομπή

Διαβάστε περισσότερα

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και

Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και Η αξιοποίηση των Τεχνολογιών της Πληροφορίας και της Επικοινωνίας στην Τριτοβάθμια Εκπαίδευση Μένη Τσιτουρίδου Τμήμα Επιστημών Προσχολικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Παιδαγωγική Σχολή Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑTA ΓΙΑ ΜΕΡΟΣ Δ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ V ΜΑΘΗΜΑ 171. Ο Θεός είναι µόνο και µόνο Αγάπη και εποµένως το ίδιο είµαι κι Εγώ.

ΜΑΘΗΜΑTA ΓΙΑ ΜΕΡΟΣ Δ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ V ΜΑΘΗΜΑ 171. Ο Θεός είναι µόνο και µόνο Αγάπη και εποµένως το ίδιο είµαι κι Εγώ. ΜΑΘΗΜΑTA ΓΙΑ ΜΕΡΟΣ Δ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗ V ΜΑΘΗΜΑ 171 Ο Θεός είναι µόνο και µόνο Αγάπη και εποµένως το ίδιο είµαι κι Εγώ. Ι. (151) Όλα τα πράγµατα είναι αντίλαλοι της Φωνής του Θεού. 2 Ο Θεός είναι µόνο και µόνο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Σεπτέμβριος 2015 Α ΤΑΞΗ (Δίωρο πρώτο τετράμηνο) 1.(ΔΕ 2) Το νόημα και η εξέλιξη της χριστιανικής λατρείας. (ΔΕ 3) Ο Χριστός εγκαινιάζει την αληθινή λατρεία. (ΔΕ 4) Με τη λατρεία εκφράζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ

ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ. συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ (ψυχοκοινωνική προσέγγιση) συγγραφέας ΓΙΑΝΝΑ ΦΙΛΑΟΥ Στο βιβλίο με τίτλο ΑΝΘΡΩΠΙΝΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΚΑΙ ΤΗΛΕΟΡΑΣΗ, η συγγραφέας Γιάννα Φιλάου καταγράφει και αναλύει τις ανθρώπινες

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου. Πυρίδου Κωνσταντίνα ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 19341 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 4\12\2014 Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Πυρίδου Κωνσταντίνα ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ 1 Α. Σχεδιαγραμματική απεικόνιση της περίληψης ΘΕΜΑΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Κατά την άποψη σας πόσο συχνά ανακύπτουν «ζητήματα» ηθικής στη ρευματολογία; (επιλέξτε μια απάντηση για κάθε στοιχείο)

Κατά την άποψη σας πόσο συχνά ανακύπτουν «ζητήματα» ηθικής στη ρευματολογία; (επιλέξτε μια απάντηση για κάθε στοιχείο) Στα πλαίσια πολυκεντρικής μελέτης, η οποία αποσκοπεί στην κατανόηση ηθικών ζητημάτων που αφορούν τους ρευματολόγους, καλείστε να συμπληρώσετε το επισυναπτόμενο ερωτηματολόγιο, το οποίο διερευνά ζητήματα

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία]

[Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 16536 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 04/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΒΙΤΣΟΥ ΛΙΛΙΑΝΝΑ [Πώς παρουσιάζουν τα ΜΜΕ τα άτομα με αναπηρία] Α. Η συγγραφέας αναφέρεται

Διαβάστε περισσότερα

Ιατρικός Σύλλογος. Ηρακλείου. Συνέντευξη τύπου

Ιατρικός Σύλλογος. Ηρακλείου. Συνέντευξη τύπου Ιατρικός Σύλλογος Ηρακλείου Συνέντευξη τύπου 01.02.2010 Η πολιτεία τα τελευταία τριάντα χρόνια αδυνατεί ή δεν θέλει, να λάβει αποφάσεις, να κάνει τομές, να δώσει λύσεις σε θέματα που αφορούν την Υγεία.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Κάθε πολιτισμός αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όμως η αρχαία ελληνική τέχνη ξεπέρασε τα όρια του χρόνου με το πανανθρώπινο μήνυμά της, με τη δύναμη του πνεύματος και του συναισθήματος.

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ

ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΝΑΠΗΡΙΑΣ Νομοθεσία απασχόλησης για θέματα αναπηρίας Η εργασία είναι δικαίωμα όλων των ανθρώπων συμπεριλαμβανομένου των ανθρώπων με αναπηρία όπως αυτό ορίζεται και προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 9: ΕΓΩΚΕΝΤΡΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας

Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Επιστήµη της Κοινωνιολογίας 1. Ορισµός και αντικείµενο της Κοινωνιολογίας 1.1. Κοινωνιολογία και κοινωνία Ερωτήσεις του τύπου «σωστό λάθος» Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις ως Σωστές ή Λανθασµένες,

Διαβάστε περισσότερα

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας»)

Β2. α) 1 ος τρόπος πειθούς: Επίκληση στη λογική Μέσο πειθούς: Επιχείρημα («Να γιατί η αρχαία τέχνη ελευθερίας») Α1. ΠΕΡΙΛΗΨΗ Το κείμενο πραγματεύεται το διαχρονικό ρόλο και τη συμβολή της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε παγκόσμια κλίμακα. Αρχικά, επισημαίνεται ότι ο καλλιτέχνης προσπαθεί μέσω της τέχνης να αποστασιοποιηθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Στασίνου 36, Γραφ. 102, Στρόβολος 2003 Λευκωσία, Κύπρος Τηλ: 22378101- Φαξ:22379122 cms@cms.org.cy, www.cms.org.cy ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ Η Κυπριακή Μαθηματική Εταιρεία

Διαβάστε περισσότερα

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015

Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία τους για τις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές. Αναλυτικό διάγραμμα του μαθήματος της Δευτέρας 5/10/2015 ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Εισαγωγή στο Διεθνές και Ευρωπαϊκό Δίκαιο Α εξάμηνο 2015/2016 Ν. Αθ. Κανελλοπούλου-Μαλούχου Αναπλ. Καθηγ. Συνταγματικού Δικαίου Το Δίκαιο, η Νομική Επιστήμη και η σημασία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ. Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΚΠΑ ΙΑΤΡΙΚΟ ΣΦΑΛΜΑ ΚΑΤΟΧΥΡΩΣΗ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΕΥΡΕΣΕΩΝ Επίκ. Καθηγητής Άγγελος Μπώλος 28.4.2015 Ευθύνη Ιατρού: Πειθαρχική ευθύνη: κυρώσεις για παραβιάσεις των καθηκόντων και των υποχρεώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση αποτελεσµάτων Ερωτηµατολογίου

Παρουσίαση αποτελεσµάτων Ερωτηµατολογίου 2ο Φεστιβάλ Τέχνης για τα Ανθρώπινα ικαιώµατα 20 25 Νοεµβρίου 2002, Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών Παρουσίαση αποτελεσµάτων Ερωτηµατολογίου Συµπληρωθέντα Ερωτηµατολόγια : 128 Το προφίλ του Κοινού Το κοινό του BioVision

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α )

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) 29 Μαΐου 2014 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Απαντήσεις Θεμάτων Πανελληνίων Εξετάσεων Εσπερινών Επαγγελματικών Λυκείων (ΟΜΑΔΑ Α ) Α1. Ο συγγραφέας του κειμένου αναφέρεται στη σημασία του δημιουργικού σχολείου στη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

-17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

-17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ -17 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: «Θανάτου εορτάζουμε νέκρωσιν...» (κεφ.12) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951 Α Σκοπός: Να αντιληφθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες.

Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες. Οι Προτεστάντες στην εποχή μας ΑΦΟΡΜΗΣΗ Εκτός από τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία που γνωρίσαμε στην προηγούμενη ενότητα, υπάρχει μία ακόμα μεγάλη ομάδα Χριστιανών: οι Προτεστάντες. Θα μάθουμε τις βασικές αρχές

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί.

Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. 1 Η χρήση ναρκωτικών έχει τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις, ωστόσο ο εθισμός στα ναρκωτικά είναι πάθηση που μπορεί να θεραπευτεί. Η θεραπεία απεξάρτησης μπορεί να προσφέρει τα μέγιστα στο

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Οι ετερόδοξοι, η Εκκλησία και εμείς

Οι ετερόδοξοι, η Εκκλησία και εμείς Οι ετερόδοξοι, η Εκκλησία και εμείς ΑΠOΠΑΜΑ ΑΠO ΣΗΝ ΟΜΙΛΙΑ του Π. ΠEΣΡΟΤ ΧΙΡ στο 20ο ΙΕΡΑΠΟΣΟΛΙΚO ΤΝΕΔΡΙΟ ΤΝΕΡΓΑΣΩΝ ΣΟΤ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΤ ΧΡΙΣ. ΟΜΙΛΟΤ ΕΙ ΣΗΝ ΚΑΣΑΚΗΝΩΙΝ ΑΓΙΑ ΣΑΒΙΘΑ Αράχωβης Παρανάσσου Βοιωτίας

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ / ΟΛΥΜΠΙΣΜΟΥ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ / ΟΛΥΜΠΙΣΜΟΥ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής Η ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ / ΟΛΥΜΠΙΣΜΟΥ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής Ολυμπισμός ως Κοινωνικό Φαινόμενο Ο Αθλητισμός αποτελεί το μεγαλύτερο κοινωνικό φαινόμενο της εποχής Απασχολεί

Διαβάστε περισσότερα

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους!

Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Πόσο καλά ξέρεις τα δικαιώματά σου; Ένα κουίζ για μικρούς και μεγάλους! Στις 20 Νοεμβρίου 2015 η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού γίνεται 26 χρονών. Πόσο την χρησιμοποιούμε για να διεκδικούμε

Διαβάστε περισσότερα

Α. Ο εκκλησιασμός των μαθητών των σχολείων Α/θμιας και Β/θμιας

Α. Ο εκκλησιασμός των μαθητών των σχολείων Α/θμιας και Β/θμιας ΘΕΜΑ: "Εκκλησιασμός και πρωινή προσευχή μαθητών" ΣΧΕΤ.: α) ΥΠΕΠΘ, Φ. 200.21/16/136240.26.11.1977 β) ΥΠΕΠΘ, Γ/6251/22-10-1979 γ) ΥΠΕΠΘ, Γ/2875/30-4-1981 δ) Π.Δ. 201/98 Με αφορμή ερωτήματα που τέθηκαν στο

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ Ε ΕΞ. π. Βασίλειος Καλλιακμάνης Καθηγητής Θεολογίας Α.Π.Θ. Μεθοδολογία της ποιμαντικής Η προβληματική του θέματος. Πολλαπλή μέθοδος στην εκκλησιαστική παράδοση. Δημιουργία νέων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 23 ΜΑΪΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4) ΚΕΙΜΕΝΟ O εικοστός αιώνας δικαίως χαρακτηρίζεται

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Δρ Γεώργιος Ι Κούρτογλου Παθολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ Εκρηκτικές διαστάσεις λαμβάνει πλέον ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM).

Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM). Η συμμετοχή των νοσούντων στη λήψη αποφάσεων για τη θεραπευτική αντιμετώπιση της νόσου τους (Shared Decision Making SDM). Η συμμετοχή στη θεραπεία είναι πράξη θάρρους Οι πρώτες καταγραφές συμμετοχής νοσούντων

Διαβάστε περισσότερα

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για

Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για Κυρίες και Κύριοι, Σας ευχαριστώ πάρα πολύ για την τιμή που μου κάνετε να απευθύνω χαιρετισμό στο συνέδριό σας για την «Οικογένεια στην κρίση», για ένα τόσο εξαιρετικά σημαντικό θέμα που αγγίζει και αφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

H AΠ AΠOKATA OKATAΣΤΑΣΗ ΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠO ΑΠO ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ Dr Γ.Α ΚΟΚΚΑΛΗΣ ΠΛΑΣΤΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΤΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΠΛΑΣΤΙΚΗΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΙΚΗΣ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ «ΑΓ.ΣΑΒΒΑΣ» Στη διαδικασία συμμετέχει ΟΜΑΔΑ

Διαβάστε περισσότερα

Συγκρίσεις προγραμμάτων Υγείας

Συγκρίσεις προγραμμάτων Υγείας Συγκρίσεις προγραμμάτων Υγείας ΤΟ ΝΕΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ FULL ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ TO ΠΛΕΟΝΕΚΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗΣ ΕΚΔΟΣΗ 1. 19.05.2015 matonakis@myadvisor.gr 211 800 4634 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τον Μάϊο του 2015 η ΕΘΝΙΚΗ ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Κείμενο Τρίτη ηλικία

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Κείμενο Τρίτη ηλικία ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Τρίτη ηλικία Η «τρίτη ηλικία» ή τα γηρατειά είναι μια συνεχιζόμενη και εξελισσόμενη διαδικασία, που αρχίζει σε διαφορετική στιγμή και εξελίσσεται με διαφορετικό ρυθμό. Ακόμη,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ

ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Dies Domini ΕΒΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΔΕΛΤΙΟ της Ποιμαντικής Ενότητας της Καθολικής Μητροπόλεως Νάξου Αρ. 30 5-19 ΑΠΡΙΛΙΟΥ 2015 ΜΕΓΑΛΗ ΕΒΔΟΜΑΔΑ & ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ ΤΟ ΠΑΣΧΑΛΙΝΟ ΜΗΝΥΜΑ ΤΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ ΜΑΣ Προσφιλείς

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ. Α. Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ.

ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ. Α. Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. Α. Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ. ΣΑΤΑΝΙΣΜΟΣ. Ο Σατανισμός διεθνώς θεωρείται ως . Είναι η λατρεία του Σατανά ο οποίος στις διάφορες μορφές του σατανισμού, δεν κατανοείται με ενιαίο τρόπο. Ο σατανισμός

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ

Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Αθήνα, 20-21 Νοεμβρίου 2014 ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ Oι πολυάριθμοι φορείς της κοινωνικής οικονομίας και επιχειρηματικότητας που συμμετείχαν και συνεργάστηκαν στο Φόρουμ Κοινωνικής Επιχειρηματικότητας, 20-21 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 5 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Από τη μαγεία του παραμυθιού στην πλάνη της μαγείας (κεφ.35) Σχολείο: Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη: Α Λυκείου Καθηγητής:Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΑΘΗΝΑ 1999 Υπεύθυνος Οµάδας Αλέξανδρος Καριώτογλου, ρ. Θεολογίας Οµάδα Σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη του Ν. Λυγερού στην εκπομπή «Καλή σας ημέρα» ΡΙΚ 1, 03/11/2014

Συνέντευξη του Ν. Λυγερού στην εκπομπή «Καλή σας ημέρα» ΡΙΚ 1, 03/11/2014 Συνέντευξη του Ν. Λυγερού στην εκπομπή «Καλή σας ημέρα» ΡΙΚ 1, 03/11/2014 Δημοσιογράφος: -Μπορούν να συνυπάρξουν η θρησκεία και η επιστήμη; Ν.Λυγερός: -Πρώτα απ όλα συνυπάρχουν εδώ και αιώνες, και κάτι

Διαβάστε περισσότερα

Το κείμενο αναφέρεται στη μειονεκτική θέση της γυναίκας στην ινδική κοινωνία. Η ινδική

Το κείμενο αναφέρεται στη μειονεκτική θέση της γυναίκας στην ινδική κοινωνία. Η ινδική ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 25/01/2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Περίληψη Το κείμενο αναφέρεται στη μειονεκτική θέση της γυναίκας στην ινδική κοινωνία. Η ινδική κυβέρνηση έχει υποσχεθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα