Γνώσεις Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας στο Δημοτικό Σχολείο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γνώσεις Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας στο Δημοτικό Σχολείο"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΣΕΡΡΩΝ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Κινησιολογία» Γνώσεις Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας στο Δημοτικό Σχολείο Χατζηαγοράκης Δημήτριος ΑΜ: 2157 Μεταπτυχιακή Διατριβή που υποβάλλεται στο καθηγητικό σώμα ως ολοκλήρωση των απαιτήσεων για την απόκτηση του μεταπτυχιακού τίτλου του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών «Κινησιολογία» Τριμελής Εξεταστική Επιτροπή: Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Χ. Ευαγγελινού, Καθ. ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Μέλος: Θ. Κουρτέσης, Αναπλ. Καθ. ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής ΔΠΘ Μέλος: Γ. Νούσιος, Επίκ. Καθ. ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Σέρρες, Μάιος

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ευχαριστίες.... σελ. 3 Περίληψη σελ. 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ I ΕΙΣΑΓΩΓΗ σελ ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΠ-Υ..... σελ Ορισμός σελ Χαρακτηριστικά παιδιών με ΔΕΠ-Υ σελ Αιτιολογία της ΔΕΠ-Υ..... σελ Αξιολόγηση παιδιού για ΔΕΠ-Υ.... σελ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΔΕΠ-Υ σελ Τρόποι αντιμετώπισης... σελ Η μελέτη Multimodal Treatment study of ADHD Cooperative Group, 1999 [ΜΤΑ]... σελ Φαρμακευτική αντιμετώπιση.... σελ Το Σχέδιο Αντιμετώπισης της ΔΕΠ-Υ... σελ Βασικές Αρχές Χειρισμού Προβλημάτων της ΔΕΠ-Υ.... σελ ΔΕΠ-Υ και Γνωστικά Στυλ... σελ Στρατηγικές παρέμβασης για τροποποίηση της συμπεριφοράς... σελ Στρατηγικές διδασκαλίας. σελ 27 ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ σελ ΓΝΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΕΠ-Υ σελ ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΠ-Υ σελ ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ..... σελ ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ. σελ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ... σελ. 38 ΚΕΦΑΛΑΙΟ III ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ... σελ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ σελ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ σελ. 39 1

3 3.3. ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ..... σελ. 40 ΚΕΦΑΛΑΙΟ IV ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ.... σελ ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ σελ ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ..... σελ Υποκλίμακα: «Γεν. Χαρακτηριστικά της ΔΕΠ-Υ»..... σελ Υποκλίμακα: «Συμπτώματα - διάγνωση της ΔΕΠ-Υ»..... σελ Υποκλίμακα: «Αντιμετώπιση Παρέμβαση στη ΔΕΠ-Υ» σελ Μη κατηγοριοποιημένες ερωτήσεις σελ Γενικό σκορ γνώσεων των εκ/κών για τη ΔΕΠ-Υ σελ 72 ΚΕΦΑΛΑΙΟ V ΣΥΖΗΤΗΣΗ..... σελ 73 ΚΕΦΑΛΑΙΟ VI ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ σελ. 76 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α σελ Ερωτηματολόγιο 2

4 Ευχαριστίες Ευχαριστώ την κ. Χριστίνα Ευαγγελινού, Καθηγήτρια & Πρόεδρο του ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ, για την αμέριστη βοήθεια και βήμα βήμα συμπαράστασή της ως επιβλέπουσα καθηγήτρια στην όλη πορεία της έρευνας της μεταπτυχιακής μου διατριβής. Ευχαριστώ επίσης τον κ. Θ. Κουρτέση, Αναπληρωτή Καθηγητή του ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής ΔΠΘ, καθώς και τον κ. Γ. Νούσιο, Επίκουρο Καθηγητή του ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ, για το χρόνο που αφιέρωσαν ως μέλη της τριμελούς συμβουλευτικής επιτροπής στην πορεία της μεταπτυχιακής μου διατριβής. Επίσης, την κ. Δημητροπούλου Δήμητρα, Υποψήφια Διδάκτορα στο ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ, για την ανεκτίμητη καθοδήγηση και φροντίδα της στην όλη διαδικασία της έρευνας διατριβής. Ευχαριστώ, τέλος, όλους όσους με την ηθική τους στήριξη συνέβαλαν στην ολοκλήρωση της παρούσας διατριβής. 3

5 Περίληψη Τα παιδιά περνούν ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς τους στο χώρο του σχολείου με αποτέλεσμα οι δάσκαλοι να είναι συνήθως οι πρώτοι που αντιλαμβάνονται τις δυσκολίες των μαθητών τους. Μία από τις πιο συχνές διαταραχές της σχολικής ηλικίας είναι η Διαταραχή Ελλειματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ), κάτι που σημαίνει ότι είναι πολύ πιθανό σε κάθε σχολική τάξη να υπάρχει ένας τουλάχιστον μαθητής με αυτή τη διαταραχή. Το σχολείο και η αίθουσα διδασκαλίας είναι οι χώροι στους οποίους γίνεται για πρώτη φορά αντιληπτή η διαταραχή, λόγω των ιδιαίτερων απαιτήσεων για συγκέντρωση, προσοχή και αυτοέλεγχο. Ο ρόλος του εκπαιδευτικού στην έγκαιρη αναγνώριση της διαταραχής είναι καθοριστικός για την άμεση αντιμετώπισή της καθώς σε συνεργασία με ειδικούς, μπορεί να σχεδιάσει κατάλληλα προγράμματα παρέμβασης. Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι να διερευνήσει τις γνώσεις των εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης για τη ΔΕΠ-Υ μέσα από την ανάλυση των επιδόσεών τους σε τρεις κλίμακες : α) τα γενικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα, β) τα συμπτώματα και γ) την αντιμετώπιση. Στην έρευνα συμμετείχαν 154 εκπαιδευτικοί (68 άνδρες και 86 γυναίκες) με την πλειοψηφία τους να ανήκει στην ηλικιακή κατηγορία των ετών, από τις 7 Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης της Περιφερειακής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας. Ο αριθμός των ερωτηματολογίων που διανεμήθηκαν σε καθεμιά από τις επτά Διευθύνσεις, υπολογίστηκε έτσι, ώστε ποσοστιαία να αντιστοιχεί στην αναλογία των σχολείων της κάθε Διεύθυνσης Π.Ε. επί του συνολικού πλήθους όλων των Δημοτικών Σχολείων της Περιφερειακής Δ/νσης Εκπ/σης Κεντρικής Μακεδονίας. Το εργαλείο, που χρησιμοποιήθηκε στην παρούσα έρευνα είναι το KADDS, (Τhe Knowledge of Attention Deficit Disorders Scale), (Sciutto, Terjesen&Bender-Frank, 2000). Το KADDS αποτελεί μια κλίμακα, εκτίμησης 36 προτάσεων, που χρησιμοποιεί το σχήμα: Σωστό: (σ), Λάθος: (λ) ή Δε γνωρίζω (δξ) σε κάθε πρόταση. Η κλίμακα αρχικά αναπτύχθηκε από τους Sciutto και Feldhamer (1994), για να αξιολογήσει τις γνώσεις των γονέων, των δασκάλων και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, σε σημαντικές περιοχές σχετικές με τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής - Υπερκινητικότητας, όπως τα γενικά χαρακτηριστικά γνωρίσματα, τα συμπτώματα/διάγνωση και την αντιμετώπιση/παρέμβαση. Η στατιστική ανάλυση της έρευνας έδειξε ότι το συνολικό ποσοστό 4

6 των σωστών απαντήσεων που συγκέντρωσαν οι εκπαιδευτικοί στην κλίμακα αξιολόγησης γενικών γνώσεων για τη ΔΕΠ-Υ ήταν 46%. Ειδικότερα για τα χαρακτηριστικά της ΔΕΠ-Υ γνωρίζει το 33,7%, για τα συμπτώματα το 72,7%, ενώ για την αντιμετώπιση της διαταραχής γνωρίζει μόνο το 31,2% των δασκάλων. Από τα αποτελέσματα της έρευνας φαίνεται πως οι γνώσεις των δασκάλων για τη ΔΕΠ-Υ είναι ανεπαρκείς. Περισσότερο φάνηκε να γνωρίζουν για τα συμπτώματα της διαταραχής και λιγότερα για την αντιμετώπισή της. Τα ευρήματα της παρούσας έρευνας δείχνουν την ανάγκη της συνεχούς επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών για τη ΔΕΠ-Υ, δίνοντας έμφαση σε τομείς που έχουν να κάνουν με την αντιμετώπιση της διαταραχής. 5

7 ΚΕΦΑΛΑΙΟ I ΕΙΣΑΓΩΓΗ H Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/ Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ) αποτελεί μια από τις πιο διαδεδομένες διαταραχές της παιδικής και εφηβικής ηλικίας (Λιβανίου, 2004) με το ποσοστό της να ανέρχεται από 3% ως 6% του μαθητικού πληθυσμού. Παράγοντες όπως η ζάχαρη, η λανθασμένη γονεϊκή συμπεριφορά και οι αλλεργίες τροφίμων, θεωρήθηκαν κατά καιρούς ως αίτια της ΔΕΠ-Υ χωρίς όμως επαρκή αποδεικτικά στοιχεία. Η σύγχρονη θεώρηση του προβληματος καταδεικνύει ότι η διαταραχή οφείλεται σε νευρολογικούς κληρονομικούς παράγοντες και όχι σε περιβαλλοντικά αίτια. Η έλλειψη συγκέντρωσης, η παρορμητικότητα καθώς και η υπερκινητικότητα είναι τα τρία βασικά χαρακτηριστικά των παιδιών με ΔΕΠ-Υ, δημιουργώντας έτσι ποικίλα προβλήματα τόσο στο σχολικό και οικογενειακό περιβάλλον, όσο και στις διαπροσωπικές τους σχέσεις (Cantwell, 1996). Απαραίτητη προϋπόθεση για τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ, ορίζεται ότι τα συμπτώματα πρέπει να έχουν κάνει τη πρώτη τους εμφάνιση πριν το 7 ο έτος της ηλικίας, να επιμένουν για τουλάχιστον έξι μήνες, να μην αντιστοιχούν στο αναπτυξιακό επίπεδο του ατόμου και να προκαλούν σημαντική δυσλειτουργικότητα σε τουλάχιστον δύο διαφορετικά περιβάλλοντα. Τα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν προοδευτικά μέσα στη διάρκεια πολλών μηνών (American Psychiatric Association, 2000). Πολλές φορές η ΔΕΠ-Υ συνοδεύεται κι από χαμηλό δείκτη νοημοσύνης κατά 7-15 μονάδες κάτω του φυσιολογικού, μειωμένες προσαρμοστικές ικανότητες, μαθησιακές δυσκολίες, προβλήματα στην ανάπτυξη του λόγου και της ομιλίας, δυσκολίες στην αίσθηση του χρόνου, έντονες συναισθηματικές αντιδράσεις, καθυστέρηση στην κινητική ανάπτυξη και προβλήματα στον ύπνο. Επίσης, στη ΔΕΠ-Υ παρατηρούνται υψηλά ποσοστά συνοσηρότητας με άλλες διαταραχές και σύνδρομα όπως με την Εναντιωματική Προκλητική Διαταραχή (Ε.Π.Δ.), τη Διαταραχή της Διαγωγής (Δ.Δ.), με Διαταραχές Διάθεσης και με το Σύνδρομο Τourette. Η διάγνωση της διαταραχής γίνεται με διάφορες κλίμακες αξιολόγησης της ΔΕΠ-Υ και χωρίζεται σε πέντε στάδια: α) τη συλλογή των δεδομένων από τους γονείς, το παιδί και τους εκπαιδευτικούς, β) τη συνέντευξη με τους γονείς, γ) τη συνέντευξη με το παιδί, δ) τη συνέντευξη με τους εκπαιδευτικούς και ε) την ιατρική εξέταση με σκοπό την τελική διάγνωση (Weiss & Hechtman, 1993). 6

8 Η αντιμετώπιση της διαταραχής γίνεται με τρία είδη παρεμβάσεων: ψυχολογική, φαρμακευτική και το συνδυασμό αυτών. Η ψυχολογική παρέμβαση γίνεται συνήθως με τους παρακάτω τρόπους: α) με προγράμματα εκπαίδευσης γονέων, β) με εκπαίδευση εκπαιδευτικών/ σχολικές τροποποιήσεις, γ) με ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων και δ) με γνωστικήσυμπεριφορική παρέμβαση, ενώ η φαρμακευτική παρέμβαση γίνεται με διεγερτικά, μη διεγερτικά, αντικαταθλιπτικά και αντιυπερτασικά φάρμακα. Με τη σωστή αντιμετώπιση μειώνονται αποτελεσματικά τα κύρια συμπτώματα της διαταραχής, η οποία ωστόσο δε θεραπεύεται. Παρόλα αυτά, τα περισσότερα άτομα με ΔΕΠ-Υ συνήθως καταφέρνουν να επιτύχουν στον ακαδημαϊκό τομέα και να ζήσουν μια ευτυχισμένη και παραγωγική ζωή. Εάν η ΔΕΠ-Υ δεν αναγνωριστεί έγκαιρα, δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν τα συμπτώματά της και πιθανόν να υπάρξουν σοβαρές επιπτώσεις, όπως σχολική αποτυχία, κατάθλιψη, προβλήματα στις σχέσεις, κατάχρηση ουσιών, παραβατικότητα, αυξημένος κίνδυνος για ατυχήματα και εργασιακή αποτυχία (Hatpin, 2005). Αυτή η διαπίστωση καθιστά καθοριστικής σημασίας την έγκαιρη ανίχνευση, διάγνωση και αντιμετώπιση της διαταραχής. Για τον λόγο δε ότι το σχολικό περιβάλλον αποτελεί την κύρια πηγή εντοπισμού μαθητών με ΔΕΠ-Υ, ουσιαστική προϋπόθεση για ορθή διάγνωση κι αντιμετώπιση αποτελεί η ικανότητα των εκπαιδευτικών να αναγνωρίσουν τα συμπτώματα της διαταραχής δια μέσου των εξειδικευμένων γνώσεων και δεξιοτήτων ΚΑΘΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΠ-Υ Ορισμός Η προσοχή είναι η κύρια ικανότητα που συνδέει τον άνθρωπο με το περιβάλλον του, ανθρώπινο ή φυσικό, ενώ παρέχει τη δυνατότητα πρόσβασης και συμμετοχής σε αυτό. Άρα, η διαταραχή της προσοχής σχετίζεται με την αντιληπτική ανεπάρκεια του περιβάλλοντος και όσων διαδραματίζονται σε αυτό (Μάρκου, 1998). Η ΔΕΠ-Υ είναι μια χρόνια, κυρίαρχη νευροβιολογική διαταραχή της παιδικής ηλικίας, που χαρακτηρίζεται από επίπεδο δραστηριότητας που δε συμβαδίζει με το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού, από χαμηλή ανοχή στην απογοήτευση, παρορμητικότητα, κακή οργάνωση της συμπεριφοράς, αφηρημάδα, και ανικανότητα διατήρησης της προσοχής και της συγκέντρωσης. (American Psychiatric Association, 2000). Ο όρος χρησιμοποιείται για να χαρακτηρίσει παιδιά 7

9 και ενήλικες που αντιμετωπίζουν σοβαρές συμπεριφοριστικές και γνωστικές δυσκολίες σε σημαντικούς τομείς της καθημερινής ζωής, όπως στις διαπροσωπικές σχέσεις, στο σχολείο, στην εργασία και στην οικογένεια, εξαιτίας υπερβολικής κινητικής δραστηριότητας και μειωμένης ικανότητας για έλεγχο της προσοχής και των παρορμήσεων. Επειδή μπορεί τα μικρά παιδιά και τα παιδιά προσχολικής ηλικίας να παρουσιάσουν συμπεριφορές, που μοιάζουν με ΔΕΠ-Υ, αλλά που είναι φυσιολογικές για την ηλικία τους και το αναπτυξιακό τους επίπεδο, ή που μπορεί να οφείλονται σε άλλους παράγοντες συμπεριλαμβανομένων και των περιβαλλοντικών, θα πρέπει να πληρούνται κάποιες προϋποθέσεις προκειμένου να γίνει μια διάγνωση για ΔΕΠ-Υ. Σύμφωνα με την 4η έκδοση του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου των Διανοητικών Διαταραχών της Αμερικανικής Ψυχιατρικής Εταιρίας (American Psychiatric Association, 2000): η συμπεριφορά πρέπει να εμφανίζεται σε μεγαλύτερο βαθμό και συχνότητα από ό,τι στα άτομα του αντίστοιχου αναπτυξιακού επιπέδου τουλάχιστον μερικά από τα συμπτώματα της διαταραχής πρέπει να είναι παρόντα πριν από την ηλικία των 7 ετών να διαρκούν τουλάχιστον έξι μήνες πριν από την αξιολόγηση τα συμπτώματα θα πρέπει να εμφανίζονται σε τουλάχιστον δύο διαφορετικά πλαίσια, περιβάλλοντα (πχ. στο σχολείο, αλλά και στο σπίτι) να έχουν αρνητική επίπτωση στη σχολική επίδοση και στην κοινωνική ζωή του παιδιού να μην οφείλονται στη Διάχυτη Αναπτυξιακή Διαταραχή, Σχιζοφρένεια ή άλλη Ψυχωσική Διαταραχή και να μην εξηγούνται καλύτερα με άλλη ψυχική διαταραχή (όπως: Διαταραχή της Διάθεσης, Αγχώδη Διαταραχή, Αποσυνδετική Διαταραχή ή Διαταραχή της Προσωπικότητας) Επιπλέον το παιδί θα πρέπει να παρουσιάζει τουλάχιστον 6 από τα 9 κριτήρια των συμπτωμάτων της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής ή της Υπερκινητικότητας, τα οποία θα πρέπει να επιμένουν για τουλάχιστον 6 μήνες και σε βαθμό ασυμβίβαστο με το αναπτυξιακό του επίπεδο. Τα πιο διαδεδομένα διαγνωστικά εγχειρίδια που χρησιμοποιούνται για τη διάγνωση της ΔΕΠ-Υ είναι: α) το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών 4η έκδοση ή DSM- IV (American Psychiatric Association 2000) και β) το ICD10 (International Classification of Mental and Behavioral Disorders). Η ΔΕΠ-Υ είναι μια από τις πιο κοινές διαταραχές της παιδικής ηλικίας, αφού 8

10 χρησιμοποιώντας τα κριτήρια που ορίζονται στο DSM-IV-TR, περίπου το 3% με 7% των παιδιών ικανοποιούν τα κριτήρια για κάποιον τύπο της ΔΕΠ-Υ. Αυτό για τους εκπαιδευτικούς σημαίνει ότι σε μια σχολική τάξη είναι πιθανό τουλάχιστον ένα ή δύο παιδιά να έχουν ΔΕΠ- Υ.Οι εκτιμήσεις για την επικράτηση της ΔΕΠ-Υ ποικίλλουν αρκετά και κυμαίνονται από 2% έως 16%, ανάλογα με τα διαγνωστικά κριτήρια και τα εργαλεία αξιολόγησης, που υιοθετούνται. σε κάθε χώρα (Sciutto & Eisenberg, 2007). Αρκετές φορές τα υπερκινητικά παιδιά χαρακτηρίζονται ως "παιδιά-σβούρες", γιατί κινούνται συνεχώς και οπουδήποτε, χωρίς να μπορούν να ελέγξουν τον εαυτό τους. Οι μαθητές με ΕΠ-Υ δυσκολεύονται να φέρουν εις πέρας τις σχολικές εργασίες και να υπακούσουν στις υποδείξεις των γονιών, με αρνητικές συνέπειες στη μάθηση και στην επικοινωνία τους με το περιβάλλον τους. Αρκετά συχνά οι δυσκολίες τους συνοδεύονται με συναισθηματικά σκαμπανεβάσματα, γλωσσικές διαταραχές ή ειδικές μαθησιακές δυσκολίες (Λιβανίου, 2004; Σκλατινιώτη & Εγγλέζου, 2007; Μαριακάκη & Ορφανίδου, 2009). Το 1902, ο γιατρός George Still (1902) δημοσίευσε μια σειρά από διαλέξεις, όπου περιέγραφε μια ομάδα 43 παρορμητικών παιδιών με σοβαρά προβλήματα συμπεριφοράς, τα οποία σήμερα αναγνωρίζονται ως συμπτώματα της ΕΠ-Υ. Αναφερόμενος στην αιτιολογία, έκλινε προς το ενδεχόμενο μιας νευρολογικής ανωμαλίας, χωρίς ωστόσο να αποκλείσει και τους κληρονομικούς παράγοντες. Επιπλέον παρατήρησε ότι η αναλογία αγοριών και κοριτσιών ήταν 3:1, κι ότι η διαταραχή στην πλειοψηφία των παιδιών εμφανιζόταν πριν από την ηλικία των 8 ετών και αποτελούσε χρόνιο πρόβλημα, ότι ο δείκτης νοημοσύνης δε σχετίζονταν με τη διαταραχή στις περισσότερες περιπτώσεις, ότι οι οικογένειες των παιδιών ήταν φυσιολογικές, ενώ τα παιδιά παρουσίαζαν αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης εγκληματικής συμπεριφοράς κατά την ενηλικίωση. Ο Still υποστήριξε ότι τα αίτια της παραπάνω διαταραχής ήταν βιολογικά και ότι για να διαπιστώσουμε αν οι μηχανισμοί που ελέγχουν τις παραπάνω λειτουργίες είναι πράγματι ανεπαρκείς,, χρειάζεται να λάβουμε υπ όψιν μας την ηλικία του παιδιού καθώς και τον ρυθμό ανάπτυξης αυτών των λειτουργιών. Η τελευταία παρατήρησή του τον κατέστησε πρωτοπόρο στην εξελικτική προσέγγιση της διαταραχής. Αργότερα, άλλοι ερευνητές θα υποστηρίξουν ότι η υπερκινητικότητα είναι αποτέλεσμα βλάβης που έχει επέλθει στο μετωπιαίο λοβό, παρόλο που δεν μπορούσαν να την αποδείξουν, ενώ οι ελαφριές μορφές υπερκινητικότητας αποδίδονταν κυρίως σε ψυχολογικά αίτια. Έτσι, η ορολογία που επικράτησε ήταν «ελάχιστη εγκεφαλική βλάβη». Ως εκ τούτου, για την αντιμετώπιση του συνδρόμου χρησιμοποιούσαν διεγερτικά 9

11 φάρμακα με θετική αντίδραση στην ντοπαμίνη και νοραδρεναλίνη. Όταν όμως η σχέση της ΔΕΠ-Υ με εγκεφαλική βλάβη δεν επιβεβαιώθηκε, ο όρος της «ελάχιστης εγκεφαλικής δυσλειτουργίας» άρχισε να εγκαταλείπεται, καθώς η αιτιολογία της διαταραχής θεωρούνταν ότι οφείλονταν κυρίως σε νευρολογικούς μηχανισμούς. Η «ελάχιστη εγκεφαλική βλάβη», λοιπόν, μετονομάζεται σε «Υπερκινητικό Σύνδρομο» και ο Chess (1960) ορίζει την υπερκινητικότητα ως εξής: «Υπερκινητικό είναι το παιδί το οποίο εκτελεί δραστηριότητες με ρυθμό ταχύτερο από το φυσιολογικό ρυθμό ενός μέσου παιδιού ή το παιδί που βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση ή ένας συνδυασμός των δύο». Σταθμό στην εξέλιξη θεώρησης της ΔΕΠ-Υ αποτελούν οι θεωρίες για τη φύση της διαταραχής που διατυπώθηκαν από τον Wender και την Douglas. Η θεωρία του Wender(1971): Ο Wender, διατηρώντας τον όρο «Ελάχιστη εγκεφαλική Λειτουργία», υποστηρίζει ότι τα παιδιά αντιμετωπίζουν προβλήματα στην κινητική συμπεριφορά, αντιληπτική-γνωστική λειτουργία, σχολικές επιδόσεις, αυτορρύθμιση, διαπροσωπικές σχέσεις και συναίσθημα. Η θεωρία της Douglas (1972): Η Virginia Douglas υποστηρίζει ότι τα ελλείμματα στην παρατεταμένη προσοχή και στις διαδικασίες αυτορύθμισης αποτελούν τη ρίζα των δυσκολιών που αντιμετωπίζουν τα υπερκινητικά παιδιά. Θεωρεί ότι τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ οφείλονται σε ελλείμματα σε τέσσερις βασικούς τομείς: 1) Οργάνωση και διατήρηση της προσοχής και της προσπάθειας 2) Δυνατότητα αναστολής των παρορμητικών αντιδράσεων 3) Ρύθμιση του επιπέδου εγρήγορσης ανάλογα με τις απαιτήσεις των περιστάσεων, και 4) Ασυνήθιστα ισχυρή τάση για αναζήτηση άμεσης ενίσχυσης Η προσφορά της θεωρίας της είναι μεγάλη για το λόγο ότι με επιστημονικά στοιχεία προσδιόρισε πολλά από τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ ενώ η επιρροή της έπαιξε σημαντικό ρόλο στη μετονομασία της διαταραχής. Στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Διανοητικών Διαταραχών, τρίτη έκδοση (DSM-ΙΙΙ) εισήχθη ο όρος «Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής», όπου η εστίαση από την υπερκινητικότητα, ως αρχικό έλλειμμα, μετατοπίστηκε στην απροσεξία, για να τροποποιηθεί, βέβαια, ακόλουθα και πάλι στην αναθεώρηση του DSM-III (1987), δίνοντας πλέον ίσο βάρος τόσο στα προβλήματα της απροσεξίας, όσο και της υπερκινητικότητας (American Psychiatric Association, 1994). Έτσι, καθιερώθηκε ο όρος «Σύνδρομο (διαταραχή) Ελλειμματικής 10

12 Προσοχής και Υπερκινητικότητας», ενώ οι επιστήμονες εστίασαν πλέον και στο διαχωρισμό του συνδρόμου σε υποκατηγορίες. Έτσι, η τέταρτη έκδοση DSM-IV TR του Διαγνωστικού και Στατιστικού Εγχειριδίου των Ψυχικών Διαταραχών - Diagnostic and Statistical Manual for Mental Disorders (American Psychiatric Association, 2000), απαριθμεί τρεις τύπους της ΔΕΠ-Υ: (α) κυρίως απρόσεκτος τύπος, (β) κυρίως υπερκινητικός/παρορμητικός τύπος, και (γ) συνδυασμένος τύπος, που περιλαμβάνει συμπτώματα απροσεξίας και υπερκινητικότητας/παρορμητικότητας. Τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ δυσκολεύονται πολύ να ολοκληρώσουν τις σχολικές εργασίες και να ακολουθήσουν τις συμβουλές των γονιών και των δασκάλων τους, με αρνητικές συνέπειες στη μάθηση και στην επικοινωνία με το περιβάλλον τους. Αυτό συμβαίνει γιατί η διαταραχή επηρεάζει την ικανότητά τους να εμφανίζουν την κατάλληλη, ανάλογα με το αναπτυξιακό τους επίπεδο, συμπεριφορά στη ρύθμιση του επιπέδου κινητικότητας, στον έλεγχο της συμπεριφοράς (υπερκινητικότητα, παρορμητικότητα) και στη συγκέντρωση σε μια δεδομένη δραστηριότητα (ελλειμματική προσοχή, απροσεξία) (U.S. Department of Education, Office of Special Education and Rehabilitative Services, Special Education Programs, 2003). Συμπεριφορές παιδιών με Υπερκινητικότητα- Παρορμητικότητα: Το παιδί: Συχνά κουνάει νευρικά τα χέρια ή τα πόδια του και στριφογυρίζει στη θέση του. Συχνά φεύγει από τη θέση του στην τάξη ή σε άλλες περιστάσεις, που κανονικά θα έπρεπε να μείνει καθισμένο. Συχνά τρέχει συνεχώς ή σκαρφαλώνει, σε συνθήκες, όπου αυτές οι συμπεριφορές δεν επιτρέπονται. (στους εφήβους και στους ενήλικες μπορεί να περιορίζεται σε υποκειμενικά αισθήματα εσωτερικής ανησυχίας). Δυσκολεύεται να παίξει ή να ασχοληθεί ήσυχα με μια ελεύθερη δραστηριότητα. Μοιάζει να είναι σε διαρκή κίνηση, σαν να «είναι στην πρίζα». Μιλάει συνεχώς. Έχει την τάση να «πετάγεται» και να απαντά σε ερωτήσεις, πριν αυτές ολοκληρωθούν. Δυσκολεύεται να περιμένει τη σειρά του. Συχνά πετάγεται και διακόπτει τις συζητήσεις ή τις δραστηριότητες των άλλων. Συμπεριφορές παιδιών με Ελλειμματική Προσοχή: Το παιδί είναι δυνατό να εμφανίζει τις παρακάτω συμπεριφορές: 11

13 Συχνά δυσκολεύεται να δώσει προσοχή σε λεπτομέρειες ή κάνει λάθη απροσεξίας στις σχολικές εργασίες ή σε άλλες δραστηριότητες Δυσκολεύεται να διατηρήσει την προσοχή του στο παιχνίδι ή στο διάβασμα. Συχνά δίνει την εντύπωση ότι δεν προσέχει τους άλλους, όταν του μιλούν. Δυσκολεύεται να ακολουθήσει μέχρι τέλους οδηγίες και να ολοκληρώσει δραστηριότητες. (όχι όμως λόγω έλλειψης κατανόησης των οδηγιών ή λόγω εναντιωματικής συμπεριφοράς). Συχνά δυσκολεύεται να οργανώσει τις εργασίες του και τις δραστηριότητές του. Συχνά αντιπαθεί, αποφεύγει ή είναι απρόθυμο να ασχοληθεί με δραστηριότητες, που απαιτούν έντονη διανοητική προσπάθεια και συγκέντρωση, όπως είναι η εργασία στο σχολείο ή το διάβασμα στο σπίτι. Έχει την τάση να χάνει πράγματα απαραίτητα για κάποιες εργασίες ή δραστηριότητες, όπως παιχνίδια, σχολικές εργασίες, μολύβια, βιβλία ή εργαλεία. Συχνά διασπάται εύκολα από διάφορα εξωτερικά ερεθίσματα, όπως π.χ. θορύβους και συζητήσεις. Συχνά «παλεύει» να θυμηθεί καθημερινές δραστηριότητες, εργασίες και πράγματα (APA, 2000). Τα κύρια συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ, τα συνδεόμενα λειτουργικά ελλείμματα, η συννοσηρότητα με άλλες ψυχικές διαταραχές, και ο κίνδυνος να συνεχιστούν τα προβλήματα και στην ενηλικίωση, υπογραμμίζουν τη σοβαρότητα της ΔΕΠ-Υ και τη σημασία της έγκαιρης διάγνωσης και της αποτελεσματικής αντιμετώπισής της. Το δημόσιο ενδιαφέρον για την διαταραχή έχει αυξηθεί, συμπεριλαμβανομένης της συζήτησης στα δημόσια μέσα, σχετικά με τη διαγνωστική διαδικασία και τις διάφορες μεθόδους για την αντιμετώπισή της. Έχουν εκφραστεί ανησυχίες σχετικά με την υπερ-διάγνωση της ΔΕΠ-Υ και τον αυξανόμενο αριθμό των παιδιών προσχολικής ηλικίας, που έχουν διαγνωστεί. Η αυξανόμενη συνταγογράφηση διεγερτικών φαρμάκων και οι πολλοί διαφορετικοί τρόποι διάγνωσης και αντιμετώπισης των παιδιών με ΔΕΠ-Υ από τους ειδικούς που τους παρέχουν τις πρώτες φροντίδες, είναι στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος (Goldman, Genel, Bezman & Slanetz, 1998). Ανάλογα με τα συμπτώματα, που παρουσιάζει, ένα παιδί μπορεί να ανήκει σε έναν από τους τρεις τύπους της ΔΕΠ-Υ, όπως περιγράφονται στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο των Ψυχικών Διαταραχών 4η έκδοση ή DSM- IV (American Psychiatric Association 1994): Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας με υπερέχοντα τον Υπερκινητικό/Παρορμητικό τύπο: Αν σε ένα παιδί παρατηρούνται επίμονα 12

14 τουλάχιστον έξι από τις εννιά συμπεριφορές υπερκινητικότητας-παρορμητικότητας της πιο πάνω λίστας για τουλάχιστον έξι μήνες και σε βαθμό που δεν συνάδει με το αναπτυξιακό του επίπεδο, τότε αυτό ανήκει στον τύπο της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής με κύριο χαρακτηριστικό την υπερκινητικότητα-παρορμητικότητα. Λίγα παιδιά εμφανίζουν μόνο υπερκινητικότητα. Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας με υπερέχοντα τον Απρόσεκτο τύπο: Αν σε ένα παιδί παρατηρούνται επίμονα τουλάχιστον έξι από τις εννιά συμπεριφορές ελλειμματικής προσοχής της παραπάνω λίστας για τουλάχιστον έξι μήνες και σε βαθμό δυσπροσαρμοστικό και ασυνεπή σε σχέση με το αναπτυξιακό του επίπεδο, τότε ανήκει στον τύπο της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας με κύριο χαρακτηριστικό την απροσεξία. Στο παρελθόν αυτού του τύπου τα συμπτώματα συμπεριφοράς αναφέρονταν ως ΔΕΠ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής χωρίς Υπερκινητικότητα). Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας -Συνδυασμένος τύπος: Αν σε ένα παιδί παρατηρούνται επίμονα τουλάχιστον έξι από τα συμπτώματα ελλειμματικής προσοχής και έξι από τα συμπτώματα υπερκινητικότητας/παρορμητικότητας των παραπάνω λιστών για τουλάχιστον έξι μήνες και σε βαθμό που δεν συνάδει με το αναπτυξιακό του επίπεδο, τότε αυτό ανήκει στο συνδυασμένο τύπο της Διαταραχής Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας. Τα περισσότερα παιδιά σχολικής ηλικίας εμφανίζουν και τους δύο τύπους συμπτωμάτων και έτσι πληρούν τα κριτήρια για το Συνδυασμένο υπότυπο της ΔΕΠ-Υ. Τα παιδιά σχολικής ηλικίας είναι πιθανότερο να διαγνωστούν με κύριο χαρακτηριστικό την υπερκινητικότητα/παρορμητικότητα. Τα παιδιά, που ανήκουν είτε στον τύπο με κυρίαρχη την υπερκινητικότητα/παρορμητικότητα, είτε στο συνδυασμένο τύπο, συχνά καθώς ωριμάζουν αλλάζουν και ταιριάζουν καλύτερα στα χαρακτηριστικά του τύπου με κύριο χαρακτηριστικό την απροσεξία, αφού τα υπερκινητικά και παρορμητικά συμπτώματα μειώνονται ή ελέγχονται καλύτερα (Goldstein & Goldstein, 1998). Πολλοί άλλωστε υποστηρίζουν μια πρόοδο της διαταραχής από τον τύπο με κυρίαρχη την υπερκινητικότητα/παρορμητικότητα στην παιδική ηλικία, στον τύπο που κυριαρχεί η ελλειμματική προσοχή στην εφηβεία και στην ενηλικίωση (Resnick, 2000). Η κλινική έρευνα είναι ενθαρρυντική για την ισχύ των τύπων της ΔΕΠ-Υ του DSM-IV, αν και παραμένουν εκκρεμή ζητήματα, όπως οι αναπτυξιακές διαφορές στη συμπεριφορά, η 13

15 επιρροή των μαθησιακών δυσκολιών, οι διαφορές φύλου, και οι φυλετικές διαφορές (Hillemeier, Foster, Heinrichs & Brigitt, 2007) Χαρακτηριστικά παιδιών με ΔΕΠ-Υ α) Ακαδημαϊκά Χαρακτηριστικά: Η ύπαρξη της ΔΕΠ-Υ προκαλεί σημαντική έκπτωση σε ποικίλους λειτουργικούς τομείς, όπως: η ακαδημαϊκή επίδοση, η κοινωνική ανάπτυξη και οι οικογενειακές σχέσεις (Root & Resnick, 2003). Σύμφωνα με έρευνες (Barkley, 1990) οι μαθητές με ΔΕΠ-Υ στο σχολείο συναντούν προβλήματα: - στην αλληλεπίδρασή τους με τους άλλους - στη διατήρηση της προσοχής - στο να ακολουθούν οδηγίες - να παραμένουν καθιστοί - να αρχίζουν και να ολοκληρώνουν εργασίες - να δουλεύουν μόνοι τους στην τάξη - να είναι συνεπείς στην εργασία τους - και να οργανώνουν τα πράγματά τους (πχ. βιβλία, μολύβια και εργασίες) - δυσκολεύονται να διατηρήσουν την προσοχή τους για μεγάλα χρονικά διαστήματα και δεν επιμένουν για να ολοκληρώσουν μια εργασία. Πολλοί μαθητές παρουσιάζουν αποδιοργανωτική και αντικοινωνική συμπεριφορά στην τάξη (εριστική διάθεση, εκδικητικότητα, απαξίωση και εύκολη απώλεια του συναισθηματικού ελέγχου) (Taylor & Larson, 1998). Οι έρευνες δείχνουν πως τα ακαδημαϊκά προβλήματα και τα προβλήματα συμπεριφοράς στο σχολείο συνδέονται κυρίως με το Συνδυασμένο τύπο και τον τύπο με κυρίαρχη την Απροσεξία, οι οποίοι παρουσιάζουν κυρίως ελλειμματική προσοχή. Επομένως οι μαθητές με ΔΕΠ-Υ, που ανήκουν σε αυτούς τους τύπους, είναι πιο πιθανό να μείνουν στην ίδια τάξη και/ή να παίρνουν χαμηλότερους βαθμούς από ό,τι οι συνομήλικοί τους χωρίς ΔΕΠ-Υ. Τα συμπτώματα απροσεξίας θεωρούνται ''αναπτυξιακός παράγοντας κινδύνου'', επειδή συνδέονται με τη χαμηλή ακαδημαϊκή επίδοση στη γλώσσα και τα μαθηματικά, καθώς και με τη δυσκολία προσαρμογής στο σχολικό πλαίσιο (Taylor, E. A., Sandberg, S., Thorley, G., & Giles, S., 1991). Οι μελέτες δείχνουν ότι το 95% των παιδιών με ΔΕΠ-Υ παρουσιάζουν σχολική υποεπίδοση (Barkley, 1990) και τουλάχιστον το 10 με 20% έχει και μαθησιακές 14

16 δυσκολίες. Σε άλλες μελέτες το ποσοστό συννοσηρότητας μεταξύ μαθησιακών δυσκολιών και ΔΕΠ-Υ ποικίλλει από 9 ως 63% (McKinney, Montague & Hocutt, 1993). Τα μαθησιακά προβλήματα, που αντιμετωπίζουν τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ δεν οφείλονται μόνο στα συμπεριφοριστικά τους συμπτώματα, αλλά και στη δυσκολία τους να αναπτύξουν ακαδημαϊκές δεξιότητες, όπως η ανάγνωση και υποστηρικτικές ακαδημαϊκές ικανότητες, όπως για παράδειγμα δεξιότητες μελέτης (DuPaul, Volpe, Jitendra, Lutz, Lorah & Gruber, 2004), λόγω των γνωστικών αδυναμιών, που εμφανίζουν. Αυτή η διαπίστωση είναι σημαντική, γιατί δείχνει ότι οι παρεμβάσεις, που θα πρέπει να εφαρμόσει ο δάσκαλος, για να στηρίξει τη μάθηση και τη σχολική επιτυχία των παιδιών με ΔΕΠ-Υ πρέπει να απευθύνονται και στις γνωστικές αδυναμίες και στις αδυναμίες των σχολικών ικανοτήτων και να μην εστιάζουν μόνο στη μείωση των συμπεριφορικών προβλημάτων. β) Κοινωνικο - συναισθηματικά χαρακτηριστικά παιδιών με ΔΕΠ-Υ Τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ συνήθως αντιμετωπίζουν περισσότερα κοινωνικά και συναισθηματικά προβλήματα από τους συνομηλίκους τους χωρίς ΔΕΠ-Υ. Παρόλο που η ΔΕΠ-Υ συνήθως αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα συμπεριφοράς, και στα δύο φύλλα παρουσιάζονται διαπροσωπικά ελλείμματα. Αυτά τα ελλείμματα συχνά παρουσιάζονται ως συνέπεια των φτωχών κοινωνικών δεξιοτήτων, της περιορισμένης αντίληψης των κοινωνικών αλληλεπιδράσεων και/ή του φτωχού ελέγχου για τη ρύθμιση της συμπεριφοράς (Stormont, 2001). Τα παιδιά, που παρουσιάζουν συμπτώματα υπερκινητικότητας/παρορμητικότητας συχνά αντιμετωπίζουν την απόρριψη από τους συνομηλίκους τους (Hodgens, Cole & Boldizar, 2000), ως αποτέλεσμα της επιθετικής τους συμπεριφοράς, της έλλειψης ικανότητας να ελέγχουν τη συμπεριφορά τους και της αποτυχίας τους να αναπτύξουν κοινωνικές δεξιότητες επίλυσης προβλημάτων. Επίσης μπορεί να παρουσιάζουν αδυναμία στη χρήση της γλώσσας για τη δημιουργία κοινωνικών επαφών. Αυτή η δυσκολία μπορεί να σχετίζεται με την αδυναμία τους να αποκτήσουν δεξιότητες συζήτησης ή, όταν υπάρχουν αυτές οι δεξιότητες, την αδυναμία τους να τις εφαρμόσουν σε ένα κοινωνικό πλαίσιο. Στα παιδιά που είναι κυρίως απρόσεκτα, χωρίς υπερκινητικότητα, εμφανίζονται επίσης κοινωνικά και συναισθηματικά προβλήματα (Hodgens, Cole & Boldizar, 2000). Τα παιδιά αυτά λόγω της δυσκολίας τους να αναπτύξουν κοινωνικές δεξιότητες, αντιμετωπίζουν κοινωνικά προβλήματα, τα οποία σε μερικές περιπτώσεις συνδέονται με άγχος ή κατάθλιψη. Επειδή τα παιδιά αυτά είναι συνήθως ήσυχα και αποσυρμένα, οι μεν δάσκαλοι δεν αναγνωρίζουν τα προβλήματά τους και οι συμμαθητές τους τα πειράζουν ή 15

17 τα αποφεύγουν. Είναι σημαντικό οι δάσκαλοι να αναγνωρίζουν ότι αυτές οι δυσπροσασμοστικές συμπεριφορές στην τάξη και οι φτωχές αλληλεπιδράσεις με τους συνομηλίκους τους, δεν είναι σκόπιμες συμπεριφορές, αλλά μάλλον το αποτέλεσμα νευρογνωσιακών αδυναμιών, ειδικά στις εκτελεστικές λειτουργίες Αιτιολογία της ΔΕΠ-Υ Όσον αφορά στην αιτιολογία της ΔΕΠ-Υ οι έρευνες τείνουν να δείχνουν ότι ευθύνονται γενετικοί και νευρολογικοί παράγοντες (Brassett-Harknett & Butler, 2007), ενώ διερευνήθηκε και το κατά πόσο ο ρόλος των τροφίμων και ιδιαίτερα των πρόσθετων ουσιών, που περιέχουν, έχουν αιτιώδη σχέση με τη ΔΕΠ-Υ (Rojas & Chan, 2005), υπόθεση που η επιστημονική έρευνα γενικά δεν έχει υποστηρίξει, αν και ένα μικρό υποσύνολο των παιδιών έχει προσδιοριστεί ότι είναι ευαίσθητο σε συγκεκριμένες τεχνητές γεύσεις, συντηρητικά, και χρώματα. Οι ευαισθησίες ή οι αλλεργίες τροφίμων, αν και προκαλούν προβλήματα συμπεριφοράς σε ορισμένα παιδιά, δεν προκαλούν ΔΕΠ-Υ (Schmidt et al., 1997). Ο υψηλός βαθμός ενδείξεων κληρονομικότητας οδήγησε την έρευνα στους γενετικούς παράγοντες, που επηρεάζουν τη ΔΕΠ-Υ. Σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη, που πραγματοποιήθηκε από Βρετανούς επιστήμονες στο πανεπιστήμιο του Cardiff (Thapar, A & Munoz-Solomando, A., 2008) βρέθηκε για πρώτη φορά άμεση σύνδεση της Διαταραχής της Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας με γενετικούς παράγοντες. Οι ερευνητές,, διαπίστωσαν ότι στα παιδιά με ΔΕΠ-Υ ήταν πιθανότερο να έχουν αναπαραχθεί ή να λείπουν μικρά χοντρά κομμάτια του DNA τους και ότι οι εγκέφαλοί τους αναπτύσσονται διαφορετικά από εκείνους των άλλων παιδιών. Τα συμπεράσματα αυτά ανοίγουν νέους δρόμους στην εύρεση πιο αποτελεσματικών τρόπων αντιμετώπισης της διαταραχής. Η μελέτη παρουσίασε επίσης μια επικάλυψη μεταξύ των διαγραμμένων ή αναπαραχθέντων τμημάτων του DNA, γνωστών ως παραλλαγές αριθμού αντιγράφων (CNVs), και των γενετικών παραλλαγών, που συνδέονται με την εγκεφαλική διαταραχή του αυτισμού και της σχιζοφρένειας, παρέχοντας έτσι αυτό που οι επιστήμονες αποκαλούν: ''ισχυρή απόδειξη'' ότι η ΔΕΠ-Υ είναι νευροαναπτυξιακή διαταραχή. Οι ερευνητές ανακάλυψαν ότι ο εγκέφαλος αγοριών και κοριτσιών με ΔΕΠ-Υ έχει μέγεθος 3% έως 4% μικρότερο συγκριτικά με αυτόν των παιδιών χωρίς ΔΕΠ-Υ (Faraone, 2006). Άλλη έρευνα, που χρησιμοποίησε μια σύγχρονη νευροαπεικονιστική τεχνική, την Απεικόνιση 16

18 Τανυστών Διάχυσης, έδειξε ανωμαλίες στην πορεία της λευκής ουσίας (η οποία αποτελείται από νευρικές ίνες) του εγκεφάλου σε περιοχές που εμπλέκονται στη ρύθμιση της κινητικότητας, της προσοχής, της παρορμητικής συμπεριφοράς και των αναστολών λειτουργιών, που σχετίζονται με τα συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ (Ashtari, Kumra, Bhaskar. et al., 2005). Από τα παραπάνω ευρήματα προκύπτει πως οι αλλοιώσεις δε σχετίζονται με μία ή δύο περιοχές του εγκεφάλου, αλλά με συγκεκριμένους σχηματισμούς, που συνδέουν το πρόσθιο και το οπίσθιο τμήμα του. Οι αλλοιώσεις αυτές είναι πιθανό να είναι υπεύθυνες για τα προβλήματα συμπεριφοράς και τα γνωστικά ελλείμματα, που εμφανίζουν τα άτομα με ΔΕΠ-Υ Αξιολόγηση παιδιού για ΔΕΠ-Υ Σε πολλές περιπτώσεις οι παραπομπές για την αξιολόγηση του παιδιού για ΔΕΠ-Υ γίνονται από τους γονείς, τους δασκάλους, ή άλλους επαγγελματίες, οι οποίοι έχουν προσδιορίσει προβλήματα στο σχολείο όπως: ελλειμματική προσοχή αποδιοργανωτική συμπεριφορά ακαδημαϊκή υποεπίδοση δυσκολία στη δημιουργία και διατήρηση φιλικών σχέσεων ή χαμηλή αυτοεκτίμηση Οι γενικοί στόχοι της αξιολόγησης είναι να καθοριστεί, εάν το παιδί ικανοποιεί τα διαγνωστικά κριτήρια για ΔΕΠ-Υ και να αποκλείστούν άλλες διαταραχές με παρόμοια συμπτώματα (Liu & Leslie, 2003). Η καθιέρωση μιας διάγνωσης ΔΕΠ-Υ περιλαμβάνει σύνθεση πληροφοριών, που προέρχονται από πολλές πηγές, ενώ οι γονείς θεωρούνται βασικοί συνεργάτες στην διαδικασία της αξιολόγησης. Μια αρχική διάγνωση ΔΕΠ-Υ εξαρτάται: από την παρουσία εξελικτικά ακατάλληλου επιπέδου απροσεξίας ή/και υπερκινητικότητας/παρορμητικότητας, που δεν εξηγείται καλύτερα από άλλες ιατρικές, ψυχιατρικές, ή αναπτυξιακές διαταραχές (American Academy of Pediatrics, 2000). Τα συμπεριφοριστικά συμπτώματα του παιδιού πρέπει να εμφανίζονται σε τουλάχιστον δύο διαφορετικά πλαίσια (π.χ. στο σπίτι, στο σχολείο και στις σχέσεις με τους συνομήλικους) και να προκαλούν λειτουργικές αδυναμίες. Για να κάνει αυτήν την αξιολόγηση, ο ειδικός πρέπει: να είναι εξοικειωμένος με τις συνοδές συμπεριφορές κάθε αναπτυξιακού επιπέδου 17

19 να ζητά πληροφορίες από πολλαπλές πηγές να αξιολογεί τα συμπτώματα του παιδιού σε διαφορετικά πλαίσια, και να διαμορφώνει την κατάλληλη διαφοριοδιάγνωση για την κάθε περίπτωση.(american Academy of Pediatrics, 2000; Liu & Leslie, 2003) Πληροφορίες σχετικά με τα συμπεριφοριστικά γνωρίσματα λαμβάνονται από: τις συνεντεύξεις των γονιών και των παιδιών την παρατήρηση της συμπεριφοράς την εκτίμηση της συμπεριφοράς των παιδιών με τη χρήση διαφόρων κλιμάκων για γονείς και εκπαιδευτικούς τις σχολικές εκθέσεις και άλλες σχετικές συμπληρωματικές αξιολογήσεις, όπως είναι: η ψυχοεκπαιδευτική αξιολόγηση και η αξιολόγηση της ομιλίας και της γλώσσας Πληροφορίες σχετικά με τα κύρια συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ, όπως είναι: ο χρόνος εμφάνισης των συμπτωμάτων η διάρκεια η περιστασιακή μεταβλητότητα, και ο βαθμός λειτουργικής εξασθένισης μπορούν να ληφθούν από τους γονείς με τη χρήση ανοιχτών ερωτήσεων, όπως για παράδειγμα: ''ποιες συμπεριφορές του παιδιού σας ανησυχούν περισσότερο στο σχολείο'', ή ερωτήσεις για συγκεκριμένες συμπεριφορές, με ημιδομημένες συνεντεύξεις, με ερωτηματολόγια και με κλίμακες εκτίμησης της συμπεριφοράς (American Academy of Pediatrics, 2000). Έχουν κατασκευαστεί ερωτηματολόγια και κλίμακες εκτίμησης, οι οποίες συγκεκριμενοποιούν και ποσοτικοποιούν τις συμπεριφορές, που σχετίζονται με τη ΔΕΠ-Υ, όπως η κλίμακα αξιολόγησης Connors για τη ΔΕΠ-Υ ή τα διαγνωστικά κριτήρια για γονείς και εκπαιδευτικούς του DSM-IV και έχει αποδειχθεί ότι διακρίνουν επαρκώς τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ από εκείνα που δεν έχουν (Connors, 1997; Tripp, Schaughency & Clarke, 2006). Οι οδηγίες της Αμερικανικής Παιδιατρικής Ακαδημίας (2000) συστήνουν τη χρήση αυτών των κλιμάκων και αποθαρρύνουν τη χρήση των ευρυζωνικών κλιμάκων, που αξιολογούν ποικίλες συμπεριφοριστικές διαταραχές, επειδή δεν έχει αποδειχθεί ότι διακρίνουν τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ από αυτά χωρίς ΔΕΠ-Υ. Εάν το παιδί ξοδεύει αρκετό χρόνο σε άλλες δομημένες δραστηριότητες μετά από από το σχολείο, τα συγκεκριμένα ερωτηματολόγια μπορούν επίσης να χρησιμοποιηθούν για την αξιολόγηση της συμπεριφοράς του παιδιού στο πλαίσιο αυτών των δραστηριοτήτων. 18

20 Μεταξύ των εκτιμήσεων των δασκάλων και των γονέων δεν είναι ασυνήθιστο να υπάρχουν αποκλίσεις προς οποιαδήποτε κατεύθυνση. (Swanson, Lerner, March & Gresham, 1999). Αυτές οι αποκλίσεις ανάμεσα στο σπίτι και στο σχολείο μπορεί να οφείλονται στις διαφορές από την άποψη των προσδοκιών, το επίπεδο της δομής, τις στρατηγικές διαχείρισης της συμπεριφοράς ή και σε περιβαλλοντικούς παράγοντες. Η εύρεση μιας απόκλισης μεταξύ των γονέων και των δασκάλων δεν αποκλείει μια διάγνωση για ΔΕΠ-Υ, αλλά συστήνει ότι θα πρέπει ο ειδικός να αντλήσει περισσότερες πληροφορίες από διάφορες πηγές, όπως είναι οι προηγούμενοι δάσκαλοι του παιδιού και οι προπονητές του στα αθλήματα. Η περιστασιακή μεταβλητότητα των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ δείχνει ότι ο ειδικός θα πρέπει οπωσδήποτε να πάρει πληροφορίες από οποιοδήποτε άτομο παρατηρεί το παιδί σε διάφορα πλαίσια. Ο τρόπος με τον οποίο τα σημαντικά πρόσωπα στη ζωή του παιδιού αντιλαμβάνονται και ανταποκρίνονται στη συμπεριφορά του, επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο φροντίδας του παιδιού (Magyary & Brandt, 2002). Σημαντικές είναι και οι παρατηρήσεις της συμπεριφοράς του παιδιού καθώς και η σχέση αλληλεπίδρασης γονέων και παιδιού κατά τη διάρκεια της αναμονής τους για την εξέταση και κατά τη διάρκεια της συνέντευξης. Τέτοιου είδους παρατηρήσεις είναι χρήσιμες και κατά την αξιολόγηση της Εναντιωματικής Προκλητικής Συμπεριφοράς και της Διαταραχής Διαγωγής, διαταραχές, που παρουσιάζουν υψηλό ποσοστό συννοσηρότητας με τη ΔΕΠ-Υ. (Root & Resnick, 2003). Οι πληροφορίες, που αξιολογούν τον τρόπο αντιμετώπισης των γονιών, τη συζυγική σχέση, ή τον τρόπο λειτουργίας της οικογένειας, δε διευκρινίζουν αν υπάρχει ή όχι ΔΕΠ-Υ, αλλά παρέχουν ένα πλαίσιο για την κατανόηση του τρόπου, με τον οποίο διατηρούνται οι συμπεριφορές του παιδιού. Μπορεί επίσης να βοηθήσουν να καθοριστεί ο βαθμός στον οποίο οι γονείς είναι πιθανό να παρακολουθήσουν κάποιο εκπαιδευτικό σεμινάριο ή να εφαρμόσουν κάποιες στρατηγικές αντιμετώπισης για χάρη του παιδιού. (Chronis, Chacko, Fabiano, Wymbs & Pelham, 2004). Ένας άλλος σημαντικός παράγοντας στη διάγνωση και την αξιολόγηση του παιδιού με ΔΕΠ-Υ είναι η φυλή και η εθνικότητά του. Οι εμπλεκόμενοι της πρωτοβάθμιας περίθαλψης πρέπει να γνωρίζουν ότι υπάρχουν διαφορές στην κουλτούρα του κάθε λαού, που αφορούν τις προσδοκίες από τα παιδιά, τον τρόπο ανατροφής και διαπαιδαγώγησής τους και τις αντιλήψεις τους σχετικά με την ψυχική υγεία, που μπορεί να επηρεάζουν την κρίση του σχετικά με το ποιες 19

21 συμπεριφορές είναι φυσιολογικές και ποιες όχι (Chronis, Jones & Raggi, 2006). Τα στοιχεία της εθνικής έρευνας για την υγεία δείχνουν οι Ισπανοί και οι Αφροαμερικανοί γονείς είναι λιγότερο πιθανό να παραπέμψουν το παιδί τους για διάγνωση ΔΕΠ-Υ ή να χορηγήσουν φάρμακα για την αντιμετώπισή της. Οι Αφροαμερικανοί γονείς ιδιαίτερα γνωρίζουν λίγα σχετικά με τη ΔΕΠ-Υ και είναι πιθανό να μην επικυρώσουν στοιχεία υπερκινητικότητας στις λίστες αξιολόγησης της ΔΕΠ-Υ για τους γονείς, σε αντίθεση με τους Καυκάσιους γονείς (Bussing, Gary, Mills & Garvan, 2007; Hillemeier et al., 2007). Ως εκ τούτου, η γονική γνώση και οι αντιλήψεις για τη ΔΕΠ-Υ, συμπεριλαμβανομένων των συμπεριφορών, που αποδίδονται στη ΔΕΠ-Υ, πρέπει να εξετάζονται με πολιτιστικά ευαίσθητο τρόπο ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΕΠ-Υ Η περιστασιακή μεταβλητότητα των αρχικών συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ, η πιθανότητα συνοδών διαταραχών και η φυλή και η εθνικότητα του παιδιού έχουν επιπτώσεις και στη διαδικασία αντιμετώπισης της διαταραχής. Αυτά τα ζητήματα καθιστούν απίθανο ότι οποιοδήποτε ειδικός ή προσέγγιση αντιμετώπισης μπορεί να ανταποκριθεί σε όλες τις κλινικές ανάγκες διαχείρισης ενός παιδιού με ΔΕΠ-Υ. Όπως προκύπτει από αυτό, οι γονείς θα πρέπει να είναι βασικοί συνεργάτες στο σχέδιο αντιμετώπισης και η συνεχής επικοινωνία με τους γονείς και τους δασκάλους, είναι ουσιαστική για την παρακολούθηση της προόδου και της αποτελεσματικότητας των συγκεκριμένων παρεμβάσεων, που χρησιμοποιούνται (Magyary & Brandt, 2002). Για να είναι ολοκληρωμένες οι υπηρεσίες αντιμετώπισης θα πρέπει να υπάρχει συνεργασία παιδοψυχιάτρου, ψυχολόγου και ειδικού παιδαγωγού, ενώ μπορεί να χρειαστούν και οι υπηρεσίες άλλων επαγγελματιών της ψυχικής υγείας, ειδικά εάν στο παιδί συνυπάρχουν και άλλες διαταραχές και συνεχίζει να αντιμετωπίζει δυσκολίες, παρά την παρέμβαση για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων. Επιπλέον οι σύλλογοι σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο καθώς και σύλλογοι γονέων για παιδιά και ενηλίκους με ΔΕΠ-Υ, μπορούν να υποστηρίξουν σημαντικά την εκπαίδευση των οικογενειών. (DeMarle, Denke & Ernsthausen, 2003) 20

22 Τρόποι Αντιμετώπισης Όπως συμβαίνει στις περιπτώσεις των χρόνιων διαταραχών έχει δοκιμαστεί ένα ευρύ φάσμα μεθόδων αντιμετώπισης των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ, πολλές από αυτές αμφισβητούμενες, συμπεριλαμβανομένης της παραδοσιακής εξατομικευμένης θεραπείας, τις ειδικές διατροφές, όπως του Feingold, που προτείνει την αποφυγή κατανάλωσης ζάχαρης και πρόσθετων στις τροφές, συμπληρώματα λιπαρών οξέων, χειροπρακτικές μέθοδοι, βιοανάδραση ηλεκτροεγκεφαλογραφημάτων και αντιληπτική-κινητική εκπαίδευση. (Rojas & Chan, 2005). Για καμία από αυτές τις παρεμβάσεις δεν υπάρχουν ισχυρά εμπειρικά στοιχεία, που να υποστηρίζουν την αποτελεσματικότητά τους. Η ισχύουσα άποψη για την αντιμετώπιση της ΔΕΠ-Υ, που βασίζεται σε εκτενή εμπειρικά δεδομένα και απεικονίζεται στις κλινικές οδηγίες πρακτικής, που αναπτύσσεται από την Αμερικανική Ακαδημία Παιδιατρικής (American Psychiatric Association, 2000) είναι ότι ως αποτελεσματικοί βραχυπρόθεσμοι τρόποι αντιμετώπισης έχουν επικυρωθεί μόνο τρεις: η παρέμβαση για την τροποποίηση της συμπεριφοράς, τα διεγερτικά φάρμακα του κεντρικού νευρικού συστήματος και ο συνδυασμός των δύο παραπάνω (Brown et al., 2008) Η Μελέτη Multimodal Treatment study of ADHD Cooperative Group, 1999 [MTA]. Οι ισχύουσες οδηγίες παρέμβασης για την αντιμετώπιση της ΔΕΠ-Υ έχουν επηρεαστεί σημαντικά από μια μελέτη σε μεγάλο τυχαίο δείγμα, διάρκειας πέντε ετών, την MTA (MTA Cooperative Group. 1999, 2004). Ο αρχικός στόχος της μελέτης MTA ήταν να συγκρίνει την αποτελεσματικότητα της φαρμακοθεραπείας και της συμπεριφοριστικής- ψυχοκοινωνικής αντιμετώπισης, η οποία περιλαμβάνει εκπαίδευση γονέων, ένα εντατικό θερινό πρόγραμμα αντιμετώπισης οκτώ εβδομάδων και σχολικές παρεμβάσεις, και ένα συνδυασμό των δύο παραπάνω, ενάντια στις πρακτικές αντιμετώπισης, που χρησιμοποιούνταν σε κοινοτικό επίπεδο. Όπως αναφέρεται από την ομάδα της έρευνας MTA, τα αρχικά αποτελέσματα αποκάλυψαν ότι οι ομάδες στις οποίες 21

23 χρησιμοποιήθηκε είτε μόνο φαρμακοθεραπεία ή μόνο η συμπεριφοριστική αντιμετώπιση, ή συνδυασμένη αντιμετώπιση, με φάρμακα και συμπεριφοριστικές μεθόδους, παρουσίασαν μεγαλύτερη βελτίωση σε περισσότερους λειτουργικούς τομείς. Μεταγενέστερες μελέτες, που χρησιμοποίησαν διαφορετικές προσεγγίσεις στην ανάλυση των αποτελεσμάτων, διαπίστωσαν ότι ο συνδυασμός φαρμακοθεραπείας και ψυχοκοινωνικής παρέμβασης έχει καλύτερα αποτελέσματα από ό,τι ο καθένας τρόπος από μόνος του (Connors, Eptstein & Marsh, 2001). Επιπλέον, η ομάδα, στην οποία χρησιμοποιήθηκε ο συνδυασμένος τρόπος αντιμετώπισης, βελτίωσε τα κύρια συμπτώματα της ΔΕΠ-Υ, χρησιμοποιώντας σημαντικά χαμηλότερες δόσεις φαρμάκων, από την ομάδα, που χρησιμοποίησε μόνο φαρμακευτική αγωγή. Οι ειδικοί συναινούν πως ο συνδυασμός διεγερτικών φαρμάκων και συμπεριφοριστικών μεθόδων είναι ο καλύτερος τρόπος αντιμετώπισης των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ, ειδικά στα παιδιά με σημαντικές συννοσηρές συμπεριφοριστικές δυσκολίες, που έχουν επιπτώσεις στη λειτουργία τους στην οικογένεια και στο σχολείο (American Academy of Pediatrics, 2001). Πολυάριθμες μελέτες εκτός από την MTA έχουν καταδείξει τη βραχυπρόθεσμη αποτελεσματικότητα των διεγερτικών φαρμάκων, στη μείωση των κύριων συμπτωμάτων της ΔΕΠ- Υ, καθώς επίσης και στη βελτίωση της δυνατότητας να ακολουθεί τους κανόνες και να συγκρατεί τις συναισθηματικές αντιδράσεις, ώστε να βελτιώσει με αυτόν τον τρόπο τις σχέσεις του με τους γονείς, τους δασκάλους, και τους συνομηλίκους (Chacko et al., 2005). Η μελέτη MTA επέκτεινε την αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα σε 14 μήνες, αλλά τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα των διεγερτικών παραμένουν ασαφή (Cooperative Group, Multimodal treatment study of ADHD [MTA]) Φαρμακευτική Αντιμετώπιση Σήμερα είναι διαθέσιμες δύο κατηγορίες διεγερτικών: η μεθυλφαινιδάτη (methylphenidate) και η δεξτροαμφεταμίνη (dextroamphetamine), διαθέσιμες σε τρεις μορφές δράσης: τη βραχυπρόθεσμη, την ενδιάμεση, και τη μακροπρόθεσμη Με τη χορήγηση της κατάλληλης δόσης τουλάχιστον το 90% των παιδιών με ΔΕΠ-Υ ανταποκρίνεται θετικά τουλάχιστον σε ένα από τα δύο διεγερτικά χωρίς σημαντικές παρενέργειες. (American Academy of Pediatrics, 2001). Παρά το γεγονός ότι ένα παιδί μπορεί να ανταποκριθεί καλύτερα στο ένα από τα δύο φάρμακα, και οι δύο ουσίες έχουν αποδειχθεί το ίδιο αποτελεσματικές στην αντιμετώπιση των κύριων 22

24 συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ. Αυτή τη στιγμή, μόνο ένα μη διεγερτικό φάρμακο, η ατομοξετίνη (atomoxetine), έχει λάβει έγκριση από τον Οργανισμό Φαρμάκων και Τροφίμων (FDA) για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ στα παιδιά, ενώ δυο τρικυκλικά αντικαταθλιπτικά χάπια, που έχουν βρεθεί αποτελεσματικά για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της ΔΕΠ-Υ (Wood, Crager, Delap & Heiskell, 2007) και δύο αντιυπερτασικά (clonidine και το guanfacine), που χρησιμοποιούνται περιστασιακά για την αντιμετώπιση των συμπτωμάτων της διαταραχής, δεν έχουν εγκριθεί για χορήγηση σε παιδιά (Rains & Scahill, 2006). Οι παρενέργειες των φαρμάκων είναι ήπιες και αντιμετωπίζονται με ρύθμιση της δοσολογίας και του χρόνου χορήγησης του φαρμάκου. Οι πιο κοινές παρενέργειες είναι: η μειωμένη όρεξη, ο πονοκέφαλος ή ο στομαχόπονος, η δυσκολία στον ύπνο, η νευρικότητα, και η κοινωνική απόσυρση (American Academy of Pediatrics, 2001). Oι ειδικές οδηγίες για τα διεγερτικά συστήνουν μια πλήρη φυσική εξέταση του παιδιού πριν την έναρξη της θεραπείας και τακτικές επισκέψεις στο γιατρό κατά τη διάρκειά της (American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 2002). Το παιδί πρέπει να αξιολογείται συχνά, κατά την έναρξη της θεραπείας για οξείες, ανεπιθύμητες συναισθηματικές, ή συμπεριφοριστικές αλλαγές, που εμφανίζονται, ως παρενέργεια του φαρμάκου. Αν και τα διεγερτικά μπορούν να συμβάλουν στην απώλεια όρεξης και στη μείωσης του βάρους, η ανοχή σε αυτές τις παρενέργειες εμφανίζεται γενικά τις πρώτες εβδομάδες χορήγησης. Τα μακροπρόθεσμα αποτελέσματα των διεγερτικών φαρμάκων στην ανάπτυξη του παιδιού παραμένουν αμφισβητούμενα, ενώ οι σχετικές μελέτες εκθέτουν συγκρουόμενα στοιχεία (Lopez, 2006). Η συναίνεση αυτή τη στιγμή είναι ότι η χρήση διεγερτικών δε συνδέεται με σημαντική εξασθένιση στο ύψος, ενώ η όποια καθυστέρηση στην ανάπτυξη, παρουσιάζεται στην αρχή της θεραπείας, αντισταθμίζεται αργότερα (American Academy of Pediatrics, 2001). Εντούτοις, προσεκτικός και ακριβής έλεγχος της ανάπτυξης και μετρήσεις του βάρους και του ύψους συστήνεται σε όλα τα παιδιά, που χρησιμοποιούν φαρμακευτική αγωγή, σε όλη την πορεία της χορήγησης Το Σχέδιο Αντιμετώπισης της ΔΕΠ-Υ Περιλαµβάνει σαφή αναφορά των δυσκολιών του παιδιού και προτείνει συγκεκριµένες, έγκυρες 23

25 και αναγκαίες παρεµβάσεις και παροχές για το χειρισµό των δυσκολιών αυτών. Ξεκαθαρίζει τους ρόλους των ειδικών που εµπλέκονται στην αντιµετώπιση και περιγράφει µε ακρίβεια τα κριτήρια για την αξιολόγηση των παρεµβάσεων. Τέλος, παρέχει συγκεκριµένη πρόβλεψη για το χρόνο που απαιτείται ώστε να αποδόσει το σχέδιο παρέµβασης, καταγράφοντας επακριβείς λεπτοµέρειες για τον έλεγχο της πορείας και τις διαδικασίες αναθεώρησης και ανατροφοδότησης. Ένα εξατοµικευµένο εκπαιδευτικό πρόγραµµα αντιµετώπισης της ΕΠ-Υ περιλαµβάνει δυο στάδια: Στο στάδιο Α διενεργούνται οι απαραίτητες για την περιγραφή της παρέμβασης ενέργειες: 1. Καταγραφή των μαθησιακών δυσκολιών του παιδιού 2. Καταγραφή των απαιτούμενων ενεργειών, δηλαδή της παρεχόμενης υποστήριξης, των ειδικών παρεμβάσεων, των προγραμμάτων, του υλικού, κ.λ.π. 3. Ενημέρωση των γονέων για τους χειρισμούς της παρέμβασης 4. Καταγραφή των συγκεκριμένων στόχων που θα επιτευχθούν και του χρονικού περιθωρίου επίτευξής τους 5. Έλεγχος της πορείας και αξιολόγηση 6. Αναθεώρηση εάν κριθεί απαραίτητο Στο στάδιο Β απαιτείται η στήριξη του εξατομικευμένου εκπαιδευτικού προγράμματος μέσω της αξιολόγησης και της παρέμβασης: 1. Η Αξιολόγηση διενεργείται όπως έχει επισημανθεί μέσα από μαρτυρίες των δασκάλων, ερωτηματολόγια προς τους γονείς, ιατρικές και άλλες εξετάσεις. ιαμέσου της αξιολόγησης γίνεται η περιγραφή των υποκειμενικών δυσκολιών που μπορούν να επιδεινώσουν το πρόβλημα, όπως ο τρόπος μάθησης και οι μέθοδοι διδασκαλίας, η οργάνωση του σχολείου, ο χειρισμός του παιδιού στην τάξη, οι κοινωνικές του δεξιότητες και η επίδραση των συνομηλίκων και των ενδοοικογενειακών παραγόντων. 2. Η εξατομικευμένη παρέμβαση βασίζεται στην εκπόνηση πολύ συγκεκριμένων στόχων και στρατηγικών (Power, Karustis & Habboushe, 2001). Η επιτυχής εκπαίδευση παιδιών με ΕΠ-Υ αποτελεί τη συνισταμένη ποικίλων παραγόντων. Καταρχήν, ο δάσκαλος λειτουργεί ως μεσολαβητής μεταξύ του παιδιού και του περιβάλλοντος μάθησης - καθηκόντων του. Για την εξαγωγή θετικών αποτελεσμάτων απαιτείται η δημιουργία κατάλληλων συνθηκών διευκόλυνσης του μαθητή, έτσι ώστε να αξιοποιήσει στο 24

26 μέγιστο τις δυνατότητές του στις δραστηριότητες μάθησης. Παράλληλα, μια επιτυχημένη εκπαιδευτική παρέμβαση ελαχιστοποιεί τις δυσκολίες του, ενώ όταν υπάρχουν σοβαρές δυσκολίες μάθησης, η κατάκτηση βασικών δεξιοτήτων αποτελεί μέρος του εκπαιδευτικού προγράμματος για τον περιορισμό τους. Τα παιδιά με ΕΠ-Υ μαθαίνουν συνήθως ευκολότερα όταν εμπλέκονται σε παιχνίδι ρόλων ή σε δραστηριότητες που στηρίζονται στην αφή και στην κιναισθητική. Στόχοι μιας επιτυχημένης εκπαίδευσης είναι η ενίσχυση των δυνατοτήτων του παιδιού, η κατάκτηση βασικών δεξιοτήτων, η διατήρηση της αυτοεκτίμησης, η ενίσχυση της κοινωνικότητας και η προφύλαξη των άλλων παιδιών από το να νιώσουν παραμελημένα (Power, Karustis & Habboushe, 2001) Βασικές Αρχές Χειρισμού Προβλημάτων της ΔΕΠ-Υ > Εντοπισμός των αιτιών που επηρεάζουν την επιθυμία του παιδιού να εμπλακεί θετικά στα μαθήματα > ημιουργία ευκαιριών για εστίαση της προσοχής μέσω της αξιοποίησης των ενδιαφερόντων του παιδιού > Εντοπισμός των περιπτώσεων στις οποίες το παιδί αποδίδει καλύτερα > Ο εκπαιδευτικός να είναι σαφής σ αυτό που περιμένει από το παιδί να κάνει, ώστε να το βοηθήσει να εστιάσει την προσοχή του > Οργάνωση και δόμηση των δραστηριοτήτων, των κανόνων και της ρουτίνας της τάξης > Ελάττωση των διασπάσεων αυξάνοντας τα επιθυμητά ερεθίσματα, ελαττώνοντας τα ανεπιθύμητα, και λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο με τον οποίο μαθαίνει το συγκεκριμένο παιδί > Προστασία και ενίσχυση της αυτοεκτίμησης του παιδιού, με τη δημιουργία ευκαιριών για επιτυχία και επικοινωνώντας μαζί του με ζεστασιά και αποδοχή > Χρησιμοποίηση μικρών και άμεσων επιβραβεύσεων, οι οποίες είναι πιο αποτελεσματικές > Αποφυγή της επανάληψης δραστηριοτήτων > ιάσπαση των δραστηριοτήτων σε στάδια, ώστε να γίνουν πιο σύντομες: Τα παιδιά με ΕΠ- Υ χρειάζονται συχνότερη και πιο άμεση ανατροφοδότηση > Οι ήπιες τιμωρίες μπορεί να είναι αποτελεσματικές όταν χρησιμοποιούνται αραιά και όταν 25

27 είναι πολύ συγκεκριμένες και άμεσες > Η ενημέρωση για τις δραστηριότητες βοηθά το παιδί να κατανοήσει τι αναμένεται από το ίδιο να κάνει > Τα παιδιά αποδίδουν καλύτερα εργαζόμενα σε ομάδες των δύο, παρά σε μεγαλύτερες ομάδες. (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2000) ΔΕΠ-Υ και Γνωστικά Στυλ Ο όρος αυτός αναφέρεται στους τρόπους με τους οποίους το άτομο αφομοιώνει νέες πληροφορίες και δεξιότητες. Τα παιδιά με ΕΠ-Υ αποδίδουν συνήθως καλύτερα με τον ενεργό πειραματισμό και τη μάθηση μέσω συγκεκριμένων εμπειριών, δηλαδή τη βιωματική μάθηση η οποία δίνει έμφαση στο σημαντικό ρόλο που παίζει η εμπειρία στη διαδικασία της μάθησης, προτείνοντας αντί της απομνημόνευσης πληροφοριών την αναζήτηση νοήματος και επιδιώκοντας τη διανοητική και συναισθηματική κινητοποίηση του μαθητή, στοχεύοντας στην απαρτίωση της νοητικής και συγκινησιακής διεργασίας (www.pi-schools.gr/download/publications/epitheorisi/ teyxos6/deloudi.pdf).. Το σχολείο πρέπει να πληρεί ορισμένες προϋποθέσεις ώστε να κριθεί αποτελεσματική η μάθηση των παιδιών με ΕΠ-Υ. Έτσι, καλό θα ήταν να δίνεται προσοχή στα εξής χαρακτηριστικά: 1. Αποφυγή πολλών αλλαγών στους διδάσκοντες και στο πρόγραμμα των μαθημάτων 2. Ισορροπία μεταξύ σωματικών και γνωστικών αναγκών 3. ιεξαγωγή των μαθημάτων που απαιτούν μεγάλη συγκέντρωση νωρίς το πρωί 4. Συμβουλευτική υποστήριξη προς το δάσκαλο από ειδικούς σε θέματα ΕΠ-Υ 5. Συμβουλευτική υποστήριξη του παιδιού 6. Θετική εμπλοκή των γονέων στην αντιμετώπιση της κατάστασης του παιδιού τους 7. Συνεργασία μεταξύ των μελών του εκπαιδευτικού προσωπικού 8. Έμφαση στο γεγονός ότι όλα τα παιδιά επωφελούνται από τη στάση του σχολείου, το οποίο: - αποδέχεται αντί να στιγματίζει τη διαφορετικότητα - επιτρέπει στους μαθητές να αποκτήσουν υψηλή αυτοεκτίμηση μέσα από ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων - παρέχει αποτελεσματική μάθηση και συναισθηματική ή/και συμπεριφοριστική υποστήριξη, όταν οι μαθητές την έχουν ανάγκη (Παπαγεωργίου, 2005) 26

28 Στρατηγικές Παρέμβασης για τροποποίηση της συμπεριφοράς Αποτελεσματικές στρατηγικές παρέμβασης, εμπειρικώς τεκμηριωμένες από τη βιβλιογραφία (Barkley, 2004; Weyandt, 2007), για την αντιμετώπιση των δυσκολιών, που αντιμετωπίζουν στην τάξη τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ, θεωρούνται ανάμεσα σε άλλες: οι στρατηγικές ενεργητικής μάθησης, που απαιτούν την ενεργητική ανταπόκριση του μαθητή η παροχή συχνής ανατροφοδότησης και σαφών οδηγιών οι καλά δομημένες εργασίες, η χρήση υλικών που υπογραμμίζουν το ερέθισμα-στόχο (πχ η χρήση χρωμάτων στο κείμενο) ο χωρισμός των μεγάλων εργασιών σε μικρότερα μέρη, η χρήση πολυαισθητηριακών προσεγγίσεων (πχ ο συνδυασμός προφορικής και γραπτής διδασκαλίας) η χρήση της τεχνολογίας (η εκπόνηση εργασιών στον υπολογιστή αντί για το χέρι) η ενθάρρυνση για τη λήψη σημειώσεων κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας η παρακολούθηση προγραμμάτων για την απόκτηση δεξιοτήτων μελέτης η παροχή θετικής ενίσχυσης και κατά τη διάρκεια και με την ολοκλήρωση μιας εργασίας Στρατηγικές Διδασκαλίας Η αποτελεσµατικότητα των στρατηγικών διδασκαλίας που µπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά µε ΕΠ-Υ να µάθουν εξαρτάται από το µαθησιακό περιβάλλον και τη συµπεριφορά του εκπαιδευτικού προσωπικού. Τα άτοµα µε ΕΠ-Υ συχνά κατέχουν τις απαραίτητες δεξιότητες µάθησης, χρειάζονται όµως βοήθεια για να µπορέσουν να τις αξιοποιήσουν. Επίσης, συχνά αναγνωρίζουν τι θα έπρεπε να κάνουν ή όχι, αλλά δεν µπορούν να ελέγξουν την συµπεριφορά τους. i. Στρατηγικές που σχετίζονται με δεξιότητες προσοχής: Οι εκπαιδευτικοί των παιδιών µε ΕΠ-Υ µπορούν να διευθετήσουν το µαθησιακό περιβάλλον µε τρόπο που να ελαχιστοποιεί τις πιθανές περισπάσεις. Έτσι, µπορούν να τοποθετήσουν τους µαθητές σε θέσεις µακριά από τα παράθυρα. Στη συνέχεια, µπορούν να διατηρούν συχνή οπτική επαφή µαζί τους για να αντιληφθούν ευκολότερα οτιδήποτε µπορεί να αποσπάσει την προσοχή τους. Είναι σηµαντικό να µπορεί ο εκπαιδευτικός να προσδιορίσει τον 27

29 χρόνο και τον χώρο όπου τα παιδιά µε ΕΠ-Υ παραµένουν πιο συγκεντρωµένα. Μια καλή στρατηγική είναι οι τακτές υπενθυµίσεις για το πόσος χρόνος αποµένει για την ολοκλήρωση τόσο των βραχυπρόθεσµων δραστηριοτήτων όπως είναι οι εξετάσεις, όσο και των µακροπρόθεσµων, όπως είναι οι εργασίες. Η ένταξη ερωτήσεων, συζητήσεων και πρακτικών ασκήσεων στο σχολικό πρόγραµµα κρατάει σε εγρήγορση τα παιδιά και δεν τους αφήνει πολλά περιθώρια να πλήξουν και να διασπαστεί η προσοχή τους. Θα ήταν καλύτερα οι εκπαιδευτικοί να χρησιµοποιούν µεγάλους χαρακτήρες στις σηµειώσεις που διανέµουν και να αποφεύγουν τη χρήση παραδειγµάτων που δεν σχετίζονται άµεσα µε την εργασία. Μια άλλη καλή πρακτική είναι η χρησιµοποίηση λιστών ελέγχου οι οποίες τονίζουν τους στόχους που πρέπει να επιτευχθούν. Είναι επίσης σηµαντική η εξασφάλιση της προσοχής των παιδιών πριν τους δοθεί οποιαδήποτε οδηγία και η ενθάρρυνσή τους να εκφραστούν λεκτικά για τα καθήκοντα που τους ανατέθηκαν, αφού ο εκπαιδευτικός έχει δώσει προηγουµένως έµφαση στις κρίσιµες πληροφορίες. ii. Στρατηγικές που σχετίζονται με δεξιότητες οργάνωσης και μνήμης: Η ενίσχυση της οργανωτικής και μνημονικής δεξιότητας των παιδιών με ΕΠ-Υ τα βοηθά να διατηρήσουν περισσότερο την προσοχή τους στο μάθημα. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί εάν ο εκπαιδευτικός δίνει έμφαση σε εφικτούς, βραχυπρόθεσμους στόχους. Μπορούν να συμφωνήσουν από κοινού σε ένα ξεκάθαρο σημείο έναρξης της μαθησιακής διαδικασίας που θα τα βοηθήσει να θέσουν προτεραιότητες χωρίς να τις αναβάλλουν συνέχεια. Τα παιδιά αυτά αποδίδουν καλύτερα σε ένα δομημένο περιβάλλον ή σε μια κατάσταση ρουτίνας και ευνοούνται όταν στο μάθημα διανέμονται φωτοτυπίες των διαφανειών που χρησιμοποιούνται. Η οργανωτική τους ικανότητα ενισχύεται ακόμη όταν ο δάσκαλος τα ενθαρρύνει να χρησιμοποιούν ντοσιέ με διαφορετικούς χρωματισμούς ανά θεματική ενότητα. iii. Στρατηγικές που σχετίζονται με δεξιότητες ανύψωσης της αυτοεκτίμησης: Οποιοδήποτε παιδί αισθάνεται υπερήφανο και αναπτύσσει κίνητρα όταν ο δάσκαλός του έχει θετική γνώμη γι αυτό. Το να υιοθετεί ο εκπαιδευτικός θετικές περιγραφές για τους μαθητές του, τους βοηθά να εκτιμήσουν περισσότερο τον εαυτό τους και να ανακαλύψουν τα όρια των δυνατοτήτων τους. Πρέπει να ξέρουν τί απαιτείται κι όχι τι δεν απαιτείται από αυτούς. ύναται να ωφεληθούν αν έχουν κάποιο μέντορα ο οποίος τους βοηθάει να αναπτύξουν τις ακαδημαϊκές και κοινωνικές τους δεξιότητες (Barkley, 1990). iv. Αποτελεσματικές & Εποικοδομητικές Στρατηγικές για εφαρμογή από γονείς παιδιών με ΔΕΠ-Υ: 28

30 Εάν ένα παιδί εκδηλώνει σηµάδια υπερκινητικότητας και παρορµητικότητας, αυτό σηµαίνει ότι αδυνατεί να ελέγξει από µόνο του τη συµπεριφορά του. Με τη βιασύνη και την υπερδιέγερση που το διακατέχει, µπλέκει σε ατυχήµατα και µπορεί να προκαλέσει άθελά του ζηµιές και καταστροφές σε πρόσωπα και πράγµατα. Οι γονείς καλούνται να βοηθήσουν το παιδί µαθαίνοντάς του πώς να ελέγχει τον εαυτό του και τις πράξεις του. Για να υποστηριχθεί ένα παιδί µε ΕΠ-Υ, οι ενέργειες των γονέων πρέπει να είναι τόσο αποτελεσµατικές όσο και εποικοδοµητικές. Οι αποτελεσµατικές ενέργειες έχουν ως αποτέλεσµα τη βελτίωση της συµπεριφοράς του παιδιού, ενώ οι εποικοδοµητικές στοχεύουν στην ανάπτυξη της αυτοεκτίµησής του και το καθιστούν πιο αποδεκτό κοινωνικά. Είναι σηµαντικό οι γονείς και το υπόλοιπο οικογενειακό περιβάλλον να αντιδρούν αµέσως µόλις το παιδί παρεκτρέπεται, έτσι ώστε το παιδί να κατανοήσει τις συνέπειες που έχουν στους άλλους οι πράξεις του. Μια τιµωρία όπως το ξύλο και τα χαστούκια µπορεί να το σταµατήσουν προσωρινά, δεν θα το ενθαρρύνουν όµως να ελέγξει τον εαυτό του. Κάθε άλλο, γιατί οι βίαιες στο παιδί πράξεις επιβεβαιώνουν την πεποίθησή του ότι δεν είναι κακό να προκαλεί πόνο στους άλλους. Πειθαρχικά µέτρα που δεν είναι βίαια και επιβάλλονται µε αγάπη, είναι µακροπρόθεσµα πολύ πιο αποτελεσµατικά (Αµερικανική Παιδιατρική Ακαδηµία, 2000). \ 29

31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ 2.1. ΓΝΩΣΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΠ-Υ Τα τελευταία χρόνια η ΔΕΠ-Υ έχει προκαλέσει πληθώρα ερευνών σχετικά με τη διερεύνηση των αιτιών, την περιγραφή συμπτωμάτων, την αξιολόγηση μεθόδων παρέμβασης, καθώς και τις στάσεις και γνώσεις των εκπαιδευτικών. Οι πρώτες έρευνες που επιχείρησαν να διερευνήσουν τις γνώσεις των εκπαιδευτικών για τη ΔΕΠ-Υ άρχισαν τη δεκαετία του 90 (Αντωνοπούλου, Σταμπολτζή και Κουβαβά, 2010). Oι Jerome, Gordon και Hustler (1994) στην έρευνά τους με τίτλο «A comparison of American and Canadian teacher s knowledge and attitudes» ερεύνησαν τις γνώσεις 439 Αμερικανών και 850 Καναδών δασκάλων για τη ΔΕΠ-Υ χρησιμοποιώντας ένα αυτοσχέδιο ερωτηματολόγιο 20 ερωτήσεων. Στα αποτελέσματα της έρευνας βρέθηκε πως το 78% των εκπαιδευτικών είχαν γενικές γνώσεις για τη ΔΕΠ-Υ, με το μεγαλύτερο όμως ποσοστό να γνωρίζει περισσότερα για την συμπτωματολογία και την αιτιολογία της διαταραχής, ενώ μόνο ένα μικρό ποσοστό γνώριζε για μεθόδους παρέμβασης. Οι Scuitto et. al. (2000), στην έρευνά τους σε 149 εκπαιδευτικούς Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης με θέμα «Γνώσεις και παρερμηνείες δασκάλων για τη ΔΕΠ-Υ», χρησιμοποιώντας ως ερευνητικό εργαλείο το KADDS ( Knowledge Of Attention Disorder Scale), βρήκαν ότι το 68% των εκπαιδευτικών που συμμετείχαν στην έρευνα γνώριζε για τα γενικά χαρακτηριστικά της διαταραχής, αλλά μόνο το 43% είχε τις απαραίτητες γνώσεις για την αντιμετώπισή της. Η Beckle (2004) σε έρευνά της σε 30 δασκάλους και 40 προπτυχιακούς φοιτητές χρησιμοποίησε το ερωτηματολόγιο των Jerome, Gordon και Hustler (1994) για να συγκρίνει τις γνώσεις δασκάλων και φοιτητών για τη ΔΕΠ-Υ. Στα συμπεράσματα της έρευνάς της η ερευνήτρια υποστηρίζει πως οι γενικές γνώσεις των δασκάλων για τη ΔΕΠ-Υ ήταν υψηλές καθώς το 83% των συμμετεχόντων εκπαιδευτικών είχαν τις απαραίτητες γνώσεις για τη διαταραχή. Οι Kos, Richdale και Jackson (2004) στην έρευνά τους σε 120 δασκάλους Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης και 45 τελειόφοιτους φοιτητές για τη διερεύνηση των γνώσεών τους σχετικά με τη ΔΕΠ-Υ βρήκαν, χρησιμοποιώντας ένα αυτοσχέδιο ερωτηματολόγιο, ότι οι δάσκαλοι που είχαν 30

32 εργασιακή εμπειρία με παιδιά με ΔΕΠ-Υ, παρουσίασαν καλύτερη επίδοση στην κλίμακα γενικών γνώσεων για τη ΕΠ-Υ σε σχέση με τους συναδέλφους τους που δεν είχαν προγενέστερη εμπειρία. Τα ευρήματα της έρευνας «A comparison of teachers and parents knowledge and beliefs apout ADHD» των West, Taylor, Houghton και Hudyma (2005) με σκοπό τη σύγκριση των γνώσεων για τη ΔΕΠ-Υ μεταξύ 256 εκπαιδευτικών και 92 γονέων, με τη χρήση του ερωτηματολογίου KADDS, δείχνουν ότι οι γνώσεις τόσο των δασκάλων όσο και των γονέων για τα αίτια της διαταραχής ήταν πολύ καλύτερες συγκρινόμενες με τις γνώσεις τους για τα χαρακτηριστικά και την αντιμετώπιση της ΔΕΠ-Υ. Επίσης στην έρευνα επισημαίνεται ότι οι γονείς είχαν καλύτερη επίδοση στην κλίμακα για τα αίτια και την αντιμετώπιση, σε αντίθεση με τους συμμετέχοντες στην έρευνα εκπαιδευτικούς. Οι Ghanizadeh et. al., (2005) στην έρευνά τους «Konwledge and attitudes towards attention» για την καταγραφή των γνώσεων και στάσεων 196 δασκάλων απέναντι στη ΔΕΠ-Υ με τη χρήση αυτοσχέδιου ερωτηματολογίου τύπου Σωστό-Λάθος, βρήκαν πως το επίπεδο των γενικών γνώσεων των δασκάλων για τη ΔΕΠ-Υ είναι πολύ χαμηλό. Σύμφωνα με τους ερευνητές μόνο το 46.9% των συμμετεχόντων σημείωσε υψηλή επίδοση στην κλίμακα γενικών γνώσεων για τη διαταραχή. Συνοπτικά, σε μια γενική ανασκόπηση των ερευνών της τελευταίας δεκαετίας σχετικά με τις γνώσεις των εκπαιδευτικών για τη ΕΠ-Υ, οι Kos, Richdale και Hay (2006) κατέληξαν στα εξής συμπεράσματα: α) Το μέσο ποσοστό των γενικών γνώσεων των δασκάλων για τη ΔΕΠ-Υ διαφέρει σημαντικά, αφού κυμαίνεται από 47,8% στην έρευνα των Sciutto, Terjesen και Frank (2000) έως 83% στην έρευνα της Beckle (2004)., β) Οι δάσκαλοι φαίνεται να γνωρίζουν περισσότερα για τα γενικά χαρακτηριστικά της διαταραχής και τη συμπτωματολογία, ενώ εμφανίζουν χαμηλά ποσοστά γνώσεων όσον αφορά την αντιμετώπιση. Παράγοντες που επηρεάζουν τις γνώσεις των εκπαιδευτικών για τη ΕΠ-Υ: Καταρχήν, η εμπειρία των δασκάλων που έχουν εργαστεί με παιδιά ΕΠ-Υ φαίνεται να διαδραματίζει πρωτεύοντα ρόλο στις γνώσεις τους σχετικά με τη διαταραχή. Έτσι εξηγείται το γεγονός γιατί οι δάσκαλοι που δεν είχαν επιμορφωθεί στη ΕΠ-Υ σε σύγκριση με τους φοιτητές που είχαν πληροφορηθεί στη διάρκεια των σπουδών τους, έχουν περισσότερες γνώσεις για τη διαταραχή (Beckle, 2004). Η διαπίστωση αυτή επιβεβαιώνεται και από τους Kos, Richdale και 31

33 Jackson (2004), αφού στην έρευνά τους βρήκαν επίσης θετική συσχέτιση ανάμεσα στην εμπειρία με παιδί ΕΠ-Υ και το επίπεδο γνώσεων των δασκάλων. Επιπλέον, η Καραγρηγορίου (2003) στην έρευνά της διαπίστωσε ότι οι νηπιαγωγοί με τα περισσότερα έτη υπηρεσίας υστερούν σε γνώσεις συγκριτικά με τους νηπιαγωγούς με τα λιγότερα έτη υπηρεσίας. Εν ολίγοις, εκτός από την εμπειρία, οι γνώσεις των εκπαιδευτικών σχετίζονται με την πανεπιστημιακή τους κατάρτιση, δηλαδή οι νεαρότεροι νηπιαγωγοί που έχουν παρακολουθήσει ένα πιο σύγχρονο πρόγραμμα σπουδών με νέες παιδαγωγικές μεθόδους, έχουν περισσότερες γνώσεις. Στην παραδοχή αυτή συντελεί το γεγονός ότι μόλις πριν τρεις δεκαετίες άρχισε η συστηματική μελέτη θεμάτων σχετικά με τη ΕΠ-Υ. Επομένως, η συνεχής κατάρτιση και επιμόρφωση των εκπαιδευτικών διαδραματίζει σημαντικότερο ρόλο απ ότι τα χρόνια υπηρεσίας. Ο ρόλος της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών στην υποστήριξη παιδιών με ΕΠ-Υ: Οι εκτιμήσεις των εκπαιδευτικών σχετικά με τη φύση, την αιτιολογία και τις επιπτώσεις της ΕΠ-Υ μπορούν να καθορίσουν τον τρόπο αντιμετώπισης της διαταραχής και την ενδεχόμενη απόφαση παραπομπής του παιδιού στους ειδικούς (Κάκουρος, Παπαηλιού & Μπαδικιάν, 2006). Σχετικά με την παραπάνω διαπίστωση, αν και η αιτιολογία της ΕΠ-Υ έχει νευρολογικό υπόβαθρο, η εξέλιξη της διαταραχής και η ανταπόκριση του ατόμου στη θεραπεία επηρεάζονται σημαντικά από τις στάσεις, τις γνώσεις και τις αντιλήψεις του οικογενειακού και εκπαιδευτικού του περιβάλλοντος σχετικά με τη φύση, την αιτιολογία και τις δυνατότητες αντιμετώπισης της διαταραχής. Οι προσδοκίες και οι αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για τις ικανότητες των μαθητών τους επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους προς αυτούς και τις εκπαιδευτικές τους τεχνικές. Επιπλέον, οι μαθητές αντιλαμβάνονται τα λεκτικά και μη λεκτικά μηνύματα των καθηγητών τους και αντιδρούν ανάλογα. Για το λόγο αυτό, οι στάσεις και η συμπεριφορά των εκπαιδευτικών μπορούν να παίξουν ρόλο στη διαμόρφωση της αυτοαντίληψης, στα κίνητρα, στις σχολικές επιδόσεις και στο χαρακτήρα των μαθητών με διαταραχές και άλλα προβλήματα. Άρα, η εκπαιδευτική διαδικασία αποτελεί ένα φαύλο κύκλο αλληλεπιδράσεων αιτίου και αποτελέσματος (Pintrich, 1990). Ο Κάκουρος και οι συνεργάτες του (2006) υποστηρίζουν ότι ο πολυδιάστατος ρόλος των εκπαιδευτικών εντάσσεται στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης προσέγγισης, μέθοδος που θεωρείται ως η αποτελεσματικότερη για την αντιμετώπιση της ΕΠ-Υ. Συγκεκριμένα, η μέθοδος αυτή 32

34 περικλείει αρχές της συμπεριφοριστικής, της γνωσιακής και της συστημικής θεωρίας, και χαρακτηρίζεται από την ολιστική θεώρηση του παιδιού και του περιβάλλοντος στο οποίο αναπτύσσεται (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2000). Λαμβάνοντας υπόψη την πολυεπίπεδη προσέγγιση, η θεραπευτική αγωγή προσαρμόζεται έτσι ώστε να λαμβάνουν ενεργά μέρος όχι μόνο το παιδί, αλλά και οι γονείς και οι εκπαιδευτικοί. Εάν ο εκπαιδευτικός είναι ευαισθητοποιημένος και επαρκώς ενημερωμένος, συνήθως εντοπίζει πρώτος την ύπαρξη δυσχερειών και καθοδηγεί τους γονείς να παραπέμψουν το παιδί τους σε ειδικό για περαιτέρω διερεύνηση. Έτσι, γίνεται το πρώτο και σημαντικότερο βήμα, αυτό της διάγνωσης, για να μπορέσει το παιδί να αντιμετωπίσει επιτυχώς τις δυσκολίες που συνεπάγεται η διαταραχή. Αναμφισβήτητη θεωρείται και η συμβολή του εκπαιδευτικού στην αξιολόγηση των δυσκολιών του παιδιού σε συνέργεια με τους γονείς και τους ειδικούς. Εφόσον το παιδί περνάει αρκετές ώρες της ημέρας με το δάσκαλό του, ο δεύτερος είναι σε θέση να παρέχει σημαντικές πληροφορίες σχετικά με τις κοινωνικές και ακαδημαϊκές δεξιότητες του παιδιού, οι οποίες είναι κρίσιμες για την ορθολογική διάγνωση και τον προσδιορισμό του κατάλληλου θεραπευτικού προγράμματος για την εκάστοτε περίπτωση παιδιού με ΕΠ-Υ (DuPaul & Stoner, 1994; Goldstein & Goldstein, 1998; Overmeyer & Taylor, 1999). Ο ρόλος του εκπαιδευτικού επεκτείνεται στη συνεργασία του με τους γονείς για την υλοποίηση του προγράμματος αντιμετώπισης. Η πολυεπίπεδη προσέγγιση στοχεύει καταρχήν στην βελτίωση των κινήτρων των παιδιών για αποδεκτή κοινωνική συμπεριφορά, διαπροσωπική επικοινωνία και άνοδο της αυτοεκτίμησής τους. Η βελτίωση της αυτο-εικόνας του παιδιού και των δυνατοτήτων του αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για την ενεργό συμμετοχή του στο θεραπευτικό πρόγραμμα και την επιτυχία του προγράμματος αντιμετώπισης. Το θεραπευτικό πρόγραμμα θα καταστεί επιτυχές μόνο εάν το παιδί πειστεί ότι οι προσπάθειές του μπορούν να ευοδωθούν (Κάκουρος & Μανιαδάκη, 2002; Κάκουρος κ.ά., 2003). Η ενθάρρυνση και υποστήριξη από τον εκπαιδευτικό με την ταυτόχρονη προσαρμογή των παιδαγωγικών δραστηριοτήτων στο επίπεδο ικανοτήτων του παιδιού, πλαισιώνουν μια ορθολογική στάση και αντιμετώπιση της ΕΠ-Υ, δίνοντας στο παιδί την ευκαιρία να βιώσει επιτυχίες που θα καλλιεργήσουν μια ευνοϊκή στάση απέναντι στην εκπαιδευτική διαδικασία, παρέχοντας επιπλέον κίνητρα στο άτομο για προσπάθεια (DuPaul & Stoner, 1994; Goldstein & Goldstein, 1998; Overmeyer & Taylor, 1999). 33

35 2.2. ΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΕΠ-Υ Ο τρόπος αντιμετώπισης ενός προβλήματος είναι συνυφασμένος με την ερμηνεία που δίνεται στα αίτια που το προκαλούν (Weiner, 1995; Κάκουρος, Παπαηλιού & Μπαδικιάν, 2006), έτσι, η διερεύνηση και αξιολόγηση των γνώσεων και των στάσεων των δασκάλων για τη ΔΕΠ- Υ αποτελεί πρωταρχικό στόχο προκειμένου να γίνουν αποτελεσματικές παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση της ΔΕΠ-Υ σε επίπεδο σχολείου. Στην έρευνα της Beckle (2004) για τη διερεύνηση των γνώσεων και στάσεων των δασκάλων και φοιτητών απέναντι στους μαθητέςμε ΔΕΠ-Υ, βρέθηκε, ότι όσο υψηλότερο ήταν το ποσοστό σωστών απαντήσεων στο ερωτηματολόγιο γνώσεων για τη ΔΕΠ-Υ, τόσο θετικότερη ήταν και η στάση τους απέναντι στα παιδιά με ΕΠ-Υ. Η Lee (2000) στην έρευνά της με θέμα «Διερεύνηση χαρακτηριστικών παιδιών με ΔΕΠ- Υ και μέθοδοι παρέμβασης» καταλήγει στο ότι οι στάση των εκπαιδευτικών απέναντι στα παιδιά με ΔΕΠ-Υ είναι αρνητική με τους εκπαιδευτικούς να αισθάνονται αποθαρρυμένοι όταν αποτυγχάνουν να βοηθήσουν ένα παιδί που η ακούσια συμπεριφορά του το καθιστά ανίκανο για αυτοέλεγχο, και επομένως επηρεάζει την ικανότητα του ίδιου του δασκάλου να συντονίσει και να συγκρατήσει την τάξη του. Ο Κάκκουρος και οι συνεργάτες του το 2006 για να διερευνήσουν τις αντιλήψεις των εκπαιδευτικών για τη ΕΠ-Υ διεξήγαγαν έρευνα σε 193 εκπαιδευτικούς. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι οι εκπαιδευτικοί θεωρούν ως κυριότερα αίτια εμφάνισης της ΕΠ-Υ την παραμέληση και κακή ανατροφή των παιδιών, την ιδιοσυγκρασία του και τυχόν διαζύγιο των γονέων. Οι απόψεις αυτές των Ελλήνων εκπαιδευτικών ταυτίζονται με τις απόψεις των εκπαιδευτικών στην έρευνα της Einarsdottir (2007). Αντιθέτως, οι Έλληνες εκπαιδευτικοί θεωρούν ότι οι νευρολογικές ανωμαλίες του εγκεφάλου και το εκπαιδευτικό περιβάλλον δεν διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στην εμφάνιση των συμπτωμάτων της ΕΠ-Υ. Επιπλέον, οι αντιλήψεις τους για την αιτιολογία της διαταραχής δεν συσχετίζονται στατιστικώς σημαντικά με το αίσθημα των ίδιων των εκπαιδευτικών ότι είναι ικανοί να αντιμετωπίσουν τα συμπτώματα στα παιδιά. Το αίσθημα αυτο-ικανότητας των εκπαιδευτικών συσχετίστηκε σημαντικά με τις αντιλήψεις τους για τη συχνότητα εμφάνισης και τις επιδράσεις της ΕΠ-Υ στη ζωή των παιδιών. Στην ίδια έρευνα διαπιστώθηκε ότι οι εκπαιδευτικοί πίστευαν ότι ήταν λιγότερο ικανοί να αντιμετωπίσουν κάποια παιδιά με ΕΠ-Υ όταν ήξεραν ότι η διαταραχή θα είχε πολλαπλές και σοβαρές επιπτώσεις στη ζωή των παιδιών. Με άλλα λόγια, εάν πίστευαν ότι η ΕΠ-Υ είναι ένα 34

36 συνηθισμένο φαινόμενο χωρίς σοβαρές ή μακροπρόθεσμες επιπτώσεις στη διαβίωση του παιδιού, αισθάνονταν ικανότεροι να αντιμετωπίσουν την κατάσταση. Ακόμη, οι άνδρες εκπαιδευτικοί θεωρούν τους εαυτούς τους πιο ικανούς, σε σχέση με τις γυναίκες, να αντιμετωπίσουν τις συμπεριφορές που επιφέρει η διαταραχή. Στον αντίποδα, οι γυναίκες θεωρούν μεγαλύτερη την πιθανότητα, απ ότι οι άνδρες, η ΕΠ-Υ να επηρεάσει ποικίλους τομείς της ζωής του παιδιού, για παράδειγμα το εργασιακό του μέλλον. Εκτός αυτού, το αίσθημα αυτό-ικανότητας των εκπαιδευτικών είναι ευθέως ανάλογο της εμπειρίας τους με άτομα ΕΠ-Υ. Παρ όλο που οι εκπαιδευτικοί διαθέτουν υψηλό αίσθημα αυτό-ικανότητας και είναι πρόθυμοι να βοηθήσουν τα παιδιά με ΕΠ-Υ, δεν είναι επαρκώς πληροφορημένοι για τη διαταραχή. Οι Μαριακάκη και Ορφανίδου (2009) παραθέτουν ορισμένες απόψεις και χαρακτηριστικά των παιδιών με ΕΠ-Υ από την πλευρά των εκπαιδευτικών. Οι δάσκαλοι αναφέρουν ότι η ζωηράδα και η ευερεθιστότητα των παιδιών τα καθιστούν ανίκανα να καθίσουν ακίνητα στα θρανία τους και να παρακολουθήσουν συγκεντρωμένα το μάθημα. Καθ όλη τη διάρκεια του ημοτικού σχολείου, τα παιδιά δεν επιδεικνύουν ιδιαίτερα σπουδαίες ικανότητες αυτοσυγκέντρωσης, με συνέπεια να αποσπώνται από τα πάντα και να είναι άτακτα. Επιπρόσθετα, οι δάσκαλοι τα περιγράφουν ως «διαρκώς αφηρημένα». Υποστηρίζουν ότι οι μαθητές με ΕΠ-Υ ποτέ δεν αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει στην τάξη, δεν κατανοούν εύκολα το νόημα της παράδοσης, πάντα έχουν απορίες ως προς το τι πρέπει να κάνουν στις εργασίες τους, και γενικά «είναι στο δικό τους κόσμο», σύμφωνα πάντα με τους δασκάλους. Μια ακόμη ακαδημαϊκή δυσκολία που παρατηρούν οι δάσκαλοι στα παιδιά με ΕΠ-Υ είναι η μειωμένη οπτική αντίληψη. Επεξηγηματικά, αν και μπορεί να έχουν τέλεια όραση, δεν μπορούν να επεξεργαστούν με ακρίβεια σύμβολα και άλλα ερεθίσματα, εξαιτίας της αντίστοιχης αδυναμίας του εγκεφάλου τους. Συνεπώς, δυσκολεύονται περισσότερο απ ότι οι συμμαθητές τους να μάθουν να διαβάζουν και να γράφουν (Μαριακάκη & Ορφανίδου, 2009). Στην έρευνα της Einarsdottir (2007) στην Ισλανδία, όλοι οι δάσκαλοι συμφώνησαν ότι ο σύγχρονος τρόπος ζωής και οι αλλαγές που επήλθαν στην κουλτούρα, έχουν μεταβάλει τη συμπεριφορά των παιδιών. Αναλυτικότερα, εξέφρασαν την άποψη ότι οι ζωές των παιδιών σήμερα είναι πιο δομημένες και ελέγχονται περισσότερο από τους ενηλίκους, ενώ τα παιδιά περνούν τις περισσότερες ώρες της ημέρας στα σχολεία παρά στα σπίτια τους. Οι συνθήκες αυτές, σύμφωνα με τους δασκάλους, είναι η αιτία για περισσότερα προβλήματα συμπεριφοράς. Η οπτική των δασκάλων για τα παιδιά με ΕΠ-Υ επηρεάζεται, σύμφωνα πάντα με την Einarsdottir, από τις κοινωνικές συνθήκες, την κουλτούρα και τα ιστορικά δεδομένα για την 35

37 διαταραχή. Τέλος, οι Poulou και Norwich (2002), με βάση την κοινωνικο-γνωστική θεωρία (Bandura, 1986), τη θεωρία της προσχεδιασμένης συμπεριφοράς (Aizen & Fishbein, 1980) και τη θεωρία της απόδοσης των κινήτρων και των συναισθημάτων (Weiner, 1986), δημιούργησαν ένα ερμηνευτικό μοντέλο της συμπεριφοράς και των αντιδράσεων των εκπαιδευτικών απέναντι στη προβληματική συμπεριφορά των μαθητών τους. Σύμφωνα με το μοντέλο αυτό, η αιτιολογία που δίνεται σε μια προβληματική συμπεριφορά δύναται να επηρεάσει τις γνώσεις και τους τρόπους που αντιδρούν συναισθηματικά οι εκπαιδευτικοί προς τους μαθητές και τον ίδιο τον εαυτό τους. Παράλληλα, οι πεποιθήσεις των εκπαιδευτικών για την προσωπική ευθύνη, την αυτό-αποτελεσματικότητά τους και τις δυνατότητες αντιμετώπισης της ΕΠ-Υ, σε συνδυασμό με τα συναισθήματά τους για το παιδί, διαμορφώνουν τις προθέσεις τους να ενεργήσουν με συγκεκριμένους τρόπους. Από την άλλη, το πώς πραγματικά ενεργούν οι εκπαιδευτικοί είναι συνάρτηση των προθέσεων και των αντιλήψεών τους για τις υποστηρικτικές υπηρεσίες και την αποτελεσματικότητα των στρατηγικών παρέμβασης. Από την ανασκόπηση της βιβλιογραφίας προκύπτει ότι οι εκπαιδευτικοί δεν έχουν επαρκείς γνώσεις για τη ΔΕΠ-Υ, ενώ παράλληλα διαπιστώνονται αρκετές παρερμηνείες σχετικά με τη διαταρχή. Η αναγκαιότητα των γνώσεων για θέματα που αφορούν τη διαταραχή έγγυται στο γεγονός ότι οι γνώσεις των εκπαιδευτικών έχουν αντίκτυπο στη μέθοδο διδασκαλίας τους, το οποίο με τη σειρά του επηρεάζει την ακαδημαϊκή επίδοση των μαθητών τους. Οι εκπαιδευτικοί ωστόσο, θα πρέπει να είναι σε θέση όχι μόνο να διδάξουν παιδιά με ΔΕΠ-Υ, αλλά να μπορούν να εφαρμόσουν μια οικολογική μεθοδολογική προσέγγιση για την την αντιμετώπιση της διαταραχής ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Είναι σημαντικός ο ρόλος των δασκάλων στις διάφορες πτυχές της διάγνωσης και της αντιμετώπισης της ΔΕΠ-Υ μιας και είναι οι πρώτοι που διερωτώνται για την ύπαρξή της, είναι συνήθως οι πρώτοι που εντοπίζουν το πρόβλημα (Snider et. αl., 2003) και οι γνώσεις τους για τη ΔΕΠ-Υ είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς είναι οι βασικοί υπεύθυνοι για την εφαρμογή και την αξιολόγηση των παρεμβατικών μεθόδων μέσα στην σχολική τάξη (Vereb & Diperna, 2004). Ως εκ τουτου, σκοπός της παρούσας έρευνας είναι να διερευνήσει τις γνώσεις των εκπαιδευτικών της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής 36

38 Υπερκινητικότητας στο Δημοτικό Σχολείο ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Το σχολικό περιβάλλον αποτελεί την κύρια πηγή πληροφόρησης για τους γονείς των παιδιών με ΔΕΠ-Υ καθώς οι δάσκαλοι παίζουν σπουδαίο ρόλο τόσο στην αξιολόγηση της σοβαρότητας των προβλημάτων στον τομέα της συμπεριφοράς και της μάθησης, όσο και στην υποστήριξη αυτών των παιδιών στην τάξη. Συχνά είναι οι πρώτοι, που παρατηρούν τις προβληματικές συμπεριφορές των παιδιών (Tannock & Martinuseen, 2001), ενώ έχει βρεθεί ότι συχνά παρέχουν ανακριβείς συμβουλές στους γονείς, τις οποίες αυτοί συχνά ακολουθούν (DiBattista & Shepherd, 1993). Οι υπάρχουσες μελέτες δείχνουν την ανάγκη για περισσότερη εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση, ώστε να αυξηθεί το ενδιαφέρον των δασκάλων γύρω από τις εξελίξεις για τη διαταραχή, αφού η ΔΕΠ-Υ συναντάται με αξιοσημείωτη συχνότητα ως το πρόβλημα τέτοιων παιδιών. Παρουσιάζεται, όμως, έλλειμμα στη βιβλιογραφία, που διερευνά τις γνώσεις των δασκάλων σχετικά με τη ΔΕΠ-Υ. Οι δημοσιευμένες μελέτες, που έχουν αξιολογήσει επαρκώς τη γνώση των δασκάλων για τη ΔΕΠΥ είναι πολύ περιορισμένες (Jerome, Gordon & Hustler, 1994; Sciutto, Terjesen & Bender-Frank, 2000; Bekle, 2004; Kos, Richdale & Jackson, 2004; West, Taylor, Houghton & Hudyma, 2005) και στα αποτελέσματά τους παρατηρείται μεγάλη διακύμανση, ενώ και οι αντίστοιχες έρευνες που έχουν γίνει για τη διερεύνηση των γνώσεων και των αντιλήψεων των Ελλήνων εκπαιδευτικών σχετικά με τη ΔΕΠ-Υ είναι λίγες (Maniadaki, Sonuga-Barke & Kakouros, 2003; Κάκουρος, Παπαηλιού & Μπαδικιάν, 2006). Επομένως, είναι καθ όλα χρήσιμη και ωφελιμη η αποτύπωση αποτελέσματος και συμπερασμάτων μιας τέτοιας μελέτης με σκοπό την αξιολόγηση των γνώσεων των εκπαιδευτικών στον Ελλαδικό χώρο, και δη στην Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση, όπου ο έγκαιρος εντοπισμός και η ορθή αντιμετώπιση μαθητών με ΔΕΠ-Υ είναι καθοριστικής σημασίας. Έχει να συνεισφέρει πολλά σ έναν ορθά στοχευμένο σχεδιασμό παρεμβάσεων ευαισθητοποίησης, εκπαίδευσης κι επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης σχετικά με τις γνώσεις και παρερμηνείες τους για τα συμπτώματα, την αιτιολογία, τη διάγνωση και την αντιμετώπιση της ΔΕΠ-Υ, γνώσεις & παρερμηνείες που μπορούν να επηρεάσουν κάθε βήμα μιας κοινής διαδικασίας, μέσω της οποίας ένα παιδί με ΔΕΠ-Υ προσδιορίζεται, διαγιγνώσκεται και αντιμετωπίζεται (Sciutto, Nolfi & Bluhm, 2004), αφού οι συνέπειες της έλλειψης γνώσεων ή 37

39 της εδραίωσης παρερμηνειών σχετικά με τη διαταραχή, μπορεί να είναι σημαντικές. Σ αυτή την πιο πάνω συνεισφορά φιλοδοξεί και στοχεύει η πραγματοποίηση της παρούσας έρευνας με τον πιο πάνω σκοπό και με τίτλο: «Γνώσεις Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης για τη Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής-Υπερκινητικότητας στο Δημοτικό Σχολείο» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ Οι δάσκαλοι αναμένεται να έχουν επαρκείς γνώσεις για τη ΔΕΠ-Υ. Πιο συγκεκριμένα αναμένεται : α) Οι εκπαιδευτικοί να σημειώσουν υψηλή επίδοση στην κλίμακα για τα γενικά χαρακτηριστικά της ΔΕΠ-Υ β) Οι εκπαιδευτικοί να σημειώσουν υψηλή επίδοση στην κλίμακα για τα συμπτώματα/διάγνωση της ΔΕΠ-Υ γ) Οι εκπαιδευτικοί να σημειώσουν υψηλή επίδοση στην κλίμακα για την αντιμετώπιση/παρέμβαση της ΔΕΠ-Υ 38

40 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΙΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ 3.1. ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΕΣ Στην έρευνα συμμετείχαν 154 εκπαιδευτικοί (68 άνδρες και 86 γυναίκες, με ηλικιακό εύρος ετών) από τις 7 Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης της Περιφερειακής Διεύθυνσης Εκπαίδευσης Κεντρικής Μακεδονίας. Ο αριθμός των ερωτηματολογίων που διανεμήθηκαν/συμπληρώθηκαν σε καθεμιά από τις επτά Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης της Κεντρικής Μακεδονίας υπολογίστηκε έτσι, ώστε ποσοστιαία να αντιστοιχεί στην αναλογία των σχολείων της κάθε Διεύθυνσης Π.Ε. επί του συνολικού πλήθους όλων των Δημοτικών Σχολείων της Περιφερειακής Δ/νσης Εκπ/σης Κεντρικής Μακεδονίας ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΕΡΕΥΝΑΣ Από από τα 157 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ανατολικής Θεσσαλονίκης επιλέχτηκαν τυχαία 33 σχολεία, από τα 187 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Δυτικής Θεσσαλονίκης επιλέχτηκαν τυχαία 38 σχολεία, από τα 77 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ημαθίας επιλέχτηκαν τυχαία 15 σχολεία, από τα 43 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Κιλκίς επιλέχτηκαν τυχαία 10 σχολεία, από τα 83 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Πέλλας επιλέχτηκαν τυχαία 17 σχολεία, από τα 59 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Πιερίας επιλέχτηκαν τυχαία 12 σχολεία, από τα 79 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Σερρών επιλέχτηκαν τυχαία 17 σχολεία και τέλος από τα 65 σχολεία της Διεύθυνσης Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Χαλκιδικής επιλέχτηκαν τυχαία 12 σχολεία. Το πλήθος των ερωτηματολογίων που δόθηκαν σε καθεμιά απ τις Δ/νσεις Π.Ε. της Κεντρ. Μακεδονίας υπολογίστηκε έτσι, ώστε ποσοστιαία να αντιστοιχεί στην αναλογία των σχολείων της κάθε Διεύθυνσης Π.Ε. επί του συνολικού πλήθους όλων των Δημοτικών Σχολείων της Περιφερειακής Δ/νσης Εκπ/σης Κεντρικής Μακεδονίας. Η συλλογή των δεδομένων έγινε με ερωτηματολόγια, τα οποία ο ίδιος ο ερευνητής 39

41 διένειμε στους συμμετέχοντες, ενώ σε κάποια σχολεία στάλθηκαν και ηλεκτρονικά ή ταχυδρομικώς με όμοια επιστροφή των συμπληρωμένων. Τα ερωτηματολόγια συμπληρώθηκαν από τους εκπαιδευτικούς, αφού πρώτα ενημερώθηκαν για το σκοπό της έρευνας και δόθηκαν οι κατάλληλες οδηγίες. Η συμμετοχή ήταν εθελοντική και όποιος επιθυμούσε είχε τη δυνατότητα να μη συμμετάσχει ή να διακόψει, ενώ δόθηκαν διαβεβαιώσεις για την ανωνυμία και την εμπιστευτικότητα των στοιχείων της έρευνας καθώς επίσης και για το ότι οι απαντήσεις θα είναι εμπιστευτικές και θα χρησιμοποιηθούν μόνο για ερευνητικούς σκοπούς. Για την επεξεργασία των ερωτηματολογίων αποτυπώθηκαν ποσοστιαία τα δημογραφικά χαρακτηριστικά των συμμετεχόντων (φύλο, ηλικία, χρόνια υπηρεσίας, ειδικότητα, επίπεδο εκπαίδευσης συμμετεχόντων, εμπειρία τους με παιδί ΔΕΠ-Υ, αριθμός συμμετεχόντων ανά γεωγραφικό διαμέρισμα κτλ) καθώς οι εκπαιδευτικοί κατηγοριοποιήθηκαν σε ΠΕ70 που διδάσκουν Γενική Αγωγή στο κλασικό σχολείο ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Το εργαλείο, που χρησιμοποιήθηκε στην παρούσα έρευνα είναι το KADDS, (The Knowledge of Attention Deficit Disorders Scale), (Sciutto, Terjesen&Bender-Frank, 2000). Η κλίμακα αναπτύχθηκε αρχικά από τους Sciutto και Feldhamer (1994), για να αξιολογήσει τις γνώσεις των γονέων, των δασκάλων και των επαγγελματιών ψυχικής υγείας, σε τρεις σημαντικές περιοχές (υποκλίμακες) σχετικές με τη ΔΕΠ-Υ, όπως τα γενικά χαρακτηριστικά της γνωρίσματα, τα συμπτώματα/διάγνωσή της και την αντιμετώπιση/παρέμβαση στη ΔΕΠ-Υ. Το KADDS αποτελείται από μια κλίμακα εκτίμησης 36 προτάσεων, άλλες ορθές (έγκυρες) και άλλες λανθασμένες (μη έγκυρες), βάσει τεκμηριωμένων βιβλιογραφικών παραπομπών, επί των οποίων καλούνται οι συμμετέχοντες στην έρευνα να απαντήσουν με βάση το σχήμα σωστό: (σ) - λάθος: (λ) δε γνωρίζω (δξ), σε κάθε πρόταση. Οι τρεις υποκλίμακες (στην καθεμιά απ τις οποίες αντιστοιχούν και κάποιες απ τις 36 προτάσεις του KADDS) επιλέχτηκαν προκειμένου να απεικονίσουν το βαθμό γνώσης ως προς το περιεχόμενο των τριών γνωστικών πεδίων (υποκλιμάκων) για τη ΔΕΠ-Υ, που είναι καθοριστική στη διαμόρφωση διαγνωστικών αποφάσεων και κπαιδευτικών παρεμβάσεων που αφορούν στη διαταραχή. Εκτός από την αξιολόγηση αυτών των περιοχών της γνώσης, το KADDS μπορεί επίσης και διακρίνει την έλλειψη πληροφοριών (άγνοια) για τη ΔΕΠ-Υ από τις ανακριβείς 40

42 (λανθασμένες, μη έγκυρες) πεποιθήσεις για τη διαταραχή. Σύμφωνα με τους κατασκευαστές του, το ερωτηματολόγιο αποτελεί ένα έγκυρο εργαλείο αξιολόγησης των γνώσεων των εκπαιδευτικών για τα χαρακτηριστικά της διαταραχής και εμφανίζεται να είναι ευαίσθητο στη γνώση που αποκτάται από την άμεση αλληλεπίδραση με τα παιδιά με ΔΕΠ-Υ. (Sciutto et al., 2000; Sciutto et al., 2004; Sciutto & Terjesen, 2004), από τον αριθμό των παιδιών με ΔΕΠ-Υ που έχει διδάξει ένας δάσκαλος (Sciutto et al., 2000; Sciutto et al., 2004), από την κατάρτιση και τις πληροφορίες που παίρνει κάποιος σχετικά με τη διαταραχή (Sciutto et al., 2004; Sciutto & Terjesen, 2004), και από τα αποτελέσματα στη βαθμολογία της κλίμακας που αλλάζουν, ως αποτέλεσμα εκπαιδευτικών επεμβάσεων (Sciutto & Terjesen 2004). Για την προσαρμογή του ερωτηματολογίου στην ελληνική γλώσσα πραγματοποιήθηκε αρχικά μετάφραση του ερωτηματολογίου από την αγγλική στην ελληνική γλώσσα με τη μέθοδο της αντίστροφης μετάφρασης και στη συνέχεια πραγματοποιήθηκε έλεγχος της αξιοπιστίας του, μέσω του δείκτη εσωτερικής συνοχής Cronbach Alpfa. Το ερωτηματολόγιο συνολικά παρουσιάζει υψηλό επίπεδο αξιοπιστίας (α=.90), ενώ οι συντελεστές για τις υποκλίμακες κυμαίνονται από.70 έως.85, οι οποίοι θεωρούνται ικανοποιητικοί. 41

43 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙV ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 4.1 ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ α) ΦΥΛΟ ΣΥΜΜΕΤΕΧΟΝΤΩΝ Όπως φαίνεται στον πίνακα 1. και στο σχήμα 1. Από τους 154 εκπαιδευτικούς που συμμετείχαν στην έρευνα, οι 68( 44.1% ) ήταν άνδρες και οι 86 (55.9%) γυναίκες. Πίνακας 1: κατανομή συμμετεχόντων με βάση το φύλο ΦΥΛΟ Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ΑΝΔΡΑΣ 68 44,1 44,1 44,7 Valid ΓΥΝΑΙΚΑ 86 55,9 55,9 100,0 Total ,0 100,0 Σχήμα 1 β) ΗΛΙΚΙΑ 42

44 Στον πίνακα 2 και στο σχήμα 2 παρατηρούμε ότι ποσοστό 65% των ερωτηθέντων κυμαίνεται μεταξύ ετών, ενώ ένα 35% κυμαίνεται στο ηλικιακό ευρος και >56 ετών του εργασιακού βίου. Πίνακας 2 ΗΛΙΚΙΑ Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ,2 3,2 3, ,5 17,5 20,8 Valid ,9 29,9 50, ,1 35,1 85,7 ΑΝΩ ΤΩΝ ,3 14,3 100,0 Total ,0 100,0 Σχήμα 2 43

45 γ) ΧΡΟΝΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Το 50% των εκπαιδευτικών που μετείχαν στην έρευνα, είχε εκπαιδευτική εμπειρία από έτη (πίνακας 3., σχήμα 3.) Πίνακας 3 ΧΡΟΝΙΑ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ,2 3,2 3, ,2 18,2 21,4 Valid ,4 10,4 31, ,8 18,8 50,6 ΑΝΩ ΤΩΝ ,4 49,4 100,0 Total ,0 100,0 Σχήμα 3 44

46 δ) ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ Η πλειοψηφία των συμμετεχόντων (89,6%) αποτελείται από δασκάλους ΠΕ70 που διδάσκουν σε γενικές τάξεις, ενώ ένα ποσοστό 10,4% αποτελείται από εκπαιδευτικούς ΠΕ70 ή ΠΕ71 που διδάσκουν σε τμήματα ένταξης. ( πίνακας 4, σχήμα 4.) Πίνακας 4 ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ΔΑΣΚΑΛΟΣ ,6 89,6 89,6 ΕΚΠ/ΚΟΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΕΝΤΑΞΗΣ 10 6,5 6,5 96,1 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΠΕ71 6 3,9 3,9 100,0 Total ,0 100,0 Σχήμα 4 45

47 ε) ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Στον πίνακα 5 και στο σχήμα 5 βλέπουμε ότι το 78,6% του συνόλου των ερωτηθέντων έχει μόνο το βασικό πτυχίο διορισμού, ενώ ένα ποσοστό συνολικά 20,1% του δείγματος έχει πτυχίο διδασκαλείου κατά κύριο λόγο ή μεταπτυχιακό ή διδακτορικό. Πίνακας 5 ΑΤΟΜΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ΒΑΣΙΚΟ ΠΡΩΤΟ ΠΤΥΧΙΟ ,6 79,6 79,6 Valid ΜΕΤΕΚ/ΔΕΥΣΗ ΣΕ 23 14,9 15,1 94,7 ΔΙΔΑΣΚΑΛΕΙΟ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ 6 3,9 3,9 98,7 ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΟ 2 1,3 1,3 100,0 Total ,7 100,0 Missing System 2 1,3 Total ,0 Σχήμα 5 46

48 στ) ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ ΜΕ ΠΑΙΔΙ ΜΕ ΔΕΠ-Υ Στον πίνακα 6 και σχήμα 6 αποτυπώνεται το ποσοστό των εκπαιδευτικών (19,5%) που έτυχε να έχουν εμπειρία μαθητή με ΔΕΠ-Υ στην τάξη τους. Πίνακας 6 ΕΙΧΑΤΕ ΠΟΤΕ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗ ΣΑΣ ΠΑΙΔΙ ΜΕ ΔΕΠ/Υ; Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ΝΑΙ 30 19,5 20,1 20,1 Valid ΟΧΙ ,3 79,9 100,0 Total ,8 100,0 Missing System 5 3,2 Total ,0 Σχήμα 6 47

49 ζ) ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑ Δ/ΝΣΗ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ Στον πίνακα 7 και στο σχήμα 7 αποτυπώνεται η κατανομή των ερωτηματολογίων που συμπληρώθηκαν σε καθεμιά απ τις Δ/νσεις Πρωτοβάθμιας Εκπ/σης της Κ. Μακεδονίας. Πίνακας 7 Δ/ΝΣΗ Π.Ε. Frequency Percent Valid Percent Cumulative Percent ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ 12 7,8 7,8 7,8 ΣΕΡΡΩΝ 17 11,05 10,4 18,2 ΠΙΕΡΙΑΣ 12 7,8 7,8 28,6 Valid ΠΕΛΛΑΣ 17 11,05 10,4 39,0 ΚΙΛΚΙΣ 10 6,5 6,5 45,5 ΗΜΑΘΙΑΣ 15 9,75 9,7 55,2 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 71 46,15 44,8 100,0 Total ,0 100,0 Σχήμα 7 48

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή Υπερκινητική Διαταραχή Δρ. Αναστασία Κουμούλα Παιδοψυχίατρος Συντ. Διευθύντρια Τμ. Ψυχιατρικής Παιδιών & Εφήβων Διευθύντρια ψυχιατρικού Τομέα Σισμανόγλειο

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής. και υπερκινητικότητα: Δρ Μαρίνα Πατσίδου Ηλιάδου. Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ

Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής. και υπερκινητικότητα: Δρ Μαρίνα Πατσίδου Ηλιάδου. Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ Διαταραχή ελλειμματικής προσοχής και υπερκινητικότητα: Δρ Μαρίνα Πατσίδου Ηλιάδου Σχολική Σύμβουλος ΕΑΕ Η περίπτωση του Ορέστη Προνήπιο Χωρίς προβλήματα στο νοητικό επίπεδο. Έχει πολύ καλό γνωστικό επίπεδο,

Διαβάστε περισσότερα

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας;

Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Παιδί: Απλά ζωηρό και απρόσεκτο ή παρουσιάζει Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητας; Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητας ή ΔΕΠΥ όπως είναι γνωστή από τα ακρωνύμια, αποτελεί

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ

Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (Attention Deficit Hyperactivity Disorder,ADHD) στην Εφηβεία Δημήτριος Ι Ζαφειρίου Καθηγητής Παιδιατρικής Νευρολογίας- Αναπτυξιολογίας ΑΠΘ Μαρία Κυριαζή

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΝΟΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ TAEKWONDO ΣΤΙΣ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑΙΔΙΩ Ν ΜΕ ΔΕΠ-Υ

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΝΟΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ TAEKWONDO ΣΤΙΣ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑΙΔΙΩ Ν ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙO ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΡΟΣΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΕΝΟΣ ΠΑΡΕΜΒΑΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ TAEKWONDO ΣΤΙΣ ΚΙΝΗΤΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ

ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ANTIKOIΝΩΝΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ KAI TΡΟΠΟΙ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΟΡΙΣΜΟΣ: Σύμφωνα με το Διαγνωστικό και στατιστικό εγχειρίδιο για τις ψυχικές νόσους DSM-IV,το κύριο

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

σκοπός Νευροαναπτυξιακές διαταραχές της σχολικής ηλικίας

σκοπός Νευροαναπτυξιακές διαταραχές της σχολικής ηλικίας ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Β έτος σκοπός Να γνωρίσετε τις μορφές των νευροαναπτυξιακών διαταραχών των μαθητών που συναντάμε πιο συχνά στο σχολικό περιβάλλον,

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης

Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Παράρτημα III Τροποποιήσεις στην περίληψη των χαρακτηριστικών του προϊόντος και στο φύλλο οδηγιών χρήσης Σημείωση: Αυτές οι τροποποιήσεις πρόκειται να ενσωματωθούν στην έγκυρη Περίληψη των Χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΤΕΣΤ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΤΕΣΤ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Τμήμα Λογοθεραπείας ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΤΕΣΤ ΣΕ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΠΑΙΔΙΟΥ ΠΡΩΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Παρουσίαση πτυχιακής εργασίας από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning.

ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ. www.v-learning. ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ ΚΑΙ ΣΙΑ ΕΕ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΕΤΗΣΙΟΥ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ «ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΕΙΔΙΚΗ ΑΓΩΓΗ» ΕΤΟΣ 2015 info@v-learning.gr www.v-learning.gr Το Κέντρο Δια Βίου Μάθησης ΙΙ ΒΑΝΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ & ΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ

Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ Η ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΑ ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΤΑΞΙΝΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΓΕΩΡΓΙΛΑ ΕΛΕΝΗ Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Διάγνωση: είναι η πολύπλοκη διαδικασία αναγνώρισης και ταυτοποίησης μιας διαταραχής που γίνεται

Διαβάστε περισσότερα

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς

Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ. Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Αλκοόλ, Εθεβεία & Εγκέθαλορ Γιώργος Παναγής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ψυχολογίας Εργαστήριο Νευροεπιστημών & Συμπεριφοράς Κατανάλωση οινοπνευματωδών στους Έλληνες μαθητές (2011) Στην Ελλάδα, τα αγόρια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 6 ΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 01-03-2014 (3 Ο ΜΑΘΗΜΑ) Σύνοψη Μαθησιακών Δυσκολιών Διεπιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ)

Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής- Υπερκινητικότητα (ΔΕΠ-Υ) Μάθημα: Μαθησιακές Δυσκολίες Καθηγητής: Ζαφειριάδης

Διαβάστε περισσότερα

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Κατηγορίες υποψηφίων που γίνονται δεκτοί στο Πρόγραμμα: Εκπαιδευτικοί Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΜΕ ΤΙΤΛΟ: «Αξιολόγηση Εκπαιδευτικής Επάρκειας Ανάπτυξη παιδαγωγικών και διδακτικών δεξιοτήτων στη Γενική, Ειδική και Διαπολιτισμική Αγωγή, με έμφαση στην Καινοτομία και

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες

Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 1η Εισαγωγή Στην Ειδική Φυσική Αγωγή: Ορισμοί, Έννοιες Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Ορισμός Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D

Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D Αυτισμός καλής λειτουργικότητας: Δυο χρόνια εμπειρίας στο Τ.Ε.Ν.Ε. ΑΝΝΑ ΠΑΡΑΔΕΙΣΙΩΤΗ ΠΑΙΔΟΨΥΧΙΑΤΡΟΣ MD, Ph.D ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Χαρακτηριστικά Αυτισμού Καλής Λειτουργικότητας ( ομιλία, κινητικός συντονισμός,

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΑΡΑΧΗ ΕΛΛΕΙΜΑΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΥΠΕΡΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ (ΔΕΠ-Υ) ΟΡΙΣΜΟΣ- ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ - Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΛΕΝΗ ΒΟΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΣ ΚΕ. Δ. Δ. Υ. ΧΑΝΙΩΝ ΟΡΙΣΜΟΣ Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Βασίλειος Κωτούλας Σχολικός Σύμβουλος 2ης Εκπ. Περ. ΠΕ Καρδίτσας vaskotoulas@sch.gr http://dipe.kar.sch.gr/grss Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Δομή Εισήγησης Ορισμός - Χαρακτηριστικά Βασικές παραδοχές

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού

Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Σύνδρομο Asperger Το σύνδρομο του μικρού σοφού Πώς γίνεται ένα παιδί να έχει ιδιαίτερη κλίση στα μαθηματικά, στη μουσική, στις ξένες γλώσσες, στη μετεωρολογία, να έχει ξεχωριστές ικανότητες και ενδιαφέροντα,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΑΚΑΔΗΜΑΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΘΕΜΑ: Αξιολόγηση και Εκπαίδευση των μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες. Προσαρμογές αναλυτικών

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου

Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου Λεωνίδου Τόνια, εκπαιδευτικός ειδικής αγωγής 3 ο Ειδικό σχολείο Ευόσμου 80% των ατόμων με ADHD έχουν και δεύτερη διαταραχή και 60% αυτών έχουν δύο ή περισσότερες Σύμφωνα με το DSM-IV-TR: Στο 50 % των ατόμων

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα

Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα Έφηβος και Διαδίκτυο Ο Ρόλος του Γονέα 22 Μαρτίου 2014 Ανδρέας Ευαγόρου Ψυχολόγος Εφηβεία Ψυχική και σωματική ανάπτυξη Πέρασμα από την παιδική στην ενήλικη ζωή Ενδοψυχικές αναδομήσεις Ανάγκη αυτονομίας

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ)

Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) Οδηγός γονέων Διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής με ή χωρίς υπερκινητικότητα (ΔΕΠ/Υ) ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΔΕΠΥ; Αποτελεί μια ομάδα διαταραχών όπου τα συμπτώματα εμφανίζονται πριν από την ηλικία των 12 ετών. Τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2015

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ 2015 Διήμερο Πρακτικό Επιμορφωτικό Σεμινάριο ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ + ΔΕΠΥ & Συννοσηρότητα με Μαθησιακές

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. Ζακοπούλου Βικτωρία

Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κ. Ζακοπούλου Βικτωρία ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΔΙΑΧΥΤΕΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ: ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΟΥ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ ΥΨΗΛΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ Φοιτήτρια: Μπαράκου Χρυσάνθη ΑΜ: 9835 Υπεύθυνη

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεάν επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής, καθώς και γενικότερα εκπαιδευτικά ζητήματα από καθηγητές του ΠΑΜΑΚ

Δωρεάν επιστημονική καθοδήγηση σε θέματα δυσκολιών μάθησης και προσαρμογής, καθώς και γενικότερα εκπαιδευτικά ζητήματα από καθηγητές του ΠΑΜΑΚ Εγνατίας 156, 54006 Θεσσαλονίκη Γραφείο Τύπου: Μιχάλης Δώσσας Τηλ: 2310.891.311, 6974.487.128 Φαξ: 2310.891.313 Ε-mail: gtypou@uom.gr, mikegd@uom.gr ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αρ. σελ.: 5 Θεσσαλονίκη, Τρίτη, 10 Μαρτίου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Α.Τ.Ε.Ι ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Α.Τ.Ε.Ι ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Α.Τ.Ε.Ι ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ & ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΉ II ΘΕΜΑ: ΔΙΑΣΠΑΣΗ ΠΡΟΣΟΧΗΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Κ.ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΑ: ΒΗΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας

Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου Νοσηλευτική Ψυχικής Υγείας Ενότητα 3: Παθολογική και Φυσιολογική Συμπεριφορά. Ψυχική Υγεία και Ψυχική Νόσος. Κριτική Θεώρηση. Μαίρη Γκούβα 1

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΥ & ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Διάγνωση & Παρέμβαση

ΔΕΠΥ & ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Διάγνωση & Παρέμβαση Επιμορφωτικό Πρόγραμμα ΙΩΑΝΝΙΝΑ ΔΕΠΥ & ΣΥΝΝΟΣΗΡΟΤΗΤΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ Διάγνωση & Παρέμβαση Προσκεκλημένη Ομιλήτρια Ζηκοπούλου Όλγα Ψυχολόγος Υπ. Διδ. Πανεπιστημίου Μακεδονίας Πιστοποιημένο Κέντρο

Διαβάστε περισσότερα

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος

Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Φοιτήτρια: Τσαρκοβίστα Βικτώρια (Α.Μ. 12517) Επιβλέπων καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Tα παιδιά με ειδικές μαθησιακές δυσκολίες παρουσιάζουν προβλήματα στις βασικές ψυχολογικές διαδικασίες που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας

Αναπηρία: όροι και ορισμοί. Η έννοια της διαφορετικότητας Αναπηρία: όροι και ορισμοί Η έννοια της διαφορετικότητας Η Αναπηρία στην Αρχαία Ελλάδα Ο Όμηρος στην Οδύσσεια αναφέρει τον τυφλό ποιητή, ο οποίος συχνά ήταν προσκεκλημένος στο παλάτι και είχε την εύνοια

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ Τμήμα Νοσηλευτικής ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Το παιδί από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των 19 έως 20 ετών παρουσιάζει μία αύξηση του βάρους αλλά και του ύψους. Αν

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά

Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Αυτισμός Υψηλής Λειτουργικότητας (Διαταραχή Αυτιστικού Φάσματος με Υψηλή Λειτουργικότητα) Χαρακτηριστικά Ιουλιέττα Καλλή-Λαούρη, M.D., Ph.D. Παιδοψυχίατρος, Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιών & Εφήβων 1 ο Παγκύπριο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας WECHLER INTELLIGENCE SCALE FOR CHILDREN III (WISC -III) Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας Υποκλίμακες του WISC Λεκτικές υποκλίμακες Πληροφορίες Λεξιλόγιο Ομοιότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠEPIEXOMENA. Συγγραφείς του τόμου... 13 Πρόλογος... 15 Eισαγωγή... 19 ΤΟ ΓΝΩΣΙΑΚΟ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ

ΠEPIEXOMENA. Συγγραφείς του τόμου... 13 Πρόλογος... 15 Eισαγωγή... 19 ΤΟ ΓΝΩΣΙΑΚΟ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠEPIEXOMENA Συγγραφείς του τόμου... 13 Πρόλογος... 15 Eισαγωγή... 19 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ ΤΟ ΓΝΩΣΙΑΚΟ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΓΝΩΣΙΑΚΟΥ-ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ... 27 M. Zαφειροπούλου Eισαγωγή...

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ.

«ΕΘΙΣΜΟΣ. ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. «ΕΘΙΣΜΟΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ» Χρήση και Κατάχρηση Διαδικτύου σε παιδιά & εφήβους ΦΡΕΣΚΟΥ ΑΛΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΠΑΙΔΟΨΥΧΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ Μ.Ε.Υ. Άρτεμις Τσίτσικα - Λέκτορας Εφηβικής Παιδιατρικής Επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς

«Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς «Εφηβεία από το Α έως το Ω» Μια Ακαδημία για Γονείς Ξενοδοχείο President 18 Νοεμβρίου 2015 1 η Συνάντηση Άρτεμις Κ. Τσίτσικα Επικ. Καθηγήτρια Παιδιατρικής-Εφηβικής Ιατρικής Επιστ. Υπεύθυνος Μονάδας Εφηβικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ. ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ Δρ. ΒΑΒΕΤΣΗ ΣΟΦΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Δρ. ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ

ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ. ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ Δρ. ΒΑΒΕΤΣΗ ΣΟΦΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Δρ. ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΠΑΡΑΒΑΤΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ Δρ. ΒΑΒΕΤΣΗ ΣΟΦΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Δρ. ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ Οι μορφές της συμπεριφοράς οι οποίες ενοχλούν τα ίδια τα παιδιά ή το περιβάλλον τους

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21

Περιεχόμενα. Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15. Πρόλογος... 21 Περιεχόμενα Προλογικό σημείωμα των επιμελητριών... 15 Πρόλογος... 21 1 Eπισκόπηση: H εκπαίδευση των κωφών... 29 Eισαγωγή... 29 Η επίδραση της δημόσιας εκπαίδευσης... 39 Oρισμοί... 44 Απλοί γενικοί ορισμοί...

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Ειδική Φυσική Αγωγή Ενότητα 10η: Αυτισμός Κοκαρίδας Δημήτρης Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Η ομάδα που επιμελήθηκε το power point του τμήματος Α5 με θέμα τον αυτισμό:

Η ομάδα που επιμελήθηκε το power point του τμήματος Α5 με θέμα τον αυτισμό: Η ομάδα που επιμελήθηκε το power point του τμήματος Α5 με θέμα τον αυτισμό: Αλέξης Φωτεινός Μαρία Τσίπη Βέρα Φλόκαλη Ειρήνη Τριανταφυλλίδη ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Άννα Πιθαρούλη ΑΥΤΙΣΜΟΣ Ο ΚΌΣΜΟΣ ΕΝΌΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΎ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης»

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΛΟΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ «Λογοθεραπευτική παρέμβαση στο πλαίσιο του συνδρόμου της Οζώδους Σκλήρυνσης» Εκπόνηση : Χατζή Κατερίνα ΑΜ:11625 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση

Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Τίτλος εργασίας: Θεραπευτικές παρεμβάσεις στη διαταραχή του αυτιστικού φάσματος: βιβλιογραφική ανασκόπηση Επιβλέπων καθηγητής: ΝΑΣΙΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΠΑΠΑΓΑΛΟΥ ΑΓΛΑΪΑ Α.Μ: 12514 Τι είναι ο αυτισμός; Είναι μία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com

Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση. Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Μαθησιακές Δυσκολίες Εκπαιδευτική αξιολόγηση Πηνελόπη Κονιστή ΠΕ 70 Med Ειδικής Αγωγής pkonisti@gmail.com Τι είναι Μαθησιακές Δυσκολίες; Καμπύλη Νοημοσύνης Δείκτης Νοημοσύνης ποσοστό % κατηγορία πάνω από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΤΟΥ BURN OUT ΥΠΕΡΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΣΠΟΥΔΑΣΤΡΙΕΣ : ΣΚΛΑΒΟΥ ΜΕΛΑΧΡΙΝΗ ΣΚΟΤΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΛΑΡΙΣΑ 2011 Σύμφωνα με

Διαβάστε περισσότερα

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Υ ΕΞΑΜΗΝΟ: Γ ΜΑΘΗΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης

Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT 3 Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Αγγλική Γλώσσα Μαρούλης Δημήτρης EXCELLENT Ετήσια Αξιολόγηση του ΚΞΓ Μαρούλης Δημήτρης Διορθώσεις: Ελένη Ζαφειρούλη Σελιδοποίηση: Γιάννης Χατζηχαραλάμπους Μακέτα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

Είναι δυνατή επίσης, η πραγματοποίηση συνεδριών κατ οίκον.

Είναι δυνατή επίσης, η πραγματοποίηση συνεδριών κατ οίκον. Μαθησιακή αποκατάσταση-δυσλεξία Ενσυναίσθηση Λογοθεραπεία Εργοθεραπεία, Σέρρες Αποκατάσταση - Στόχος Στόχος μας είναι τα παιδιά και οι έφηβοι να έρθουν σε επαφή με τη δυσκολία τους και να νιώσουν ότι την

Διαβάστε περισσότερα

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά

Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Παρουσίαση Πτυχιακής Εργασίας με θέμα: Προσέγγιση των Μαθησιακών Δυσκολιών και Εφαρμογή του Τεστ Αθηνά Ιωάννινα Νοέμβριος2012 Επόπτης καθηγητής: Χριστοδουλίδης Παύλος Εκπονήτριες: Αρμυριώτη Βασιλική (11071)

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Ανάργυρος Καραπέτσας, Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας, Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Ανάργυρος Καραπέτσας, Καθηγητής Νευροψυχολογίας Νευρογλωσσολογίας, Παιδαγωγικό Τμήμα Ειδικής Αγωγής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος καταρτιζομένων «Πρόγραμμα κατάρτισης στις αναπτυξιακές διαταραχές παιδιών και εφήβων (Συμπτωματολογία Αξιολόγηση Παρέμβαση)». Το Εργαστήριο Νευροψυχολογίας του Παιδαγωγικού

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής: Καμούτσα Ιωάννα, 2219. Κοτσίφη Μαρία,2361. Νικολακοπούλου Θεώνη,2218. Επιβλέπων: Μιχάλης Μιχαήλ, Κοινωνικός Λειτουργός.

Εισηγητής: Καμούτσα Ιωάννα, 2219. Κοτσίφη Μαρία,2361. Νικολακοπούλου Θεώνη,2218. Επιβλέπων: Μιχάλης Μιχαήλ, Κοινωνικός Λειτουργός. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ «Αντιλήψεις εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης σε σχέση με την διαταραχή Ελλειμματικής προσοχής

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138

Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία. Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 Ψυχοφαρμακολογία των διατροφικών διαταραχών στην παιδική και εφηβική ηλικία Pediatr Clin N Am 58 (2011) 121-138 a Nevile H. Golden, MD, b Evelyn Attia, MD a Division of Adolescent Medicine, Stanford University

Διαβάστε περισσότερα

Εξαρτησιογόνες ουσίες

Εξαρτησιογόνες ουσίες Ναρκωτικά Ναρκωτικά-Εξάρτηση Ο όρος ναρκωτικά χρησιµοποιείται για να χαρακτηρίσει όλες τις τοξικές ψυχοτρόπες ουσίες που διακινούνται παρανόµως και προκαλούν σοβαρή διαστρέβλωση της προσωπικότητας του

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΦΑΡΜΟΣΜΕΝΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Περιγραφή Συμβουλευτικής ανήκει στην ευρύτερη κατηγορία των Συμβουλευτικών Κέντρων. Τα Συμβουλευτικά Κέντρα

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου

Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας Αγγελίνα Κατριβάνου Απαρτιωμένη Διδασκαλία Αναπτυξιακές Διαταραχές της Παιδικής Ηλικίας I. Διάχυτες Αναπτυξιακές Διαταραχές II. III. Ειδικές Αναπτυξιακές Διαταραχές

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς

Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Διάλεξη 6η Διαταραχές Συμπεριφοράς Κοκαρίδας Δημήτριος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα Διαταραχές Συμπεριφοράς Ο όρος σημαίνει

Διαβάστε περισσότερα

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση

Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Αυτισμός - Νοητική υστέρηση Τζένη Σουμάκη Παιδοψυχίατρος Ψυχαναλύτρια Επιστημονικά Υπεύθυνη Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών ΑΝΑΣΑ Γρ. Ελληνικής Εταιρίας Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Μέλος Δ.Σ. Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α ΕΙΣΗΓΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΟΥ 1 ΟΥ ΥΠΟ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟΧΟΥ «ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ» ΤΗΣ ΣΧΟΛΙΚΗΣ ΧΡΟΝΙΑΣ 2014 2015 Οι εισηγήσεις, που παρουσιάζονται πιο κάτω είναι ενδεικτικές και δεν

Διαβάστε περισσότερα

Η σχέση χαρακτηριστικών της δομής και της λειτουργίας της οικογένειας με τις γονεϊκές αντιλήψεις για την προσωπικότητα των παιδιών

Η σχέση χαρακτηριστικών της δομής και της λειτουργίας της οικογένειας με τις γονεϊκές αντιλήψεις για την προσωπικότητα των παιδιών Η σχέση χαρακτηριστικών της δομής και της λειτουργίας της οικογένειας με τις γονεϊκές αντιλήψεις για την προσωπικότητα των παιδιών Βασίλης Παυλόπουλος, Ηλίας Γ. Μπεζεβέγκης, Κωνσταντίνα Λυκιτσάκου, Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις

ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ΑΝΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ-Η ΤΕΧΝΙΚΗ ΤΗΣ ΠΡΟΒΛΕΨΗΣ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Η ακαδημαϊκή επιτυχία συνδέεται με την αναγνωστική ικανότητα καθώς και με τις ικανότητες του γραμματισμού. Έτσι, οι μαθητές με αναπτυγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι

Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Επιστημονικές Εκδόσεις Σειρά: «Κλινική ψυχολογία - ψυχοθεραπεία» Διεύθυνση: Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Μετάφραση: Λιζέττα Κονσουλίδου Επιμέλεια μετάφρασης: Χρύσα Ξενάκη Εξώφυλλο: Ντίνα Κόφφα ISBN 978-960-9405-21-8

Διαβάστε περισσότερα

Ηµερίδα για τα γενετικά σύνδροµα στη

Ηµερίδα για τα γενετικά σύνδροµα στη Ηµερίδα για τα γενετικά σύνδροµα στη Θεσσαλονίκη Η εταιρεία συμβούλων εκπαίδευσης & σταδιοδρομίας EMPLOY σας κοινοποιεί την υλοποίηση της επιστημονικής ημερίδας: ΝΕΥΡΟΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα