Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θεολογική σχολή Τμήμα Θεολογίας

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θεολογική σχολή Τμήμα Θεολογίας"

Transcript

1 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θεολογική σχολή Τμήμα Θεολογίας Η ΛΑΤΡΕΙΑ ΤΗΣ ΙΣΙΔΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΑΡΑΠΙ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟ Ανδρονίκη Στουϊλούδη επιβλέπων: Π. Παχής Διπλωματική εργασία Θεσσαλονίκη

2 Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Θεολογική σχολή Τμήμα Θεολογίας Τομέας Θρησκειολογίας ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: Η λατρεία της Ίσιδας και του Σάραπι στο νησί της Ρόδου κατά την ελληνιστική περίοδο ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: Παναγιώτης Παχής ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ: Ανδρονίκη Στουϊλούδη 2

3 ΔΟΜΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ευχαριστίες.σελ Εισαγωγή σελ Προλεγόμενα: -Οι απαρχές της λατρείας των θεοτήτων Ίσις και Σάραπις και η διάδοση τους στη νησιωτική Ελλάδα.σελ. 8 A ΜΕΡΟΣ: 3. Η διάδοση της λατρείας στο νησί της Ρόδου κατά την ελληνιστική περίοδο: 3α. δομή και οργάνωση της ροδιακής πολιτείας.σελ. 17 3β. αλληλεπίδραση μεταξύ Ρόδου, Ροδιακής Περαίας και ενσωματωμένων νησιών.σελ. 20 3γ. εμπορικές δραστηριότητες μεταξύ Ρόδου, Καρίας και Αιγύπτου: το εμπόριο ως μέσο εισαγωγής της λατρείας των δύο θεοτήτων σελ. 23 Β ΜΕΡΟΣ: 4. Η παρουσία των αιγυπτιακών θεοτήτων στο νησί της Ρόδου, σύμφωνα με τις επιγραφικές και αρχαιολογικές μαρτυρίες σχετικές με: Α. Επιγραφικές μαρτυρίες:...σελ επίθετα θεών σελ βαθμίδες ιερέων..σελ θίασοι σελ προσωπικές σχέσεις μεταξύ θεοτήτων και ανθρώπων σελ. 38 Β. Αρχαιολογικές μαρτυρίες: - αρχαιολογικά ευρήματα..σελ Επίλογος σελ Βιβλιογραφία.σελ Παράρτημα 7α. παράρτημα επιγραφών σελ. 53 7β. παράρτημα εικόνων και χαρτών.σελ. 68 3

4 Ευχαριστίες Έχοντας ολοκληρώσει τη συγγραφή της παρούσας διπλωματικής εργασίας, οφείλω να ευχαριστήσω θερμά τον καθηγητή Θρησκειολογίας κ. Παναγιώτη Παχή για την πολύτιμη και αμέριστη υποστήριξη που μου παρείχε κατά τη διάρκεια της εκπόνησης. Επίσης, ευχαριστώ τα μέλη της τριμελούς κριτικής επιτροπής για το χρόνο που αφιέρωσαν. Ευχαριστώ ακόμα την επίκουρο καθηγήτρια Θρησκειολογίας κκ. Αγγελική Ζιάκα για τις ενδιαφέρουσες συζητήσεις. Η άρτια φιλολογική επιμέλεια της εργασίας οφείλεται στον κ. Κώστα Νικολαϊδη. Τέλος, να ευχαριστήσω τους συναδέλφους κκ. Στεφανία Κοκονεζάκη και κ. Ιάκωβο Σηφάκη για την εποικοδομητική συνεργασία των ετών φοίτησης μας. 4

5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η έναρξη των ελληνιστικών χρόνων μετά το θάνατο του Μ. Αλεξάνδρου ( π.χ.) σηματοδοτεί σημαντικές μεταβολές στην αγροτική οικονομία της εποχής. Το αγροτικό ενδιαφέρον παραμένει αμείωτο με αποτέλεσμα να δημιουργούνται νέα οικονομικά κέντρα που καθορίζουν την τιμή των προιόντων και παίζουν καταλυτικό ρόλο στην οικονομία της εποχής. Έχουμε τη μετακίνηση των ελληνικών πληθυσμών σε περιοχές της Ανατολής. Η καλλιέργεια συμβάλλει στην ανάπτυξη των νέων πόλεων στα ελληνιστικά βασίλεια όπου εκεί η γη μεταβιβάζεται στα χέρια των νέων αποίκων. Οι πόλεις αποτελούν τα κέντρα λήψης των αποφάσεων αλλά και της συγκέντρωσης των πολιτικών αρχόντων. Το οικουμενικό πνεύμα της εποχής οδηγεί στην ανάπτυξη ενός εμπορίου οικουμενικών διαστάσεων. Το πολιτικό και οικονομικό σκηνικό των ελληνικών πόλεων αλλάζει ραγδαία καθώς επικρατεί ολοένα και περισσότερο ένα ολιγαρχικό σύστημα. Η υποχώρηση του κανονικού ρυθμού της αγροτικής ζωής δεν αποτελεί γενικευμένο περιεχόμενο αφού η γεωργία συνεχίζει να αποτελεί τη βασική πηγή πλουτισμού αν και εμφανίζονται παράλληλα νέες αντιλήψεις που συντελούν στη δημιουργία ενός νέου τύπου οικονομίας. Ο homo politicus του 5 ου αιώνα π.χ. παραχωρεί τη θέση του στο homo economicus των ελληνιστικών χρόνων. Κατά τα ελληνιστικά χρόνια ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον πρωτοποριακό θεσμό της σιτώνειας ο οποίος προωθεί την αλληλεγγύη και την οικονομική ανακούφιση των πτωχότερων τάξεων. Παράλληλα αναπτύσσεται και ο θεσμός της φιλανθρωπίας ή ευεργεσίας όπου πλούσια άτομα προσφέρουν τη βοήθεια τους στην πολιτεία για την αντιμετώπιση των οικονομικών δυσκολιών. Οι άνθρωποι της ελληνιστικής εποχής δίνουν ιδιαίτερη σημασία στην έννοια της σωτηρίας, θεωρώντας την ως αποτέλεσμα θεϊκού ενδιαφέροντος προς την ανθρωπότητα και αυτή κυρίως εκφράζεται με την κάλυψη των βιοτικών τους αναγκών π.χ. τροφή, νερό. Η θρησκευτικότητα των ανθρώπων αλλάζει και γνωρίζει μία μεγάλη κρίση. Η κοινωνικο-πολιτική ανατροπή και η τριβή των θρησκειών μεταξύ τους φέρνουν την αμφισβήτηση και την απόρριψη όλων των ειδών παράδοσης. Όσο αποδυναμώνονται οι διαθέσεις των ανθρώπων έναντι του θεικού κόσμου τόσο ο άνθρωπος χειραφετείται στη 5

6 δίνη της Τύχης η οποία θεοποιείται, μετασχηματίζεται και θεωρείται ως «πανθέα». Όλα αυτά οδηγούν στο συγκρητισμό, στο κυριότερο χαρακτηριστικό της ελληνιστικής περιόδου ο οποίος εκτροχιάζει τον άνθρωπο ολικά και τον οδηγεί στην απόγνωση και την περιπλάνηση. Αναπτύσσονται νέα εμπορικά κέντρα και οι αγορές της Ανατολής γίνονται πόλος έλξης για τους ανθρώπους της εποχής. Τα αγροτικά εμπορεύματα που παράγονται διακινούνται κατάλληλα στην τοπική αγορά κάθε πόλης, η πλειοψηφία των γεωργών που άλλοτε περιορίζονταν σε στενά οικονομικά και εμπορικά πλαίσια πλέον δημιουργούν ευρύτερους δεσμούς με τους υπόλοιπους λαούς και ασκούν μία ιδιαίτερη αγοραστική πολιτική στις αγορές. 1 Πιο συγκεκριμένα, το εμπόριο που διεξαγόταν στις αγορές ρύθμιζε τις τιμές των προιόντων συνήθως τη στιγμή που γινόντουσαν οι διαπραγματεύσεις ως αποτέλεσμα των συμφωνιών μεταξύ αγοραστών και πωλητών. Ο ελληνιστικός κόσμος ως ενότητα αποτελούσε μία απέραντη αγορά η οποία ρύθμιζε τις τιμές των προιόντων τόσο στο λάδι όσο και στα σιτηρά. Βέβαια, σύμφωνα με τον Gary Reger, το πρέπον είναι να αντιμετωπίσει κανείς ξεχωριστά την κατάσταση σε κάθε μέρος εκείνη την εποχή διότι τα γεγονότα και οι συγκυρίες διέφεραν από μέρος σε μέρος. 2 Συνεπώς, μιλάμε για μία ποικιλία οικονομιών εκείνη την εποχή. Η αρχή έγινε από τα νησιά του Αιγαίου όπου οι έμποροι που μετέφεραν τα προιόντα, κατάφεραν να ενώσουν μέσω του εμπορίου όλες τις περιοχές από τη Σικελία μέχρι το Αφγανιστάν 3 και να φέρουν μαζί τους τις λατρευτικές τους συνήθειες, τα ήθη και έθιμα και την παράδοση του τόπου καταγωγής τους. Η ιδιαιτερότητα του ελληνιστικού κόσμου ως προς την εμπορική σημασία έχει προσεγγισθεί και αναλυθεί από πολλούς ερευνητές. Η παρούσα, όμως, μελέτη επικεντρώνεται στο εμπορικό δίκτυο της Ρόδου με απώτερο σκοπό την περαιτέρω ανάλυση των λατρευτικών συνεπειών στο νησί λόγω της εμπορικής δραστηριότητας. Οι ερευνητές R. Berthold 4 και V. Gabrielsen 5 εστιάζουν στον πολιτισμό της Ρόδου, στην πολιτική της κατάσταση αλλά και 1 Βλ. Reger, 2005²: Erskine, σελ Το νησί της Δήλου αποτελεί ένα τρανταχτό παράδειγμα. Βλ. Reger, 1994, σελ Βλ. Reger, 1994, σελ Βλ. Berthold, Βλ. Gabrielsen,

7 στις εμπορικές σχέσεις του νησιού. Οι Fraser και Bean 6 αναλύουν τη δομή της ροδιακής κοινωνίας και τη σχέση της με τις γειτονικές περιοχές. Η συμβολή της F. Dunand 7 είναι εξίσου σημαντική καθώς μας δίνει βασικές πληροφορίες για τη διάδοση των ανατολικών λατρειών στο νησί. Τέλος, η Χ. Φανταουτσάκη 8 μας προσφέρει πληροφορίες για τα αρχαιολογικά ευρήματα του νησιού, ο Δ. Μποσνάκης 9 με το άρθρο του, δίνει σημαντικά στοιχεία της λατρευτικής κατάστασης και τέλος, οι Π. Κουσούλης και L.D. Morenz 10 αναφέρονται σε αιγυπτιακές δωρεές προς σε ροδιακά ιερά. Το παρόν έργο με τίτλο Η λατρεία των θεοτήτων Ίσις και Σάραπις στο νησί της Ρόδου κατά την ελληνιστική περίοδο, παρουσιάζει αρχικώς τις απαρχές της λατρείας δύο σημαντικών θεοτήτων της Ίσιδας και του Σάραπι και τη διάδοση τους στη νησιωτική Ελλάδα. Στο Α Μέρος επιχειρείται να μελετηθεί η εμπορική δραστηριότητα της Ρόδου στο Αιγαίο και η αλληλεπίδραση της με τις γύρω περιοχές, τα γειτονικά της νησιά αλλά και τις εμπορικές της σχέσεις με την Αίγυπτο η οποία θα αποτελέσει το μέσο εισαγωγής της λατρείας των δύο θεοτήτων. Επίσης, θα αναλυθεί συνοπτικά η δομή και οργάνωση της ροδιακής πολιτείας έτσι ώστε να κατανοηθεί καλύτερα η αλληλεπίδραση της με τις γειτονικές περιοχές. Στο Β Μέρος της εργασίας έχουμε την παρουσία των αιγυπτιακών θεοτήτων στην Ρόδο σύμφωνα με τις επιγραφικές μαρτυρίες όπου θα αναλυθούν τα επίθετα θεών που συναντώνται σε αυτές, οι βαθμίδες ιερέων, οι θίασοι αλλά και οι προσωπικές σχέσεις θεών και ανθρώπων. Τέλος, παρατίθενται τα αρχαιολογικά ευρήματα που μαρτυρούν την ύπαρξη των δύο θεοτήτων στο νησί. Τέλος, στη βιβλιογραφία της εργασίας είναι ενσωματωμένο ένα ειδικό παράρτημα όλων των επιγραφών που διασώθηκαν στο νησί και είναι κατανεμημένες κατά αιώνα και περιοχή. Παρατίθενται όλα τα ονόματα των ιερέων που ήταν αφιερωμένοι στις δύο θεότητες. Οι πηγές μελετήθηκαν τόσο από τον L. Vidman (SIRIS) όσο και από τον L. Bricault (RICIS 6 Βλ. Fraser and Bean, Βλ. Dunand,, Βλ. Fantaoutsaki, Βλ. Βοσνάκης, Βλ. Kousoulis Morenz,

8 ΠΡΟΛΕΓΟΜΕΝΑ Η οικουμενικότητα της ελληνιστικής περιόδου παρέχει το πιο κατάλληλο πλαίσιο προς μελέτη, καθώς χαρακτηρίζεται από έντονη διακίνηση ιδεών και περιπλάνηση των ατόμων. Οι άνθρωποι κινούνται από την οργανωμένη κοινωνική και θρησκευτική ζωή της πόλης-κράτους στην ανεξέλεγκτη ελευθερία και συνεχή αναζήτηση. Με το πέρασμα του χρόνου φθίνει η ιδέα της απομόνωσης και αναζήτησης και προκύπτει η επιθυμία για κοινωνική αλληλεπίδραση. Αυτό το γεγονός συνεισφέρει στην υιοθέτηση νέων συνηθειών και κανόνων, αλλά και λατρειών. Έτσι, προκύπτει και η ανέγερση των πρώτων μικρών ιερών προς τιμήν των θεοτήτων που λατρεύονται. Γι αυτόν που επιχειρεί να μελετήσει μία λατρεία είναι απαραίτητο να τη διερευνήσει πρώτα ως προς τον τόπο προέλευσής της αλλά και ως προς τους πολιτικούς παράγοντες που συνέβαλαν στη διάδοση της. Τέτοιο ενδιαφέρον παρουσιάζει η λατρεία των ανατολικών θεοτήτων Ίσις-Σάραπις. 11 Η Ίσις είναι μία θεότητα του Δέλτα του Νείλου κι αυτό εξηγεί τη στενή σχέση της με τις αρχαιότερες αιγυπτιακές πηγές και πιο συγκεκριμένα είναι στενά συνδεδεμένη με την πόλη Βούσιρι 12 από την οποία προέρχεται ο Όσιρις. H λατρεία 13 της μέσα στην Αίγυπτο χαρακτηρίζεται για την έκτασή της, καθώς αφιερώνονται ολοένα και περισσότεροι ναοί και λόγω αυτής της έκτασης, γνώρισε το αντίστοιχο εύρος διάδοσης και εκτός Αιγύπτου. Μελετώντας προσεκτικά τη λατρεία της θεάς Ίσιδας στην πτολεμαϊκή Αίγυπτο, θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει την έμφαση που δίνεται στη λατρεία της από τους εκπροσώπους της πολιτικής εξουσίας 14. Οι διάδοχοι των Φαραώ 15, οι Πτολεμαίοι, καλούνταν να παίξουν έναν διαφορετικό ρόλο 11 Βλ. Pachis, 2010, σελ. 71., Peters, 1970, σελ Δεν μπορεί να διευκρινιστεί σε ποιο σημείο βρισκόταν η πόλη στην οποία υπήρχε κατά πάσα πιθανότητα ιερό της Ίσιδας. Υπάρχουν αναφορές, όμως, για την πόλη Άβυδο. Βλ. France Le Corsu, 1977, σελ Θεωρείται σύμφωνα με τη λατρεία της αυτή που ορίζει τη Μοίρα αλλά και την κίνηση του κοσμικού στερεώματος. Βλ. Π. Παχής, 2002, σελ.318., Η Ίσιδα ήταν ιδιαίτερα γνωστή ήδη από τον πέμπτο αιώνα π.χ., έτσι όπως μας διασώζονται οι περιγραφές του Ησίοδου. Βλ. Martin, 2004², σελ Βλ. Takacs,1995, σελ H Ίσις αποκαλούνταν η μητέρα των Φαραώ. Βλ. Witt, 1971, σελ. 15,

9 καθώς έθεταν σε ισορροπία την τάξη στην αιγυπτιακή κοινωνία. Ο βασιλιάς τελούσε όπως και οι προκάτοχοί του κάθε είδους τελετουργία προς τιμήν των θεών, αλλά επέβλεπε παράλληλα και την εκτελεστική διαδικασία των εορτών. Στην εποχή των Πτολεμαίων εμφανίζεται μία νέα αντίληψη του ρόλου του βασιλιά καθώς στον ελληνικό κόσμο της Αιγύπτου είναι περισσότερο ξεκάθαρος και καταγράφεται ως απολυτρωτικός κι αυτό φαίνεται άλλωστε από το επίθετο σωτήρ. 16 Η λατρεία του Σάραπι είναι το αποτέλεσμα της πολιτικοθρησκευτικής τακτικής του Πτολεμαίου του Σωτήρος 17 ( π.χ.) ο οποίος ενέκρινε τη λατρεία του Σάραπι ως συζύγου της Ίσιδας και ίδρυσε το κέντρο της λατρείας της στο κέντρο της Αλεξάνδρειας. Όσον αφορά τη λατρεία της Ίσιδας, δε διαθέτουμε ίχνη ιδιαίτερης αφοσίωσης του Πτολεμαίου Α του Σωτήρα απέναντί της, παρά μόνο ότι θεωρείται ως υιός της Ίσιδας. 18 Ο διάδοχός του, ο Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος ( π.χ.), δεν παρουσίασε καμιά επιθυμία για την αποκατάσταση των ναών, καθώς είχαν υποστεί ζημιές κατά τη διάρκεια της περσικής κατάληψης της Αιγύπτου (525 π.χ.), ωστόσο υπάρχουν ισχυρές μαρτυρίες για το ενδιαφέρον του βασιλιά απέναντι στη θεά. 19 Από τα μέσα του 3 ου αιώνα και μετά, καταγράφεται μια τροποποίηση στη θρησκευτική πολιτική των Πτολεμαίων, όπου ο κλήρος επανακτά τη δύναμή του, όπως επίσης και προνόμια τα οποία αναβαθμίζουν τη θεά του στη θρησκευτικο-πολιτική κατάσταση της χώρας. Η συγκεκριμένη αλλαγή σηματοδοτείται κυρίως από τον Πτολεμαίο IV τον Φιλοπάτωρα ( π.χ.) και τον πόλεμο που κήρυξε απέναντι στον Αντίοχο III ( π.χ.). Στην εποχή των τελευταίων Πτολεμαίων φαίνεται ότι αυτή η τάση γίνεται εντονότερη, καθώς ανεγείρονται νέοι ναοί και παντού γίνεται έκδηλη η αιγυπτιακή αρχιτεκτονική και η παλαιά τελετουργική φαραωνική διακόσμηση. 16 Οι θεότητες Σάραπις και Ίσις ονομάστηκαν θεοί σωτήρες, καθώς ο συγκεκριμένος όρος αναπαριστά την ιδέα της υλιστικής ασφάλειας, η οποία επιβεβαιώνεται από το βασιλιά. Βλ. Dunand, 1973, σελ Βλ. Stambaugh, 1972, σελ Βλ. Dunand, Ι, 1973, σελ Κατασκευάστηκε νέος ναός προς τιμήν της στην περιοχή Φίλαι, επίσης προσφέρθηκε μία αφιέρωση δώδεκα σκηνών προς αυτήν. Επιπλέον, η ταύτιση της Αρσινόης, συζύγου του Φιλάδελφου, με την Ίσιδα, μαρτυρά την ιδιαίτερη σχέση του βασιλιά με τη θεά. Βλ. Dunand, I,1973, σελ

10 Θα μπορούσε να πει κανείς για τον Πτολεμαίο τον Ευεργέτη ( π.χ.) ότι οι ανεγέρσεις ναών διαδέχονται η μία την άλλη και με το διάταγμα της Κανώπου (238 π.χ.) ιδρύει γιορτές προς τιμήν του βασιλικού ζεύγους, αλλά επισημοποιεί παράλληλα και την ένωσή του με το ζεύγος της Ίσιδας και του Σάραπι. Ακόμα, κατασκευάζει το Σαραπίειον στην Αλεξάνδρεια, το οποίο αντικαθιστά ένα παλαιότερο, μικρότερης σημασίας και το ενδιαφέρον του στοχεύει στις θεότητες οσιριακού κύκλου. 20 Έτσι, η Βερενίκη I ( π.χ.), σύζυγος του Ευεργέτη, σχετίζεται με την Ίσιδα, όχι μόνο σε επίπεδο ταύτισης του βασιλικού ζεύγους με τις θεότητες Ίσιδα-Σάραπι, αλλά μαρτυρείται και η προσωπική σύνδεσή της με τη θεά. Σχετικά με τον Πτολεμαίο IV τον Φιλοπάτωρα ( π.χ) δεν υπάρχουν αρκετές διαθέσιμες ενδείξεις, αν και μπορεί να σημειωθεί πως αποκαλείται σε κάποια κείμενα ως ηγαπημένος υπό της Ίσιδος. 21 Υπάρχει ακόμα μία διασωθείσα επιγραφή 22 από την Αλεξάνδρεια, την οποία αφιερώνει ο Φιλοπάτωρ σε μία θεά (την αποκαλούμενη μεγίστη) και κατά πάσα πιθανότητα αναφέρεται στην Ίσιδα. Η σύζυγος του διαδόχου του, η Κλεοπάτρα III ( π.χ.) εμφανίζεται να ταυτίζεται με τη θεά Ίσιδα στα νομίσματα της εποχής. Κατά τον δεύτερο αιώνα, τόσο την περίοδο των Πτολεμαίων, όσο και την περίοδο των Σελευκιδών, η επιρροή των γυναικών στην πολιτική αλλά και σε θέματα εξουσίας αυξάνεται, ιδίως αν λάβει κανείς υπόψη τη βασιλεία της Κλεοπάτρας II ( π.χ.) και της Κλεοπάτρας III. Το γεγονός αυτό ενισχύεται αν λάβουμε υπόψη ότι υπάρχουν επιγραφές που μαρτυρούν τη συσχέτιση της Ίσιδας με την Κλεοπάτρα III, στην οποία προσδίδουν το στοιχείο της δικαιοσύνης αλλά κι αυτής που φέρει τη νίκη (νικηφόρος). Επισήμως, ονομάζεται ως Ίσις μεγάλη μήτηρ θεών. 23 Κατά τη διάρκεια του δεύτερου και πρώτου αιώνα π.χ. η λατρεία των δύο θεοτήτων διαδίδεται από το Σαραπίειο της Αλεξάνδρειας σε όλο τον ελληνιστικό κόσμο. Η διάδοση της λατρείας των δύο θεοτήτων πραγματοποιείται μέσω των πιο βασικών εμπορικών δικτύων και πιο 20 Ιδρύει ναούς προς τιμήν των θεοτήτων Όσιρι, Ίσι, Αρποκράτη και Ώρο. Βλ. Dunand, Ι, 1973, σελ Βλ. Wilcken, 1908, σελ Βλ. Fraser, , no 4, σελ Βλ. Dunand, Ι, 1973, σελ

11 συγκεκριμένα στη νησιωτική αλλά και στην ηπειρωτική Ελλάδα περιγράφεται ένα πλαίσιο αλληλεπίδρασης εμπορίου και λατρείας. Η λατρεία των θεοτήτων Ίσις και Σάραπις πέρα από τα γεωγραφικά όρια του πτολεμαϊκού πολιτικού και στρατιωτικού ελέγχου μπορεί να κατανοηθεί, αρκεί να μελετήσει κανείς τα εμπορικά δίκτυα μεταξύ Κρήτης και Αιγύπτου. Οι κρητικοί αμφορείς προσφέρουν την ένδειξη των εμπορικών σχέσεων μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης και μαρτυρούν το πνεύμα της ελληνιστικής εποχής. Πολλοί αμφορείς με λαβές βρέθηκαν σε περιοχές του κρητικού εδάφους, προερχόμενοι από την Αίγυπτο. Επίσης, βρέθηκε στην περιοχή της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου ένας μεγάλος αριθμός δοχείων, τα επονομαζόμενα υδρίαι. 24 Η Γόρτυνα (περιοχή της Κρήτης), η οποία θεωρείται το κέντρο της αιγυπτιακής λατρείας στο χώρο της ανατολικής Μεσογείου, προσφέρει επιγραφές του 2 ου αιώνα π.χ., στις οποίες είναι έκδηλη η επιρροή της Αιγύπτου και κυρίως την εποχή του Φιλάδελφου. Η θέση της Γόρτυνας ήταν αρκετά ελκυστική για τους Αιγύπτιους, λόγω της κατάλληλης γεωγραφικής θέσης, καθώς βρισκόταν κοντά στη θάλασσα στην οποία πήγαινε κανείς μέσα από το Τυμπάκι ή τη Λασαία και είχε άνοιγμα προς την Κυρηναϊκή: είναι πολύ πιθανό η λατρεία της Ίσιδας να εμφανίστηκε στη Γόρτυνα ύστερα από την αλληλεπίδρασή της με την Κυρήνη, στην οποία υπήρχε Ισιείον από τον 3 ο αιώνα π.χ. Με εξαίρεση την αρχιτεκτονική του ναού στη Γόρτυνα και οι επιγραφικές μαρτυρίες του 2 ου αιώνα π.χ. παρέχουν αρκετές πληροφορίες για τη λατρευτική κατάσταση. Στο βάθος του ιερού διακρίνει κανείς τρία αγάλματα που αναπαριστούν την τριάδα Σάραπις, Ίσις, Άνουβις. Υπάρχει το αφιέρωμα ενός κρητικού, του Πύρρου, ο οποίος κάνει λόγο για τη δόξα του Σάραπι και της Ίσιδας. Μία ακόμα επιγραφή φέρεται από τον Λύκτιο Μενίτα, ο οποίος αφιερώνει το τόξο του στον Σάραπι. Στην περιοχή της Ποικίλασσου βρέθηκε ιερό αφιερωμένο αποκλειστικά στο θεό Σάραπι. Στην περιοχή του Ιτανού δεν είναι απόλυτα σίγουρο αν προϋπήρξε η αιγυπτιακή λατρεία πριν τον Φιλάδελφο και τον Φιλομήτωρα, καθώς οι διασωθείσες αφιερώσεις δεν κάνουν αναφορά στις θεότητες Σάραπι και Ίσιδα. 24 Τα περισσότερα δοχεία φτιάχτηκαν στην Κρήτη και συγκεκριμένα εντοπίστηκαν δύο περιοχές κατασκευής τους: η Μεσάρα και η Κνωσσός. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ

12 Βέβαια, οι ερευνητές υποθέτουν ότι ταυτίζονται με τις προϋπάρχουσες θεότητες. Επιπλέον, ένα σπουδαίο εμπορικό κέντρο στις Κυκλάδες, το νησί της Δήλου 25, αποτελεί χώρο άσκησης της λατρείας της Ίσιδας 26. Μαζί με τα τρία Σαραπίεια και το Ισιείον 27 που ιδρύθηκαν, αλλά και την αρχιτεκτονική του νησιού, γίνεται κατανοητή μία καθολική εικόνα της τότε κατάστασης. Καταρχάς, πρέπει να επισημανθεί ότι η πρώτη μαρτυρία που σχετίζεται με την ισιακή λατρεία 28 αναφέρει μόνο την Ίσιδα και κάνει αναφορά για μία γυναίκα η οποία φέρει καθαρά χαρακτηριστικά αιγύπτιας. Έτσι, η συγκεκριμένη επιγραφή χρονολογείται κατά τον 3 ο αιώνα, αν και αρκετοί μελετητές την τοποθετούν κατά τον 4 ο αιώνα π.χ.. Η κατασκευή του Ισιείου πραγματοποιείται πολύ αργότερα και περίπου το 220 π.χ., σε αντίθεση με το Σαραπίειον Α, το οποίο ανεγείρεται κατά τα τέλη του 3 ου αιώνα π.χ. Αργότερα, σημειώνεται η ανέγερση των άλλων δύο Σαραπίειων 29, στα οποία η κινητικότητα είναι ιδιαιτέρως έντονη, με δεδομένο ότι ο αριθμός των πιστών αυξάνεται ραγδαία. H ερώτηση που πρέπει να τεθεί, σχετίζεται με την επισημοποίηση της λατρείας, η οποία αν υποτεθεί ότι παρέμεινε εντός ιδιωτικών πλαισίων μέχρι και τον 2 ο αιώνα, τότε καταλήγουμε ότι η επισημοποίηση επετεύχθη όταν η Δήλος ήταν ακόμα ανεξάρτητη. 30 Βέβαια, το Σαραπίειον Γ και το Ισιείον γνώρισαν ιδιαίτερη άνθηση (180 π.χ. περίπου) κατά την αθηναϊκή κυριαρχία, αν και υπάρχουν διάφορες αντιθέσεις: φαίνεται, λοιπόν, ότι οι Αθηναίοι ασκούν τα λατρευτικά τους καθήκοντα μέσα στο αιγυπτιακό ιερό, ενώ οι Αθηναίοι ιερείς δεν έκαναν προσφορές και εκλέγονταν κάθε χρόνο. Θα πρέπει να παραδεχτούμε ότι η λατρεία 31 που τελέσθηκε στο Σαραπίειον Α ήταν καθαρά αιγυπτιακή και διατήρησε κατά μία έννοια τον γνήσιο αιγυπτιακό χαρακτήρα και τις θρησκευτικές πρακτικές των 25 Βλ. Tarn- Griffith, 1952ᶟ, σελ Αρχικώς η λατρεία ακολουθεί την αιγυπτιακή πρακτική, ενώ οι Αθηναίοι μένουν αδιάφοροι απέναντι στις ξένες λατρείες. Βέβαια, η πολυπολιτισμικότητα του νησιού ευνοεί τη γρήγορη ενσωμάτωση και διάδοση των λατρειών. Βλ. Pachis, 2010, σελ , Βλ. Leclant, 1974, σελ , Βλ. Mikalson, 1998 σελ , Το Σαραπίειον Γ χρονολογείται περίπου το 215 π.χ., ενώ το Σαραπίειον Β γύρω στο 202 π.χ. Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Pakkanen, 1996, σελ

13 θεραπευτών 32. Αντίθετα, το Σαραπίειον Γ την εποχή που η λατρεία ήταν κατά το ήμισυ επίσημη, παρουσίαζε ριζικές διαφορές, καθώς παρατηρείται η επιρροή των Αθηναίων στη λατρεία. Το Σαραπίειον Β ήταν ένα μικρό ιερό των αιγύπτιων θεών το οποίο δεν είχε επίσημο χαρακτήρα, αλλά λειτουργούσε ως τόπος συγκέντρωσης και λατρείας των πιστών. Αν και το βασικό ιερό στη Δήλο ονομάζεται Σαραπίειον και ο ιερέας του ιερεύς του Σαράπιδος, την κυρίαρχη θέση κατέχει ο ναός της Ίσιδας, το Ισιείον, όπου διασώθηκαν αφιερώσεις που εξυμνούν τους θεούς Όσιρι, Άνουβι, Αρποκράτη, αλλά υπάρχουν κι εκείνες οι οποίες απευθύνονται αποκλειστικά στη θεά. Έτσι, τίθεται το ερώτημα κατά πόσο υπήρχαν σύνναοι ή σύμβωμοι 33, αφού δεν είναι μικρός ο αριθμός αναφοράς του Όσιρι ή του Σάραπι μαζί με την Ίσιδα στην ίδια επιγραφική μαρτυρία. Κάτι αξιοσημείωτο στο νησί της Δήλου και φυσικά στα ιερά της, είναι η εκτεταμένη χρήση επιθέτων προς τιμήν της θεάς, εκ των οποίων μερικά φέρουν καθαρά αιγυπτιακό χαρακτήρα π.χ Ταχνήψις. Ακόμα, μπορεί κανείς να διαπιστώσει, μέσω των επιγραφών, τον υψηλό αριθμό πιστών της θεάς και την πολυπολιτισμικότητα που διέκρινε τους ίδιους τους πιστούς, καθώς προέρχονταν από διάφορα μέρη της Μεσογείου 34. Τέλος, η εδραίωση της λατρείας της θεάς μαρτυρά ποια είναι τα όρια επιβολής από τις κυβερνήσεις του νησιού, ποια είναι ακριβώς η νησιωτική μοναρχία της Δήλου και ποιες είναι οι πολιτισμικές σχέσεις μεταξύ των πιστών ανάμεσα στα τρία Σαραπίεια και το Ισιείον. Αυτή η διαδικασία αποκαλύπτει μία τριπλή πτυχή της λατρείας: σύγκριση με ξένες θεότητες, δημιουργία νέων παραστάσεων και ερμηνεία των αιγυπτιακών χαρακτηριστικών της Ίσιδας 35. Οι αναθηματικές επιγραφές που διασώζονται στο νησί της Δήλου δίνουν πληροφορίες για τη λατρευτική ζωή του νησιού. Έτσι, διευκρινίζουν την προσωπικότητα του Σάραπι και του Άνουβι, των οποίων τα χαρακτηριστικά είναι πολύ διαφορετικά από αυτά των ελλήνων θεών. Αντιθέτως, η Ίσις είναι 32 Τη στιγμή που ο πιστός αποκαλούνταν θεραπευτής ή λάτρης, υποδήλωνε την πλήρη αφοσίωσή του στη θεότητα. Αυτός ο όρος συναντάται κυρίως στις συριακές θεότητες, στη Μητέρα των θεών, στο Σάραπι και την Ίσιδα. Βλ. Pakkanen, 1996, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Baslez, 1977, σελ

14 αποτέλεσμα συγκρητισμού 36, δηλαδή αποτελεί ένα κράμα ελληνικών και αιγυπτιακών χαρακτηριστικών. Εμπνέει πολύ περισσότερο τους πιστούς της και γι αυτό οι συμβολισμοί και ο χαρακτήρας της υφίστανται τέτοιες αλλαγές, ώστε να είναι πιο οικεία σε αυτούς. Μπορεί ακόμα να διαπιστωθεί ότι η Δήλος το δεύτερο αιώνα γνωρίζει μία περίοδο ανάπτυξης, καθώς επίσης και μία αύξηση του αριθμού των πιστών των αιγυπτιακών θεών. Οι προσφορές συνεχίστηκαν μετά το 88 π.χ. Η επίθεση που δέχτηκε το νησί από τον Μιθριδάτη, σημαίνει παράλληλα και πλήγμα της οικονομικής ζωής του νησιού αλλά και μερική καταστροφή των Σαραπίειων και του Ισιείου, τα οποία αργότερα ανακατασκευάζονται και η λατρεία επιβιώνει για λίγο καιρό ακόμα. Λιγότερα ως προς τον αριθμό είναι τα στοιχεία που προέρχονται από τα υπόλοιπα νησιά του Αιγαίου, τα οποία επιτρέπουν να επιβεβαιώσουμε τη διάδοση της αιγυπτιακής λατρείας. Καταρχήν στο νησί της Χίου βρέθηκε μία επιγραφή που μαρτυρά τον 2 ο αιώνα την ύπαρξη του θιάσου των Σαραπιαστών, οι οποίοι, αρχικώς, είναι ευγνώμονες στον ευεργέτη τους και δεύτερον επρόκειτο να προσφέρουν στέφανο στους πιστούς της θεάς Ίσιδας 37. Στην περίπτωση της Άνδρου η διάδοση της λατρείας είναι κάπως προβληματική, διότι κανένα στοιχείο δεν υποδεικνύει την εποχή όπου το νησί συμμετείχε στη νησιωτική συμμαχία. Τον 1 ο μ. Χ. αιώνα διασώζεται ύμνος προς τη θεά Ίσιδα και τοποθετείται ανάμεσα στην εποχή του Σύλλα και του Αυγούστου. Το βασικό πρόβλημα που προκύπτει είναι η συσχέτιση αυτού του ύμνου με τις αρεταλογίες 38 της Ίσιδας, καθώς το θέμα του είναι ελαφρώς 36 Προέρχεται από το αρχ. ελληνικό ρήμα συγκεράνυμι από το οποίο παράγεται το ουσιαστικό. Ο όρος συγκρητισμός αποτυπώνει την πραγματικότητα της ελληνιστικής εποχής αφού με την εμφάνιση της, οι ανατολικές θεότητες, όπως η Ίσιδα από την Αίγυπτο και η Ατάργατη της Συρίας, έκαναν αισθητή την παρουσία τους στον ελληνικό χώρο και λατρεύονταν παράλληλα με τις ελληνικές θεότητες. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να σημειωθεί μία έντονη αλληλεπίδραση κατά την οποία οι ανατολικές θεότητες ενσωματώθηκαν βαθμιαία στο ελληνικό θρησκευτικό σύστημα, χάνοντας παράλληλα τον αρχικό ρόλο και τη σημασία τους. Βλ. Martin, 2004, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Απαγγέλονται από τον αρεταλόγο και βρίσκονται σε πρώτο και τρίτο πρόσωπο. Ο αρεταλόγος αναφέρεται σε όλα τα θετικά χαρακτηριστικά της θεότητας, καθώς επίσης και στην ευεργεσία και τη μεγαλοπρέπεια που την διακρίνουν. Βλ. Pachis, 2003, σελ Ο όρος αρεταλογία είναι κατά μία έννοια διφορούμενος, καθώς οι αρεταλογίες ως προς την κλασική τους ερμηνεία θεωρούνται αναφορά σε μία ηρωική πράξη, παρά ύμνοι. Οι ελληνικές αρεταλογίες π.χ. είχαν την πρόθεση να εξυμνήσουν τη θεά ως καθολική δύναμη του σύμπαντος και να απαριθμήσουν όλες τις αρετές της. Βλ. Holger Kockelmann, 1998, σελ

15 διαφοροποιημένο και προσεγγίζει περισσότερο την ελληνική νοοτροπία ως προς τα χαρακτηριστικά 39. Από την Τήνο προέρχονται δύο στοιχεία σχετικά με την αιγυπτιακή λατρεία, το ένα είναι μία αφιέρωση του 2 ου αιώνα που απευθύνεται στην τριάδα Σάραπι-Ίσιδα-Άνουβι, ενώ η δεύτερη μνημονεύει τις θεότητες Ίσιδα- Σάραπι. Στη Μήλο, αντιθέτως, η αιγυπτιακή λατρεία εδραιώθηκε από την ελληνιστική εποχή και πιο συγκεκριμένα οι θεότητες Ίσις-Σάραπις συνδέθηκαν με θεούς που σχετίζονταν με την υγεία 40, όπως για παράδειγμα με τον Ασκληπιό. Πιο πολυάριθμες και ουσιαστικές είναι οι μαρτυρίες στην Αμοργό, οι οποίες αποδεικνύουν, μέσω των πολλών ιερών, την παρουσία των αιγυπτιακών θεών και τις γιορτές που τελούνταν κάθε χρονιά στα τέλη του 3 ου ή του 2 ου αιώνα π.χ. Υπάρχει μία αφιέρωση του 2 ου αιώνα απευθυνόμενη στον Σάραπι, στην Ισιδα και στον Άνουβι, οι οποίοι αποκαλούνται θεοί σύνναοι και σύμβωμοι. Οι επιγραφές που συνδέονται με τα Σαραπίεια στην Αμοργό είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες, διότι παρέχουν πληροφορίες για τον τρόπο οργάνωσης των εορτών, αν και είναι εξίσου δύσκολο -όπως συμβαίνει και με τα υπόλοιπα νησιά, εκτός της Δήλου- να διευκρινιστεί η φύση της λατρείας 41. Στο νησί της Αστυπάλαιας διασώθηκε μία επιγραφή 42 που χρονολογείται στα τέλη του 3 ου με αρχές 2 ου αιώνα και κάνει αναφορά στις θεότητες Ίσιδα και Σάραπι. Θα μπορούσαμε να αναρωτηθούμε εάν η λατρεία είναι επίσημη, καθώς ο Αγαθοκλής, υιός του Θεαγένη, προσφέρει στους αιγύπτιους θεούς ένα ναό και αγάλματα 43. Στη Θήρα και στο γειτονικό νησί της, Ανάφη, οι ενδείξεις είναι περισσότερες, καθώς η λατρεία είναι επίσημη: με διάταγμα της βουλής και του δήμου τιμάται ο ιερέας των πολύ μεγάλων θεών Ίσις και Σάραπις και όσων συνδέονται με αυτούς, ενώ οι θεοί θεωρούνται μέγιστοι, κάτι το οποίο συναντάται μόνο στην πτολεμαϊκή και ρωμαϊκή Αίγυπτο. Επίσης, η αναφορά Βλ. Burkert, 1987, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. SIRIS no Βλ. Dunand, II, 1973, σελ

16 σε άλλους θεούς, μαζί με την Ίσιδα και τον Σάραπι, μαρτυρά την ύπαρξη πολλών αιγυπτιακών ιερών, των λεγόμενων σύμβωμων 44. Γενικότερα δεν διαθέτουμε καμιά εντολή σε τρίτο πρόσωπο από τους Πτολεμαίους με σκοπό την εξάπλωση της λατρείας της Ίσιδας και του Σάραπι εκτός Αιγύπτου. Το μόνο που μπορεί να επισημανθεί με ασφάλεια είναι η προσωπική πρωτοβουλία ενός αιγύπτιου, του Απολλώνιου από την Μέμφιδα, να φέρει τον δικό του θεό στη Δήλο. Βέβαια, δε γνωρίζει κανείς ποιά είναι τα ακριβή αίτια που τον ώθησαν (ίσως για οικονομικούς λόγους) να κάνει κάτι τέτοιο και φυσικά τίθεται το ερώτημα εάν ξεκίνησε ως πολιτική προπαγάνδα προκειμένου να διαδοθεί η λατρεία της Ίσιδας. Βέβαια τον καιρό που έφτασε στο νησί, αυτό τελούσε ήδη υπό κατάληψη από τους Πτολεμαίους, κάτι το οποίο μας οδηγεί στο συμπέρασμα 45 ότι σε καμία περίπτωση δε θα περίμεναν τόσο καιρό οι Πτολεμαίοι για την εξάπλωση της λατρείας. Μία ακόμα ενδιαφέρουσα περίπτωση που θα αποτελέσει το αντικείμενο έρευνας της παρούσας εργασίας, είναι η εξάπλωση της λατρείας των δύο θεοτήτων στο νησί της Ρόδου, καθώς ήδη από την εποχή του Μ. Αλεξάνδρου αποκτά σπουδαία εμπορική σημασία 46. Το νησί γνωρίζει την ευημερία μετά το 200 π.χ. Βασικός συντελεστής της ευημερίας της είναι οι ίδιοι οι Πτολεμαίοι, που διατηρούν στενές εμπορικές σχέσεις με το νησί. Η δύναμή της είναι αντίστοιχη με αυτήν του Πειραιά και καταφέρνει να κυριαρχήσει οικονομικά επί των υπολοίπων νησιών μέχρι και το 167 π.χ. ώσπου να διεκδικήσει την εμπορική ηγεμονία η Δήλος. Στην παρούσα μελέτη θα γίνει αναλυτική αναφορά στη δομή της ροδιακής κοινωνίας, στα όρια εδαφικής της εξάπλωσης αλλά και στους παράγοντες που συντέλεσαν στην εξάπλωση της λατρείας των δύο θεοτήτων, οι οποίοι άφησαν πίσω τους εκείνες τις επιγραφικές και αρχαιολογικές μαρτυρίες ως αντικείμενα μελέτης. 44 Βλ. Dunand, II, 1973, σελ Βλ. Engelmann,, 1975, σελ Βλ. Παχής, σελ

17 Α ΜΕΡΟΣ Η ΔΙΑΔΟΣΗ ΤΗΣ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ -Δομή και οργάνωση της ροδιακής πολιτείας Η οργάνωση της ροδιακής πολιτείας είναι το αποτέλεσμα συνοικισμού 47 τριών αρχαίων πόλεων: Ιαλυσός, Λίνδος και Κάμειρος. Οι τρεις πόλεις συμμετέχουν με ίσους όρους στη λειτουργία της ροδιακής πολιτείας. Αυτή η διαδικασία μοιράσματος ευθυνών αντικατοπτρίζει το δημοκρατικό 48 χαρακτήρα του νησιού. Η εκτέλεση αποφάσεων δόθηκε μεν στους πρυτάνεις και στο συμβούλιο, αλλά οι πολίτες συνέχισαν να έχουν το δικαίωμα απόρριψης ή αποδοχής της εξουσίας. Ωστόσο, η πολιτική της δομή πρέπει να ήταν ολιγαρχική 49 αρχικώς και ο θεός Ήλιος 50 θεωρήθηκε η κύρια θεότητα του νησιού και κατ επέκταση της νέας πόλης. Η πόλη 51 της Ρόδου ίσως να θεωρείται η καλύτερα οργανωμένη πόλη, σύμφωνα με τον Διόδωρο, ανάμεσα στις υπόλοιπες ελληνικές πόλεις. Το υψηλότερο πολιτικό της όργανο ήταν το συμβούλιο, αποτελούμενο από έναν άγνωστο αριθμό ατόμων, που εκλέγονταν από όλους τους πολίτες και συνολικά η θητεία τους διαρκούσε έξι μήνες. Οι βασικές υποχρεώσεις του συμβουλίου ήταν η εκπροσώπηση της ροδιακής κοινωνίας και η λειτουργία του ως προβουλευτικού οργάνου της πολιτείας. Ακόμα, διέθετε ένα είδος δικαστικής εξουσίας, χωρίς να είναι σαφή τα όρια της δικαιοδοσίας. Πάνω από το συμβούλιο υπήρχαν οι πέντε πρυτάνεις, οι οποίοι εκλέγονταν κι αυτοί για μισό χρόνο από τους πολίτες, με σκοπό να είναι οι καθολικοί επιτηρητές της ροδιακής πολιτείας. Το όργανο που έπαιρνε τις αποφάσεις ήταν η εκκλησία, η οποία αποτελούνταν από όλους τους πολίτες 47 Τέτοιοι συνοικισμοί ήταν χαρακτηριστικοί στην αρχαία Ελλάδα κατά τον 4 ο και 3 ο αιώνα π.χ. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ Υπάρχουν δύο βασικές θεωρίες ως προς τη χρονολόγηση του δημοκρατικού συστήματος της Ρόδου. Σύμφωνα με τον Pugliese Carratelli στο έργο του The western Greeks, συστάθηκε γύρω στο 325 π.χ., από την άλλη ο Fraser στο έργο του Ptolemaic Alexandria υποστηρίζει ότι συνέβη αμέσως μετά τη δημοκρατική επανάσταση του 395 π.χ. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ Στην περιοχή της Ρόδου γύρω στο 408 π.χ., άρχισαν να κυκλοφορούν νομίσματα που απεικόνιζαν το θεό Ήλιο. Βλ. Robinson, 1968, σελ Βλ. Austin, 1994, σελ

18 και συνερχόταν τουλάχιστον μία φορά το μήνα. Η εκκλησία παρείχε πλήρη ελευθερία του λόγου -όπως άλλωστε συνέβαινε σε ένα τυπικό δημοκρατικό σύστημα της εποχής- και επηρέαζε θετικά τις αποφάσεις του συμβουλίου. Οι τρεις αρχαίες πόλεις (Κάμειρος, Ιαλυσός και Λίνδος) διατηρούσαν ένα είδος αυτονομίας, κυρίως στις λατρευτικές υποθέσεις, ενώ καθεμιά είχε το δικό της συμβούλιο. Στην πρωτεύουσα (ή αλλιώς το άστυ) είχε εδραιωθεί η κεντρική πολιτική εξουσία της νέας ενοποιημένης πολιτείας. Η κεντρική κυβέρνηση ήταν δραστήρια στις στρατιωτικές υποθέσεις μέσω των στρατηγών και των υφισταμένων τους, ηγεμόνων και επιστατών. Για μη στρατιωτικά ζητήματα είχαν τοποθετηθεί τοπικοί υπάλληλοι στις τρεις πόλεις. Ακόμα, μνημονεύεται μία πληθώρα θεσμών 52 που ήταν συνδεδεμένοι με τις πόλεις, για παράδειγμα φυλαί, σύννομαι, πάτραι, διαγώνιαι, κτοιναί 53, δήμοι. Οι δήμοι φαίνεται να έχουν διττό ρόλο: ο κάθε δήμος ανήκει ξεχωριστά σε μία από τις τρεις πόλεις, όμως όλοι μαζί διατηρούν άμεση σχέση με τον σύμπαντα δήμο, δηλαδή το άστυ. Η δημοτική ταυτότητα του κάθε Ρόδιου πολίτη ήταν αυστηρή υπόθεση, καθώς τον συνόδευε παντού 54. Ένα παράδειγμα που αποδεικνύει τη στενή σχέση των δήμων με την κεντρική κυβέρνηση, ήταν τα διατάγματα που εκδίδονταν σε κάθε δήμο και τα οποία έπρεπε να περάσουν υποχρεωτικά από έγκριση του σύμπαντος δήμου. Στους περισσότερους δήμους οι κύριες ασχολίες των κατοίκων προσανατολίζονται στη γεωργία και στην κτηνοτροφία, ενώ παράλληλα οι κάτοικοι των παραλιακών δήμων είχαν ναυτικές ασχολίες 55. Ωστόσο, για το ροδιακό στρατό ελάχιστα πράγματα είναι γνωστά, διότι δεν έδιναν τόση σημασία, όσο στο στόλο. Ο κόσμος και η κοινωνική δομή ενός δήμου αποτελούσε το μικρόκοσμο της ροδιακής πολιτείας. Πιο συγκεκριμένα, οι δημότες ήταν οι πολίτες που έζησαν, μεγάλωσαν στο νησί και ήταν 52 Οι θεσμοί σύννομαι, πάτραι και διαγώνιαι δεν ήταν δημόσιοι, αλλά ιδιωτικοί. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ Όσον αφορά το θέμα των δήμων, δεν υπάρχουν ενδείξεις αν προϋπήρξαν του συνοικισμού και η ύπαρξη των κτοινών μετά το συνοικισμό ενδεχομένως να αποτέλεσε τη βάση δημιουργίας των ροδιακών δήμων. Σε αυτούς τους δήμους συμπεριελήφθη και η Περαία. Βλ. Fraser and Bean, 1954, σελ Για παράδειγμα ένας Ρόδιος που καταγόταν από την Λίνδο δεν αποκαλούνταν Λίνδιος μόλις έβγαινε εκτός των ορίων της πόλης του, αλλά σύμφωνα με το όνομα του δήμου στον οποίο ανήκε. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ Η πλειοψηφία των Ροδίων υπηρέτησε στο στόλο του κράτους, με αποτέλεσμα πολλοί άνδρες να διατηρήσουν τη στενή σχέση τους με τη θάλασσα, καθώς συνέχισαν επαγγέλματα που σχετίζονταν με αυτήν. Βλ. Berthold, 1984, σελ

19 εγγεγραμμένοι σε κάποιο δήμο. Ακολουθούσαν μετά οι μέτοικοι και οι σκλάβοι. Διαφορετική ονομασία είχαν οι κάτοικοι που απλά ζούσαν στο νησί χωρίς να είναι δημότες και γι αυτό ονομάζονταν κατοικούντες 56. Όπως γνωρίζουμε ήδη από τη Λίνδο και την Κάμειρο, οι τρεις τοπικές ομάδες ή αλλιώς φυλαί, εναλλάσσονταν στην εκλογή των τοπικών αρχόντων. Οι τρεις ομάδες, εκ των οποίων η καθεμιά είχε τέσσερις δήμους, διαδέχονταν η μία την άλλη στην εκλογή του ετήσιου ιερέα της Αθηνάς Λινδίας. Μία ακόμα πολύ σημαντική δραστηριότητα των δήμων ήταν η έκδοση των επίσημων διαταγμάτων. Η συνολική τους δραστηριότητα αναγνωρίζεται από μία δημόσια επιβράβευση (έπαινος), από ένα στέμμα (στέφανος), από την ανέγερση ενός αγάλματος ή ακόμα από το δικαίωμα συμμετοχής σε εορτές των δήμων. Μεταξύ των ευθυνών τους ήταν και η φροντίδα των τοπικών λατρειών, των ιερών και των περιουσιακών στοιχείων. Εντός του άστεως εδραιώνονται όλοι οι κυβερνητικοί θεσμοί ενώ στο πιο υψηλό επίπεδο υπάγεται η εκκλησία (=συνάθροιση, συγκέντρωση). Ωστόσο, το άστυ γεωγραφικά δε θα μπορούσε να εντάσσεται στην περιοχή της Ιαλυσού ή σε κάποια από τις άλλες πόλεις λόγω της ισότητας ως προς την εκπροσώπησή τους. Για να οριοθετήσει κανείς τα προβλήματα που δημιουργούνται από τη συγκέντρωση ενός μεγάλου πληθυσμού, ήταν απαραίτητο να συσταθεί ο κεντρικός μηχανισμός, δηλαδή ο σύμπας δήμος. Αυτό, όμως, δεν αποδεικνύει ότι το άστυ ήταν ανεξάρτητο του μηχανισμού, αλλά χωρισμένο σε μέρη 57. Αυτό που πρέπει να κατανοηθεί είναι ότι το ροδιακό κράτος είχε ως προτεραιότητα την ασφάλεια και την ελευθερία του κράτους, προωθώντας το δημοκρατικό σύστημα. Ωστόσο, το ροδιακό έδαφος μπορεί να κατανοηθεί και να διαχωριστεί σε τρία μέρη: το νησί της Ρόδου, τα ενσωματωμένα νησιά και τη Ροδιακή Περαία. 58 (βλ. παράρτημα) 56 Ένας αντίστοιχος όρος συναντάται στην Κω, όπου χρησιμοποιείται η λέξη παροικούντες. Με τους όρους αυτούς εννοούν όλους εκείνους τους ελεύθερους κατοίκους και όχι κάποιον προ-ελληνικό πληθυσμό με περιορισμένα πολιτικά δικαιώματα. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ Βλ. Jones, 1987, σελ Ο όρος Περαία προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό ρήμα περαιόω (=περνώ αντίκρυ) δηλαδή Περαία είναι η περιοχή που βρίσκεται απέναντι από την πόλη. Βλ. Liddell-Scott-Jones, <<περαιόω>>, Liddell-Scott, (1996). 19

20 -Αλληλεπίδραση μεταξύ Ρόδου, Ροδιακής Περαίας και ενσωματωμένων νησιών Η τοπογραφία 59 ολόκληρης της Περαίας 60 (περιοχή Μ. Ασίας), καθώς επίσης και των προσαρτημένων νησιών, παρουσιάζει ιδιαίτερη δυσκολία ως προς την ταξινόμηση των εδαφών. Μπορούμε, όμως, να τη διαχωρίσουμε σε δύο μέρη: 1) Την κυρίως Περαία, η οποία συμμετείχε στο σύστημα των δήμων και οι πολίτες του είχαν ίσα δικαιώματα με τους πολίτες του νησιού και 2) Τα εδάφη που περιήλθαν υπό την κυριαρχία της Ρόδου (υποτελής Περαία), ορισμένα εκ των οποίων χάθηκαν λόγω άστοχων ενεργειών. Μία βασική διαφορά είναι η εξής: οι πολίτες του ενσωματωμένου κομματιού έπαιρναν το όνομα του δήμου στον οποίο ανήκαν, ενώ οι υποτελείς αποκαλούνταν απλά Ρόδιοι 61. Ένας ακόμα διαχωρισμός που πρέπει να επισημανθεί είναι τα νησιά που περιήλθαν στη δικαιοδοσία της Ρόδου: 1) Είναι αυτά που ενσωματώθηκαν ως δήμοι στο ροδιακό κράτος, όπως και η ροδιακή Περαία, 2) Είναι εκείνα τα νησιά που αποτέλεσαν μέλη της νησιωτικής συμμαχίας 62 και παρέμειναν ανεξάρτητα και 3) Είναι εκείνα που δόθηκαν στη Ρόδο για διάφορους λόγους. Τι θα μπορούσε να σημαίνει επί της ουσίας πολίτης της ροδιακής πολιτείας για κάποιον που κατοικεί σε δήμο της Ροδιακής Περαίας ή στα Ροδιακά νησιά; Ποια ήταν η σχέση κάποιου με το άστυ; Πώς επηρέαζε τη ζωή του; Οι κάτοικοι της κυρίως Περαίας δε διέφεραν σε τίποτα με τους κατοίκους του νησιού και θεωρούνταν Ρόδιοι πολίτες. Αποκαλούνταν δημότες της Ρόδου, αλλά και μέλη της παλαιάς πόλης. Επίσης διέθεταν υπηρεσία τόσο 59 Είναι δύσκολο να διευκρινιστεί με ακρίβεια το σύνολο των δήμων που ανήκαν στη ροδιακή Περαία αλλά ενδεικτικά θα αναφερθούν οι εξής: Βυβάσσιοι, Θυσσανούντιοι, Τλώιοι, Τύμνιοι, Άμιοι, Φύσκιοι, Κεδρεάται, Υγασσείς, Ιδύμιοι, Καλλιπολ(ε)ίται. Η έκταση της κυρίως Περαίας δεν είναι ακριβώς γνωστή αλλά θεωρείται ότι προς τα βόρεια, το τελαυταίο σημείο της είναι οι Κεδρεές ενώ προς τα ανατολικά, η Φύσκος. Βλ. Pimouguer-Pedarros, 2000, σελ , , , Ι. Παπαχριστοδούλου, 1989, σελ Βλ. εικ. 1, σελ Βλ. Fraser and Bean, 1954, σελ Ιδρύθηκε το 315 ή το 314 π.χ. από τον Αντίγονο τον Μονόφθαλμο. Μετά το θάνατο του Δημήτριου του Πολιορκητή, η συμμαχία πέρασε στην κυριαρχία των Πτολεμαίων μέχρι την εποχή του Φιλάδελφου. Οι πολλές χαμένες μάχες των Πτολεμαίων από τη Μακεδονία και την Ρόδο, εξασθένησαν την κυριαρχία τους και γύρω στο 246 π.χ. πέρασε ο έλεγχος της συμμαχίας στη Μακεδονία ή στη Ρόδο. Το μόνο σίγουρο είναι ότι τα νησιά αυτά γνώρισαν μετά την ανεξαρτησία τους. Βλ. Fraser and Bean, 1954, σελ

21 στην παλαιά πόλη, όσο και στην πόλη στην οποία ανήκαν, έχοντας υψηλές θέσεις και αρμοδιότητα για την επίλυση δικαστικών υποθέσεων. Η μόνη εξαίρεση είναι η πόλη της Λίνδου, η οποία έκανε αφιέρωση προς τιμήν ενός ιερέως της Αθηνάς Λινδίας μόνο από τους δώδεκα δήμους της, χωρίς να συμπεριλαμβάνει την Περαία ή τα νησιά. Αυτό σημαίνει ότι δεν έχαιραν ίδιων δικαιωμάτων στη Λίνδο. Η Ρόδος ασκούσε εποπτικό έλεγχο στους δήμους της κι αυτό μπορεί να κατανοηθεί από τον τρόπο οργάνωσής τους. Επίσης υπάρχει μία ξεκάθαρη πολιτική και οικονομικό ενδιαφέρον όσον αφορά την ιδιοκτησία: το συμβόλαιο γινόταν μεταξύ ενοικιαστή και ιδιοκτήτη, αλλά η πόλις μπορούσε να επιβάλει τέτοιους όρους που, αν δεν τηρηθούν πλήρως, να οδηγούν για παράδειγμα σε έξωση του ενοικιαστή. Επίσης, διατήρησε τον φόρο ποτίδοσις, κάτι το οποίο συναντάται στην Αίγυπτο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαχείριση των κοινών στην Καρία (ροδιακή Περαία). Το κοινόν ήταν ένα αρχαίο πολιτικό φαινόμενο της Καρίας, όπου ο βασικός σύνδεσμος του πληθυσμού ήταν η κώμη. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η Ρόδος προσέφερε πλήρη ελευθερία στο κοινόν. Ακόμα, τα διατάγματα μπορούσαν να εφαρμοστούν ελεύθερα, χωρίς να χρειάζονται ιδιαίτερη επικύρωση από τη Ρόδο. Υπάρχουν δύο μαρτυρίες, επίσης, οι οποίες αποδεικνύουν με σαφήνεια την επίδραση της Ρόδου πάνω στην Καρία: εκδόθηκε ένα τιμητικό διάταγμα στο οποίο τιμάται κάποιος με την σίτησιν και πιο συγκεκριμένα την σίτησιν εν τώι ιεροθυτείωι. Αυτό το έθιμο είναι καθαρά ροδιακό και είναι ολοφάνερο ότι το δανείστηκαν από το νησί. Οι κοινωνικές σχέσεις μεταξύ Ρόδου και υποτελούς Περαίας είναι αρκετά ισχνές. Η πιο σημαντική ένδειξη είναι μια επιγραφή από τον Νικόλαο Λέοντα Ρόδιο, ο οποίος κάνει μια αφιέρωση στον Ερμή, στον Ηρακλή και στο κοινό των Ταρμιανών 63. O Νικόλαος Λέων Ρόδιος περιγράφεται στη συγκεκριμένη επιγραφή ως εφηβαρχήσας και γυμνασιαρχήσας στην κεντρική διοίκηση των Ταρμιανών. Επίσης, υπάρχει μία αφιέρωση από το κοινόν ερανιστάν. Κοινά ερανισταί συναντώνται καθαρά στην Ρόδο και έτσι φαίνεται ότι η Καρία επηρεάστηκε από το νησί. 63 Βλ. Fraser and Bean, 1954, σελ

22 Ο δήμος της Άμου (ροδιακή Περαία) κατά τη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων θεωρείται ενσωματωμένος στη ροδιακή πολιτεία, με μητέρα-πόλη τη Λίνδο. Οι δημότες της Περαίας σπάνια εμφανίζονται στις πολιτικές και θρησκευτικές υπηρεσίες της Λίνδου ή ως ιερείς της Αθηνάς Λινδίας. Αυτό, όμως, δε σημαίνει ότι θεωρούνταν υποδεέστεροι. Υπάρχουν επιγραφές που μαρτυρούν ότι τόσο οι δημότες της Άμου, όσο και οι δημότες της Φύσκου συμμετέχουν σε ομοσπονδιακές υπηρεσίες 64. Συμπτωματικά, έχουμε αρκετές ενδείξεις στους δήμους της Καμείρου και πιο συγκεκριμένα σε λίστες ιερέων που έχουν διασωθεί. Πολλοί ιερείς είναι αφιερωμένοι στο θεό Διόνυσο και προέρχονται από δήμους της Περαίας. Επίσης, συναντώνται βαθμίδες ιερέων αλλά και ο τίτλος του δημιουργού 65. Ένα ακόμα ερώτημα που προκύπτει είναι αν οι άνθρωποι θάβονταν εκεί που ζούσαν και πέθαιναν, διότι πολλές φορές τίθεται το ζήτημα της μετακόμισης από το περιβάλλον της πόλης, δηλαδή δημότες της Περαίας μετακινούνταν στο νησί και δημιουργούσαν οικογένεια με γυναίκες της Ρόδου. Βέβαια, αυτό ήταν κάτι συνηθισμένο εκείνη την περίοδο, παρόλα αυτά δεν έχει γνωστό μέχρι στιγμής ποιον τόπο ταφής διάλεγαν οι συγγενείς. Το πιο βασικό πρόβλημα, πάντως, που προκύπτει, είναι το ζήτημα της υιοθεσίας στη Ρόδο. Για ποιο λόγο να υιοθετήσει κανείς κάποιον, όταν δεν υπάρχει βαθύτερος δεσμός; Υπάρχουν όμως περιπτώσεις υιοθεσίας ανδρών από δήμους της Περαίας, οι οποίοι συνέχιζαν το ιερατικό αξίωμα αυτού που τους υιοθετούσε. Δεν υπάρχει επίσημη αιτιολόγηση όσον αφορά την υιοθεσία ανδρών το μόνο που θα μπορούσαμε να υποθέσουμε είναι η βαθύτερη επιθυμία του ιερέα να συνεχίσει η φυλή του να διατηρεί αυτήν τη θέση. Όσο για τη ροδιακή θρησκευτική πολιτική, είναι και πάλι ισχνές οι πληροφορίες. Έχουμε στη διάθεσή μας δύο ενδείξεις: 1) Την ένδειξη της λατρευτικής δραστηριότητας στη Ρόδο και 2) Την ένδειξη για τη λατρεία του Ήλιου. Δεν υπάρχει μαρτυρία ύπαρξης της λατρείας του θεού Ήλιου στις περιοχές της Καρίας και γι αυτό το λόγο καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι διαδόθηκε λόγω των Ρόδιων κατοίκων. Θα μπορούσε να ειπωθεί σε γενικές γραμμές ότι η θρησκευτική πολιτική της Ρόδου πέρασε από ένα στάδιο 64 Βλ. Kontorini, 1989, 47, no Θεωρείται έτσι αυτός που εργάζεται για το γενικό καλό. Βλ. Gabrielsen, 1999, σελ

23 επεξεργασίας από τις περιοχές της Καρίας και επιβίωσε και μετά την πτώση της ροδιακής δύναμης. -Εμπορικές δραστηριότητες μεταξύ Ρόδου, Καρίας και Αιγύπτου: το εμπόριο ως μέσο εισαγωγής της λατρείας των δύο θεοτήτων Τον 3 ο και 2 ο αιώνα π.χ. καταγράφεται η εμπορική πολιτική των Ροδίων στην περιοχή της Καρίας. Πριν το 240 π.χ. η Καρία ήταν ο συνδετικός κρίκος μεταξύ των Πτολεμαίων και των Σελευκιδών. Το ενδιαφέρον των Ροδίων αυτήν την περίοδο ήταν να διατηρήσουν την ισορροπία αλλά και την εδαφική τους κυριαρχία. Η κατάσταση άλλαξε δραματικά το 230 π.χ., με αποτέλεσμα να ακολουθήσουν τριάντα ταραγμένα χρόνια. Η πτώση του βασιλείου των Σελευκιδών (87 π.χ.) έδωσε το περιθώριο της δημιουργίας νέων δυνάμεων στο χώρο της Καρίας και είναι προφανές ότι η Ρόδος επιθυμούσε να διατηρήσει την αυτονομία της στην περιοχή. Έτσι, κατά καιρούς εκμεταλλεύονταν την πολιτική αστάθεια των περιοχών της Καρίας και διεύρυναν κατά μία έννοια τα όρια της Ροδιακής Περαίας. Η περιοχής της Καρίας έμεινε για αρκετό καιρό υπό πτολεμαϊκή κατοχή, μέχρι την κατάκτησή της το 201 π.χ. από τον Φίλιππο 5 ο το Μακεδόνα, αν και οι πληροφορίες είναι παλαιότερες και μαρτυρούν τη σχέση της με την Αίγυπτο την περίοδο του Ψαμμήτιχου του Α ( π.χ.), όταν στρατιώτες Ίωνες και Κάριοι τον βοήθησαν να κυριαρχήσει γύρω στο 651 π.χ. 66 Είναι πολύ πιθανό αυτοί οι στρατιώτες να ασπάστηκαν τις αιγυπτιακές θεότητες και να τις διέδωσαν, τόσο στην περιοχή της Αιγύπτου, όσο και στον τόπο καταγωγής τους, κάνοντας αρχικά ιδιωτικές αφιερώσεις. Ακόμα, υπάρχει η πιθανότητα μεταφοράς αυτών των θεοτήτων από Έλληνες που μετέβησαν στην Αίγυπτο και επέστρεψαν στην Καρία. Οι στενές σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου 67 και Δωδεκανήσων επιβεβαιώνονται και από τις δωρεές του ίδιου του Ψαμμήτιχου Α. Στην 66 Βλ. Dunand, I, 1973, σελ Βλ. Austin, 1994, σελ

24 Κάμειρο της Ρόδου βρέθηκε ενεπίγραφος σκαραβαίος 68 που έφερε το όνομα του βασιλιά, αλλά και δοχεία 69 για τον εορτασμό της νέας χρονιάς 70. Τα δοχεία που βρέθηκαν στην Ιαλυσό αποτελούν απομίμηση των γνήσιων αιγυπτιακών. Κάτι αντίστοιχο παρατηρείται στο διάδοχο του Ψαμμήτιχου, Νέκαυ 71 ( π.χ.), ο οποίος θεωρείται δωρητής 72. Κατά τη διάρκεια της βασιλείας του εκδήλωσε το ενδιαφέρον σύσφιξης των σχέσεων του Νείλου με τους λαούς της Ερυθράς θάλασσας. Πιο συγκεκριμένα, ο βασιλιάς Νέκαυ προσφέρει στο θεό Απόλλωνα στις Βραχίδες 73 το στρατιωτικό ένδυμα 74 που φορούσε σε τέτοιες περιστάσεις. Αυτή η κίνηση υποδηλώνει την επιθυμία του να επιβληθεί ως ήρωαςπολεμιστής, χρησιμοποιώντας το θεό Απόλλωνα, καθώς σχετίζεται με τον πόλεμο. Μερικοί υποθέτουν ότι ο Απόλλων θεωρείται η αιγυπτιακή έκδοση του θεού Ώρου. Μία παρόμοια δωρεά κάνει στο ιερό της Αθηνάς στην Ιαλυσό, η οποία μπορεί να αντιστοιχηθεί με την αιγύπτια θεά Νείθ. Τέλος, μία ακόμα δωρεά αποτελούν δύο αγάλματα στο ιερό της Αθηνάς στην Κάμειρο από τους Σμύρθες. Έτσι, αυτές οι ιερές δωρεές όχι μόνο αποτυπώνουν τις στενές σχέσεις Αιγύπτου και Ρόδου, αλλά ενδεχομένως να εξυπηρέτησαν τα εμπορικά ενδιαφέροντα. Είναι πολύ πιθανό λόγω γειτνίασης αλλά και εμπορικών συναλλαγών με την Καρία 75, το νησί της Ρόδου να υιοθέτησε μ αυτόν τον τρόπο τη λατρεία 76 των δύο θεοτήτων. Πάντως οι επιγραφικές μαρτυρίες είναι πολύ ισχυρές στην περιοχή της Καρίας και ιδίως τον 3 ο αιώνα 77, που συνέβησαν όσα αναφέρθηκαν. Η παρουσία τους επιβεβαιώνεται πολύ έντονα τον 2 ο αιώνα, τόσο σε ιδιωτικούς φορείς, όσο και σε δημόσιους. Εδώ πρέπει να 68 Βλ. εικ. 2, σελ Βλ. εικ. 3 και 4, σελ Αυτά τα δοχεία ήταν μέρος αιγυπτιακής εορτής. Βλ. Kousoulis-Morenz, 2007, σελ Βλ. εικ. 5, σελ Ένας δωρητής και κυρίως ο βασιλιάς, προκαλούσε με αυτόν τον τρόπο την εύνοια του θεού, τη σταθερότητα και την ευημερία. Βλ. Kousoulis-Morenz, 2007, σελ Βρίσκονται έντεκα μίλια νότια της Μιλήτου. Βλ. Βλ. Kousoulis-Morenz, 2007, σελ Το ένδυμα που προσέφερε ο Νέκαυ ήταν αυτό που φορούσε όταν κατέκτησε τη Γάζα και τη Μίγγιδο το 605 π.χ. Βλ. Βλ. Kousoulis-Morenz, 2007, σελ Στην περιοχή της Καρίας βρέθηκαν νομίσματα, όπου εικονίζονται οι θεότητες Ίσις και Σάραπις. Βλ. L. Robert-J. Robert, 1954, σελ Βλ. Dignas, 2002, σελ. 134, 146, 197, Βλ. SIRIS νο 270, 273, 287, 289, 290. Στις επιγραφές αυτές δε γίνεται αναφορά ιερέων του Σάραπι ή της Ίσιδας, αλλά μεμονωμένες αναφορές σε πρόσωπα που λάτρευαν τις θεότητες ή ακόμα δίνονταν ευχές για αγαθή τύχη τόσο στους Πτολεμαίους, όσο και στις θεότητες. 24

25 αποδεχθούμε ότι οι πολιτικές και οικονομικές σχέσεις της Ρόδου με τη νησιωτική Αίγυπτο ευνόησαν την εδραίωση της λατρείας των δύο θεοτήτων. Οι εμπορικές σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών καταγράφονται ήδη από τη φαραωνική περίοδο, όταν ροδιακές περιοχές ίδρυσαν το Ελλήνιον 78 στη Ναυκρατίδα της Αιγύπτου, μαζί με άλλες πόλεις, ενώ παράλληλα ρύθμισαν και τη διαχείριση της περιοχής. Κατά τη διάρκεια της εποχής του Μ. Αλεξάνδρου, το σιτάρι της Αιγύπτου συνέχισε να φθάνει στη Ρόδο κι αυτό το προϊόν εισαγωγής θεωρούνταν σημαντικό για την ευημερία του νησιού. Ο ρόλος που παίζει η Αίγυπτος στα ροδιακά ζητήματα είναι ιδιαίτερα σημαντικός και παίρνει χαρακτήρα καθαρά πολιτικό: η βοήθεια (πεντακόσιοι στρατιώτες) που στάλθηκε από το βασίλειο των Πτολεμαίων στο νησί της Ρόδου για να αντιμετωπίσουν τις επιθέσεις του Δημήτριου του Πολιορκητή, η ανέγερση ιερού προς τιμήν των Πτολεμαίων αλλά και η εισαγωγή εορτών, κάνει πιο δυναμική τη σχέση των δύο χωρών. Μετά την προσάρτηση της Κυρήνης το π.χ. υπό πτολεμαϊκό έλεγχο, ο Πτολεμαίος ο Σωτήρ αυξάνει τον αριθμό των πολιτών του στην Αίγυπτο 79. Ιδιαίτερες σχέσεις καταγράφονται στη Ρόδο, όπου πλέον οι Ρόδιοι θεωρούνταν για την Αλεξάνδρεια ξένοι και μη ενσωματωμένοι στο κράτος, αλλά οι ίδιοι οι Αιγύπτιοι αποκαλούσαν τους εαυτούς τους Ρόδιους και μπορούσαν να διεκδικήσουν μια θέση σε υπηρεσία. Ωστόσο, η οικονομική δύναμη δε διευκρινίζει κατ' ανάγκη και πολιτική επιρροή, και ούτε μπορεί να θεωρηθεί ότι οι πολιτικές αποφάσεις της Ρόδου αναπόφευκτα βασίζονται σε οικονομικές εκτιμήσεις. Ο ρόλος των Ροδίων στο Β' Συριακό πόλεμο ( π.χ.) αποτελεί ένα πολύ καλό παράδειγμα, που προκύπτει από την εξίσωση πολιτικών και οικονομικών συμφερόντων. Οι Ρόδιοι επέλεξαν να πολεμήσουν εναντίον των Πτολεμαίων συμμάχων τους, τους οποίους νίκησαν το 258 π.χ. στη μάχη της Εφέσου. Αυτή η αποστασία από το «σημαντικότερο εμπορικό συνεργάτη τους» επιβεβαίωσε τις θεωρίες ώστε να αποφευχθεί μια «παγκόσμια μοναρχία». 78 Αρχαίο ελληνικό ιερό που ιδρύθηκε τον 6 ο αιώνα, μαζί με τις Κνίδο, Αλικαρνασσό, Φασηλί, Χίο, Τίο, Φώκαια, Κλαζομεναί και Μυτιλήνη. Βλ. Dunand, Ι, 1973, σελ Βλ. Fraser, 1972, σελ

26 Πίσω από αυτήν την επίδειξη δύναμης της Ρόδου, υπήρχε η πραγματική δύναμή της, που δεν ήταν άλλη από το εμπόριο και τις συναλλαγές. Το ροδιακό κράτος εξήγαγε κατά βάση φρούτα, μέλι, σταφύλια, προϊόντα λαδιού, ψάρια και περιορισμένο σε αριθμό ορυκτό πλούτο. Λόγω των ελλείψεών της, όπως προαναφέρθηκε, εισήγαγε αγαθά, κυρίως καρπούς και ξυλεία. Η προνομιούχος γεωγραφική της θέση, ανάμεσα στο Αιγαίο και τα λιμάνια της Κύπρου, της Συρίας και της Αιγύπτου, τη βοήθησαν στην επέκταση του εμπορίου, έτσι έχτισε σιγά-σιγά το δικό της θαλάσσιο εμπόριο, με τους δικούς της όρους και δε στηρίχθηκε σε ξένους, όπως είχε πράξει η Αθήνα. Αυτή η κίνηση όχι μόνο αύξησε κατά πολύ τα κέρδη των Ρόδιων, αλλά κατάφεραν να ασκήσουν γενικότερο έλεγχο στο εμπορικό δίκτυο της εποχής. Παράλληλα, ενίσχυε και την ασφάλεια στη θάλασσα με το ναυτικό της και επέβαλε τους δικούς της ναυτικούς νόμους 80. Οι πληροφορίες για τις εμπορικές δραστηριότητες της Ρόδου πριν το 323 π.χ. είναι κατά μία έννοια ισχνές, αλλά όχι ανύπαρκτες. Τον 6 ο αιώνα και στις αρχές του 5 ου η Λίνδος και η Ιαλυσός έκοψαν τα νομίσματά τους 81 σύμφωνα με τη φοινικική πρακτική, κάνοντας έτσι σαφή τον εμπορικό τους προσανατολισμό. Ο ερχομός της αθηναϊκής κυριαρχίας κατά τα μέσα του 5 ου αιώνα π.χ. ανάγκασε την Ρόδο να κόψει νομίσματα σύμφωνα με τη δική της πρακτική, κάτι που άλλαξε μετά την πτώση της Αθήνας. Τότε κόβονται νομίσματα 82 βάσει αυτών που είχαν κοπεί και στη Χίο. Με τον ερχομό του Αλεξάνδρου, η νέα ροδιακή πρακτική είχε ήδη καθιερωθεί στην Ιωνία, στις περιοχές της Καρίας, σε πολλά κράτη των Κυκλάδων και στην περιοχή της Προποντίδας, διατηρώντας έτσι την εμπορική της δραστηριότητα. Μετά το θάνατο του Αλεξάνδρου, το ροδιακό εμπόριο άνθισε περισσότερο και ο Αντίγονος παραχώρησε ασφάλεια στους εμπόρους από τη Ρόδο που είχαν μεταβεί στην Παμφυλία, την Κιλικία και τη Συρία. Αυτή η ανάπτυξη συνεχίστηκε, έτσι τον επόμενο αιώνα η Ρόδος έγινε ο δανειστής της Μεσογείου και κατ επέκταση αναλαμβάνει την ηγεμονία της θάλασσας. Ρόδιοι έμποροι και τραπεζίτες βρίσκονταν σε όλα τα γνωστά 80 Προσπαθούσε να επιβάλει το δικό της θαλάσσιο κώδικα.. Βλ. Rostovtzeff, 1940, σελ Βλ. Strabo, xiv. 2.5 ff, pp. 652 ff, Diodorus, xix. 45, xx. 85, Dio Chrysostomus, Or xxxi Βλ. Παπαχριστοδούλου, 1972, σελ Βλ. Barclay, 1964, σελ. Xciii-cxi. 26

27 εμπορικά κέντρα. Η ραγδαία ανάπτυξη του ροδιακού εμπορίου 83 μπορεί να εντοπισθεί και στη διανομή των νομισμάτων, αλλά πολύ περισσότερο των αμφορέων 84. Η χρονολογική διανομή των ροδιακών σφραγισμένων αμφορέων με χειρολαβές 85 έχει γίνει πολλές φορές αντικείμενο μελέτης τα τελευταία χρόνια, καθώς αναπαριστά τις εμπορικές σχέσεις της Μεσογείου κατά την ελληνιστική περίοδο. Η αρχή έγινε με τη μελέτη του εμπορίου κρασιού από το νησί της Ρόδου. Προκύπτει, όμως, η εξής μεθοδολογική ερώτηση, δηλαδή κατά πόσο οι αμφορείς με χειρολαβές αναπαριστούν το σύνολο των αμφορέων και κατ επέκταση το εμπόριο κρασιού. Συνολικά ογδόντα χιλιάδες αμφορείς 86 βρέθηκαν στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ενώ μόνο το δύο τοις εκατό εκδόθηκε. Σύμφωνα με τον Nilsson 87, τρεις χιλιάδες αμφορείς καταγράφηκαν στην πόλη της Λίνδου. Οι ανασκαφές έδειξαν μία ιδιαίτερη άνοδο του αριθμού μεταξύ 190 και 180 π.χ., ενώ μετά το 170 π.χ. ακολουθεί πτωτική πορεία. Μία ακόμα συλλογή βρέθηκε στο χωριό Καλαβάρδα, στην περιοχή της Καμείρου, ενώ μία τρίτη στο προάστιο Ακάνδια, όπου μάλιστα χρονολογούνται μεταξύ 210 και 190 π.χ. Στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου έχουν αριθμηθεί συνολικά τετρακόσιοι ροδιακοί αμφορείς στην περιοχή Kom el-dikka 88, κάτι το οποίο μαρτυρά τις μεταξύ τους εμπορικές σχέσεις. Πιο συγκεκριμένα, ο αριθμός τους αυξάνεται ραγδαία μετά το 240 π.χ. και κυρίως μετά το 210 π.χ. Οι σχέσεις της Ρόδου με την Αλεξάνδρεια κατά τον 2 ο αιώνα είναι απαραίτητο να μελετηθούν μέσα στα πλαίσια του πτολεμαϊκού εμπορίου. Στην πραγματικότητα, όταν ο Αντίοχος κατέκτησε την Παλαιστίνη και τη Φοινίκη από τον Πτολεμαίο V το 193 π.χ., η Κύπρος παρέμεινε υπό αιγυπτιακή επιρροή. Υπάρχουν πληροφορίες πως η Νέα Πάφος, η τότε πρωτεύουσα της Κύπρου, αποτελούσε το συνδετικό κρίκο εμπορίου μεταξύ Ρόδου και 83 Βλ. Ogden, 2002, σελ Βλ. Archibald, Davies, Gabrielsen, 2005, σελ Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για ήδη υπάρχουσα κυριαρχία των Ρόδιων στον ελλαδικό χώρο αλλά και εκτός των ορίων του, αφού πολλοί αμφορείς χρονολογούνται πριν την έναρξη της ελληνιστικής περιόδου. Βλ. Erskine, 2005², σελ Βλ. Fraser, 1972, σελ Βλ. Nilsson, 1909, σελ Βλ. Nilsson, 1909, σελ

28 Αλεξάνδρειας. Σύμφωνα με τον Berthold 89, το νησί αποσπούσε ποσότητες καρπών, καθώς η Αλεξάνδρεια προμήθευε πολλές περιοχές. Συν τοις άλλοις δεν υπάρχουν ισχυρές διαθέσιμες ενδείξεις όσον αφορά την αγροτική παραγωγή της Ρόδου ή της Ροδιακής Περαίας. Έτσι, η εμπορική δύναμη των Πτολεμαίων στη θάλασσα αυξάνεται ιδιαίτερα μετά τη συνεργασία τους με τους Ρόδιους. Μαθαίνουμε ότι η διακίνηση και εμπορία των ροδίτικων κρασιών την εποχή εκείνη γινόταν μέσα σε αμφορείς κυρίως, υπάρχουν όμως και ενδείξεις για την μεταφορά τους σε πίθους. Η κατ' εξοχήν λειτουργία τους ήταν οι μεταφορές από τη θαλάσσα, αλλά και άλλων προϊόντων, όπως λαδιού, ελιών, ξηρών καρπών κ.α. Η Ρόδος τότε βασιζόταν σε δικά της τοπικά προϊόντα και αμφορείς, απόδειξη αυτού είναι ότι λιγότερο από 5% από τις λαβές που βρέθηκαν στο νησί ήταν ξένες. Οι αμφορείς κατασκευάζονταν σε ποικιλία σχημάτων και χρωμάτων κι αυτά τα χαρακτηριστικά βοηθούν να ξεχωρίσουμε την προέλευσή τους. Όλα έχουν στενό στόμιο για να μπορούν να σφραγιστούν με φελλό, δύο αντικριστά παράλληλες κάθετες λαβές και στο κάτω μέρος μια μυτερή βάση που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως τρίτη λαβή στο άδειασμα του περιεχομένου. Ευρήματα οδηγούν στο συμπέρασμα πως τέτοιου τύπου αμφορείς φτιάχνονταν από τον 7ο αιώνα π.χ. Η παραγωγή αλλά και η εξαγωγή των χιλιάδων αμφορέων από την Ρόδο σε όλα τα προαναφερόμενα μέρη, μαζί με το συστηματικό σφράγισμά τους, για περισσότερο από δύο αιώνες πρέπει να έχει άμεση σχέση με τον τελωνειακό φόρο από τον οποίο η Ρόδος αντλούσε μεγάλο μέρος των εσόδων της. Πιο συγκεκριμένα, οι ροδίτικοι αμφορείς του 4ου αιώνα π.χ. είναι πήλινα δοχεία οξυπύθμενα, με μυτερή βάση, απλό στόμιο και δύο σφραγισμένες λαβές με έντονη κλίση. Το σχήμα τους βοηθά ώστε οι αμφορείς που είναι τοποθετημένοι οριζόντια, σε δύο ή σε τρεις σειρές στα αμπάρια των πλοίων να σφηνώνουν μεταξύ τους, με αποτέλεσμα να παρέχουν ισορροπία στο πλοίο και να αφήνουν ελάχιστο ανεκμετάλλευτο χώρο, έτσι που να προσφέρεται η δυνατότητα μεταφοράς μεγαλύτερου αριθμού αμφορέων. Οι λαβές είναι μαρκαρισμένες με σφραγίδες που περιέχουν το τριαντάφυλλο ή το 89 Βλ. Berthold, 1984, σελ

29 κεφάλι του θεού Ήλιου (αυτά επίσης χρησιμοποιούνταν και ως σύμβολα στα νομίσματα της Ρόδου), μαζί με δύο ονόματα. Σχετικά με τους κεραμιστές, αυτοί χάραζαν συνήθως το όνομά τους πάνω στον αμφορέα και δίπλα σε αυτό ένα τσαμπί σταφύλι, ενδείξεις που μαρτυρούσαν την προέλευση των περισσότερων αμφορέων. Τα κρασιά της Ρόδου, λοιπόν, κατά την αρχαιότητα ήταν ονομαστά και περιζήτητα, γι αυτό και πολλά κράτη, στην προσπάθειά τους να πουλήσουν το κρασί τους, υιοθέτησαν τον χαρακτηριστικό τύπο των αμφορέων της Ρόδου, όπως για παράδειγμα η Κύπρος κατά τη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων και η Κρήτη κατά την αυτοκρατορική περίοδο. Οι πολιτικές και οικονομικές συγκυρίες ήταν τέτοιες που κατέστησαν το ροδιακό εμπόριο στην πρώτη θέση, με αποτέλεσμα ρόδιοι έμποροι να συναντώνται στα σπουδαιότερα εμπορικά κέντρα. Αυτό συνεπάγεται ανταλλαγή πολιτισμικών και λατρευτικών στοιχείων, αλλά και πολλές φορές υιοθέτησή τους. Ίσως η εισαγωγή της λατρείας των δύο θεοτήτων στο νησί της Ρόδου να συνέβη κατ αυτόν τον τρόπο. Δεν πρέπει να ξεχνάμε τη στρατιωτική βοήθεια των Πτολεμαίων προς τους Ρόδιους όταν διέτρεχαν τον κίνδυνο. Τόσο οι στρατιώτες, όσο και οι έμποροι χαρακτηρίζονται, λόγω ιδιότητας, ως περιφερόμενοι. Συνεπώς, λόγω της μακράς διαμονής τους σε ένα μέρος ίσως υιοθέτησαν νέα λατρευτικά στοιχεία. Ακόμα, η Ρόδος λόγω της τραπεζικής της ιδιότητας αποτέλεσε για μεγάλο χρονικό διάστημα τόπο υποδοχής ανθρώπων. Με τέτοια μετακίνηση ή πολλές φορές και μετανάστευση, πώς να μην είναι καλπάζουσα η εισαγωγή των δύο θεοτήτων; 29

30 Β ΜΕΡΟΣ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΑΙΓΥΠΤΙΑΚΩΝ ΘΕΟΤΗΤΩΝ ΣΤΟ ΝΗΣΙ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ, ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΙΣ ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ Ο Vidman παραθέτει στην επιγραφική συλλογή του Sylloge inscriptionum religionis Isiacae et Sarapiacae (SIRIS) εβδομήντα πέντε επιγραφές που αναφέρονται στη λατρεία της Ίσιδας και του Σάραπι στη Ρόδο κατά την ελληνιστική περίοδο. Μια αντίστοιχη συλλογή παραθέτει και ο L. Bricault Recueil des inscriptions concernant les cultes isiaques (RICIS). Στο Αιγαίο το πιο σημαντικό κέντρο λατρείας των δύο θεοτήτων, εκτός από το νησί της Δήλου, ήταν η Ρόδος. Είναι αρκετά πιθανό η αιγυπτιακή λατρεία να εδραιώθηκε στο νησί της Ρόδου γύρω στις αρχές του 3 ου αιώνα π.χ., καθώς οι επιγραφές της Λίνδου και της Καμείρου, ενισχύουν αυτήν την άποψη. Στην πόλη της Ρόδου, όμως, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να χρονολογείται πριν το πρώτο μισό του 2 ου αιώνα π.χ.. Για την πόλη υπάρχουν αναφορές από τον 2 ο αιώνα π.χ. 90 καθώς επίσης διάφορα νομίσματα στα οποία απεικονίζεται η Ίσιδα (166 μέχρι και το 88 π.χ.) Διασώζεται, επίσης, μία επιγραφή 91 στη Ρόδο στο αναθηματικό άγαλμα 92 του Διονυσίου από την Ιασό στην οποία αναφέρεται σε δημοτική αιγυπτιακή ο Όσιρις-Άπις και η Ίσις, γεγονός που ενισχύει την άποψη πως γύρω στο πρώτο μισό του 2 ου αιώνα υπήρχε στην πόλη ιερό του Σαράπιδος και της Ίσιδας. Το παράδοξο είναι ότι ο Διονύσιος φέρει όνομα από την Καρία κι επιλέγει να γράψει στη δημώδη αιγυπτιακή, επακόλουθο της μακράς διαμονής του στην Αίγυπτο. Σύμφωνα με την Dunand 93, αυτός ο άνθρωπος ενδεχομένως να εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο και να χρηματοδότησε την 90 Βλ. SIRIS, No. 173, 174 και RICIS, No. 204/ Το συγκεκριμένο άγαλμα είναι αιγυπτιακής τεχνοτροπίας και θυμίζει αιγύπτιο μονάρχη. Έχει υποστηριχθεί ότι εικονίζει τον Διονύσιο-Πετοσάραπι, που ηγήθηκε επανάστασης στην Αίγυπτο την περίοδο του Φιλομήτωρα και Ευεργέτη 2 ου, με σκοπό να προσεταιρισθεί την εξουσία. Βλ. Μποσνάκης , σελ Βλ. Dunand, I, 1973, σελ

31 κατασκευή του αγάλματος για τον ίδιο. Αντίθετα, ο Bricault 94 θεωρεί ότι ο Διονύσιος υπηρέτησε χωρίς αμφιβολία στον αιγυπτιακό στρατό και ήθελε να κάνει τη δική του προπαγάνδα εισάγοντας νέα λατρευτικά στοιχεία στο νησί. Με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, ο Διονύσιος παρείχε εκείνες τις πληροφορίες που ώθησαν να διερευνηθούν χρονολογικά οι απαρχές της λατρείας. Α. ΕΠΙΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ - Επίθετα θεών Στην πόλη της Ρόδου τον 2 ο αιώνα π.χ. διασώζονται σε επιγραφές επίθετα που απευθύνονται σε θεούς. Στις επιγραφές που διασώθηκαν, παρατηρείται η απουσία της τριάδας Ίσις, Σάραπις και Άνουβις, αλλά αναφέρονται μόνο οι δύο πρώτοι θεοί 95. Αυτό σημαίνει ότι η λατρεία δε διατήρησε τον αιγυπτιακό της χαρακτήρα καθαρά, αλλά ενσωματώθηκαν σε αυτήν και ελληνικά λατρευτικά στοιχεία. Σε επιγραφή του 2 ου αιώνα αναφέρεται ιερέας της Ίσιδας και Βουβάστιος. 96 Σε επιγραφή από την ίδια περιοχή ένας μέτοικος από την Κνίδο, ο Ίππων, προσφέρει ανάθημα στην Ίσιδα σώτειρα 97. Σε μία άλλη, η θεά συνδέεται με την Τύχη 98. Σε μία ακόμα επιγραφή που διασώθηκε στη Φύσκο (ροδιακή Περαία) υπάρχει μαρτυρία που αποκαλεί μέγα το όνομα ενός θεού 99. Οι παραπάνω μαρτυρίες δίνουν ορισμένες από εκείνες τις ιδιότητες που δόθηκαν στους θεούς. Η Ίσιδα συνδέεται με τη Βούβαστι λόγω της ιδιότητάς της ως θεά των γεννήσεων 100. Η επίκληση της θεάς ως Σώτειρα είναι αρκετά διαδεδομένο στη νησιωτική Ελλάδα και συμβολίζει τη θεά που προστατεύει τους ναυτικούς 101. Το επίθετο σωτήρ που αναφέρεται στο 94 Βλ. RICIS, No. 204/ Βλ. Dunand, 1973, σελ Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. Μποσνάκης, , σελ Βλ. Μποσνάκης, , σελ

32 Σάραπι, έρχεται σε αντιστοιχία με την Ίσιδα Σώτειρα. Ο όρος σωτήρ 102 συνδέεται με το περιβάλλον τη κοσμικής εξουσίας και οι άνθρωποι της εποχής όντας απελπισμένοι, περιμένουν απεγνωσμένα για μία βοήθεια. Με το πέρασμα του χρόνου, τα χαρακτηριστικά αυτά μεταβιβάστηκαν από το πρόσωπο των ηγεμόνων στο πρόσωπο των θεών. Επίσης, συνδέεται και με την Τύχη 103 αλλά και με την Εκάτη, που μάλλον εννοείται ως η θεά που σώζει από τους ταξιδιωτικούς κινδύνους και κυρίως των θαλάσσιων ταξιδιών. -Βαθμίδες ιερέων Πιο αναλυτικά και ξεκινώντας από τον 3 ο αιώνα π.χ., καταμετρώνται συνολικά δεκατρείς επιγραφές, εκ των οποίων οι οκτώ εντοπίστηκαν στην πόλη της Καμείρου, οι τέσσερις στην πόλη της Λίνδου και μία στη Ροδιακή Περαία-Φοίνιξ. Σύμφωνα με επιγραφή 104, μια αργυρή φιάλη προοριζόταν ως ανάθημα στο Σάραπι και πιθανότατα στο ναό του. Η εγκαθίδρυση της λατρείας του Σάραπι στη Ρόδο υπολογίζεται στο πρώτο μισό του 3ου αιώνα, καθώς αυτήν την εποχή υπάρχουν και δύο αφιερώσεις 105 οι οποίες μνημονεύουν έναν άνθρωπο επί την θεραπείαν των ιερών του Σαράπιος. Το γεγονός αυτό αποδεικνύει ότι η λατρεία του Σάραπι δεν είχε λάβει ακόμα σαφή χαρακτήρα, διότι ο άνθρωπος που ήταν αφιερωμένος στο θεό, ακόμα δεν αποκαλούνταν ιερεύς 106. Η λατρεία φαίνεται ότι αναγνωρίστηκε από την πόλη πρόσφατα, γι αυτό και δεν υπήρξε τη δεδομένη στιγμή τακτικός ιερέας. Την επιγραφή αφιέρωσαν τρεις Ιεροθύτες. Την ίδια περίοδο βρέθηκε στη Ροδιακή Περαία (Φοίνιξ) επιγραφή που μνημονεύει στην τελευταία θέση τον ιερέα Σαράπιο. Στην περιοχή της Καμείρου τον 3 ο αιώνα π.χ. εμφανίζονται και συναντώνται οι πρώτες βαθμίδες ιερέων, πιο συγκεκριμένα ιερεύς και ιερατεύσας. Επίσης, υπάρχει ήδη η έννοια της υιοθεσίας ατόμου από ιερέα. Ακριβώς τα ίδια στοιχεία παρατηρούνται και τον 2 ο αιώνα π.χ. Στην Κάμειρο, 102 Βλ. Παχής, 2003, σελ Βλ. Vanderlip, 1972, σελ Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. Dunand, 1973, σελ

33 εμφανίζεται ο θεός σε μία λίστα όπου αναφέρονται οι ιερείς της πόλης 107 και παίρνει την τελευταία θέση μετά από άλλους θεούς. Έτσι, ο θεός Σαράπις έχει, όπως όλες οι θεότητες, έναν ιερέα με ετήσια θητεία, σύμφωνα με το ελληνικό πρότυπο, που είναι αναγνωρισμένος από την πόλη. Τα ονόματα των ιερέων είναι ελληνικά. Είναι πολύ σημαντικό να επισημανθεί πως στις λίστες των ιερέων δεν αναφέρεται ούτε μία ιέρεια της Ίσιδας, οι ιέρειες της οποίας δε θα γίνουν γνωστές σύμφωνα με τις μαρτυρίες των επιγραφών μέχρι τον ερχομό της αυτοκρατορίας 108. Στη ροδιακή Περαία τον 3 ο αιώνα π.χ., στην περιοχή Φοίνιξ (M. Ασία), διασώζεται επιγραφή που αναφέρει ιερέα αφιερωμένο στο θεό Σάραπι. Τον 2 ο αιώνα π.χ. στο ευρισκόμενο υπό ροδιακή κυριαρχία νησί Σύμη, συναντώνται επιγραφικές μαρτυρίες ιερέων. Στη Λίνδο της Ρόδου συναντούμε τους περισσότερους ιερείς. Εμφανίζονται κυρίως στις λίστες του συνόλου των ιερέων της πόλης που συγκεντρώνονται για να τιμήσουν τις προστάτιδες θεότητες της πόλης ή ένα διακεκριμένο μέλος της. Πρόκειται δηλαδή για καταμέτρηση ιερέων διάφορων θεοτήτων, που μαζί με τους Αρχιεροθύτες και τους Ιεροθύτες σχετίζονται άμεσα με τους ιερείς της Αθηνάς Λινδίας. Δε γνωρίζουμε, δυστυχώς, επιγραφή λατρείας για αιγυπτιακές θεότητες από την Λίνδο, που ίσως έχει να κάνει με το γεγονός της μη ανακάλυψης του ναού του Σάραπι. Δύσκολα, βέβαια, θα μπορούσε να υπάρξει στην Ακρόπολη, καθώς οι εκτεταμένες ανασκαφές δεν έφεραν στο φως κάτι τέτοιο. Επιπλέον, υπάρχει και η έλλειψη αφιερώσεων σε αυτήν. Μόνο σε μία περίπτωση θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι υπάρχει αφιέρωση στους Αιγύπτιους θεούς, κάτι ωστόσο που δεν επιβεβαιώνεται καθόλου, διότι πρόκειται περισσότερο για τιμητική επιστολή σε ιερέα. Πιο συγκεκριμένα, είναι μια επιγραφή στην οποία γίνεται λόγος για ιερέα Σαράπιο εν τω άστει. 109 Ορισμένοι μελετητές υπέπεσαν στο σφάλμα της ύπαρξης δύο ναών του Σάραπι, κάτι το οποίο είναι αδύνατον, αφού η 107 Βλ. SIRIS no Βλ. Heyob, 1975, σελ Σύμφωνα με την Dunand III, 1973, σελ. 25, η φράση Σαράπιος εν τω άστει διατυπώνεται κατ αυτόν τον τρόπο για να θεωρηθεί ο Σάραπις ως μία άλλη μορφή θεού. Επίσης, υπάρχει μία ακόμα υπόθεση ότι απλά διαχωρίζεται ο Σάραπις εν τω άστει από τον Σάραπι εν Ρόδω. Βλ. Vidman, no

34 Λίνδος 110 δεν ονομάστηκε ποτέ άστυ παρά μόνο πόλις. Ο χαρακτηρισμός άστυ ήταν χαρακτηριστικό της πρωτεύουσας του νησιού. Στην περιοχή της Λίνδου οι βαθμίδες ιερέων (ιερεύς, ιερατεύσας) εμφανίζονται και πάλι από τον 3 ο αιώνα π.χ. Σε επιγραφή 111 που χρονολογείται τον 3 ο αιώνα και τοποθετείται στην ακρόπολη της Λίνδου, απαριθμώνται ιερείς 112 διαφόρων θεοτήτων που κυριαρχούν στο τοπικό πάνθεον και μόλις στις δύο αναγνώσιμες τελευταίες σειρές αναγνωρίζεται στην τελευταία θέση ο Σάραπις. Έτσι, υπολογίζεται ότι γύρω στο 215 π.χ. πρέπει να υπάρχει επισήμως στη Ρόδο η λατρεία του Σάραπι. Το 2 ο αιώνα η λίστα των ιερέων αυξάνεται χαρακτηριστικά, σε αντίθεση μ αυτήν του 3 ου αιώνα, πράγμα που σημαίνει ότι η λατρεία του θεού Σάραπι είχε λάβει σαφέστατη έκταση. Πλέον συναντάται η βαθμίδα του συνιερέως. Ακόμα, μνημονεύεται ιερέας αφιερωμένος στις θεότητες Ίσιδα-Σάραπι. Αντίστοιχη εικόνα συναντάται στη Λίνδο τον 1 ο αιώνα π.χ. Τον 1 ο αιώνα μ.χ. η λίστα των ιερέων αναφέρει πολύ λιγότερα ονόματα, σε σύγκριση με αυτά των δύο προηγούμενων αιώνων, ενώ τον 2 ο αιώνα μ.χ. και στην αυτοκρατορική εποχή διασώζεται μία επιγραφική μαρτυρία αντίστοιχα. Αντιθέτως, στο 2 ο και 1 ο αιώνα η κατάσταση αλλάζει και φαίνεται ότι η λατρεία των δύο θεοτήτων εδραιώνεται και συγκεκριμένα στην πόλη της Λίνδου η θέση των ιερέων του Σάραπι καταγράφεται ως τρίτη 113 στην κατάταξη. Οι ιερείς του θεού φαίνεται ότι έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιερατική κατάταξη, διότι μνημονεύονται μετά από τους επώνυμους ιερείς της Αθηνάς Λινδίας, του Διός Πολιέως και του Απόλλωνα Πυθίου. Ο Σάραπις έγινε δεκτός ως προστάτης θεός της πόλης, οι ιερείς του άλλαζαν κάθε χρόνο και τους επέλεγαν από τις πιο επιφανείς οικογένειες. Αυτό σχετίζεται, όπως αναφέρθηκε ήδη παραπάνω, με τα ελληνικά έθιμα και όχι με τα αιγυπτιακά, που ήθελαν ο ιερέας να υπηρετεί για όλη του τη ζωή. Ο Σάραπις εμφανίζεται εδώ καθαρά ως ελληνοποιημένος θεός και οι ιερείς του χαρακτηρίζονται περισσότερο ως υπάλληλοι, παρά ως πραγματικοί προστάτες της λατρείας 114. Το ιερό αξίωμα του Σάραπι διήρκεσε για αρκετό 110 Εν Λινδίαι πόλει. Βλ. Vidman, 1970, σελ Βλ. Vidman no Βλ. Jeanne et Louis Robert, 1983, σελ , 223, Βλ. SIRIS no , , , Βλ. Vidman, Sarapis Priester in Lindos, 1968, σελ

35 καιρό, καθώς η τελευταία μαρτυρία χρονολογείται το έτος 160 π.χ. Ο ιερέας των αιγυπτιακών θεοτήτων χαρακτηρίζεται πάντα ως Σαράπιος στις λίστες ιερέων που βρέθηκαν στο νησί της Ρόδου, με εξαίρεση δύο επιγραφές 115, στις οποίες αναφέρεται μαζί με την Ίσιδα. Από όλα αυτά συμπεραίνεται ότι οι Ρόδιοι πολίτες λάτρευαν περίπου την ίδια εποχή τις δύο θεότητες. Σε επόμενες αναφορές εμφανίζεται μόνο ο Σάραπις, χωρίς την Ίσιδα. Αυτό δε σημαίνει ότι έπαψε η λατρεία της, αλλά τις περισσότερες φορές όταν αναφερόταν η μία θεότητα, συνήθως εννοούνταν και η άλλη, καθώς ήταν στενά δεμένες μεταξύ τους. Στην πόλη της Ρόδου οι πρώτες βαθμίδες ιερέων εμφανίζονται το 2 ο αιώνα π.χ. και πιο συγκεκριμένα γίνεται λόγος για δύο ιερείς, που ο ένας είναι αφιερωμένος στη θεά Ίσιδα και ο άλλος στο θεό Σάραπι. Τον 1 ο αιώνα π.χ. διασώζεται μία επιγραφική μαρτυρία που αναφέρει τη βαθμίδα ιερατεύσαντες. Τον 1 ο αιώνα μ.χ. διασώζεται σε επιγραφική μαρτυρία το όνομα ιερέα που είναι αφιερωμένος στις θεότητες Ίσιδα-Σάραπι. -Θίασοι Οι λεγόμενοι σύλλογοι λατρείας 116 ή αλλιώς θίασοι ή έρανοι 117, εμφανίζονται τακτικά ήδη από την ελληνιστική περίοδο και αποτελούν γνώριμο φαινόμενο οργάνωσης της θρησκευτικής ζωής της Ρόδου. Αντίστοιχο παράδειγμα συναντάται στο νησί της Δήλου, όπου δημιουργούνται τέτοιες ομάδες και συνδέουν θρησκεία και εμπόριο 118. Επιπλέον, πραγματοποιούνται δείπνα που διοργανώνουν τα πλούσια μέλη αυτών των κοινοτήτων προς όφελος των πτωχών μελών τους. Σε ένα τέτοιο περιβάλλον οι άνθρωποι εντάσσονται κοινωνικά και καλύπτουν τις λατρευτικές τους ανάγκες 119. Αυτό 115 Βλ. SIRIS no 207, Βλ. SIRIS No Πρόκειται για κοινότητες που δρούσαν στη Ρόδο και ήταν αφιερωμένες σε κάποιον θεό. Είναι άγνωστο σύμφωνα με τις μέχρι τώρα πληροφορίες ποιες ήταν ακριβώς οι δραστηριότητές τους, αλλά, σύμφωνα με την Dunand ΙΙΙ, 1973, σελ. 22, αποκαλούνται κοινόν. Σύμφωνα με τον Burkert, αυτοί οργανώνονταν με σκοπό να ιδρύσουν τις αιγυπτιακές λατρείες έξω από τη χώρα προέλευσής τους. Βλ. Burkert, 1997², σελ Βλ. Παχής, Ι, 2003, σελ Βλ. Παχής, Ι, 2003, σελ Βλ. Παχής, Ι, 2003, σελ

36 αφορά και τους ίδιους τους Αιγύπτιους, διότι παρατηρείται πως αυτοί οι σύλλογοι δε δημιουργούνταν τόσο για να υποστηρίξουν τις παλαιές και ήδη υπάρχουσες θρησκείες σε μία πόλη, αλλά κυρίως τις νέες και προπάντων τις ανατολικές. Με τον τρόπο αυτόν εισέρχονταν στη λατρεία άτομα, τα οποία κατέληγαν να έχουν υψηλά αξιώματα. Θα μπορούσαμε να τα κατατάξουμε σε τρεις κατηγορίες 120 : στο χαμηλότερο επίπεδο είναι τα άτομα που δεν ήταν καθόλου οργανωμένα στο μεσαίο επίπεδο ήταν τα άτομα που ήταν οργανωμένα σε σταθερό σύλλογο και είχαν ως αρχηγό έναν ιερέα στο υψηλότερο επίπεδο ανήκουν τα άτομα με τόσο υψηλά αξιώματα, τα οποία θα μπορούσαν να συγκριθούν με αυτά του ιερέα. Η Ρόδος διαθέτει κατά μία έννοια αποδοτικό υλικό όσον αφορά αυτούς τους συλλόγους λατρείας, καθώς εμφανίζονται ήδη από τον 3 ο αιώνα π.χ. και συναντώνται μέχρι και τον 1 ο μ.χ. 121 Η αρχαιότερη μαρτυρία από την πόλη της Ρόδου ανάγεται στις αρχές του 2 ου αιώνα σε ένα τιμητικό ψήφισμα 122, όπου διάφορα θρησκευτικά κοινά τιμούν ένα πρόσωπο. Οι υποστηρικτές της Ισιδας εμφανίζονται λίγο αργότερα 123 ενώ σε μία μεταγενέστερη επιγραφή του 1 ου αιώνα 124 ονομάζεται ο σύλλογος με πλεονασμό Ισιαστάν ερανιστάν 125 κοινόν. Ένας άνδρας με καταγωγή από το Ίλιον έλαβε την επιδαμία 126 από το σύλλογο των Ισιαστών, ενώ την ίδια περίοδο στεφάνωσαν και τον Λαοδίκη 127. Από την πόλη της Καμείρου γνωρίζουμε μόνο Σαραπιαστάς που ονομάζονται κοινόν 128. Από τη Λίνδο οι αναφορές είναι λίγο νεώτερες: οι Σαραπιασταί Αθαναϊσταί που ενώθηκαν σε ένα κοινόν το 121 π.χ. Από τον 1 ο αιώνα 120 Βλ. Vidman, 1970, σελ Σύμφωνα με τον Παπαχριστοδούλου, 1972, σελ. 181, οι σύλλογοι αυτοί ίσως είναι υπολείμματα αρχαίων φρατριών, συμπιεσμένα από εσώτατους οικογενειακούς δεσμούς και προστατεύονται από κάποια ειδική θρησκευτική λατρεία. 122 Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. Rauh, 1993, σελ Αυτοί που δεν κατάγονταν από τη Ρόδο χωρίζονταν σε δύο κατηγορίες: η πρώτη κατηγορία είναι οι ξένοι, πολυάριθμοι στο νησί λόγω εμπορικών δραστηριοτήτων και η δεύτερη κατηγορία είναι οι πέντε επιμεληταί των ξένων, τους οποίους όριζαν οι Ρόδιοι πολίτες. Στην προκειμένη περίπτωση ο άνδρας αυτός έλαβε την επιδαμία, επειδή ήταν ξένος. Δεν υπάρχουν αρκετές πληροφορίες για την ακριβή σημασία της επιδαμίας, όμως υποστηρίζεται ότι είχε τον αντίστοιχο ρόλο με την ισοτέλεια, δηλαδή ήταν ένα χρηματικό ποσό το οποίο πρέπει να καταλαμβάνει για τη διαμονή του ο ξένος. Βλ. Foucart, 1886, σελ Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no 195, 196,

37 προέρχονται απλοί 129 Σαραπιασταί και γύρω στο 10 μ.χ., έχοντας ξεπεράσει την ελληνιστική περίοδο, ονομάζονται Εισιασταί Σαραπιασταί 130 : εδώ φαίνεται ότι το κοινόν αυτό είναι ιδιαίτερα πλούσιο, καθώς τίμησε ιερέα της θεάς Αθηνάς Λινδίας, τη γυναίκα του, επίσης ιέρεια της ίδιας θεάς και τα παιδιά τους, με δύο χρυσά στεφάνια. Στην περιοχή της Ρόδου, στο 2 ο αιώνα π.χ., συναντώνται οι πρώτοι θίασοι (ισιαστές και σαραπιαστές), οι οποίοι αποδίδουν τιμές με χρυσό στεφάνι σε διάφορα πρόσωπα. Κάτι αντίστοιχο συναντάται στον 1 ο αιώνα π.χ. στην ίδια περιοχή. Κατά τα άλλα, από τις επιγραφές δεν πληροφορούμαστε για την οργάνωση των Σαραπιαστών στην Ρόδο τίποτα περισσότερο που να ανταποκρίνεται στον επίσημο χαρακτήρα του ιερού διατάγματος. Πουθενά δε βρίσκουμε έναν πιστό από σύλλογο λατρείας ο οποίος τυγχάνει να είναι υψηλόβαθμος κι αυτό αποδεικνύει ότι κατά πάσα πιθανότητα ήταν ανοργάνωτοι. Στην περιοχή της Λίνδου (2ος αιώνας π.χ.) διασώζεται μία μόνο μαρτυρία για θιάσους (σαραπιαστές). Τόσο τον 1 ο αιώνα π.χ., όσο και τον 2 ο αιώνα μ.χ. έχουμε και πάλι ελάχιστες επιγραφικές μαρτυρίες για τους λεγόμενους θιάσους στη Λίνδο. Σε γενικές γραμμές, μπορούμε να καταλήξουμε στα εξής συμπεράσματα: η σύνδεση της θεάς Ίσιδας με τον Σάραπι παρατηρείται καθαρά στη Ρόδο και στη Λίνδο κι όχι στην Κάμειρο. Άλλωστε στην πόλη της Καμείρου η αιγυπτιακή λατρεία καταλαμβάνει την τελευταία θέση. Ακόμα, πληροφορούμαστε ότι οι ιερείς αναλαμβάνουν ετήσια καθήκοντα και επιλέγονται συνήθως από επιφανείς οικογένειες. Συν τοις άλλοις, οι σύλλογοι που είναι αφιερωμένοι στους θεούς δε διαφέρουν σε τίποτα, συγκριτικά με τους υπόλοιπους ευεργέτες. Όσον αφορά τις εορτές και τη λειτουργία της λατρείας, δε διαθέτουμε καμία πληροφορία. 129 Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no α-β. 37

38 -Προσωπικές σχέσεις και χάρις μεταξύ θεοτήτων και πιστών Στην περιοχή της Ρόδου στο 2 ο αιώνα π.χ. διασώζεται μαρτυρία όπου ο Κράτης τιμά τις θεότητες Ίσιδα-Σάραπι. Τον 1 ο αιώνα π.χ. στην ίδια περιοχή, οι μαρτυρίες είναι περισσότερες και μάλιστα υποδηλώνουν την ευγνωμοσύνη που νιώθουν οι πιστοί τόσο στο θεό Σάραπι, όσο και στη θεά Ίσιδα, καθώς τους έχουν σώσει από μεγάλους κινδύνους. Στο νησί Χάλκη που βρίσκεται υπό ροδιακή κυριαρχία (2 ος αιώνας π.χ.), διασώζεται επιγραφή όπου ο Αριστοκράτης του Αρισταγόρα δέχεται πρόσταγμα από τις θεότητες Ίσιδα-Σάραπι. Στην περιοχή της Λίνδου κατά την αυτοκρατορική εποχή υπάρχει μαρτυρία που προσφωνεί το θεό Σάραπι, σωτήρα. Από τις επιγραφές που διασώθηκαν στο νησί της Ρόδου, διαπιστώθηκε ότι μεταξύ πιστών και θεών δημιουργήθηκε μία προσωπική σχέση, στην οποία αποτυπώνεται η υποχρέωση και η ευχαριστία απέναντι στο θεό. Σε επιγραφή της Ρόδου του 2 ου αιώνα π.χ. ο Κράτης τιμά τις θεότητες Ίσις και Σάραπις για χάριν του Ευφράνορος 131. Σε επιγραφή της Καμείρου που χρονολογείται τον 1 ο αιώνα μ.χ., ο Ερμίας Αθαναγόρας αναθέτει χαριστήριον στην Εκάτη και τον Σάραπι, αφού των έσωσαν από μεγάλους κινδύνους 132. Σε επιγραφή 133 του 2 ου αιώνα π.χ. γίνεται αφιέρωση Σέραπις και Έίσις. Σε επιγραφή 134 υστερορωμαϊκών χρόνων γίνεται αναφορά στο θεό Σάραπι με την επίκληση Σαράπιος Σωτήρος. 131 Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no Βλ. SIRIS no

39 Β. ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ Οι εκτεταμένες ανασκαφές των τελευταίων εξήντα χρόνων στην πόλη της Ρόδου αποκάλυψαν μία κοσμοπολίτικη πόλη του αρχαίου Ελληνισμού. Οι πρώτες επιβεβαιωμένες μαρτυρίες για την παρουσία αιγυπτιακών θεοτήτων σε ροδιακό έδαφος ανάγονται στην πρώιμη αρχαϊκή περίοδο 135. Στην ακρόπολη της Λίνδου βρέθηκαν ειδώλια από φαγεντιανή που εικονίζουν τον θεό Nofr-tum, τη θεά Βούβαστι και Sekhet, την Ίσιδα, τον Όσιρι, τον Ώρο και τα γεράκια που συνδέονται με τον Ώρο. Επίσης, βρέθηκε μεγάλη ομάδα ειδωλίων με τον αγαθό δαίμονα Βησάς και κυπριακά ειδώλια από πωρόλιθο που εικονίζουν τον θεό Άμμωνα. Στην ακρόπολη της Καμείρου βρέθηκαν ειδώλια που απεικονίζουν την Ίσιδα με τον Αρποκράτη, την Αθώρ, τον Ώρο, τον Nofr-tum, τον Βησά και τον Άμμωνα. Επίσης, βρέθηκαν στην ακρόπολη της Λίνδου ενεπίγραφοι σκαραβαίοι 136 που φέρουν ονόματα αιγυπτιακών θεοτήτων. Η αρχαιότερη μαρτυρία για τη λατρεία αιγύπτιων θεών στη Ρόδο χρονολογείται το 275 π.χ. Πρόκειται για τη λατρεία του Άμμωνα, του Παράμμωνα και της Ήρας Αμμωνίας 137. Παρόλα τα ευρήματα, πολλά ιερά και δημόσια κτήρια δεν έχουν βρεθεί. Ανάμεσα σε αυτά συγκαταλέγεται το περίφημο Ισιείον, το οποίο αν και δεν έχει βρεθεί, μνημονεύεται στις περιγραφές δύο συγγραφέων της εποχής: ο Αππιανός 138 περιγράφει την επίθεση του Μιθριδάτη το 88 π.χ. ενάντια στη Ρόδο και πιο συγκεκριμένα πως η μάχη έλαβε χώρα εκεί που «βρισκόταν το ιερό της Ίσιδας». Ο Ξενοφών ο Εφέσιος 139 θεωρεί ότι το ιερό βρίσκεται στο εμπορικό κέντρο της πόλης. Η παρουσία των αιγυπτιακών θεοτήτων ενισχύεται και από τα αγαλματίδια 140 που βρέθηκαν στη Ρόδο και σχετίζονται με τη λατρεία των θεοτήτων Ίσιδα και Σάραπι, καθώς επίσης και νομίσματα που εικονίζουν τη 135 Βλ. Μποσνάκης, , σελ Ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένοι στους λαούς της Μεσογείου και συνήθως φέρονταν σε περιδέραια ως μαγικά φυλακτά. Η χρήση τους εκτός Αιγύπτου, δε διευκρινίζει το ακριβές θρησκευτικό περιεχόμενο. Βλ. Μποσνάκης, , σελ Πρόκειται για τη λατρεία της λιβυκής τριάδας, η οποία λατρευόταν και από τους Ηλείους. Βλ. Μποσνάκης, , σελ Αππιανός, Μιθρ., Ξενοφών Εφέσιος, V Βλ. Kater-Sibbes, 1973, σελ

40 θεά Ίσιδα 141. Μελετώντας το αρχαιολογικό υλικό, γίνεται ολοένα και πιο έκδηλο το γεγονός ύπαρξης περισσότερων ιερών προς τιμήν των αιγυπτιακών θεοτήτων, τόσο στη Λίνδο όσο και στην Κάμειρο. Μία επιγραφή 142 του 3 ου -2 ου αιώνα π.χ., αναφέρει ένα ασημένιο δοχείο που συνδέεται με ιερείς του Σάραπι, καθώς επίσης κι ένα άγαλμα που απεικονίζει γυναικεία φιγούρα. Σε μία επιγραφή έχουμε την αφιέρωση στον Όσιρι- (Χ)άπι και την Ίσιδα από τον Διονύσιο της Ιασού. 143 Μέχρι τώρα η τοποθεσία του ιερού της Ίσιδας θεωρείται άγνωστη στη Ρόδο παρόλο που η ύπαρξη του δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Μία αναθηματική πλάκα 144 προς τιμήν του Όσιρι που βρέθηκε σε γνωστό δρόμο της Ρόδου, κάνει τον Ιωάννη Παπαχριστοδούλου 145 να καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το ιερό βρισκόταν στο ανατολικό μέρος της παλιάς πόλης. Η συγκεκριμένη άποψη δεν απέχει ιδιαίτερα από την πραγματικότητα, καθώς νέες ανασκαφές έφεραν στο φως μία υπόγεια κρύπτη 146 στην οποία ανακαλύφθηκαν γλυπτά ελληνικής και αιγυπτιακής τεχνοτροπίας. Μία σειρά από στοιχεία υποδεικνύουν ότι το ιερό βρίσκονταν στη νοτιο-ανατολική πλευρά της πόλης κι αυτό ενισχύει τον ισχυρισμό του Αππιανού ότι το ιερό βρισκόταν κοντά στα τείχη της. Σύμφωνα με τις ενδείξεις των ανασκαφών, ο ναός βρισκόταν στο κέντρο του βόρειου ιερού μέρους. Η πιο πιθανή πρόσβαση γινόταν από το νότο, πιθανότατα μέσα από ένα προπύλαιον. 147 Αυτή η θέση μπορεί να ενισχυθεί, καθώς ο δρόμος αποτελεί μια από τις πιο βασικές ροδιακές αρτηρίες που ενώνει την ανατολική με τη δυτική πλευρά της πόλης. Υπάρχει ακόμα μία ένδειξη ύπαρξης περάσματος το οποίο πρέπει να βρίσκεται ακριβώς απέναντι από τα τείχη της πόλης και σε κοντινή απόσταση από τα δύο λιμάνια: Ακάνδια και Ζέφυρος. Ωστόσο, οι ανασκαφές ακόμα είναι σε εξέλιξη, με αποτέλεσμα να εμποδίζουν ασφαλές συμπέρασμα. Εντός του ναού βρέθηκαν σφραγισμένοι αμφορείς με χειρολαβές, οι οποίοι χρονολογούνται γύρω στον 4 ο αιώνα π.χ. Νότια του ναού και περίπου 141 Βλ. Μποσνάκης, , σελ Βλ. RICIS, 204/ Βλ. RICIS, 204/ Fantaoutsaki, 2011, σελ Παπαχριστοδούλου, 1988, σελ Fantaoutsaki, 2011, σελ Βλ. εικ. 6, σελ

41 στα 4 μέτρα απόσταση βρέθηκε μία υπόγεια κατασκευή, μικρότερου μεγέθους από το βασικό κτίριο και μία κλίμακα που οδηγεί σε ένα άνυδρο πηγάδι. Εδώ τίθεται το ερώτημα κατά πόσο το πηγάδι προϋπήρχε και εξυπηρετούσε παλαιότερες λατρευτικές ανάγκες. Η κατασκευή της κρύπτης 148 παρουσιάζει πολλές ομοιότητες με ιερά της Ίσιδας και του Σάραπι στη Μεσόγειο τα οποία είχαν φτιαχτεί για να συγκρατούν με κατάλληλο τρόπο το νερό. Η κατασκευή ήταν τέτοια, ώστε να χρησιμοποιείται από τους ιερείς στις τελετές της λατρείας. Ο Rober Wild 149 υποστήριξε ότι η κατασκευή των κρυπτών που σχετίζονταν με αιγυπτιακές θεότητες, επηρεαζόταν ως προς την τεχνοτροπία από τους μετρητές της στάθμης του νερού του Νείλου της Αιγύπτου (Νειλόμετρα) 150. Έτσι, το Ισιείον ανταποκρίνεται ως προς τα χαρακτηριστικά που προαναφέρθηκαν. Οι μέχρι τώρα ανασκαφές έφτασαν το βάθος των 30 μέτρων στη Ρόδο, κάτι το οποίο κάνει τους ερευνητές να πιστεύουν ότι δεν έχει εξερευνηθεί όλη η κρύπτη. Η απόσταση του πηγαδιού από το ιερό, όπως προαναφέρθηκε, είναι μόλις 4 μέτρα, κάτι το οποίο συνεπάγεται τον έλεγχο του νερού μέσω αγωγών και με τη βοήθεια της οροφής του ιερού. Η αναζήτηση του νερού που συνδεόταν με αυτές τις κρύπτες, ασκούνταν από ένα άτομο τη φορά όπου η απουσία φωτός φόρτιζε συναισθηματικά το άτομο. Η κατάβαση σε μία κρύπτη με τη βοήθεια μιας κλίμακας, αναζητώντας παράλληλα το νερό με τη βοήθεια ενός αναμμένου δαυλού, οδηγούν σε ένα βαθύτερο συμβολισμό. Αυτός ο συμβολισμός σχετίζεται με την αναζήτηση και περιπλάνηση της θεάς Ίσιδας για το χαμένο σύζυγο της Όσιρι και έχει ως σκοπό να βοηθήσει το μυημένο να κατανοήσει τον παραλληλισμό και να αναπαραστήσει μέσω της κατάβασης του την περιπλάνηση της θεάς. Ο θρησκευτικός χαρακτήρας της κρύπτης επιβεβαιώνεται από τα γλυπτά που βρέθηκαν εντός αυτής. Δύο αγαλματίδια 151 που αναπαριστούν την Ίσιδα και τον Σάραπι 152 αποτελούν τα πιο αντιπροσωπευτικά δείγματα. Το αγαλματίδιο της Ίσιδας αναπαριστά τη θεά σε εμπρόσθια στάση, φορώντας ένα χιτώνα που καλύπτει τη δεξιά πλευρά του στήθους. Παρατηρείται ακόμα η 148 Βλ. εικ. 7, σελ Βλ. Wild 1981, σελ Βλ. Wild, 1981, σελ Βλ. Fantaoutsaki, 2011, σελ Βλ. εικ. 8, 9, 10, σελ

42 αδυναμία του γλύπτη να αποτυπώσει παραστατικά τις άκρες του ενδύματός της. Ο Σάραπις αποτυπώνεται ένθρονος, χωρίς το ένδυμά του να καλύπτει την περιοχή του στήθους. Ο αιγυπτιακός ιερός κύκλος ολοκληρώνεται με τη συλλογή τεσσάρων γερακιών (συμβολίζεται ο θεός Ώρος), κατασκευασμένων από πορώδη σκούρα γκρι πέτρα και χαμηλής ποιότητας γρανίτη, γεγονός που αποδεικνύει ότι δε φτιάχτηκαν στην Αίγυπτο. Αυτό που πρέπει να επισημανθεί, επίσης, είναι πως ο ναός κατά πάσα πιθανότητα αφιερώθηκε πρώτα στο θεό Σάραπι, όπως φαίνεται και από την προτεραιότητα που δίνεται στο θεό στις διασωθείσες επιγραφές. Με εξαίρεση τα τέσσερα γεράκια, τα πιο σημαντικά κομμάτια της ομάδας είναι δύο ανδρικές φιγούρες και ένας ναοφόρος ή θεοφόρος διατηρημένος σε κακή κατάσταση. Πιο συγκεκριμένα, το αγαλματίδιο του ναοφόρου είναι λαξευμένο σε σχήμα κύβου όχι αυτό που συνηθίζονταν στην Αίγυπτο- και αποτελεί απομίμηση αιγυπτιακής τεχνοτροπίας. Οι ναοφόροι φέρονται να φορούν ένα λευκό στέμμα της Άνω Αιγύπτου και να στέκονται μπροστά από ένα ναό. Επίσης, εντός της κρύπτης βρέθηκε ένα ζευγάρι πανομοιότυπων σφιγγών 154, κατασκευασμένες από λευκό μάρμαρο, ακέφαλες, με ανασηκωμένα τα φτερά. Η παρουσίαση των αγαλματιδίων ολοκληρώνεται με την απομίμηση ενός ταύρου σε άγαλμα που ενδεχομένως να σχετίζεται με τον Άπι 155 ή την Ίσιδα. Εκτός από τα ευρήματα της κρύπτης, πολλά έργα της πλαστικής 156 μαρτυρούν τη λατρεία των αιγυπτίων θεών στη Ρόδο. Διασώζεται μαρμάρινο αναθηματικό ανάγλυφο, όπου εικονίζεται όρθια ακέφαλη Ίσιδα, κρατώντας μακρύ σκήπτρο με το δεξί χέρι και με το αριστερό στηρίζει τη μέση της. Στο ένδυμά της, στην περιοχή του στήθους σχηματίζεται ο ισιακός κόμβος, ενώ στον ώμο διασώζεται η απόληξη των πλοκάμων της κώμης. Στα δεξιά απεικονίζεται ένθρονος ο Σάραπις, γενειοφόρος, με γυμνό τον κορμό, κρατώντας σκήπτρο στο δεξί χέρι. Στην κεφαλή του διακρίνονται ίχνη του χύτου. Μεταξύ τους υπάρχει υψηλός πεσσός και μπροστά από αυτόν εικονίζεται ταύρος. Η εξωτερική πλευρά του θρόνου του θεού πλαισιώνεται από μια μορφή γρύπα. Πίσω από τον Σάραπι εικονίζεται το δεξί χέρι όρθιας 153 Βλ. εικ. 11, σελ Βλ. εικ. 12, σελ Ο ιερός ταύρος της Μέμφιδας της Κάτω Αιγύπτου. Βλ. Fraser 1972, I, σελ Βλ. Μποσνάκης, , σελ

43 γυμνής μορφής, κρατώντας κλαδί φοινικιάς. Για τη χρονολόγηση του έργου δεν υπάρχει απόλυτη συμφωνία ανάμεσα στους ερευνητές, αλλά τοποθετείται στο δεύτερο μισό του 2ου αιώνα π.χ. Διασώζεται επίσης μια ανάγλυφη παράσταση στην πρόσθια όψη ενός ταφικού βωμού από την Ρόδο, που χρονολογείται στα μέσα του 2 ου αιώνα π.χ. Εικονίζεται όρθια γυναικεία μορφή, με χιτώνα και ιμάτιο που σχηματίζει στο στήθος της τον ισιακό κόμβο και στα πόδια της υπάρχει ένας μικρός σκύλος. Με το δεξί χέρι στηρίζει στο κεφάλι της ένα πλατύ και ρηχό κανούν. Η γυναίκα είναι κατά πάσα πιθανότητα κανηφόρος, δηλαδή συμμετείχε στη λατρεία και μάλλον κατείχε τιμητικό ρόλο. Τέλος, διασώζεται μικρό μαρμάρινο αγαλματίδιο 157 του 1 ου αιώνα με τη μορφή της Ίσιδας, ενώ σε πήλινο λυχνοστάτη του 2 ου αιώνα μ.χ. αναγνωρίζεται η προτομή 158 του Σαράπιδος. Σε μικρό πήλινο ειδώλιο αποδίδεται η μορφή του Αρποκράτη 159. Η παρουσία των αιγύπτιων θεών στη Ρόδο είναι αρκετά ισχυρή, καθώς τα αρχαιολογικά ευρήματα επιβεβαιώνουν τη λατρεία τους. Η λατρεία δεν έμεινε σε ιδιωτικό πλαίσιο, όπως αποδεικνύεται από τις επιγραφές, αλλά έλαβε δημόσιο χαρακτήρα. 157 Βλ. εικ. 13, σελ Βλ. εικ. 14, σελ Βλ. Μποσνάκης, , σελ

44 ΕΠΙΛΟΓΟΣ Σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν, διαπιστώνει κανείς ότι η λατρεία των θεοτήτων Ίσις-Σάραπις γνώρισε ευρεία διάδοση ήδη από την εποχή των Πτολεμαίων, καθώς δίνεται ιδιαίτερη έμφαση από τους εκπροσώπους της πολιτικής εξουσίας. Έτσι, με το πέρασμα των αιώνων παρατηρείται μία σειρά γεγονότων που συνδέεται με τον εκάστοτε αυτοκράτορα. Η διάδοση της λατρείας γνωρίζει τέτοιο εύρος εξάπλωσης, με αποτέλεσμα να αρχίσει να διαδίδεται μέσω των πιο βασικών εμπορικών δικτύων και ιδιαιτέρως στη νησιωτική και ηπειρωτική Ελλάδα. Έτσι, ξεφεύγει από τα όρια της Αιγύπτου και διαδίδεται σε νησιά του Αιγαίου με σπουδαία γεωγραφική σημασία, όπως η Κρήτη, η Δήλος και η Ρόδος. Η παρούσα μελέτη έστρεψε το ενδιαφέρον της στο νησί της Ρόδου. Η οργάνωση της ροδιακής πολιτείας είναι το αποτέλεσμα συνοικισμού τριών πόλεων, όπου το μοίρασμα ευθυνών ήταν ισομερές, κάτι το οποίο οδηγεί στο συμπέρασμα πως το νησί είχε δημοκρατικό χαρακτήρα. Ο πολιτικός έλεγχος δεν περιοριζόταν μόνο στο νησί, αλλά και σε γειτονικά νησιά που ήταν υπό τον έλεγχο της Ρόδου, καθώς επίσης και στην Περαία, περιοχή απέναντι από το νησί. Εξαιτίας της Περαίας και των νησιών που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο της Ρόδου, καταγράφεται η εμπορική πολιτική των Ροδίων, τόσο στις περιοχές που προαναφέρθηκαν, όσο και στην περιοχή της Αιγύπτου, καθώς καταγράφονται εκείνη την εποχή σημαντικές εμπορικές σχέσεις μεταξύ Ρόδου και Αιγύπτου. Το ροδιακό εμπόριο έρχεται στην πρώτη θέση, κάτι το οποίο συνεπάγεται όχι μόνο ανταλλαγή προϊόντων, αλλά και πολιτισμικών και λατρευτικών στοιχείων. Με αυτόν τον τρόπο έρχονται σε επαφή οι Ρόδιοι πολίτες με τη λατρεία των ανατολικών θεοτήτων και πιο συγκεκριμένα με τις θεότητες Ίσιδα-Σάραπι. Λόγω της έντονης εμπορικής δραστηριότητας και με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, επιβεβαιώνεται πως η αιγυπτιακή λατρεία εδραιώθηκε γύρω στον 3 ο αιώνα π.χ., γεγονός που μαρτυρείται από τις διασωθείσες επιγραφές. Συνολικά διασώζονται εβδομήντα έξι επιγραφές, στο νησί της Ρόδου και στις γύρω περιοχές. 44

45 Η πιο σημαντική επιγραφή είναι αυτή που αναφέρει τις θεότητες Όσιρι- (Χ)άπι και Ίσιδα. Οι υπόλοιπες επιγραφές είναι στήλες με ονόματα ιερέων, αφιερωμένων είτε σε αρχαίες ελληνικές θεότητες, είτε στις θεότητες Ίσιδα- Σάραπι. Η θέση που καταλαμβάνουν στη λατρευτική ζωή των Ροδίων φαίνεται από τη σειρά κατάταξης σε κάθε επιγραφή, ενώ μία σειρά από λατρευτικές κοινότητες (κοινόν) είναι αφιερωμένες στις δύο θεότητες. Επίσης, διασώζονται επίθετα που προσδιορίζουν τη θεά Ίσιδα και τονίζουν τη μεγαλοπρέπειά της. Δυστυχώς δε διατίθενται πληροφορίες για τις εορτές και τη λειτουργία της λατρείας. Εκτός των επιγραφών, οι εκτεταμένες ανασκαφές έφεραν στο φως ευρήματα, όπως ειδώλια και αγαλματίδια, που προσφέρουν από τη μεριά τους ορισμένες πληροφορίες για τη λατρευτική κατάσταση του νησιού. Η πιο σημαντική ανακάλυψη είναι η υπόγεια κρύπτη που βρέθηκε και μαζί με αυτήν γλυπτά ελληνικής και αιγυπτιακής νοοτροπίας. Σύμφωνα με την κρύπτη αυτήν, γίνονται νέοι υπολογισμοί για την πιθανή τοποθεσία του ναού της Ίσιδας στην Ρόδο (Ισιείον). Τόσο οι επιγραφές, όσο και τα αρχαιολογικά ευρήματα, μαρτυρούν την ύπαρξη και διάδοση των δύο ανατολικών θεοτήτων στο νησί της Ρόδου. Ωστόσο, οι έρευνες συνεχίζονται μέχρι σήμερα, ώστε να προσδιοριστεί με σαφήνεια η τοποθεσία του ιερού της θεάς αλλά και να δοθούν περαιτέρω πληροφορίες για τη λειτουργία της λατρείας και τις εορτές της. 45

46 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΗΓΕΣ BT. Αππιανός, Μιθριδατικά. Συριακά, εκδ. P. Viereck-A. G. Rosse-E. Gabba, Διόδωρος Σικελιώτης, Βιβλιοθήκη Ιστορική, εκδ. F. Vogel, Bt. Δίων Χρυσόστομος, Λόγοι, εκδ. J. von Arnim, Berlin, 1962 (reprint). Ξενοφών, Κύρου Ανάβασις. Κύρου παιδεία. Πόροι. Οικονομικός. Ελληνικά. Απομνημονεύματα. Ιέρων. Αθηναίων πολιτεία, εκδ. E. C. Marchant, SCBO. Στράβων, Γεωγραφικά, εκδ. A. Meineke, BT. ΒOHΘΗΜΑΤΑ Z. H. Archibald-J. K. Davies-V. Gabrielsen, Making, Moving and Managing The New World of Ancient Economies, BC., Oxford: Oxbow books, Austin M. M., The hellenistic world from Alexander to the roman world, Cambridge: Cambridge University Press, 1994². Baslez M-F., Rechérches sur les conditions de pénétration et de diffusion des religions orientales a Délos, Paris: U.R.S.S, B.C.H.: Bulletin Correspondance Hellénique, École franҫ aise d Àthénes, Àthénes,

47 Berthold R., Rhodes in the hellenistic age, Ithaca and London: C.U.P, Blinkenberg C., Lindos: fouilles et recherches , Copenhagen: Walter de Gruyter & Co, Bricault Laurent, Recueil des Inscriptions concernant Les cultes Isiaques Vol. 1, Paris: Memoires de l academie des inscriptions et belles lettres, (RICIS) Burkert W., Μυστηριακές λατρείες της αρχαιότητας, Αθήνα: Α. Καρδαμίτσα, 1997². Dignas Beate, Economy of the sacred in hellenistic and roman asia minor, New York: Oxf. Univers. Press, Dunand F., Le culte d Isis dans le bassin oriental de la Méditerranéé I: le culte d Isis et les Ptoléméés, Leiden: E. J. Brill, , Le culte d Isis dans le bassin oriental de la Méditerranéé II: le culte d Isis en Gréce, Leiden: E. J. Brill, , Le culte d Isis dans le bassin oriental de la Méditerranée III: le culte d Isis en Asie mineure clergé et rituel des sanctuaires isiaques, Leiden: E. J. Brill, Erskine Andrew, A companion to the hellenistic world, Oxford: Blackwell, 2005². Engelmann Helmut, The delian aretalogy of Sarapis, Leiden : E.J.Brill, Barclay V. Head, Greek coins of Caria, Cos, Rhodes & C., Bologna: Arnaldo Fomi,

48 Heyob Sharon Kelly, The cult of Isis among women in the graeco-roman world, Leiden: E. J. Brill, Fantaoutsaki C., «Preliminary report on the Excavation of the Sanctuary of Isis in Ancient Rhodes: Identification, Topography and Finds» in: Bibliotheca Isiaca direction: L. Bricault & R. Veymiers,(ed.) Bordeaux: Ausonius Editions, Foucart P-F., «Inscriptions de Rhodes»: Bulletin de correspondance hellénique, (1886). Fraser P. M,, «Inscriptions from Cyrene»: Berytus, , no 4. -, Ptolemaic Alexandria vol. II, Oxford: Clarendon press, Fraser and Bean, The rhodian peraia and islands, London: Oxford University Press, Gabrielsen V., Hellenistic Rhodes: politics, culture and society, U.K. : Aarhus University Press, Kockelmann Holger, Praising the goddess, Berlin: Waltre de Gruyter GmbH & Co.KG, Kontorini, V.. Inscriptions inédites relatives a l histoire et aux cultes de Rhodes au IIe et au Ier s. av. J.-C. (Rhodiaka 1. Archaelogica Transatlantica 6). Louvain-La-Neuve and Providence, RI, Kousoulis P. L. D. Morenz, Ecumene and Economy in the Horizon of Religion: Egyptian Donations to Rhodian Sactuaries, in: Fitzenreiter (ed) Das Heilige und das Ware: zum Spannungsfeld von Religion und Okonomie. Workshop vom bis (Internet-Beitrage zur Agyptologie und Sudanarchaologie, 7). London

49 Laumonier Α., Les cultes indigénes en Carie, Paris: E. De Boccard, Leclant J., Inventaire bibliographique des Isiaca: repértoire analytique des travaux relatifs a la diffusion des cultes isiaques , Leiden: E.J. Bril, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon France Le Corsu, Isis: Mythe et Mysteres, Paris: Belles Lettres, Luther H. Martin Panayotis Pachis, Hellenisation, Empire and globalisation: Lessons from Antiquity, Thessaloniki: Vanias, Mikalson Jon, Religion in hellenistic Athens, London: University of California Press, Nilsson, Timbres amphoriques de Lindos, (Bulletin de l Academie royale des Sciences et des lettres de Danemark 1 και 4). Copenhagen, Ogden Daniel, The hellenistic world: new perspectives, London: Gerald Duckworth & Co, Pachis P., Theoritical frameworks for the study of Graeco-Roman Religions, Thessaloniki: U.S.P, , Religion and Politics in the Graeco-Roman World, Thessaloniki: Barbounakis, Papachristodoulou I., Recent Investigations and Activities Carried by the Archeological Service of the Dodecanese, in: Dietz S. I. Papachristodoulou (eds), Archeology on Dodecanese. Copenhagen, Pakkanen Petra, Interpreting early hellenistic religion, Athens: Suomen Ateenan-instituutin saatio,

50 Peters F. E., The harvest of hellenism, New York: Simon and Schuster, Pimouguet-Pedarros, Archaélogie de la défense: histoire des fortifications antiques de Carie (epoque classique et hellenistique), Paris: Franc- Comtoises, Rauh Peter Κ., The sacred bonds of commerce: religion, economy and trade society at hellenistic roman Delos, B.C., Amsterdam: J. C. Gieben, Reger Gary, Regionalism and change in the economy of independent Delos, 1 η έκδοση, California: U.C.P., 1994 Jeanne et Louis Robert, Exploration, Histoire, Monnaies er Inscriptions I, Paris: Diffusion de Boccard, , La Carie (tome II): histoire et géographie historique avec le requeil des inscriptions antiques: le plateau de tabai et ses environs, Paris: Adrien-Maisonneuve, Robinson Stanley, Essays in greek coinage, Oxford: Clarendon press, Rostovtzeff M., The social and economic history of the hellenistic world, I, Oxford: Clarendon press, Kater-Sibbes G. J. F., Preliminary catalogue of Sarapis monuments, Leiden: E. J. Brill, Stambaugh John E., Sarapis under the early Ptolemies, Leiden: E.J. Brill,

51 Takacs Sarolta, Isis and Sarapis in the roman world, Leiden: E. J. Brill, W. Tarn-G. Griffith, Hellenistic civilization, London: Edward Arnold & Co, 1952ᶟ. Vanderlip Vera, The four greek hymns of Isidorus and the cult of Isis (Vol. 12), Toronto: A.M. Hakkert, Vidman L., Isis und Sarapis bei den Griechen und Römern, Berlin: Walter de Gruyter & Co, , Sarapis Priester in Lindos das Listy Filologicke,(ed.) Josef Hrabak, 1968, σελ , Sylloge inscriptionum religionis Isiacae et Sarapiacae, Berlin: Walter de Gruyter, Wilcken U., Chrest., I, no 109, Arch. F. Pap., 4, Wild Robert A., Water in the cultic worship of Isis and Sarapis, Leiden: E. J. Brill, Witt R. E, Isis in the Graeco-Roman World, London: Thames and Hudson, Βοσνάκης Δ., «Οι αιγυπτιακές θεότητες στη Ρόδο και την Κω από τους ελληνιστικούς μέχρι και τη ρωμαιοκρατία», Αρχαιολογικό Δελτίο ( ), 49-50, Α Παπαχριστοδούλου Ι., Οι αρχαίοι ροδιακοί δήμοι, Ιστορική επισκόπηση- Ιαλύσια, Αθήνα:

52 Παχής Π., Η έννοια της περιπλάνησης κατά τη διάρκεια των ελληνιστικών χρόνων, Επιστημονική επετηρίδα, τόμος 12, Θεσσαλονίκη 2002, σελ Παχής Π., Ίσις Καρποτόκος: Οικουμένη προλεγόμενα στον συγκρητισμό των ελληνιστικών χρόνων, Τόμος Ι, Θεσσαλονίκη: Βάνιας,

53 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 7 α. ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ 3 ΟΥ ΑΙΩΝΑ π.χ. ΚΑΜΕΙΡΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 182, περίπου το 249 π.χ= RICIS, 204/0201 SIRIS, No. 183, περίπου το 235 π.χ.= RICIS, 204/0202 SIRIS, No. 184, περίπου το 223 π.χ.= RICIS, 204/0203 SIRIS, No. 185, περίπου το 221 π.χ.= RICIS, 204/0204 SIRIS, No. 186, περίπου το π.χ.= RICIS, 204/0205 SIRIS, No. 187, περίπου το 215 π.χ.= RICIS, 204/0207 SIRIS, No. 188, περίπου το 210 π.χ.= RICIS, 204/0208 SIRIS, No. 189, περίπου το 204 π.χ.= RICIS, 204/0209 SIRIS, No. 202, περίπου το 215 π.χ.= RICIS, 204/0206 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Ολβιογένης Επικράτευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 182, περίπου το 249 π.χ Αριστόδαμος Τιμάρχου ιερεύς Σαράπιος 53

54 - Vidman, Sylloge, No. 183, περίπου το 235 π.χ. Τιμακλής Τιμακράτευς ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 184, περίπου το 223 π.χ. Αριστοτέλης Αριστογένευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 185, περίπου το 221 π.χ. Τιμασαγόρας Τιμοστράτου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 186, περίπου το π.χ. Φίλτις Ξενάρχου ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 187, περίπου το 215 π.χ. Αμύντωρ Κρίνωνος καθ υοθεσίαν Θευτίμου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 188, περίπου το 210 π.χ. Ρόδιππος Νικαγόρα ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 189, περίπου το 204 π.χ. Δαμωφέλης Πεισύλου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 202, περίπου το 215 π.χ. ΛΙΝΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 200, περίπου το 242 π.χ.= RICIS, 204/0301 SIRIS, No. 201, περίπου το 230 π.χ.= RICIS, 204/0302 SIRIS, No. 203, περίπου το 208 π.χ.= RICIS, 204/0303 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Θευκλής Δεξικράτευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 200, περίπου το 242 π.χ. Ο δείνα. Ιερατεύσας Σαράπιος επί τάν θεραπείαν των ιερών 54

55 - Vidman, Sylloge, No. 201, περίπου το 230 π.χ. η. Αναξιλάου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 203, περίπου το 208 π.χ ΡΟΔΙΑΚΗ ΠΕΡΑΙΑ-ΦΟΙΝΙΞ (FENAKET) Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 244, περίπου π.χ..= RICIS, 204/0701 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Πυθοκλής Κλευφάντου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 244, περίπου τον 3 ο -2 ο αιώνα 55

56 ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ 2 ΟΥ ΑΙΩΝΑ π.χ. ΡΟΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 173= RICIS, 204/0101 SIRIS, No. 174, περίπου 2 ο - 1 ο αιώνα= RICIS, 204/0102 SIRIS, No. 176= RICIS, 204/0105 SIRIS, No. 178= RICIS, 204/0107 SIRIS, No. 195 περίπου 167 π.χ.= RICIS, 204/0215 SIRIS, No 196= RICIS, 204/0216 SIRIS, No 810= RICIS 204/0401 Ιερείς και βαθμίδες Ίσις Ιερεύς της Ίσιδας και της Βούβαστις -Vidman, Sylloge, No. 173 Σάραπις Στράτιππος Ας.. ιερεύς Σαράπιος Απολλόδοτος β Ιστάνιος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 174, περίπου 2 ο - 1 ο αιώνα 56

57 Θίασοι ( Κοινόν) Σαραπιαστές: τίμησαν με χρυσό στεφάνι κάποιον άνδρα - Vidman, Sylloge, No. 176 Ισιαστές: στεφάνωσαν κάποιον με το όνομα Λαοδίκης και τη σύζυγο του - Vidman, Sylloge, No. 178 Σαραπιαστές από την πόλη της Καμίρου: τίμησαν με χρυσό στεφάνι τον Αριστομβροτίδα Αριστομβροτίδα - Vidman, Sylloge, No. 195, περίπου 167 π.χ. Σαραπιαστές: απλή αναφορά - Vidman, Sylloge, No. 196 Προσφωνήσεις και ευχαριστίες Ο Κράτης τιμά τις θεότητες Ίσις και Σάραπις για χάριν του Ευφράνορος. -Vidman, Sylloge, No 810 ΚΑΜΕΙΡΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 190, περίπου το 200 π.χ.= RICIS, 204/0210 SIRIS, No. 191, περίπου το 194 π.χ.= RICIS, 204/0211 SIRIS, No. 192, περίπου το 193 π.χ.= RICIS, 204/0212 SIRIS, No. 193, περίπου το 183 π.χ.= RICIS, 204/0213 SIRIS, No. 194= RICIS, 204/0214 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις 57

58 Κλεισίμαχος. Ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 190, περίπου το 200 π.χ Ξεναγόρας Ξείνιος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 191, περίπου το 194 π.χ. Τιμοκράτης Αρετακρίτου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 192, περίπου το 193 π.χ. Δαμοκλής Δαμωφέλευς καθ υοθεσίαν Τιμασιθέου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 193, περίπου το 183 π.χ. Διονύσιος Διονυσίου καθ υοθεσίαν Ζηνοδότου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 194 ΛΙΝΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 204, περίπου το 184 π.χ.= RICIS, 204/0304 SIRIS, No. 205, περίπου το 182 π.χ.= RICIS, 204/0305 SIRIS, No. 206, περίπου το 171 π.χ.= RICIS, 204/0306 SIRIS, No. 207, περίπου το 170 π.χ.= RICIS, 204/0104 SIRIS, No. 208, περίπου το π.χ.= RICIS, 204/0387 SIRIS, No. 209= RICIS, 204/0307 SIRIS, No. 210, περίπου το 149 π.χ.= RICIS, 204/0309 SIRIS, No. 211, περίπου το 148 π.χ.= RICIS, 204/0310 SIRIS, No. 211a, περίπου το 138 π.χ.= RICIS, 204/0311 SIRIS, No.211b, περίπου το 137 π.χ.= RICIS, 204/0312 SIRIS, No. 212, περίπου το 121 π.χ.= RICIS, 204/0313 SIRIS, No. 213, περίπου το 118 π.χ.= RICIS, 204/0314 SIRIS, No. 214, περίπου το π.χ.= RICIS, 204/

59 SIRIS, No. 236, περίπου 121 π.χ.= RICIS, 204/033 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Θευκλής (;) Δεξικράτευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 204, περίπου το 184 π.χ. Πιστοκράτης Θευγένευς καθ υοθεσίαν Ευθύφρονος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 205, περίπου το 182 π.χ. Κωμίων Αριστίωνος συνιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 206, περίπου το 171 π.χ. Αρίσταρχος Σωστράτου ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 207, περίπου το 170 π.χ. ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 209 Αντίπατρος Κλευκράτευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 210, περίπου το 149 π.χ. Ευφράνωρ Δαρδάνου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 211, περίπου το 148 π.χ. Βουλάναξ Δαμώνακτος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 211 a, περίπου το 138 π.χ...θευκλεύς καθ υοθεσίαν Αριστοκρίτου - Vidman, Sylloge, No.211b, περίπου το 137 π.χ. Αριστομένης Παυσανία ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 212, περίπου το 121 π.χ. Θεύπροπος.. ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 213, περίπου το 118 π.χ. ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 214, περίπου το π.χ. 59

60 Ίσις και Σάραπις.Αριστοδάμου ιερατεύσας Σαράπι και Ίσι - Vidman, Sylloge, No. 208, περίπου το π.χ. Θίασοι (Κοινόν) Σαραπιαστές: τίμησαν με χρυσό στεφάνι τον Αριστόδαμου Ονασάνδρου - Vidman, Sylloge, No. 236, περίπου το 121 π.χ. ΡΟΔΙΑΚΗ ΠΕΡΑΙΑ-PHYSCUS (MARMARIS) Επιγραφικές μαρτυρίες Διασωθείσα μαρτυρία η οποία αποκαλεί μέγα το όνομα ενός θεού. Πιθανότατα να αναφέρεται στο θεό Σάραπι. SIRIS, No. 245= RICIS, 204/0801 ΧΑΛΚΗ (ΥΠΟ ΤΗ ΡΟΔΙΑΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ) Επιγραφικές μαρτυρίες Μνημονεύεται κάποιος Τιμοκράτης Αρισταγόρα ο οποίος δέχεται πρόσταγμα από τις θεότητες Ίσις και Σάραπις. SIRIS, No. 241, περίπου τον 2 ο -1 ο αιώνα= RICIS, 204/

61 ΣΥΜΗ (ΥΠΟ ΤΗ ΡΟΔΙΑΚΗ ΚΥΡΙΑΡΧΙΑ) Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 242= RICIS, 204/0601 SIRIS, No 243= RICIS, 204/0602 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Πύθων Απολλοδ ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 242 Ίσις και Σάραπις Σωσίστρατος Θαρσιπόλιος κατά πάσα πιθανότητα ιερεύς Σαράπιδος και Ίσιδος - Vidman, Sylloge, No. 243 ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ 1 ου ΑΙΩΝΑ π.χ. ΡΟΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 177= RICIS, 204/

62 SIRIS, No. 179= RICIS, 204/0108 SIRIS, No. 180= RICIS, 204/0109 SIRIS, No. 181= RICIS, 204/0110 SIRIS, No. 197= RICIS, 204/0217 SIRIS, No. 198= RICIS, 204/0218 SIRIS, No. 199= RICIS, 204/0219 Ιερείς και βαθμίδες ιερατεύσαντες Σάραπι - Vidman, Sylloge, No. 181 Θίασοι (Κοινόν) Ισιαστές ερανιστές: τίμησαν τον Φιλοκράτη Ιλιέως ο οποίος έλαβε την επιδαμία - Vidman, Sylloge, No. 177 Σαραπιαστές: στεφάνωσαν τον.οκράτευς Πολυαινέτου Σιλυρίου ο οποίος συγκέντρωνε πολλά αξιώματα. - Vidman, Sylloge, No. 197 Προσφωνήσεις και ευχαριστίες Ο Ίππων ο Κνίδιος όντας μέτοικος προσφέρει τις ευχαριστίες του προς την Ίσιδα Σώτειρα. - Vidman, Sylloge, No. 179 Προσφώνηση προς τη θέα Ίσιδα και τη θεά Τύχη. - Vidman, Sylloge, No

63 Ο Ερμίας Αθαναγόρα ευχαριστεί τον Σάραπι καθώς τον έσωσε από μεγάλο κίνδυνο. - Vidman, Sylloge, No. 198 Προσφώνηση απέναντι στον Σάραπι και την Ίσιδα. - Vidman, Sylloge, No. 199 ΛΙΝΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 215, περίπου το 100 π.χ.= RICIS, 204/0316 SIRIS, No.216, περίπου το 98 π.χ.= RICIS, 204/0317 SIRIS, No. 217, περίπου το 91 π.χ.= RICIS, 204/0318 SIRIS, No. 218, περίπου το 86 π.χ.= RICIS, 204/0319 SIRIS, No. 219, περίπου το 85 π.χ.= RICIS, 204/0320 SIRIS, No. 220, περίπου το 82 π.χ.= RICIS, 204/0321 SIRIS, No. 221, περίπου το 74 π.χ.= RICIS, 204/0322 SIRIS, No. 222, περίπου το 65 π.χ.= RICIS, 204/0323 SIRIS, No. 223, περίπου το 63 π.χ.= RICIS, 204/0324 SIRIS, No. 224, περίπου το 49 π.χ.= RICIS, 204/0325 SIRIS, No. 225, περίπου το 47 π.χ.= RICIS, 204/0326 SIRIS, No. 226, περίπου το 43 π.χ.= RICIS, 204/0327 SIRIS, No. 227, περίπου το 42 π.χ.= RICIS, 204/0328 SIRIS, No. 228, περίπου το 39 π.χ.= RICIS, 204/0329 SIRIS, No. 229, περίπου το 38 π.χ.= RICIS, 204/0330 SIRIS, No. 236, περίπου 121 π.χ.= RICIS, 204/0338 SIRIS, No. 237= RICIS, 204/

64 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Θράσις Θρασυκλεύς καθ υοθεσίαν Πεδαπάτρου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 215, περίπου το 100 π.χ. Αγήσανδρος Αγησικράτευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No.216, περίπου το 98 π.χ. Δαμόπολις Δαμοπόλιος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 217, περίπου το 91 π.χ. Ιεροφάνης Πειθιάδα συνιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 218, περίπου το 86 π.χ..ς Α.τωνος καθ υοθεσίαν.αύρου ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 219, περίπου το 85 π.χ. Λυσίστρατος Μοιραγένευς ιερατεύσας Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 220, περίπου το 82 π.χ. Αμφίαναξ Μνασαγόρα ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 221, περίπου το 74 π.χ. Τιμοκράτης Πα.οι.ος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 222, περίπου το 65 π.χ...αριστίωνος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 223, περίπου το 63 π.χ. Σατυρίων Αριστοβίου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 224, περίπου το 49 π.χ. Αρίσταρχος Ευθέμιος αρχιεροθυτηκώς Σαράπιος Σωσικράτης Θευδώρου αρχιεροθυτηκώς Σαράπιος Αριστόφιλος Αριστοφίλου αρχιεροθυτηκώς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 226, περίπου το 43 π.χ. Επαίνετος Αντιστράτου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 227, περίπου το 42 π.χ. Αριστίων Κωμίωνος συνιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 228, περίπου το 39 π.χ. Δαμόφιλος Δαμοφίλου συνιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 229, περίπου το 38 π.χ. 64

65 Θίασοι (Κοινόν) Σαραπιαστές: τίμησαν τον Αριστόδαμο Ονασάνδρου με χρυσό στεφάνι -Vidman, Sylloge, No. 236, περίπου το 121 π.χ. Σαραπιαστές: τίμησαν κάποιους με χρυσό στεφάνι - Vidman, Sylloge, No ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ μ.χ ΡΟΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 175 περίπου το 2 μ.χ.= RICIS, 204/0103 Ιερείς και βαθμίδες Ίσις και Σάραπις Θρασύλοχος Κλάσιος ιερεύς Σαράπιδος και Ίσιδος - Vidman, Sylloge, No. 175 ΛΙΝΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 230, περίπου το 27 π.χ.= RICIS, 204/

66 SIRIS, No. 231, περίπου το 10 μ.χ.= RICIS, 204/0331 SIRIS, No. 232, περίπου 23 μ.χ.= RICIS, 204/0333 SIRIS, No. 233, περίπου το 50 π.χ.= RICIS, 204/0334 SIRIS, No. 234, περίπου το 100 μ.χ.= RICIS, 204/0335 SIRIS, No. 238, περίπου το 10 μ.χ.= RICIS, 204/0340 SIRIS, No. 239, περίπου το 10 μ.χ.= RICIS, 204/ Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Ευρύστρατος Δορκύλου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 230, περίπου το 27 π.χ. Μελάνθιος. Συνιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 231, περίπου το 10 π.χ. Αγησίδαμος Θευγένευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 232, περίπου 23 π.χ. Χρύσιππος Χρυσίππου καθ υοθεσίαν Αριστοβίου ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 233, περίπου το 50 π.χ. Τιβέριος Κλαύδιος Αντίπατρος Μνασαγόρα Πάγιος ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 234, περίπου το 100 π.χ. Θίασοι (Κοινόν) Σαραπιαστές και Εισιαστές: τίμησαν τον ιερέα Λαφείδη Λαφείδευς - Vidman, Sylloge, No. 238, περίπου το 38 π.χ. Σαραπιαστές και Εισιαστές: τίμησαν την ιέρεια Νίκασσα Μυωνίδευς σύζυγο του Λαοφιδέως Λαφείδευς. - Vidman, Sylloge, No. 239, περίπου το 10 π.χ. 66

67 2ΟΣ ΑΙΩΝΑΣ μ.χ. ΛΙΝΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 235, περίπου 160 μ.χ.= RICIS, 204/0336 Ιερείς και βαθμίδες Σάραπις Τεισίλος Σωσικράτευς ιερεύς Σαράπιος - Vidman, Sylloge, No. 235, περίπου το 160 μ.χ. ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΚΗ ΕΠΟΧΗ ΛΙΝΔΟΣ Επιγραφικές μαρτυρίες SIRIS, No. 240= RICIS, 204/0343, αυτοκρατορική εποχή Προσφωνήσεις και ευχαριστίες Προσφώνηση του θεού Σάραπι ως σωτήρας. - Vidman, Sylloge, No

68 7β. ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΧΑΡΤΕΣ Εικόνα 1. Η περιοχή του ροδιακού κράτους κατά την ελληνιστική περίοδο. 68

69 Εικόνα 2. Ενεπίγραφος σκαραβαίος από την Κάμειρο της Ρόδου. Εικόνα 3. Δοχείο για τον εορτασμό της νέας χρονιάς. Εικόνα 4. Δοχείο για τον εορτασμό της νέας χρονιάς. 69

70 Εικόνα 5. Διακοσμητικά αντικείμενα από τη βασιλική λειψανοθήκη του βασιλιά Νέκαυ ΙΙ που βρέθηκαν στην Ιαλυσό της Ρόδου. Αγαλματίδιο γερακιού. 70

71 Εικόνα 6. Πολεοδομικό σχέδιο της αρχαίας πόλης της Ρόδου. 71

72 Σχέδιο κρύπτης. Εικόνα 7. Λήψη της κρύπτης από το βορρά και το νότο. 72

73 Εικόνα 8. Εικόνα 9. Εικόνα 10. Εικόνες 8, 9,10. Πάνω αριστερά εικονίζεται ένθρονος ο θεός Σάραπις. Πάνω δεξιά διακρίνεται ο θεός Ώρος με τη μορφή γερακιού. Κάτω εικονίζεται όρθια ακέφαλη Ίσιδα. 73

74 Εικόνα 11. Άγαλμα ναοφόρου. Εικόνα 12. Σφίγγα. 74

75 Εικόνα 13. Ανδρική φιγούρα. Εικόνα 14. Αγαλματίδιο του θεού Σάραπι. 75

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό

Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Λίγα Λόγια για τον Μυκηναϊκό Πολιτισμό Με τον όρο Μυκηναϊκός Πολιτισμός χαρακτηρίζεται ο προϊστορικός πολιτισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, που αναπτύχθηκε την περίοδο 1600-1100 π. Χ., κυρίως στην

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5)

Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr. Έλεγχος προόδου (Ενότητες 4 5) Εισαγωγή στην Αρχαία Ελληνική Ιστορία (55ΑΥ2) Διδάσκων: Α. Farrington (email: eduserv@otenet.gr 1. Ποια από τις ακόλουθες μάχες δεν έχει σχέση με τους Μηδικούς Πολέμους; α. η μάχη της Μυκάλης β. η μάχη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ 1 Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ Ο Σμυρναϊκός Μανές ή αλλιώς Μανέρως. Κατά τους Αρχαίους συγγραφείς ο Μανέρως ήταν θλιβερός ήχος και τον ονομάζανε Μανέρω ή Λίναιος θρήνος διότι κατά τα λεγόμενα με τον ήχο αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΔΙΑΛΕΞΗ ΤΡΙΤΗ ΤΟ ΑΛΦΑΒΗΤΟ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ 1. Από τη Γραμμική Β στην εισαγωγή του αλφαβήτου - Στον ελληνικό χώρο, υπήρχε ένα σύστημα γραφής μέχρι το 1200 π.χ. περίπου, η

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος

Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της. Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Η Ίδρυση της Ρώμης και η οργάνωσή της Επιμέλεια Δ. Πετρουγάκη, φιλόλογος Εκδοχές ίδρυσης Σύμφωνα με την παράδοση από τον Ρωμύλο, γιο του Αινεία (γύρω στο 735 π.x.) Σύμφωνα με την αρχαιολογική έρευνα στη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ (από το 1100 ως το 323 π.χ.) 1600-1100π.Χ.:Πρωτοϊστορική περίοδος που οδηγεί στο μυκηναϊκό πολιτισμό.

Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ (από το 1100 ως το 323 π.χ.) 1600-1100π.Χ.:Πρωτοϊστορική περίοδος που οδηγεί στο μυκηναϊκό πολιτισμό. Ομηρική εποχή Η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ (από το 1100 ως το 323 π.χ.) ΕΙΣΑΓΩΓΗ: 1600-1100π.Χ.:Πρωτοϊστορική περίοδος που οδηγεί στο μυκηναϊκό πολιτισμό. 1100 π.χ.: Εναρξη της ελληνικής ιστορίας. 11 ος 9 ος αιώνας:οι

Διαβάστε περισσότερα

«Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων»

«Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων» ΤΑ ΝΕΑ, 24/01/2007 ΤΖΟΑΝ ΜΠΡΕΤΟΝ ΚΟΝΕΛΙ «Αρχαίες ιέρειες έφεραν την ισότητα των φύλων» Πρόδροµοι της ισότητας των φύλων ήσαν οι ιέρειες στην αρχαία Ελλάδα, αποδεικνύει η καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

«Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΒΕΤΙΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΥΡΙΧΗΣ»

«Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΒΕΤΙΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΥΡΙΧΗΣ» «Η ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΤΩΝ ΚΟΙΝΟΤΗΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΒΕΤΙΑ ΜΕ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΖΥΡΙΧΗΣ» Εισηγητής: ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΟΣ Δημοτικός Σύμβουλος Δήμου Ζυρίχης Webpage Stadt ZÜRICH: http://www4.stzh.ch/kap01/gemeinderat_stzh/

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Ο.Παλιάτσου Π.Ρίζου. O.Παλιάτσου

ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Ο.Παλιάτσου Π.Ρίζου. O.Παλιάτσου ΟΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΘΕΣΜΟΙ Ο.Παλιάτσου Π.Ρίζου 1 Το δικαίωμα συμμετοχής: Αποτελούσε προνόμιο όλων των ελεύθερων πολιτών που είχαν εκπληρώσει τις στρατιωτικές τους υποχρεώσεις, δηλ. βρίσκονταν στην ηλικία τουλάχιστον

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Ιουδαϊσµός. α) Παρουσίαση θρησκείας:

Ιουδαϊσµός. α) Παρουσίαση θρησκείας: Ιουδαϊσµός α) Παρουσίαση θρησκείας: Ο Ιουδαϊσµός είναι η παραδοσιακή θρησκεία των Εβραίων. Σύµφωνα µε τον ορθόδοξο Ιουδαϊσµό και τους βαθιά θρησκευόµενους Εβραίους, ο βιβλικός πατριάρχης Αβραάµ ήταν ο

Διαβάστε περισσότερα

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία

Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Θέμα της διδακτικής πρότασης Η μετατροπή της Αθηναϊκής Συμμαχίας σε Ηγεμονία Τάξη: Α Γυμνασίου Στοχοθεσία Επιδιώκεται οι μαθητές/τριες να προσδιορίσουν την πορεία που οδήγησε την Αθήνα σε ρόλο ηγεμόνα

Διαβάστε περισσότερα

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ

«ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ «ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ» ΟΡΙΣΜΟΣ Η δημοκρατία είναι το πολίτευμα στο οποίο η εξουσία πηγάζει από το λαό, ασκείται από τον λαό και υπηρετεί τα συμφέροντά του. Βασικό χαρακτηριστικό της είναι η λήψη αποφάσεων με ψηφοφορία

Διαβάστε περισσότερα

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας

Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Ορισµένες διαστάσεις της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της εξωτερικής πολιτικής της Γαλλίας είναι η συνέχεια στόχων και στρατηγικών επιλογών στη βάση των πολιτικών αντιλήψεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για Λήμματα Τοπωνυμίων

Οδηγίες για Λήμματα Τοπωνυμίων Το λήμμα αποτελείται από τα εξής μέρη: Οδηγίες για Λήμματα Τοπωνυμίων Τίτλος λήμματος Δελτίο λήμματος Κυρίως λήμμα Χρονολόγιο Προτεινόμενη βιβλιογραφία (βλ. Γενικές Οδηγίες Σύνταξης Λημμάτων) Γλωσσάρι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Μάθημα: Ιστορία Τάξη: Α Λυκείου Χρόνος εξέτασης: 2 ώρες και 30 λεπτά ΜΕΡΟΣ Α (20 μονάδες) Να απαντήσετε ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ και στις δύο (2) ερωτήσεις. 1. Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας.

Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Πρόταση διδασκαλίας Κεφάλαιο Ζ Ηανάπτυξητης Μακεδονίας. Ενότητα 4. Το έργο του Αλέξανδρου Κύρια σημεία της ενότητας Περιγραφή της γεωγραφικής έκτασης και της ποικιλίας των λαών του κράτους που δημιούργησε

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ...

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΧΑΛΚΟΥ. Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου Α.. Β.. Γ... Χρωματίστε τη γραμμή του χρόνου 1) Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που εμφανίστηκαν στον ελλαδικό χώρο κατά την εποχή του χαλκού: Α.. Β.. Γ... 2) Επιλέξτε ποιες λέξεις της στήλης Β

Διαβάστε περισσότερα

Οι απόγονοι του Νώε, μετά τη διασπορά τους σ όλη τη γη, άρχισαν να λησμονούν τον αληθινό Θεό και να λατρεύουν τα είδωλα, δηλαδή τα δημιουργήματα του

Οι απόγονοι του Νώε, μετά τη διασπορά τους σ όλη τη γη, άρχισαν να λησμονούν τον αληθινό Θεό και να λατρεύουν τα είδωλα, δηλαδή τα δημιουργήματα του H εποχή των Πατριαρχών Από τον πολυθεϊσμό στην πίστη στον ένα Θεό Ο Θεός σχεδιάζει τη σωτηρία του κόσμου Οι απόγονοι του Νώε, μετά τη διασπορά τους σ όλη τη γη, άρχισαν να λησμονούν τον αληθινό Θεό και

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ: α. Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Κύπρου κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ποιοι μετακινούνταν; Πού μετακινούνταν; Πώς μετακινούνταν;

ΚΑΡΤΑ: α. Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Κύπρου κατά την Αρχαϊκή Εποχή; Ποιοι μετακινούνταν; Πού μετακινούνταν; Πώς μετακινούνταν; ΚΑΡΤΑ: α Πηγή 1: Κείμενο αρχαιολόγου Χιλιάδες ειδώλια, μικρά και μεγάλα, βρέθηκαν σε διάφορα ιερά της Κύπρου. Οι προσκυνητές αφιέρωναν τα ειδώλια στους θεούς και τις θέες τους. Πολλοί άνθρωποι όπως αγρότες,

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» «H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Οι χρησιμότητες της θάλασσας είναι πολλές όπως πολλές είναι κι οι ωφέλειες που η θάλασσα παρέχει στον άνθρωπο. Ο ι

Διαβάστε περισσότερα

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη

κατεύθυνση της εξάλειψης εθνοκεντρικών και άλλων αρνητικών στοιχείων που υπάρχουν στην ελληνική εκπαίδευση έτσι ώστε η εκπαίδευση να λαμβάνει υπόψη ΕΙΣΑΓΩΓΗ Είναι γνωστό ότι, παραδοσιακά, όπως άλλα εκπαιδευτικά συστήματα έτσι και το ελληνικό στόχευαν στην καλλιέργεια και ενδυνάμωση της εθνοπολιτιστικής ταυτότητας. Αυτό κρίνεται θετικό, στο βαθμό που

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας

Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Ο Μ.Αλέξανδρος εικονίζεται σε εξάρτηµα της πολεµικής του πανοπλίας στον ΙΙ βασιλικό τάφο της Βεργίνας Το 274π.Χ. ο βασιλιάς της Ηπείρου Πύρρος κατέλαβε αιφνιδιαστικά τη Μακεδονία, όταν βασίλευε σ αυτήν

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ Η Σύρος είναι νησί των Κυκλάδων. Πρωτεύουσά της είναι η Ερμούπολη, η οποία είναι πρωτεύουσα της Περιφέριας Νότιου Αιγαίου αλλά και του πρώην Νομού Κυκλάδων. Η Σύρος αναπτύχθηκε ιδιαίτερα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1. Προς. Τσιμισκή 29. 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ. Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου

ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1. Προς. Τσιμισκή 29. 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ. Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης με τα νησιά του Βορείου Αιγαίου Εταιρία Ερευνών-Δημοσκοπήσεων Τσιμισκή 3 54625 Θεσσαλονίκη ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΗ: No 1 Προς ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΚΑΙ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (ΕΒΕΘ) Τσιμισκή 29 54626 Θεσσαλονίκη ΕΡΕΥΝΑ Ακτοπλοϊκή σύνδεση Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (σελ.140-151)

Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (σελ.140-151) Ο ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ (σελ.140-151) Ορισμός: ο πολιτισμός που προήλθε από τη σύνθεση ελληνικών και ανατολικών στοιχείων ονομάστηκε ελληνιστικός και απέκτησε οικουμενικό χαρακτήρα. 2.1 Τα ελληνιστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

European Year of Citizens 2013 Alliance

European Year of Citizens 2013 Alliance European Year of Citizens 2013 Alliance MANIFESTO Η ενεργός συμμετοχή του ευρωπαίου πολίτη είναι άμεσα συνδεδεμένη με την επιδίωξη των Ευρωπαϊκών συλλογικών στόχων και αξιών που προβλέπονται στις Συνθήκες

Διαβάστε περισσότερα

Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794)

Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794) Η Γαλλική επανάσταση (1789-1794) Το πλαίσιο 18 ος αιώνας, Γαλλία: Παλαιό Καθεστώς, δηλ. 3 θεσμοθετημένες τάξεις: Κλήρος (0,5%) Ευγενείς (1,5%) Υπόλοιποι, δηλ. αστοί, αγρότες εργάτες (98%) Κριτήρια ένταξης:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΚΕΦ. 4. ΟΙ ΑΡΑΒΙΚΕΣ ΚΑΤΑΚΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ α. η αραβική εξάπλωση με την καθοδήγηση των δύο πρώτων χαλιφών οι Άραβες εισέβαλαν και κατέκτησαν σε σύντομο χρονικό διάστημα τις πλούσιες χώρες της Εγγύς

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 1. Εισαγωγή Το μάθημα εισάγει τους μαθητές και τις μαθήτριες στην σύγχρονη οικονομική επιστήμη, τόσο σε επίπεδο μικροοικονομίας αλλά και σε επίπεδο μακροοικονομίας. Ο προσανατολισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ

ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση) ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ:ΦΩΤΗΣ ΜΟΡΦΟΠΟΥΛΟΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΔΗΜΟΣΙΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ:ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ:ΑΝΔΡΕΑΣ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΘΕΜΑ: ΤΟ ΟΛΛΑΝΔΙΚΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ (Συνοπτική παρουσίαση)

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ ΕΝΟΤΗΤΑ Β : TO ΔΙΚΑΙΟ Κεφάλαιο 2: Ατομικά & Κοινωνικά Δικαιώματα Περιεχόμενα 1. Δικαιώματα & υποχρεώσεις 2. Άσκηση & κατάχρηση δικαιώματος 3. Τα ατομικά δικαιώματα 4. Τα πολιτικά δικαιώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ.

ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΑΡΧΑΪΚΗ ΕΠΟΧΗ 800 479 π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Ποιες ήταν οι αιτίες της διάσπασης του φυλετικού κράτους; Η αύξηση του πληθυσμού και η έλλειψη καλλιεργήσιμης γης. Η καταπίεση που ασκούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο

Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Οι απεικονίσεις των Κρητών (Keftiw) στους τάφους Αιγυπτίων αξιωματούχων και οι σχέσεις μεταξύ Αιγύπτου και Κρήτης κατά τη Νεοανακτορική περίοδο Παναγιώτης Καπλάνης Διδάσκων: Ανδρέας Βλαχόπουλος Σχέσεις

Διαβάστε περισσότερα

1. Να συσχετίσεις τους όρους της Στήλης Α με αυτούς της Στήλης Β, γράφοντας στα φύλλα

1. Να συσχετίσεις τους όρους της Στήλης Α με αυτούς της Στήλης Β, γράφοντας στα φύλλα ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΑΔΙΠΠΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: Ιστορία ΤΑΞΗ: Α ΒΑΘΜΟΣ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 5. 6. 2013 ΥΠΟΓΡ. ΚΑΘ/ΤΗ:... ΧΡΟΝΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ: 2 ώρες ΕΠΩΝΥΜΟ ΚΑΙ ΟΝΟΜΑ...Τμήμα...Αρ...

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ανοιχτή προκήρυξη του διεθνούς φωτογραφικού διαγωνισμού με θέμα: «Καταστροφή των μνημείων της Χριστιανικής Ανατολής»

Ανοιχτή προκήρυξη του διεθνούς φωτογραφικού διαγωνισμού με θέμα: «Καταστροφή των μνημείων της Χριστιανικής Ανατολής» Ανοιχτή προκήρυξη του διεθνούς φωτογραφικού διαγωνισμού με θέμα: «Καταστροφή των μνημείων της Χριστιανικής Ανατολής» Οι γενικές πληροφορίες του διαγωνισμού. Η Διακοινοβουλευτική Συνέλευση Ορθοδοξίας, (Δ.Σ.Ο.)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΔΥΜΑΣIΑ & ΚΟΙΝΩΝIΑ Ομάδα 7. Λεωνίδας - Αλεξάνδρα - Δανάη τμήμα Δ2 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π.

ΕΝΔΥΜΑΣIΑ & ΚΟΙΝΩΝIΑ Ομάδα 7. Λεωνίδας - Αλεξάνδρα - Δανάη τμήμα Δ2 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π. ΕΝΔΥΜΑΣIΑ & ΚΟΙΝΩΝIΑ Ομάδα 7 Λεωνίδας - Αλεξάνδρα - Δανάη τμήμα Δ2 1 ο Πρότυπο Πειραματικό Δημοτικό Θεσσαλονίκης Π.Τ.Δ.Ε. Α.Π.Θ 2013-2014 Περιεχόμενα: Α Τι φορούσαν στα συμπόσια οι άντρες; Τι φορούσαν

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Ιστορίας Α Λυκείου από όλη την ύλη

Θέματα Ιστορίας Α Λυκείου από όλη την ύλη Θέματα Ιστορίας Α Λυκείου από όλη την ύλη 1. Σημασία του Νείλου για την οικονομία της Αιγύπτου. Σελ. 21. Προσοχή στο παράθεμα της ίδιας σελίδας. 2. Κοινωνική οργάνωση στην αρχαία Αίγυπτο. Σελ. 22 3. Πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα

Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Αποκαλυπτική έρευνα της RE/MAX Europe για την κατοικία στην Ελλάδα Οι κάτοικοι στην Ελλάδα μετακομίζουν κατά μέσο όρο 3 έως 5 φορές στη ζωή τους, διαμένουν σε ιδιόκτητη κατοικία σε ποσοστό περίπου 70%,

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Μεταλλικά νομίσματα αρχίζουμε να συναντάμε από το 2000 π.χ. στην Μεσόγειο. Συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ: Η ΔΙΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΙΣΟΤΗΤΩΝ Ο ρόλος της Δια βίου Μάθησης στην καταπολέμηση των εκπαιδευτικών και κοινωνικών ανισοτήτων. Τοζήτηματωνκοινωνικώνανισοτήτωνστηνεκπαίδευσηαποτελείένα

Διαβάστε περισσότερα

6. Μοναρχίες, Κοινά / Συµ πολιτείες

6. Μοναρχίες, Κοινά / Συµ πολιτείες 6. Μοναρχίες, Κοινά / Συµ πολιτείες Τα µοναρχικά καθεστώτα στη µητροπολιτική Ελλάδα Ερωτήσεις ανάπτυξης 1. ΠΗΓΗ 1 Παραδοσιακά στοιχεία συναντά κανείς και στην πολιτική οργάνωση των Ηπειρωτών, γιατί µόνο

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια

Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Κυκλάδες Δωδεκάνησα Βόρειο Αιγαίο Σποράδες Αργοσαρωνικός Παράλια (Ελληνικά) Εύβοια Κρήτη Μικρασιατικά Παράλια Η λέξη 'κως' προέρχεται από την λέξη 'κοίον = πρόβατό πληθυσμός 34.280 κατοίκους, τρίτο μεγαλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-484-159-2

ISBN 978-960-484-159-2 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Μέγας Αλέξανδρος Κείμενο: Φίλιππος Μανδηλαράς Επιμέλεια κειμένου: Ράνια Ζωίδη Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2010, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07

Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα. Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η Γυναίκα στην Αρχαία Αθήνα Χουτουρίδου Κλαούντια, καθ. κλ. ΠΕ07 Η ιδέα Η θέση και ο ρόλος της γυναίκας στο κοινωνικό σύνολο διαφοροποιείται από κοινωνία σε κοινωνία και από εποχή σε εποχή. Είναι πολύ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας E ομάδας

Φύλλο εργασίας E ομάδας Φύλλο εργασίας E ομάδας «δημοκρατικὸν μὲν εἶναι τὸ κληρωτὰς εἶναι τὰς ἀρχάς, τὸ δ αἰρετὰς ὀλιγαρχικόν» (Η ανάδειξη στα αξιώματα με κλήρωση θεωρείται δημοκρατική, ενώ με εκλογή ολιγαρχική ) Αριστοτέλους,

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης

Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης Κοινωνιολογία της Αγροτικής Ανάπτυξης ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «Ολοκληρωμένη Ανάπτυξη και Διαχείριση του Αγροτικού Χώρου» Ενότητα 2: Αγροτική Κοινότητα και Αγροτικός Μετασχηματισμός (1/2) 2ΔΩ Διδάσκων:

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα

ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ Με τον όρο ΕΛΓΙΝΕΙΑ ΜΑΡΜΑΡΑ εννοούμε τα μαρμάρινα γλυπτά του Παρθενώνα που βρίσκονται στο Βρετανικό Μουσείο. Αυτά τα γλυπτά ήταν στα αετώματα, στις μετώπες και στη ζωφόρο του Παρθενώνα,

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΟΛΗ-ΚΡΑΤΟΣ

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΟΛΗ-ΚΡΑΤΟΣ Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΠΟΛΗ-ΚΡΑΤΟΣ Ένα μεγάλο τμήμα του ελληνικού κόσμου ήταν κατά τη μυκηναϊκή εποχή οργανωμένο με ένα συγκεντρωτικό σύστημα, στο οποίο ο μονάρχης (αναξ) κυβερνούσε έχοντας την ανώτατη στρατιωτική

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΒΑΡΟΜΕΤΡΟ EE28 ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΙΑΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΘΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ

ΕΥΡΩΒΑΡΟΜΕΤΡΟ EE28 ΑΝΤΙΛΗΨΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΙΑΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΘΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ ΕΘΝΙΚΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ 1 ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ: ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΤΟΥ ΕΥΡΩΒΑΡΟΜΕΤΡΟΥ Η περιφερειακή ανάλυση που ακολουθεί βασίζεται στις έρευνες Ευρωβαρόμετρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου.

Διαβάστε περισσότερα

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ

1. ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ . ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Έτος Ίδρυσης: 7 ΑΛΕΞΙΟΥ ΑΓΓΕΛΙΝΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Η ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΣΥΝΘΕΣΗ ΔΕΠ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ).... ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΤΩΝ ΜΕΛΩΝ ΔΕΠ ΚΑΤΑ ΦΥΛΟ ΚΑΙ ΒΑΘΜΙΔΑ (ΣΥΝΟΛΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ)....

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις

7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ. αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις 7ος αι. 610 641 8 ος αι. ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ αποφασιστικοί αγώνες και μεταρρυθμίσεις πώς διαχειρίστηκε ο Ηράκλειος τόσο τους κινδύνους που απειλούσαν τα σύνορα του ανατολικού ρωμαϊκού κράτους όσο και τα σοβαρά προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού:

1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: ΕΠΟΧΗ ΧΑΛΚΟΥ 1. Χρωματίζω στη γραμμή του χρόνου την εποχή του χαλκού: 3000 1100 π. Χ. 1100-800 πχ 800-500 πχ 500-323 πχ 323-146 πχ 146πΧ-330 μχ 2. Καταγράφω τους τρεις (3) σημαντικότερους πολιτισμούς που

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ για το 1 Ο θέμα της Αντιπροσωπείας του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ στις 5 Ιουλίου 2014: «ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ»

ΕΙΣΗΓΗΣΗ για το 1 Ο θέμα της Αντιπροσωπείας του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ στις 5 Ιουλίου 2014: «ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ» 1 ΕΙΣΗΓΗΣΗ για το 1 Ο θέμα της Αντιπροσωπείας του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ στις 5 Ιουλίου 2014: «ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ» ΝΟΜΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Με την ψήφιση του Νόμου 4254/2014 επιχειρείται εξομοίωση μεταξύ ΑΕΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας

Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Μάριος Βρυωνίδης Ευρωπαϊκό Πανεπιστήμιο Κύπρου Εθνικός Συντονιστής Ευρωπαϊκής Κοινωνικής Έρευνας Χριστίνα Παπασολομώντος Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου Μέλος Ομάδας Συντονισμού για Ευρωπαϊκή Κοινωνική Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

Βασικά θέματα προς συζήτηση:

Βασικά θέματα προς συζήτηση: ΕΝΟΤΗΤΑ 8. ΚΟΙΝΗ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ, ΚΟΙΝΗ ΑΜΥΝΤΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Βασικά θέματα προς συζήτηση: Η ανάπτυξη της Κοινής εξωτερικής πολιτικής και πολιτικής ασφάλειας Η λήψη των αποφάσεων

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσµατα Έρευνας για τη µισθοδοσία αντρών και γυναικών στον κλάδο του ωροµίσθιου κυβερνητικού προσωπικού.

Αποτελέσµατα Έρευνας για τη µισθοδοσία αντρών και γυναικών στον κλάδο του ωροµίσθιου κυβερνητικού προσωπικού. Αποτελέσµατα Έρευνας για τη µισθοδοσία αντρών και γυναικών στον κλάδο του ωροµίσθιου κυβερνητικού προσωπικού. Η έρευνα βασίστηκε σε στοιχεία του Υπουργείου Οικονοµικών,τα οποία όµως συµπεριλαµβάνουν και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ Δομή της Πτυχιακής Εργασίας Στόχοι της εργασίας Ιστορικά στοιχεία Δημήτριος ο Φαληρεύς Καλλίμαχος Ο εμπλουτισμός Καταστροφή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Α ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΝΤΜΗΣΕΙΣ... 11 ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 15 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 17 ΜΕΡΟΣ Α ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ Ο ΒΙΒΛΙΚΟΣ ΙΣΡΑΗΛ Εισαγωγικά... 27 1. Αρχαιολογία του βιβλικού Ισραήλ... 29

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Πώς περνάμε τη μέρα μας;

Πώς περνάμε τη μέρα μας; Πώς περνάμε τη μέρα μας; Διδακτική πρόταση 2: Συνοπτικό πλαίσιο καθημερινής ζωής Ερώτημα-κλειδί Πώς περνούμε τη μέρα μας από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Σύνδεση με το προηγούμενο μάθημα Στο προηγούμενο

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία. Ο Αθηναίος του χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο

Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία. Ο Αθηναίος του χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία Ο Αθηναίος του χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο Γιάννης Αλήθειας «Ελεύθερη Ελληνική Πολιτεία Ο Αθηναίος του Χθες Ο Ελεύθερος Έλληνας του Αύριο» Α Έκδοση : Ιούνιος 2010 σελ.

Διαβάστε περισσότερα

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

3. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ . ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Έτος Ίδρυσης: 9 ΠΑΛΙΕΡΑΚΗ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.). Η κατά φύλο σύνθεση των μελών ΔΕΠ (Συνολικά στοιχεία). Κατανομή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΑΠΟ ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ Ο κεντρικός λόγος της παιδείας σε μια δημοκρατική κοινωνία είναι αναμφισβήτητος. Και δεν μιλώ για την παιδεία που παρέχει το «υπουργείο Παιδείας». Η παιδεία

Διαβάστε περισσότερα

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων

Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν στις χώρες των εταίρων Perception, Attitude, Movement Identity Needs Action (PAM-INA) - 502077-LLP-1-2009-1-DE-COMENIUS-CMP WP3 Ανάλυση Σχολικών Προγραμμάτων Σύνθεση Ευρημάτων της Ανάλυσης των Αναλυτικών Προγραμμάτων που ισχύουν

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ

5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ 5. Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΜΟΡΦΩΣΗΣ Ο ΑΘΗΝΑΙΟΣ ΚΑΙ Η ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΑΘΗΝΑ ΓΙΟΡΤΑΖΕΙ ΣΤΗΝ ΑΘΗΝΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΚΛΗ 5 ος αι. π.χ. ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΑΚΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ Η Μόρφωση των νέων - αγοριών Η εκπαίδευση στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

e-learning στην Αρχαιοαστρονομία (Επίδραση αστρονομίας στους πολιτισμούς και Εκμάθηση ψηφιακών τεχνικών)

e-learning στην Αρχαιοαστρονομία (Επίδραση αστρονομίας στους πολιτισμούς και Εκμάθηση ψηφιακών τεχνικών) (σύντομα δημοσιοποιούνται τα νέα Πιστοποιημένα Προγράμματα δια βίου του Παν/μιου Αιγαίου στο https://e-epimorfosi.aegean.gr. Σας προωθούμε εκ των προτέρων ενημέρωση σχετικά με το πρόγραμμά μας) e-learning

Διαβάστε περισσότερα

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας

Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Απελευθερώστε τη δυναμική της επιχείρησής σας Εφαρμοσμένες ΛΥΣΕΙΣ για Μικρομεσαίες Επιχειρήσεις Συμβουλευτικές Υπηρεσίες Εκπαιδευτικά Σεμινάρια Ανάπτυξη Πωλήσεων Ανδρόμαχος Δημητροκάλλης, MBA Management

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2

Εισαγωγή στο ίκαιο των Πληροφοριακών Συστημάτων, των Ηλεκτρονικών Επικοινωνιών και του ιαδικτύου Α.Μ 30437. Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Α.Μ 30437 Χριστίνα Θεοδωρίδου 2 Περιεχόμενα Περιεχόμενα... 3 1. Εισαγωγή... 7 2. Θέματα νομικής ορολογίας... 9 2.1. Η νομική έννοια του διαδικτύου και του κυβερνοχώρου... 9 2.2. Το πρόβλημα της νομικής

Διαβάστε περισσότερα

Στάδια Ε.Ε. 1. Κριτήρια επιλογής θέματος. . Ενδιαφέρον θέμα

Στάδια Ε.Ε. 1. Κριτήρια επιλογής θέματος. . Ενδιαφέρον θέμα Στάδια Ε.Ε. 1. Κριτήρια επιλογής θέματος. Ενδιαφέρον θέμα. Μας δίνετε η ευκαιρία να γνωρίσουμε καλύτερα τους Ολυμπιακούς αγώνες και την παιδεία μέσα από αυτούς.. Επίσης μπορούμε να γνωρίζουμε και να μάθουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:...

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ. Τάξη Α Γυμνασίου. Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ Τάξη Α Γυμνασίου Ονοματεπώνυμο:... Τμήμα:... Ημερομηνία:... Βαθμός:... Επιμέλεια: Σοφία Τουμασή Μέρος Α : Να απαντήσεις υποχρεωτικά και στις τρεις (3) ερωτήσεις. 1.α) Να γράψεις

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 Ο ΙΟΙΚΗΤΙΚΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ( σελίδες σχολικού βιβλίου 123 127, έκδοση 2014 : σελίδες 118 122 ) 3.3 ιεύθυνση 3.3.1 Ηγεσία Βασικές έννοιες Οι επιχειρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΒΔΟΜΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΑ 1. Εισαγωγή - Η πιο παραμελημένη περίοδος της ιστορίας της Ελληνικής είναι η μεσαιωνική. Για λόγους καθαρά ιδεολογικούς και πολιτικούς, το

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ:

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΕΑΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ 2011-2012 ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ: Β06Σ03 «Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική» Διδάσκων: Κ. Χρήστου

Διαβάστε περισσότερα