Στρατηγικό και Επιχειρησιακό Σχέδιο Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναίων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Στρατηγικό και Επιχειρησιακό Σχέδιο Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναίων 2013-2015"

Transcript

1 Στρατηγικό και Επιχειρησιακό Σχέδιο Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναίων Σεπτέμβριος 2013

2 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Επιτελική Σύνοψη ΕΝΟΤΗΤΑ Α- ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ & ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Κεφάλαιο 1 Τάσεις & Δεδομένα στον Παγκόσμιο & Εγχώριο Τουρισμό Κεφάλαιο 2 Ανάλυση Τουριστικής Προσφοράς & Ζήτησης Αθήνας Κεφάλαιο 3 Έρευνα & Ανάλυση Εικόνας Προορισμού σε Β2Β/Online Κανάλια Κεφάλαιο 4 Προκλήσεις & Προοπτικές για τον Τουρισμό ΕΝΟΤΗΤΑ Β - ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΣ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ACVB Κεφάλαιο 5 Στρατηγικό Πλαίσιο & Ανάλυση Δράσεων Κεφάλαιο 6 Παρουσίαση Οικονομικών Μεγέθων Κεφάλαιο 7 Συμπεράσματα Γενικές Διαπιστώσεις Ευρετήριο Πινάκων Ευρετήριο Διαγραμμάτων Πηγές 2

3 ENOTHTA Α ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ & ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ 1. Τάσεις & Δεδομένα στον Παγκόσμιο & Εγχώριο Τουρισμό 1.1. Παγκόσμιος Τουρισμός Η Πορεία του Διεθνούς Τουρισμού Παγκόσμια Τουριστική Κίνηση Μεγέθη Εξερχόμενου Τουρισμού Διεθνείς Τουριστικές Δαπάνες Διεθνείς Τουριστικές Εισπράξεις Εξερχόμενος Τουρισμός από Αναδυόμενες Αγορές, BRICS Οι Προοπτικές του Διεθνούς Τουρισμού μέχρι το Οι Προπτικές του Διεθνούς Τουρισμού μέχρι το 2030 στον Απόηχο της Οικονομικής Κρίσης Οικονομική Κρίση & Τουρισμός Διαφοροποίηση Καταναλωτικών Συνηθειών Τάσεις και Δεδομένα στους Τομείς της Διαχείρισης και Προώθησης Προορισμών Τεχνολογικές Τάσεις & Ανάλυση Συμπεριφοράς Καταναλωτών Εξερευνητές Ταξιδιώτες Προερχόμενοι από τις Αναδυόμενες Αγορές Νέες Ηλικιακά Οικογένειες Νέοι Επιχειρηματίες Ταξιδιώτες Ταξιδιώτες Ηλικίας Άνω των 60 Ετών Τεχνολογίες Διαδικτύου Βιωσιμότητα & Τουρισμός 1.2. Ευρωπαϊκός Τουρισμός Τάσεις & Δεδομένα Βασικές Ευρωπαικές Αγορές Αναζήτηση & Σχεδιασμός Ταξιδιού Οι Προπτικές για το Ελλάδα & Τουρισμός Συνοπτική Ανάλυση Τουριστικών Μεγεθών Η Πορεία του Ελληνικού Τουρισμού κατά το Διεθνείς Αφίξεις ανά Χώρα Προέλευσης Εποχικότητα Διεθνών Τουριστικών Αφίξεων Τουριστικές Εισπράξεις Δείκτες Τουριστικής Ανταγωνιστικότητας Οι Εξελίξεις στις Ανταγωνίστριες Χώρες Εξέλιξη της Τουριστικής Ζήτησης 1.4. Συμπεράσματα 2. Ανάλυση Τουριστικής Προσφοράς & Ζήτησης Αθήνας 2.1. Πόλοι Τουριστικής Δραστηριότητας / Περιοχές Τουριστικού Ενδιαφέροντος Γεωγραφική Τμηματοποίηση Ιστορικό Κέντρο Ζώνη Α: Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων 3

4 Ιστορικό Κέντρο Ζώνη Β: Λεωφόροι Γ Σεπτεμβριου Πατησίων / Πανεπιστημίου Ακαδημίας Σόλωνος / Λυκαβηττός / Βας. Σοφίας Εθν. Κήπος Προεδ. Μέγαρο Καλλιμάρμαρο Ζάππειο Σύνδεση Κέντρου και Παράκτιας Ζώνης: Άξονας Λεωφόρου Συγγρού και Απολλώνια Ακτή (Φάληρο Σούνιο) Πειραιάς Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος: Ολυμπιακές Εγκαταστάσεις Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος: Ακαδημία Πλάτωνος Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος: Πύλες Εισόδου και Συγκοινωνιακό Δίκτυο Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος σε Άλλες Περιοχές της Αττικής Θεματική Τμηματοποίηση Πολιτισμός / Ιστορία / Τέχνες Συνέδρια / Εκθέσεις / Επιχειρηματική Δραστηριότητα Γαστρονομία / Διασκέδαση Shopping / Παραδοσιακές Αγορές Ειδικές Μορφές Τουρισμού (Θαλάσσιος Θρησκευτικός Ευεξίας) 2.2. Ξενοδοχειακό Δυναμικό Συνολική Δυναμική των Ξενοδοχείων της Αθήνας και της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων) Αναλογία Ξενοδοχειακών Κλινών του Δήμου Αθηναίων επί των Συνολικών Ξενοδοχειακών Κλινών της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων) και Ολόκληρης της Χώρας Αναλογία Ξενοδοχειακού Δυναμικού ανά Κατηγορία Μέσο Μέγεθος Ξενοδοχείων 2.3. Αξιοθέατα & Πολιτιστικοί Πόροι Εξέλιξη Επισκεψιμότητας σε Αξιοθέατα Εποχικότητα Εισπράξεις 2.4. Τουριστική Κίνηση Αφίξεις σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα Διανυκτερεύσεις σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα Εποχικότητα Διανυκτερεύσεων Εθνικότητα Τουριστών Πρόσθετοι Δείκτες Ξενοδοχείων Αθήνα & Ευρωπαϊκός Ανταγωνισμός Αφιξεις Τουριστων στο Αεροδρόμιο «Ελευθέριος Βενιζέλος» Κίνηση Επιβατών Κρουαζιέρας 2.5. Η Θέση της Αθήνας στη Διεθνή Συνεδριακή Αγορά Εξέλιξη Συνεδριακού Τουρισμού ανά Περιφέρεια Χώρα Εξέλιξη Συνεδριακού Τουρισμού ανά Πόλη Εξέλιξη Συνεδριακού Τουρισμού βάσει Αριθμού Συμμετεχόντων Η Θέση της Αθήνας 2.6. Συνολικά Συμπεράσματα Πόλοι Τουριστικής Δραστηριότητας/ Περιοχές Τουριστικού Ενδιαφέροντος Ξενοδοχειακό Δυναμικό Αξιοθέατα & Πολιτιστικοί Πόροι Τουριστική Κίνηση Η Θέση της Αθήνας στη Διεθνή Συνεδριακή Αγορά 4

5 3. Έρευνα & Ανάλυση Εικόνας Προορισμού σε Β2Β/Online Κανάλια 3.1. Εισαγωγή Περιγραφή & Σκοπός Έρευνα Διαδικτυακής Εικόνας Προορισμού Έρευνα σε Επαγγελματίες Τουρισμού Έρευνα Ικανοποίησης Πελατών Μεθοδολογία Έρευνα Διαδικτυακής Εικόνας Προορισμού Έρευνα σε Επαγγελματίες Τουρισμού Έρευνα Ικανοποίησης Πελατών 3.2. Αξιολόγηση Εικόνας Προορισμού Αξιολόγηση Ενδιαφέροντος & Ζήτηση Ευρύτερη Εικόνα Αθήνας Ανάλυση Αγορών Επιρροή Κρίσης Αξιολόγηση Value for Money Χρήση Κοινωνικών Δικτύων 3.3. Αξιολόγηση Τουριστικού Προϊόντος Προορισμού Συνολική Αξιολόγηση Τουριστικού Προϊόντος Θεματικές Κατηγορίες Σημεία Ενδιαφέροντος Συνολικό Αίσθημα Αναφορών Πύλες Εισόδου 3.4. Συγκριτική Ανάλυση Ανταγωνισμού 3.5. Συνολικά Συμπεράσματα & Σημεία Σύγκλισης Αξιολόγηση Εικόνας Προορισμού Αξιολόγηση Τουριστικού Προϊόντος Συγκριτική Ανάλυση Ανταγωνισμού 4. Προκλήσεις & Προοπτικές για τον Τουρισμό της Αθήνας 4.1. Το Έργο του Δήμου Αθηναίων στη Διαχείριση του Προορισμού 4.2. Ευρύτερες Παρεμβάσεις στο Αστικό Περιβάλλον με Άμεση Συμβολή στην Αναβάθμιση του Τουριστικού Προϊόντος (Έργο Αθήνα) 4.3. Μια Κρίσιμη Συγκυρία για τον Ελληνικό & Αθηναϊκό Τουρισμό 4.4. Προϋποθέσεις για τη Διενέργεια Γόνιμων Παρεμβάσεων από τον Δήμο Αθηναίων 4.5. Κρίση & Τουρισμός στην Αθήνα Περιθώρια Βελτίωσης της Διασύνδεσης Πολιτισμού & Τουρισμού Διοργάνωση & Ανάδειξη Εκδηλώσεων Αναβάθμιση Χωρικών Ζωνών Τουριστικού Ενδιαφέροντος Εξειδικευμένη Γνώση & Δυνητική Συνεισφορά του Συνεδριακού Τουρισμού Συντεταγμένη Τοποθέτηση της Αθήνας στον Χάρτη των Διεθνών Μεταφορών (α) Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών Συντεταγμένη Τοποθέτηση της Αθήνας στον Χάρτη των Διεθνών Μεταφορών (α) Οργανισμός Λιμένος Πειραιώς 5

6 Ενίσχυση της Ελκυστικότητας της Πόλης & Διατύπωση ενός Οράματος για τον Αθηναϊκό Τουρισμό: Ο Ρόλος του Δήμου Αθηναίων 4.6. Στόχευση Αγορών Ελλάδα & Κύπρος ΗΠΑ Άλλες Long-Haul Αγορές Ιαπωνία, Καναδάς & Αυστραλία Ευρωπαϊκός Βορράς & Νότος Ισπανία Ιταλία Γαλλία Βρετανία & Γερμανία Αναδυόμενες Αγορές Ρωσία & Κίνα Αγορές υπό Παρακολούθηση Βασικές & Επιμέρους Αγορές ανά Θεματικό Τύπο 4.7. SCOPE Analysis ENOTHTA B ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟΣ & ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ACVB 5. Στρατηγικό Πλαίσιο & Ανάλυση Δράσεων ( ) 5.1. Στρατηγικό Πλαίσιο & Άξονες Δράσης 5.2. Ανάλυση Δράσεων & Ενεργειών Άξονας Α: Οργάνωση & Λειτουργία ACVB A1 Επιχειρησιακή Αναδιάρθρωση & Επικοινωνιακή Στρατηγική ACVB Α1.1 Αναβάθμιση Διοικητικής Λειτουργίας & Εσωτερικών Διαδικασιών Α1.2 Επικοινωνιακή Στρατηγική & Εταιρική Ταυτότητα Α1.3 Ανάπτυξη & Παροχή Υπηρεσιών (Πρόγραμμα Μελών ACVB) Άξονα Β: Αναβάθμιση & Εμπλουτισμός Τουριστικού Προϊόντος Β1 Παρατηρητήριο Τουρισμού Β1.1 Σύστημα Καταγραφής & Αξιολόγησης Τουριστικού Προϊόντος Β1.2 Τράπεζα Τουριστικών Δεδομένων Β1.3 Έρευνα Ικανοποιησης Επισκεπτών Β1.4 Έρευνα Εικόνας Προορισμού Β2 Ανάπτυξη Θεματικών Εμπειριών & Χαρτοφυλακίου Τουριστικού Προϊόντος Β2.1 Μελέτη Αξιολόγησης/Αναβάθμισης Επιλεγμένων Περιοχών Τουριστικού Ενδιαφέροντος Β2.2 Ανάπτυξη Τουριστικών Πακέτων Θεματικών Εμπειριών και Προϊόντων Β2.3 Εκπαίδευση Τοπικού Τουριστικού Τομέα Β3 Αναβάθμιση & Επέκταση Δικτύου Πληροφόρησης Επισκεπτών Β3.1 Συντήρηση, Αναβάθμιση & Επέκταση Δικτύου Πληροφόρησης Επισκεπτών (Αμαλίας, Αεροδρόμιο, Αδριανού και ΟΛΠ) Β3.2 Στελέχωση & Εκπαίδευση Προσωπικού Β4 Βελτίωση Τουριστικών Υποδομών Ιστορικού Κέντρου Β4.1 Ανάπτυξη Δικτύου Ευρυζωνικότητας (Wi-Fi) Β4.2 Ανάπτυξη Συστήματος Τουριστικής Σήμανσης Β4.3 Εγκατάσταση Υποδομών ΑμΕΑ 6

7 Β4.4 Ανάπτυξη Βιομηχανικού Μουσείου Αθήνας Β4.5 Δημιουργία Ψηφιακού Μουσείου Ακαδημίας Πλάτωνος Β4.6 Αποκατάσταση Γλυπτών Μνημείων Ιστορικού Κέντρου Β4.7 Επανεκκίνηση Προγράμματος ΠΡΟΣΟΨΗ Άξονα Γ: Προώθηση & Προβολή Τουριστικού Προϊόντος Γ1 Πρόγραμμα Προώθησης / Online Γ1.1 Μελέτη & Αναβάθμιση Τουριστικών Portals Γ1.2 Επικαιροποίηση Ανάπτυξη Ψηφιακού Περιεχομένου Γ1.3 Αναβάθμιση, Διεύρυνση & Διαχείριση Παρουσίας σε Social Media Γ1.4 Ενέργειες Προβολής μέσω Web & Social Media Γ2 Πρόγραμμα Προώθησης / Β2Β Γ2.1 Σχεδιασμός & Παραγωγή Έντυπου Προωθητικού Υλικού Γ2.2 Συμμετοχή σε Β2Β Εκθέσεις Γ2.3 Συμμετοχή σε Διεθνή Συνέδρια & Συναντήσεις Εργασίας Γ2.4 Διοργάνωση Ταξιδιών Εξοικείωσης (Fam Trips) (9/Έτος) Γ2.5 Διοργάνωση Press Trips Γ2.6 Διοργάνωση Ετήσιου Travel Trade Workshop & Συνεδρίου Γ2.7 Σχεδιασμός & Υλοποίηση Athens Destination Specialist Program Γ2.8 Ambassadors Program Γ3 Αναβάθμιση Προγράμματος This is My Athens Γ4 Ανάδειξη Διεθνούς Μαραθωνίου Αθηνών Γ4.1 Ενέργειες Αναβάθμισης Διαδρομής Μαραθωνίου Γ4.2 Διασύνδεση Μαραθωνίου με Ευρύτερο Τουριστικό Προϊόν Γ4.3 Ενέργειες Προσέλκυσης Ενδιαφέροντος & Αύξησης Συμμετοχής Τοπικού Πληθυσμού Γ4.4 Ενέργειες Προώθησης & Προβολής σε Διεθνή Μέσα & Τουριστικά Κανάλια 6. Παρουσίαση Οικονομικών Μεγεθών 6.1. Έσοδα Χρηματοδότηση από Δήμο Αθηναίων ΕΣΠΑ Χρηματοδότηση από Δήμο Αθηναίων Χορηγίες Πρόγραμμα Μελών Σύνολο Εσόδων 6.2. Έξοδα 7. Συμπεράσματα Διαπιστώσεις 7.1. Γενικές Διαπιστώσεις 7.2. Συμπεράσματα ανά Ενότητα 7

8 Επιτελική Σύνοψη Η παρούσα αναφορά περιλαμβάνει το Στρατηγικό & Επιχειρησιακό Σχέδιο Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναιων κατά την περίοδο Όντας δομημένη σε δύο ενότητες, η παρούσα αναφορά διασαφηνίζει πως το στρατηγικό πλαίσιο δράσεων για τον τουριστικό τομέα της πρωτεύουσας απορρέει από τη συστηματική και διεξοδική ανάλυση ποικίλων τάσεων, οι οποίες διέπουν την Αθήνα ως τουριστικό προορισμό και διαμορφώνουν την τοποθέτηση της στον χάρτη του Ευρωπαϊκού τουρισμού πόλεων. Η Α Ενότητα αποτελείται από τέσσερα κεφάλαια και ξεδιπλώνει τις παραμέτρους του εσωτερικού και εξωτερικού περιβάλλοντος που θα κληθεί να διαχειριστεί το αναδομημένο Γραφείο Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναιων έως τα τέλη του Το Κεφάλαιο 1 εξετάζει τις τάσεις στον παγκόσμιο, ευρωπαϊκό και ελληνικό τουρισμό, ενώ παράλληλα προσμετράται το αποτύπωμα της κρίσης σε διεθνές και εγχώριο επίπεδο. Ο στόχος είναι να αναδειχθούν οι πρόσφατες εξελίξεις στην παγκόσμια τουριστική βιομηχανία, καθώς και οι ανάλογες επιπτώσεις σε επίπεδο περιοχής και χώρας. Το Κεφάλαιο 2 εστιάζει στα δεδομένα τουριστικής προσφοράς και ζήτησης, συνοψίζοντας τα στοιχεία τα οποία απαρτίζουν το τουριστικό προϊόν της Αθήνας και προσδιορίζοντας επιμέρους πτυχές όσον αφορά τις επιδόσεις της Αθήνας σε όρους εποχικότητας, γεωγραφικής διασποράς των επισκεπτών και απήχησης σε συγκεκριμένες αγορές-χώρες τουριστών. Ενδεικτικές κατηγορίες δεδομένων που τυγχάνουν ανάλυσης στο εν λόγω κεφάλαιο είναι το ξενοδοχειακό δυναμικό, η θέση της Αθήνας στη διεθνή συνεδριακή αγορά, η τουριστική κίνηση σε ξενοδοχειακά καταλύματα, η επιβατική κίνηση στον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών, κ.λπ. Στη συνέχεια, το Κεφάλαιο 3 παρουσιάζει μία συνολική ανάλυση της εικόνας της Αθήνας ως τουριστικό προορισμό, εξετάζοντας τις απόψεις και την εμπειρία των επισκεπτών της πρωτεύουσας (Έρευνα Ικανοποίησης Επισκεπτών Αθήνας), την εικόνα που επικρατεί παγκοσμίως για τον προορισμό μέσω των σχετικών αναφορών στο διαδίκτυο (Έρευνα Διαδικτυακής Εικόνας Προορισμού), καθώς και των 8

9 αντιλήψεων που επικρατούν για την Αθήνα μεταξύ εκπροσώπων της διεθνούς αγοράς (Έρευνα σε Επαγγελματίες Τουρισμού). Το Κεφάλαιο 4 παρουσιάζει τις προκλήσεις και τις προοπτικές για τον τουρισμό της Αθήνας κατά την περίοδο Έμφαση δίνεται επίσης στην κληρονομιά των πρωτοβουλιών αμιγώς τουριστικού χαρακτήρα της Εταιρείας Ανάπτυξης και Τουριστικής Προβολής Αθηνών, αλλά και σε μια σειρά ευρύτερων παρεμβάσεων στο αστικό περιβάλλον με άμεση συμβολή στην αναβάθμιση του τουριστικού προϊόντος στα πλαίσια υλοποίησης του Έργου Αθήνα. Λαμβάνοντας υπόψη το εν λόγω χαρτοφυλάκιο δράσεων, το Κεφάλαιο 4 προβαίνει ουσιαστικά σε αποτίμηση ποικίλων παραγόντων, που θα επηρεάσουν την ανάπτυξη και διαχείριση του τουρισμού της Αθήνας εκ μέρους του Δήμου Αθηναίων και της Εταιρείας Ανάπτυξης και Τουριστικής Προβολής Αθηνών. Συγκεκριμένα, η ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης εξειδικεύει τις παραμέτρους που καθορίζουν τον προσανατολισμό του στρατηγικού σχεδιασμού, χρησιμοποιώντας ένα μεθοδολογικό πλαίσιο παράθεσης διαπιστώσεων με γνώμονα την προοδευτική ενδυνάμωση των αποφάσεων στρατηγικού χαρακτήρα σε όρους συνεκτικής επιχειρηματολογίας, πληρότητας στόχων και αποτελεσματικότητας δράσεων. Η Β Ενότητα αποτελείται από τρία κεφάλαια, και αφορά τον στρατηγικό και επιχειρησιακό σχεδιασμό του Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναίων (Athens Convention & Visitors Bureau ACVB). Το Κεφάλαιο 5 θέτει το στρατηγικό πλαίσιο κατά την περίοδο , και εισέρχεται σε λεπτομερή ανάλυση των δράσεων του στρατηγικού σχεδίου του Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναίων στη βάση τριων αξόνων: Οργάνωση και Λειτουργία του ACVB, Αναβάθμιση και Εμπλουτισμός, καθώς και Προώθηση και Προβολή του Τουριστικού Προϊόντος. Τέλος, στο Κεφάλαιο 6 παρουσιάζονται τα Οικονομικά Μεγέθη σε επίπεδο πηγών εσόδων και ανάλυση εξόδων του Γραφείου Συνεδρίων & Επισκεπτών Δήμου Αθηναίων, ενώ το Κεφάλαιο 7 συνοψίζει τα κυριότερα εκ των συμπερασμάτων της παρούσας αναφοράς. 9

10 1. Τάσεις και Δεδομένα στον Παγκόσμιο & Εγχώριο Τουρισμό 1.1. Παγκόσμιος Τουρισμός Η Πορεία του Διεθνούς Τουρισμού Με επιστέγασμα τη θετική του πορεία κατά τη διάρκεια του 2012 ο τουρισμός έχει επιδείξει αξιοσημείωτες εντοχές στις αναταράξεις της διεθνούς πολιτικής σκηνής και στις διακυμάνσεις της διεθνούς οικονομίας, λειτουργώντας ως αντίβαρο στην εντεινόμενη αβεβαίοτητα σε παγκόσμιο επίπεδο, και δη στις πιέσεις που δέχτηκαν οι κύριες αγορές που τροφοδοτούν την ταξιδιωτική βιομηχανία. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο τουρισμός ανέκαμψε σε σύντομο χρονικό διάστημα, έπειτα από την πτωτική τάση που κατέγραψαν οι διεθνείς αφίξεις (-4,2%) και οι διεθνείς εισπράξεις (-5,7%) κατά την περίοδο Tα διαθέσμα στοιχεία, που παρατίθενται σε αυτό το κεφάλαιο από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού και άλλες πηγές, συνιστούν πως ο διεθνής τουρισμός επανήλθε σε θετική πορεία σε μία περίοδο κατά την οποίο κυριάρχησαν η οικονομική αναταραχή, τα συνεχή προβλήματα στην Ευρωζώνη, και οι μεγάλες πολιτικές αλλαγές στη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική. Φυσικά, παρά το γεγονός ότι η παγκόσμια οικονομία παρουσιάζει σημάδια εύθραυστης ανάκαμψης, οι κοινωνικές και πολιτικές προεκτάσεις των προβλημάτων αποδεικνύονται ιδιαίτερα πολύπλοκες και αλληλένδετες. Άρα, αποτελεί αξιοσημείωτο γεγονός ότι η ταξιδιωτική και τουριστική βιομηχανία έχει διατηρήσει τα κεκτημένα της, καθότι μάλιστα τα συνολικά μεγέθη της παγκόσμιας τουριστικής βιομηχανίας αυξήθηκαν σταθερά κατά τη διάρκεια του Συγκεκριμένα, η διετία χαρακτηρίστηκε από σταθερή ανάπτυξη της τάξεως του 3 5%. Παγκοσμίως, οι τουριστικές αφίξεις το 2011 παρουσίασαν αύξηση κατά 4,8% σε σύγκριση με το 2010, ενώ το 2012 κατεγράφη αύξηση της τάξεως του 4% (βλ. Πίνακα 1.1.1). Δείγμα της ανθεκτικότητας της τουριστικής βιομηχανίας αποτελεί και το γεγονός ότι οι διεθνείς αφίξεις ξεπέρασαν το όριο του ενός δισεκατομμυρίου το 2012, κάτι που συνέβη για πρώτη φορά στα χρονικά καταγραφής των τουριστικών δεδομένων κατά τη διάρκεια ενός μεμονωμένου έτους (UNWTO, 2013α). 10

11 Πίνακας 1.1.1: Ποσοστιαίες Αλλαγές στις Παγκόσμιες Τάσεις του Τουρισμού (Πηγή: UNWTO, 2013β) (προβλέψεις) Συνολικά +4.8% +4.0% +3 με 4% Ευρώπη +6.4% +3.4% +2 με 3% Αμερική +3.7% +4.6% +3 με 4% Ασία-Ωκεανία +6.4% +7.0% +5 με 6% Αφρικη -0.8% +5.9% +4 με 6% Μέση Ανατολή -5.6% -5.4% +0 με 5% Συγκεκριμένα, η πλειονότητα των προορισμών παρουσίασε αύξηση στον αριθμό των διεθνών αφίξεων επισκεπτών, ειδικά η περιοχή της Βορείου Αφρικής της οποίας χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Τυνησία, η οποία κατόρθωσε να καλύψει τις σοβαρές απώλειες του Η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη κατέγραψε επίσης σημαντικές αυξήσεις. Η Ασία επωφελήθηκε από την ανάκαμψη της τουριστικής κίνησης στην Ιαπωνία μετά την καταστροφή της Φουκουσίμα, ενώ η περιοχή της Μέσης Ανατολής παρουσίασε σημάδια ύφεσης λόγω των συνεχιζόμενων προβλημάτων στην Αίγυπτο. Παράλληλα, οι αναδυόμενες αγορές, σε συνδυασμό της ανοδικής τάσης των μισθών και της αυξανόμενης κινητικότητας των κατοίκων τους, συνέχισαν να μεγενθύνουν τις τάσεις της τουριστικής ζήτησης Παγκόσμια Τουριστική Κίνηση Οι διεθνείς αφίξεις κατά τη διάρκεια του 2012 ξεπέρασαν το 1 δισεκατομμύριο ( ) σε σχέση με τον αριθμό των 996 εκατομμυρίων το Η ζήτηση διατηρήθηκε σε καλά επίπεδα καθ όλη τη διάρκεια του έτους με καλύτερα από τα αναμενόμενα αποτελέσματα στο τέταρτο τρίμηνο του 2012 (UNWTO, 2013β). Εξετάζοντας τα στοιχεία ανά προορισμό, η Ασία και η περιφέρεια του Ειρηνικού (+7%) απέφεραν τα καλύτερα αποτελέσματα, ενώ ιδιαίτερα ψηλά στην κατάταξη διατηρήθηκαν η περιφέρεια της Νοτιοανατολικής Ασίας, η Βόρεια Αφρική (+9%) και η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη (+8%) (UNWTO, 2013β). Όπως παρατηρείται στο Διάγραμμα 1.1.1, όλες οι περιφέρειες παρουσίασαν ανάπτυξη εκτός της Μέσης Ανατολής, η οποία κατά τα δύο τελευταία έτη παρουσίασε σημαντική μείωση κυρίως λόγω της πολιτικής αστάθειας αλλά και της αδυναμίας διασφάλισης κλίματος ασφάλειας για τον εισερχόμενο τουρισμό στην περιοχή. 11

12 Διάγραμμα 1.1.1: Διεθνείς Αφίξεις ανά Περιφέρεια Ποσοστό Μεταβολής Περιόδου (Πηγή: UNWTO, 2013γ) Διάγραμμα 1.1.2: Διεθνείς Αφίξεις ανά Περιφέρεια (%), 2012 (Πηγή: UNWTO, 2013γ) 12

13 Οι Ευρωπαϊκές χώρες, παρά τη συνεχιζόμενη πολιτική και οικονομική αστάθεια, παρέμειναν ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς ταξιδιωτικούς προορισμούς κατά τη διάρκεια του Συγκεκριμένα, η Πολωνία, η Γερμανία και χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης παρουσίασαν αυξήσεις άνω της τάξεως του 4% στις διεθνείς αφίξεις (βλ. Πίνακα 1.1.2). Πίνακας 1.1.2: Ρυθμός Μεταβολής (%) Διεθνών Αφίξεων ανά Χώρα το 2012 (Πηγή: UNWTO, 2013β) Αυστρία 4,9 Ιταλία 0,5 Σλοβακία 3,4 Βέλγιο 0,1 Ρωσία 13,4 Σλοβενία 5,8 Κροατία 4,5 Ουκρανία 7,5 Ισπανία 2,7 Κύπρος 3 Ολλανδία 3,4 Σουηδία 9,6 Φινλανδία 0,8 Βοσνία 11,9 Ελβετία 0,4 Γερμανία 7,3 Πολωνία 11,2 Τουρκία 3,0 Ελλάδα -5,5 Πορτογαλία 3,8 Βρετανία -0,1 Ουγγαρία 1 Ρουμανία 9,1 Σερβία 6 Συγκεκριμένα, οι διεθνείς αφίξεις στην Ευρώπη αυξήθηκαν κατά 3.4%, σε συνέχεια των θετικών αποτελεσμάτων (+6.4%) τα οποία καταγράφηκαν το Το σύνολο των διεθνών αφίξεων έφθασε τα 535 εκατομμύρια, όντας 19 εκατομμύρια περισσότερες από το Μάλιστα, οι προορισμοί της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (+7.4%) παρουσίασαν τα καλύτερα αποτελέσματα, ενώ οι προορισμοί της Δυτικής Ευρώπης παρουσίασαν αύξηση κατά 3.2%. Οι προορισμοί της Νότιας Μεσογειακής Ευρώπης έπειτα από τα υψηλά επίπεδα διεθνών αφίξεων του 2011 (+7.8%) επέστρεψαν το 2012 στο φυσιολογικό ρυθμό ανάπτυξής τους (+2.2%) (UNWTO, 2013β). Οι προορισμοί της Ασίας και του Ειρηνικού (+7%) ενισχύθηκαν με 15 εκατ. πρόσθετες αφίξεις το 2012, φθάνοντας συνολικά την επίδοση των 233 εκατομμυρίων διεθνών τουριστών. Η περιοχή της Νοτιοανατολικής Ασίας (+9.4%) απέφερε ιδιαίτερα υψηλά αποτελέσματα λόγω της εφαρμογής πολιτικών που ενισχύουν την ενδοπεριφερειακή συνεργασία στον τομέα του τουρισμού. Η ανάπτυξη ήταν επίσης έντονη στη Βόρειο-Ανατολική Ασία (+6%), ενώ ήταν συγκριτικά ασθενέστερη στη Νότια Ασία (+4.4%) και στην Ωκεανία (+4.1%) 13

14 (UNWTO, 2013β). Η Αμερική (+4.6%) σημείωσε αύξηση κατά 6 εκατομμύρια, φθάνοντας τα 163 εκατομμύρια. Σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα κινήθηκαν οι προορισμοί της Κεντρικής Αμερικής (+7.5%), ενώ η Νότια Αμερική (+4.8%) παρουσίασε σημάδια επιβράδυνσης σε σύγκριση με τον αυξανόμενο ρυθμό ανάπτυξης του 2010 και του Οι ρυθμοί αύξησης στον προορισμό της Καραϊβικής (+3.8%) έχουν παρουσιάσει σημαντική αύξηση σε σύγκριση με τα δύο προηγούμενα έτη, ενώ η Βόρεια Αμερική (+4.5%) ενίσχυσε την ανάπτυξη της από το 2011 (UNWTO, 2013β). Η Αφρική παρουσίασε σημάδια ανάκαμψης (+5.9%) σε σύγκριση με το 2011, κατά τη διάρκεια του οποίου οι αφίξεις μειώθηκαν κατά 0.8%, γεγονός το οποίο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στα αρνητικά αποτελέσματα των προορισμών της Βόρειας Αφρικής. Οι διεθνείς αφίξεις άγγιξαν νέο ρεκόρ (52 εκ), λόγω της ανάκαμψης της Βόρειας Αφρικής (+8.7% σε σύγκριση με τη μείωση κατά -9% το 2011) και της συνεχιζόμενης ενίσχυσης των προορισμών της υποσαχάριας Αφρικής (+4.4%). Η Μέση Ανατολή (-5.4%) περιόρισε το μέγεθος της επιβράδυνσης του 2011 (-5.6%), αλλά εντούτοις απώλεσε ακόμα 3 εκατομμύρια διεθνείς αφίξεις το 2012 παρά τη σαφή ανάκαμψη στην Αίγυπτο (UNWTO, 2013β) Μεγέθη Εξερχόμενου Τουρισμού Την ταχύτερα αναπτυσσόμενη περιοχή για το 2012 στον τομέα των εξερχόμενων ταξιδιών αποτέλεσε η Νότια Αμερική με αύξηση της τάξεως του 12%. Ωστόσο, ο ρυθμός ανάπτυξης στην περιοχή πλέον επιβραδύνεται, καθώς η ζήτηση ειδικότερα στη Βραζιλία εκτιμάται πως θα επηρεαστεί από την οικονομική κρίση. Η Αφρική παρουσίασε επίσης ικανοποιητικά επίπεδα ανάπτυξης με αύξηση 9% στα εξερχόμενα ταξίδια (IPK International, 2012). Σημαντική άνοδο παρουσίασαν και οι προορισμοί της Ασίας και του Ειρηνικού. Βασικό παράγοντα ανάκαμψης αποτέλεσε και η άνοδος της Ιαπωνίας, η οποία κατέγραψε 13% αύξηση των διεθνών ταξιδιών, έπειτα από τις πτωτικές τάσεις της τάξεως του 7% το 2011 λόγω των επιπτώσεων του σεισμού την περίοδο του Μαρτίου. Παράλληλα, η Κίνα και μικρότερες ασιατικές αγορές παρουσίασαν σημαντικά σημάδια ανάκαμψης κατά το Οι δύο μεγαλύτερες τουριστικές αγορές, η Βόρεια Αμερική και η Ευρώπη, παρουσίασαν σημάδια ανάπτυξης κατά το 2012 αλλά σε σχετικά χαμηλά επίπεδα. Το ποσοστό των εξερχόμενων ταξιδιών αυξήθηκε κατά 3%, με μείωση 1% σε κοντινούς 14

15 προορισμούς, και ποσοστό αύξησης 6% σε μακρινούς προορισμούς. Η Ευρώπη παρουσίασε μικρή αύξηση της τάξεως του 2% το πρώτο εξάμηνο του 2012, αλλά με ποικίλα χαρακτηριστικά ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες της αγοράς. Παράλληλα, υπήρξαν ορισμένες σημαντικές τάσεις και αλλαγές σε επιπρόσθετα στοιχεία, τα οποία καταδεικνύουν και συνθέτουν την εικόνα της τουριστικής κίνησης στην Ευρώπη. Αξίζει να σημειωθεί πως τα ταξίδια αναψυχής μειώθηκαν κατά 1%, ενώ αντίθετα παρατηρήθηκε αύξηση κατά 14% στα ταξίδια σε αστικούς προορισμούς και κατά 8% στον τομέα των επαγγελματικών ταξιδιών. Ενδεικτικό είναι και το ποσοστό αύξησης (+10%) στα ταξίδια μικρής διάρκειας (1-3 διανυκτερεύσεις), καθώς και η μειωμένη ζήτηση για ταξίδια πολλών ημερών (-2%), με αποτέλεσμα μια πτώση της τάξεως του 3% στη μέση διάρκεια ταξιδιού (IPK International, 2012) Διεθνείς Τουριστικές Δαπάνες Παρά το γεγονός ότι τα υψηλότερα ποσοστά τουριστικών δαπανών προέρχονται από τις αναδυόμενες οικονομίες, και κυρίως από την Κίνα (+42%) και τη Ρωσία (+31%), επιβεβαιώνοντας τη διαρκώς αυξανόμενη ελκυστικότητα των συγκεκριμένων αγορών, οι παραδοσιακές αγορές δεν έχουν πρόσφατα υστερήσει σε θετικές επιδόσεις (βλ. Διάγραμμα 1.1.3), γεγονός το οποίο διαφαίνεται συνολικά και από την άνοδο των τουριστικών μεγεθών σε παγκόσμιο επίπεδο το Διάγραμμα 1.1.3: Διεθνείς Τουριστικές Δαπάνες στις Κυριότερες Αγορές Εξερχόμενου Τουρισμού το 2012 (Πηγή: UNWTO, 2013γ) 15

16 Παρά τις πιέσεις σε οικονομικό επίπεδο, η περιφέρεια της Ευρώπης συνέχισε να κινείται σε υψηλά επίπεδα. Συγκεκριμένα, η αύξηση στην περίπτωση της Γερμανίας έφτασε το 3%, ενώ το Ηνωμένο Βασίλειο παρουσιάζει ανοδικές τάσεις (+5%), ιδιαίτερα έπειτα από την οικονομική σταθερότητα των δύο τελευταίων ετών. Εντός των ευρωπαϊκών συνόρων, αξιοσημείωτα αποτελέσματα σημείωσαν ακόμα η Πολωνία (+19%), το Βέλγιο (+13%), η Νορβηγία (+12%) και η Ελβετία (+10%). Αντίθετα, η Γαλλία και η Ιταλία κατέγραψαν μειώσεις της τάξεως του -7% και -2% αντίστοιχα. Επιπλέον, αρκετές μικρότερες αγορές επέδειξαν εμπράκτως την ισχυρή δυναμική τους, καθώς και την προοπτική περαιτέρω επέκτασης τους. Μεταξύ αυτών συμπεριλαμβάνονται η Βενεζουέλα (+31%), οι Φιλιππίνες (+17%), η Μαλαισία (+15%), η Σαουδική Αραβία (+14%), η Αργεντινή (+12%), και η Ινδονησία (+10%) (UNWTO, 2013α) Διεθνείς Τουριστικές Εισπράξεις Σύμφωνα με τα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού, οι διεθνείς τουριστικές εισπράξεις σημείωσαν νέο ρεκόρ το 2012, φθάνοντας κατ 'εκτίμηση τα 1075 δισεκατομμύρια δολάρια (837 δισεκατομμύρια ευρώ) σε παγκόσμιο επίπεδο, ποσοστό αύξησης 4% σε πραγματικούς όρους, σε σύγκριση με το σύνολο των 1042 δισεκατομμυρίων δολαρίων (749 δισεκατομμύρια ευρώ) για το Παράλληλα, το ύψος των εισπράξεων από τις διεθνείς μεταφορές επιβατών άγγιξε τα 219 δισεκατομμύρια δολάρια, με αποτέλεσμα το σύνολο των εξαγωγών να εκτιμάται γύρω στα 1.3 τρισεκατομμύρία δολάρια (UNWTO, 2013δ). Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να επισημανθεί ότι η κατάταξη των κορυφαίων τουριστικών προορισμών παγκοσμίως στηρίζεται τόσο στον αριθμό των αφίξεων όσο και στο ύψος των τουριστικών εισπράξεων, ενώ η πλειονότητα των προορισμών παρουσιάζουν αντίστοιχα μεγέθη ανάπτυξης στις αντίστοιχες κατηγορίες τουριστικών μεγεθών (βλ. Διάγραμμα 1.1.4) Πιο συγκεκριμένα και αναλύοντας τα δεδομένα ανά περιφέρεια, η Αμερική σημείωσε τη μεγαλύτερη αύξηση των εισπράξεων (+7%), με την Ασία και τον Ειρηνικό να ακολουθούν με ποσοστό της τάξεως του 6%, καθώς επίσης και την Αφρική (+5%) με την Ευρώπη (2%). Η μεταβολή των εισπράξεων στη Μέση Ανατολή διατηρήθηκε σε αρνητικά επίπεδα της τάξεως του -2%, ωστόσο παρουσίασε σταθερή βελτίωση σε σύγκριση με την πτώση που σημειώθηκε το 2011 (UNWTO, 2013δ). 16

17 Διάγραμμα 1.1.4: Διεθνείς Τουριστικές Εισπράξεις (Πηγή: UNWTO, 2013γ) Σε απόλυτες τιμές, η Ευρώπη παρουσίασε έσοδα της τάξεως των 457 δισεκατομμυρίων δολαρίων (356 δισ. ευρώ), τα οποία αντιστοιχούν στο 43% των συνολικών εσόδων του τουρισμού παγκοσμίως. Προορισμοί στην Ασία και τον Ειρηνικό (323 δισεκατομμύρια δολάρια ή 251 δισ. ευρώ) αντιπροσωπεύουν το 30% των διεθνών τουριστικών εσόδων ενώ στην Αμερική το 20% (215 δισεκατομμύρια δολάρια ή 167 δισ. ευρώ). Στη Μέση Ανατολή (μερίδιο αγοράς 4%) το σύνολο των εισπράξεων από τον τουρισμό έφθασε το ύψος των 47 δισεκατομμυρίων δολαρίων (36 δισ. ευρώ) και στην Αφρική (μερίδιο αγοράς 3%) το ύψος των 34 δισεκατομμυρίων δολαρίων (26 δισ. ευρώ). Η κατάταξη των προορισμών με τα υψηλότερα ποσοστά εισπράξεων παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητη σε σχέση με το 2012, με τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ισπανία, τη Γαλλία, την Κίνα και την Ιταλία να βρίσκονται στις πρώτες θέσεις, και να ακολουθούν το Μακάο (Κίνα), η Γερμανία, το Ηνωμένο Βασίλειο, το Χονγκ Κονγκ (Κίνα), και η Αυστραλία. 17

18 Ορισμένοι από τους πιο ανεπτυγμένους προορισμούς ανά τον κόσμο παρουσίασαν αξιοσημείωτα αποτελέσματα: οι Ηνωμένες Πολιτείες (+11%), η Γαλλία (+7%), η Γερμανία (+6%), το Ηνωμένο Βασίλειο (+5%) και το Χονγκ Κονγκ (Κίνα) (+14%). Μεταξύ άλλων προηγμένων προορισμών με ρυθμούς ανάπτυξης άνω του 10% παρέμειναν η Σουηδία (+17%), η Ιαπωνία (+33%), η Νότια Κορέα (+14%) και η Φινλανδία (+16%). Τέλος, ανάμεσα στους αναδυόμενους προορισμούς με την υψηλότερη αύξηση εσόδων συμπεριλήφθηκαν η Ταϊλάνδη (+25%), η Ινδία (+22%), η Πολωνία (+13%), η Νότια Αφρική (+18%), η Αίγυπτος (+14%), το Βιετνάμ (+ 18%) και η Ουκρανία (+13%) (UNWTO, 2013δ) Εξερχόμενος Τουρισμός απο Αναδυόμενες Αγορές, BRICS Βάσει της δυναμικής που πρόσφατα έχουν παρουσιάσει οι αγορές των χωρών BRICS στα μεγέθη του εξερχόμενου τουρισμού τους, η ανάλυση των τάσεων και των μελλοντικών τους προοπτικών έχει ιδιαίτερη σημασία στην περίπτωση του εισερχόμενου τουρισμού της Ελλάδας. Εν πολλοίς, η εν λόγω δυναμική επεξηγεί τη μερική ανακατανομή των μεριδίων των βασικών αγορών εξερχόμενου τουρισμού εις βάρος των χωρών της Δυτικής Ευρώπης και της Βορείου Αμερικής (UNWTO, 2013β). Εξαιτίας της αυξανόμενης οικονομικής τους δύναμης, οι αναδυόμενες αγορές της Βραζιλίας, της Ρωσίας, της Ινδίας, της Κίνας και της Νότιας Αφρικής φαντάζουν επί του παρόντος ως οι μελλοντικές υπερδυνάμεις της τουριστικής και ταξιδιωτικής βιομηχανίας (WTM, 2012). Συγκεκριμένα, οι πέντε αυτές χώρες κατέχουν το 43% του παγκόσμιου πληθυσμού, διαθέτουν σύνολο συναλλαγματικών αποθεμάτων ύψους 4,4 τρις. δολαρίων, και έχουν παρουσιάσει από τις αρχές του 21 ου αιώνα ένα σταθερότερο δείγμα οικονομικής ανάπτυξης σε σύγκριση με την Ευρώπη και τις ΗΠΑ (Bloomberg BusinessWeek, 2013). Ωστόσο, αναφορές εντός του 2013 κάνουν λόγο για προκλήσεις, που προκύπτουν όσο οι πέντε χώρες φαίνεται να μη μένουν ανεπηρέαστες από τα παρελκόμενα της διεθνούς κρίσης. Ουσιαστικά, η επιβράδυνση της ανάπτυξης κατά την τελευταία τριετία αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα, από τη στιγμή που το 2010 και οι πέντε χώρες μαζί αντιπροσώπευαν περισσότερο από το 25% του παγκόσμιου ΑΕΠ (CME Group, 2012). 18

19 Γίνεται πλέον αντιληπτό πως η εντυπωσιακή εμφάνιση των BRICS ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τις επιδόσεις των ανεπτυγμένων οικονομιών κατά την τελευταία δεκαετία. Επίσης, διαφαίνεται πως σε συνθήκες πίεσης κάθε μία εξ αυτών των χωρών θα αντιμετωπίσει τις εκάστοτε προκλήσεις βάσει των δικών της ιδιαιτεροτήτων και πολιτικών παραδόσεων (Π.χ. διαφορετικά επίπεδα οικονομικού προστατευτισμού) (CME Group, 2012; Ernst & Young Hellas, 2013). Ο συγκεκριμένος σκεπτικισμός έχει εφαρμογή και στην περίπτωση του τουριστικού τομέα, με τον κάθε προορισμό να καλείται να αξιολογήσει διαφορετικές παραμέτρους ως προς τη διερεύνηση των προοπτικών προώθησης του σε μία ή περισσότερες εκ των αγορών της ομάδας BRICS. Πέρα από δημογραφικά και οικονομικά δεδομένα, αρκεί κάποιος να αναλογιστεί τις επισημάνσεις που παράθεσε ο Chief Executive του European Tour Operators Assocation στη διάρκεια της παρουσίασης του στο Travel Trade Athens, που έλαβε χώρα στις 22 και 23 Απριλίου (Jenkins, 2013): Η συγγένεια της ιστορικής και πολιτιστικής κληρονομιάς. Το ζήτημα της απόστασης δεδομένου οτι οι χώρες BRICS βρίσκονται σε διαφορετικές ηπείρους. Η παροχή ταξιδιωτικών διευκολύνσεων. Οι διαφορετικές ομάδες που αποτελούν την κάθε αγορά και οι τάσεις που χαρακτηρίζουν την τουριστική τους συμπεριφορά. Σε κάθε περίπτωση, η δυναμική των αγορών της ομάδας των BRICS διακρίνεται και από στοιχεία που έχουν δημοσιοποιηθεί από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Τουρισμού. Από το σύνολο των χωρών, η Κίνα υπήρξε και εξακολουθεί να είναι η ταχύτερα αναπτυσσόμενη αγορά, καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση σε παγκόσμιο επίπεδο στην κατηγορία των τουριστικών δαπανών (102 δισεκατομμύρια δολάρια το 2012) μπροστά από την Γερμανία αλλά και τις ΗΠΑ. Το 2005, η Κίνα κατείχε την έβδομη θέση στην κατηγορία των τουριστικών δαπανών, και έκτοτε έχει ξεπεράσει διαδοχικά την Ιταλία, την Ιαπωνία, τη Γαλλία και το Ηνωμένο Βασίλειο (UNWTO, 2013ε). Άλλες αναδυόμενες αγορές έχουν επίσης αυξήσει το μερίδιο τους στο σύνολο των τουριστικών δαπανών κατά την τελευταία δεκαετία. Η Βραζιλία υπερκάλυψε συνολικά 17 θέσεις στην παγκόσμια κατάταξη, και το 2012 κατέλαβε την 12 η θέση με το 19

20 σύνολο των δαπανών να φθάνει τα 22 δισ. δολάρια. Παράλληλα, η Ρωσία κατέλαβε την 5 η θέση (43 δισ. δολάρια) με ρυθμό ανάπτυξης της τάξεως του 32% (UNWTO, 2013ε). Ρωσία Αναφορικά με την αγορά της Ρωσίας, τα ταξίδια αναψυχής αποτελούν πλέον μέρος των συνολικών δαπανών των Ρώσων. Η πλειονότητα των Ρώσων επιλέγουν παραθαλάσσιους προορισμούς, αλλά σε πρόσφατα έτη έχει παρατηρηθεί έντονο ενδιαφέρον και για αστικούς προορισμούς στην Ευρώπη (Visit Britain, 2013). Μάλιστα, όπως διακρίνεται από το Διάγραμμα 1.1.5, από το 2002 έως και το 2012 η ανάπτυξη του εξερχόμενου τουρισμού της Ρωσίας παρουσίασε σημαντική ανάπτυξη στο σύνολο των ευρωπαϊκών προορισμών, ενώ η μεγαλύτερη ανάπτυξη διακρίνεται από το 2010 και έπειτα (σχεδόν 34 εκατομμύρια ρώσοι ταξίδεψαν στο εξωτερικό το 2012, το 79% εκ των οποίων σε Ευρωπαϊκούς προορισμούς). Αν και η Νότια Ευρώπη συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας αποτελεί δημοφιλή προορισμό, το μερίδιο της στον εξερχόμενο τουρισμό της Ρωσίας υπολείπεται σαφώς έναντι των προορισμών της Κεντρικης και Ανατολικής Ευρώπης (βλ Διάγραμμα 1.1.5). Διάγραμμα 1.1.5: Εξερχόμενος Τουρισμός Ρωσίας, (Πηγή: ETC, 2013α) 20

21 Μέχρι το 2017 πάντως, αναμένεται μια μικρής κλίμακας αλλαγή των μεριδίων προς όφελος των προορισμών της Νότιας Ευρώπης, αφού η συγκεκριμένη περιφέρεια εκτιμάται ότι θα παρουσιάσει ταχύτερο ρυθμό ανάπτυξης όσον αφορά τις αφίξεις Ρώσων τουριστών (+10,1%) (ETC, 2013α). Η σημασία της Ρωσικής αγοράς για τον εισερχόμενο τουρισμό της Ελλάδας έγκειται στη συναφή θρησκευτική και πολιτιστική καταγωγή των δύο πολιτισμών. Λαμβάνοντας υπόψη και τα θετικά δείγματα γραφής των τελευταίων ετών, τα οποία εξετάζονται σε επόμενη ενότητα του παρόντος κεφαλαίου, η ενδυνάμωση της παρουσίας ρώσων τουριστών στην Ελλάδα σχετίζεται επιπλέον με: Τον μη επηρεασμό της κοινής της γνώμης από τα πολιτικα δρώμενα και τα αρνητικά δημοσιεύματα (Accogli and Buongiorno, 2012), την άμεση ανταπόκριση της αγοράς της Ρωσίας στα χαμηλότερα τουριστικά πακέτα, Το έντονο ενδιαφέρον των τουριστών της για την πολιτιστική κληρονομιά (Jenkins, 2013). Παράλληλα, η εντυπωσιακή αύξηση των τουριστικών δαπανών από τη Ρωσία και την Κίνα αντανακλά την είσοδο στην παγκόσμια τουριστική αγορά της ακμάζουσας μεσαίας τάξης από αυτές τις χώρες, η οποία θα συνεχίσει να αλλάζει τον χάρτη του διεθνούς τουρισμού (ETC, 2013α). Άλλωστε, είναι αξιοσημείωτο ότι τα δύο τρίτα των εταίρων της τουριστικής βιομηχανίας αναμένεται να προχωρήσουν άμεσα στην αναπροσαρμογή του επιχειρησιακού τους μοντέλου, ώστε να συμπεριλάβουν τις δεδομένες αγορές στο χαρτοφυλάκιο τους και να μεγιστοποιήσουν τα οικονομικά τους οφέλη (WTM, 2012). Κίνα Με αυτά τα δεδομένα, η πλειοψηφία των συμμετεχόντων (53%) σε έρευνα του World Travel Market κατέταξε την Κίνα ως την πιο σημαντική ή τη δεύτερη σημαντικότερη αγορά για την κατηγορία του εξερχόμενου τουρισμού. Το 26% των ερωτηθέντων κατέταξαν την Κίνα ως την πιο σημαντική από τις χώρες της ομάδας των BRICS, με ένα επιπλέον 27% των ερωτηθέντων ως την δεύτερη σημαντικότερη αγορά. Ακολούθησε η Ρωσία με το 48% των ερωτηθέντων να κατατάσσουν την Ρωσία ως την πιο σημαντική ή τη δεύτερη πιο σημαντική αγορά (βλ. Διάγραμμα 1.1.6) (WTM, 2012). 21

22 Διάγραμμα 1.1.6: Αξιολόγηση της Σημασίας των Αγορών της Ομάδας BRICS για τον Παγκόσμιο Εξερχόμενο Τουρισμό (Πηγή: WTM, 2012) Διάγραμμα 1.1.7: Μερίδιο Ευρώπης στο Σύνολο του Εξερχόμενου Τουρισμού από την Κίνα (Πηγή: ETC, 2013α) Πάντως, η συνεχής ανοδική πορεία του εξερχόμενου τουρισμού από την Κίνα έχει αποτελέσει, σε βάθος εικοσαετίας, γεγονός μείζονος σημασίας για προορισμούς εκτός Ευρώπης, καθώς οι ταξιδιωτικές διευκολύνσεις και η ευέλικτή τιμολογιακή πολιτική των προορισμών της Ασίας, της Αυστραλίας και των ΗΠΑ ενθαρρύνουν περισσότερο τη μετακίνηση Κινέζων τουριστών. Για τον Chief Executive του European Tour 22

23 Operators Assocation, οι εκάστοτε προορισμοί δεν αρκεί να εντοπίζουν την ελκυστικότητα της κινέζικης αγοράς βάσει των μεγεθών της, αλλά πρέπει να κινηθούν μεθοδικά ως προς την κατανόηση και εξυπηρέτηση των απαιτήσεων της (Jenkins, 2013). Στην περίπτωση της Ελλάδας η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού οι αφίξεις Κινέζων τουριστών στους προορισμούς της Νότιας Ευρώπης αναμένεται να αυξηθούν κατά 48,9% έως το 2017 (ETC, 2013α). Βραζιλία Προκλήσεις ως προς την προώθηση της Ελλάδας στις αγορές της ομάδας BRICS υφίστανται και στις περιπτώσεις της Βραζιλίας και της Ινδίας. Η αναδυόμενη μεσαία τάξη στην Βραζιλία βρίσκεται πλέον σε θέση να ταξιδέψει στο εξωτερικό ως αποτέσμα του αυξανόμενου κατά κεφαλήν εισοδήματος και της βελτιωμένης διαθεσιμότητας των πιστώσεων. Η δεδομένη τάση οδηγεί στην ανάπτυξη του εξερχόμενου τουρισμού σε φθηνότερους και σε πιο κοντινούς προορισμούς, όπως η Αργεντινή και η Ουρουγουάη, αλλά και στην Ευρώπη (Visit Britain, 2012). Συγκεκριμένα το σύνολο του εξερχόμενου τουρισμού από την Βραζιλία στην Ευρώπη ανήλθε το 2012 σε 3 εκατομμύρια, αντιπροσωπεύοντας το 51,4% των αφίξεων τουριστών από την Βραζιλία σε μακρινούς προορισμούς (ETC, 2013α). Μάλιστα, από το Διάγραμμα προκύπτει ότι η Γαλλία, η Ισπανία, η Ιταλία και η Πορτογαλία αποτελούς δημοφιλείς προορισμούς, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από το συνολικά σημαντικό μερίδιο της περιφέρειας της Νότιας Ευρώπης στην αγορά του εξερχόμενου τουρισμού της Βραζιλίας (βλ. Διάγραμμα 1.1.9). Διάγραμμα 1.1.8: Κυριότεροι Προορισμοί Εξερχόμενου Τουρισμού από την Βραζιλία 2011 (Πηγή: Visit Britain, 2012) 23

24 Η εν λόγω τάση δε δύναται να περάσει απαρατήρητη σε ότι αφορά τα περιθώρια προώθησης των ελληνικών προορισμών, καθώς οι αφίξεις των βραζιλιάνων τουριστών στη Νότια Ευρώπη αναμένεται να πλησιάσουν τα 1,3 εκατομμύρια το 2017 (ETC, 2013α). Διάγραμμα 1.1.9: Εξερχόμενος Τουρισμός, Μακρινών Προορισμών, Βραζιλία (Πηγή: ETC, 2013α) Εντούτοις, επρόκειται για ένα δύσκολο εγχείρημα για την Ελλάδα δεδομένης: Της έλλειψης πολιτιστικών και γλωσσικών δεσμών σε αντίθεση με χώρες όπως η Πορτογαλία και η Ισπανία (Accogli and Buongiorno, 2012). Του αυξανόμενου ενδιαφέροντος από τμήμα του ευκατάστατου πληθυσμού της Βραζιλιάς για μακρινούς προορισμούς εκτός Ευρώπης, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν ταξιδιωτικές διευκολύνσεις (Π.χ. ΗΠΑ και Μεξικό) (Jenkins, 2013). Της επιθυμίας του νεότερου τμήματος του πληθυσμού να επικεντρωθεί στην εξερεύνηση της Λατινικής Αμερικής (Jenkins, 2013). Ινδία Διαφορετικού τύπου προβληματισμοί εμπίπτουν τέλος στην περίπτωση της Ινδίας. Μολονότι η μεσαία τάξη στη συγκεκριμένη χώρα εκτιμάται ότι θα σημείωσει τους ταχύτερους ρυθμούς ανάπττυξης σε βάθος χρόνου, θέτοντας τις βάσεις για περαιτέρω διεύρυνση του εξερχόμενου τουρισμού από την Ινδία σε κοντινούς και 24

25 μακρινούς προορισμούς (150% αύξηση κατά την πρώτη δεκαετία του 21 ου αιώνα σύμφωνα με το Canadian Tourism Commission, 2013), χρειάζεται ακόμα χρόνος ώστε το διαθέσιμο εισόδημα της μεσαίας τάξης στην Ινδία να καταστήσει ελκυστικό το προφίλ της συγκεριμένης αγοράς (Accogli and Buongiorno, 2012; Jenkins, 2013). Άλλωστε, ένα ιδιαίτερα σημαντικό μερίδιο των Ινδών τουριστών ταξιδεύουν σε μακρινούς προορισμούς για να επισκεφτούν συγγενείς και φίλους που ζουν και εργάζονται στο εξωτερικό (Canadian Tourism Commission, 2013), ενώ και ο εκτιμώμενος υψηλός ρυθμός ανάπτυξης του εξερχόμενου τουρισμού από την Ινδία (+54,4%) στους προορισμούς της Νότιας Ευρώπης έως το 2017 μεταφράζεται σε αποκλειστικά 162 χιλιάδες περισσότερες αφίξεις από το 2012 και μετά (ETC, 2013α). Διάγραμμα : Μερίδιο Ευρώπης στο Σύνολο του Εξερχόμενου Τουρισμού από την Ινδία (Πηγή: ETC, 2013α) Οι Προοπτικές του Διεθνούς Τουρισμού μέχρι το 2030 στον Απόηχο της Οικονομικής Κρίσης Στο πλαίσιο της τρέχουσας οικονομικής αβεβαιότητας, ο τουριστικός τομέας τυγχάνει αναγνώρισης ως ένας βασικός μοχλός οικονομικής ανάπτυξης και ενίσχυσης της απασχόλησης παγκοσμίως. Τα πιο πρόσφατα στοιχεία του Παγκόσμιου Συμβουλίου Τουρισμού και Ταξιδιών επιβεβαιώνουν αυτήν τη διαπίστωση αφού (WTTC, 2013): 25

26 1. Η συνολική προσφορά της ταξιδιωτικής και τουριστικής βιομηχανίας στο παγκόσμιο ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 3% το Η συγκεκριμένη επίδοση υπερτερεί τόσο του ρυθμού ανάπττυξης της παγκόσμιας οικονομίας στο σύνολο της (2,3%) όσο και του ρυθμού ανάπττυξης γενικών κλάδων όπως οι κατασκευές, οι οικονομικές και επιχειρηματικές υπηρεσίες, και το λιανικό εμπόριο. 2. Η άμεση συμβολή του τουρισμού στο ΑΕΠ το 2012 ήταν 2.1 τρισεκατομμύρια δολάρια, ενώ η βιομηχανία τροφοδότησε 101 εκατομμύρια θέσεις εργασίας. 3. Λαμβάνοντας υπόψη των άμεσων, έμμεσων και επαγωγικών επιπτώσεων, η συνολική συνεισφορά του τουρισμού το 2012 έφτασε το 9,3% του παγκόσμιου ΑΕΠ, το 5% των επενδύσεων, και το 5% των εξαγωγών. 4. Η συμβολή στο παγκόσμιο ΑΕΠ το 2013 προβλέπεται να αυξηθεί κατά 3,1%, ξεπερνώντας ξανά την αύξηση της συνολικής παγκόσμιας οικονομίας (2,4%). Οι μακροπρόθεσμες προοπτικές είναι εξίσου θετικές με ετήσια προβλεπόμενη αύξηση 4,4% ετησίως κατά τη διάρκεια των δέκα επόμενων ετών. Σε όρους επιδόσεων τουριστικής κίνησης οι προοπτικές του τομέα σε βάθος χρόνου φαντάζουν και πάλι ευνοικές, αφού ο αριθμός των διεθνών τουριστικών αφίξεων σε όλο τον κόσμο αναμένεται να αυξηθεί κατά μέσο όρο 3,3% ετησίως στη διάρκεια της περιόδου (UNWTO, 2013β). Σε απόλυτους αριθμούς, οι διεθνείς αφίξεις εκτιμάται πως θα αυξάνονται κατά περίπου 43 εκατομμύρια κάθε χρόνο σε σύγκριση με τον ετήσιο μέσο όρο αύξησης των 28 εκατομ. αφίξεων στη διάρκεια της περιόδου Στον προβλεπόμενο ρυθμό ανάπτυξης, οι διεθνείς αφίξεις τουριστών σε όλο τον κόσμο αναμένεται να φθάσουν τα 1,4 δισεκατομμύρια έως το 2020 και τα 1,8 δις. έως το Η ανάδυση νέων αγορών και προορισμών θα οδηγήσει σε αναδιάταξη του παγκόσμιου τουριστικού χάρτη. Νέοι δυναμικοί «παίκτες» όπως οι χώρες BRICS καθώς και άλλοι αναδυόμενοι προορισμοί πρόκειται να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Ως αποτέλεσμα και χάρη στην ταχύτερη ανάπτυξή τους, τα μερίδια της παγκόσμιας αγοράς της Ασίας και του Ειρηνικού (στο 30% το 2030, από 22% το 2010), της Μέσης Ανατολής (σε 8%, από 6%) και της Αφρικής (σε 7%, από 5%) θα αυξηθούν σημαντικά. Παράλληλα, η Ευρώπη (στο 41%, από 51%) και η Αμερική (στο 14%, 26

27 από το 16%) θα δουν τα μερίδια τους στον διεθνή τουρισμό να δέχονται πιέσεις, κυρίως λόγω της βραδύτερης ανάπτυξης των συγκριτικά ώριμων τουριστικών προορισμών σε Βόρεια Αμερική, Βόρεια Ευρώπη και Δυτική Ευρώπη. Σε κάθε περίπτωση, οι σχετικά αισιόδοξες εκτιμήσεις για τη διαχρονική εξέλιξη του διεθνούς τουρισμού απορρέουν από τις αντοχή που το φαινόμενο έχει επιδείξει παρά τις κατά καιρούς εμφανιζόμενες αντιξοότητες της διεθνούς πολιτικής ή οικονομικής συγκυρίας. Συγκεκριμένα, έχει αποδειχθεί πως τις πρόσκαιρες περιόδους ύφεσης ακολουθούν φάσεις ανάκαμψης και ταχείας επανόδου του τουριστικού τομέα σε τροχιά ανάπτυξης (UNWTO, 2013β). Όπως αναδεικνύεται και στο Διάγραμμα , μια σειρά απο γεγονότα όπως οι τρομοκρατικές επιθέσεις της 11 ης Σεπτεμβρίου του 2001, ο Πόλεμος στο Ιράκ, και η έξαρση του συνδρόμου SARS έπληξαν μόνο προσωρινά τα μεγέθη των τουριστικών αφίξεων και εισπράξεων. Πίνακας : Ανάλυση Διεθνών Αφίξεων και Τουριστικών Εισπράξεων (Πηγή: UNWTO, 2013γ) Οικονομική Κρίση και Τουρισμός Σύμφωνα με το Διάγραμμα , οι σχετικά αισιόδοξες εκτιμήσεις για τη διαχρονική εξέλιξη του διεθνούς τουρισμού απορρέουν και από τις πρόσφατες επιδόσεις του στη σκία της συνεχιζόμενης οικονομικής κρίσης. 27

28 Η παγκόσμια οικονομική ύφεση του 2008 σηματοδότησε τη μεγαλύτερη διεθνή οικονομική κρίση μετά το τέλος του Β Παγκοσμίου Πολέμου. Καθώς οι μεγάλες οικονομίες του κόσμου εισήλθαν σε ύφεση, καταναλωτές και επιχειρήσεις περιόρισαν τις δαπάνες τους με ταχύτατους ρυθμούς, και η τουριστική βιομηχανία ήταν ανάμεσα στους σημαντικούς οικονομικούς κλάδους που επλήγησαν άμεσα. Είναι χαρακτηριστικό ότι το 2009 οι διεθνείς αφίξεις μειώθηκαν κατά 4%, οι συνολικές διανυκτερεύσεις κατά 7% και το σύνολο των δαπανών κατά 9%, αποφέροντας μια δραματική απώλεια κερδοφορίας στο σύνολο της τουριστικής και ταξιδιωτικής βιομηχανίας (OECD, 2010). Ωστόσο, το 2010 η παγκόσμια τουριστική ζήτηση παρουσίασε αυξητικές τάσεις μεγαλύτερες του αναμενόμενου. Η ανάκαμψη επήλθε με διαφορετικές ταχύτητες - πολύ πιο γρήγορα στις περισσότερες αναδυόμενες οικονομίες (+8%) και με βραδύτερους ρυθμούς στις πιο προηγμένες (+5%). Συγκεκριμένα, η Ευρώπη παρουσίασε την χαμηλότερη ανάπτυξη (+3%), κυρίως λόγω της οικονομικής αβεβαιότητας και το κλείσιμο του εναέριου χώρου της τον Απρίλιο, το οποίο προκλήθηκε από το φαινόμενο της ηφαιστειακής τέφρας από την Ισλανδία (UNWTO, 2011). Σε παγκόσμιο επίπεδο, οι διεθνείς αφίξεις αυξήθηκαν περαιτέρω κατά 4,6% το Σε αντίθεση με ότι καταδεικνύουν οι μακροπρόθεσμες τάσεις, οι προηγμένες οικονομίες (+4,9%) κατέγραψαν υψηλότερα επίπεδα ανάπτυξης σε σχέση με τις αναδυόμενες οικονομίες (+4,3%). Σημαντικες απώλειες υπέστησαν μια σειρά από χώρες σε Μέση Ανατολή και Βόρεια Αφρική (Π.χ. το Μπαχρέιν, η Αίγυπτος, η Ιορδανία, η Συρία και η Τυνησία) στη σκιά των γεγονότων της «Αραβικής Άνοιξης». Αντίθετα, η Ευρώπη, η Ασία και ο Ειρηνικός (+6%) αποτέλεσαν τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες περιοχές από πλευράς τουριστικών αφίξεων το Στην Αμερική, επίσης, οι διεθνείς αφίξεις αυξήθηκαν κατά 4%, με σημαντική άνοδο για δεύτερη συνεχόμενη χρονιά της Νότιας Αμερικής (+9%) (UNWTO, 2012α). Σε κάθε περίπτωση, πάντως, οι εκτιμήσεις για το μέλλον του διεθνούς τουρισμού οφείλουν να λαμβάνουν υπόψη ευρύτερες τάσεις στην παγκόσμια οικονομία δεδομένου ότι: Τα μέτρα λιτότητας, τα οποία εφαρμόζονται σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, αναμένεται να οδηγήσουν σε μείωση των διαθέσιμων εισοδημάτων και 28

29 αύξηση της ανεργίας με αποτέλεσμα τη μείωση των ενδοπεριφερειακών ταξιδιών και δαπανών. Η συνεχιζόμενη εξασθένηση του ευρώ έναντι των κυριότερων νομισμάτων, όπως το δολλάριο, μπορεί να αποφέρει θετικά αποτελέσματα στην τουριστική βιομηχανία αλλά και την προσέλκυση επισκεπτών υψηλών δαπανών από τις ΗΠΑ Διαφοροποίηση Καταναλωτικών Συνηθειών Καθώς η παγκόσμια κρίση έφερε νέα δεδομένα στην καθημερινότητα των πολιτών σε ολόκληρο τον κόσμο, η τουριστική βιομηχανία κλήθηκε να αντιμετωπίσει δύο τάσεις οι οποίες επηρέασαν άμεσα τις συνήθειες των καταναλωτών: Την ανεργία και το δημόσιο χρέος που συνεπάγεται πιθανές αυξήσεις φόρων, και ως εκ τούτου μειώνει την αγοραστική δύναμη των καταναλωτών. Υπό αυτές τις συνθήκες, μια βασική παρατήρηση είναι ότι ο εσωτερικός τουρισμός αποδείχτηκε ανθεκτικότερος του διεθνούς, αφού πολλά νοικοκυριά επέλεξαν προορισμούς στις εκάστοτε χώρες τους (OECD, 2010). Παράλληλα, ολοένα και λιγότερες κρατήσεις πραγματοποιούνται την τελευταία στιγμή, ενώ πλέον η μέση τιμή των διανυκτερεύσεων έχει μειωθεί αισθητά. Το πακέτα «all inclusive» αποκτούν μεγαλύτερη σημασία, καθώς το σύνολο της τουριστικής δαπάνης μπορεί να προϋπολογιστεί, ενώ αντιμετωπίζεται ως πολύ καλή αναλογία τιμής απόδοσης (Freitag & Pyka, 2011). Τέλος, αξίζει να επισημανθούν τρεις ακόμα πτυχές που σύμφωνα με τον Οργανισμό Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης επέτειναν την ύφεση (OECD, 2010) έστω και προσωρινά: Στα επαγγελματικά ταξίδια σε αντίθεση με τα ταξίδια αναψυχής. Αντιμετωπίζοντας μια πτώση της συνολικής ζήτησης, οι επιχειρήσεις καταβάλλουν προσπάθειες να περιορίσουν το κόστος τους αλλά και να εκμεταλλευτούν την ανάπτυξη της τεχνολογίας, η οποία δίνει τη δυνατότητα στις επιχειρήσεις να περιορίσουν τις φυσικές μετακινήσεις (Freitag & Pyka, 2011). Στα ξενοδοχεία σε αντίθεση με τους υπόλοιπους τύπους τουριστικών καταλυμάτων. Η επίδραση αυτή μπορεί εν μέρει να θεωρηθεί ως συνέπεια της 29

30 μείωσης των επαγγελματικών ταξιδιών. Παράλληλα, το ενδιαφέρον στα ταξίδια αναψυχής μετατοπίζεται στις φθηνότερες κατηγορίες καταλυμάτων. Στις αεροπορικές μεταφορές σε αντίθεση με τις υπόλοιπες κατηγορίες μεταφορών. Οι ισχυροί περιορισμοί των μεγεθών του διεθνούς τουρισμού, ιδίως για τους σκοπούς των επιχειρήσεων, με συγκεκριμένες επιπτώσεις στις πτήσεις μεγάλων αποστάσεων. μπορεί να θεωρηθούν ως ένας από τους κύριους παράγοντες Τάσεις και δεδομένα στους τομείς της Διαχείρισης και Προώθησης Προορισμών Οι βασικές τάσεις, που αναδεικνύονται σε διεθνές επίπεδο τα τελευταία έτη στους τομείς της διαχείρισης και προώθησης προορισμών, προκύπτουν κυρίως από το ευρύτερο κοινωνικό-οικονομικό περιβάλλον και από την τεράστια συμβολή και αλληλεπίδραση των νέων τεχνολογιών με όλα τα στάδια της τουριστικής δραστηριότητας. Είναι σαφές πως η μακροπρόθεσμη στρατηγική επηρεάζεται σημαντικά από την μείωση των συνολικών δαπανών στις τοπικές οικονομίες, αλλά και την αντίστοιχη συρρίκνωση των εθνικών προϋπολογισμών. Οι δεδομένες κοινωνικο-οικονομικές αλλαγές, οι οποίες συνοδεύονται από μειωμένη χρηματοδότηση και ορισμένες φορές από την απουσία του απαραίτητου προσωπικού, αυξάνουν την πίεση προς τις υπεύθυνες δομές για τη διαχείριση και προώθηση προορισμών. Ο προβληματισμός έγκειται στο κατά πόσο υφίστανται οι κατάλληλες προύποθέσεις για τον σχεδιασμό μακροπρόθεσμων στρατηγικών, όταν καθημερινά η προσοχή στρέφεται ως επί το πλείστον σε ζητήματα οικονομικής διαχείρισης σε βάθος ενός ή δύο ετών (Solimar International, 2013). Παράλληλα, αποτελεί πλέον κοινό τόπο σε διεθνές επίπεδο η μεταβολή των παραδοσιακών μεθόδων της προώθησης προορισμών προς ανερχόμενες διαδικτυακές στρατηγικές, οι οποίες επικεντρώνονται στην αναβάθμιση του οπτικοακουστικού περιεχομένου αλλά και στην άμεση επικοινωνία και αλληλεπίδραση με το σύνολο των επισκεπτών μέσω των καναλιών κοινωνικής δικτύωσης. Είναι άλλωστε σαφές πως η επίδραση των smart mobile services, του real-time marketing και του εδραιωμένου πλέον ρόλου των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, έχει αλλάξει δια παντός την 30

31 λειτουργία των παραδοσιακών δομών της διαχείρισης και προώθησης προορισμών (Solimar International, 2013). Μάλιστα, βάσει έρευνας που πραγματοποιήθηκε στις ΗΠΑ, ένας από τους κλάδους καθοριστικής σημασίας για τον τομέα της προβολής & προώθησης προορισμού, αποτελεί η αγορά των λεγόμενων smartphones αλλά και των tablets. Είναι αξιοσημείωτο πως το 44% των ενηλίκων στις ΗΠΑ διαθέτουν κινητό προηγμένης τεχνολογίας, ενώ το 31% του πληθυσμού των ΗΠΑ διαθέτουν υπολογιστή tablet. Μάλιστα, η Travelocity, ένας από τους μεγαλύτερους διαδικτυακούς tour operators, αναφέρει πως το 55% των κρατήσεων μέσω της προηγμένης κινητής τηλεφωνίας γίνεται με tablets (Converse Digital 2012). Παράλληλα, αξίζει να αξιολογηθεί και η μεταβολή των DMO s από φορείς κεντρικού συντονισμού της τουριστικής δραστηριότητας σε δομές γενικότερης παρέμβασης. Πλέον, ο σχεδιασμός της διαχείρισης του προορισμού με γνώμονα την εύρυθμη λειτουργία του, η υποστήριξη των μικρομεσαίων επιχειρήσεων, η διατήρηση και ανάδειξη των φυσικών πόρων, αλλά και εντέλει η ενίσχυση της συμμετοχής των τοπικών κοινωνιών στα δρώμενα του τουριστικού τομέα αποτελούν ζητήματα μείζονος στρατηγικής σημασίας. Επομένως, ο ρόλος των συγκεκριμένων φορέων δεν εξαντλείται στο φάσμα του μάρκετινγκ και της προώθησης των προορισμών, αλλά προσανατολίζεται προς τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των προορισνών με ορίζοντα τη σύσφιξη των σχέσεων με μια πλειάδα φορέων. Τονίζοντας για παράδειγμα την αλληλεπίδραση της οικονομικής ανάπτυξης με την προώθηση του προορισμού, η νέα γενιά των DMO s αναδεικνύει τα οφέλη που συνεπάγεται η συνεργασία με τον ιδιωτικό τομέα, και δη με τις ηγετικές του μορφές. Αρκεί να αναλογιστεί κανείς την ανάγκη επενδύσεων για τον τουρισμό με στόχο την αύξηση της επισκεψιμότητας και τη δημιουργία ποιοτικά αναβαθμισμένων τουριστικών εμπειριών για τους επισκέπτες. Κάτι αναλογό ισχύει όταν οι εν λόγω φορείς ενθαρρύνουν και ενσωματώνουν στις δράσεις τους τις τοπικές κοινωνίες, καταδεικνύοντας με πράξεις και με ρεαλιστικά μηνύματα την ύπαρξη φιλόξενων και ελκυστικών προορισμών και συνεισφέροντας στη βελτίωση της εμπερίας των επισκεπτών (Solimar International, 2013). Από τη σκοπιά τώρα των νέων τεχνολογιών, η ωρίμανση αλλά και η ενσωμάτωση τους στην στρατηγική της προώθησης των προορισμών εμφανίζεται σε αρκετές 31

32 αγορές σε παγκόσμιο επίπεδο με σημαντικότερες τον Καναδά, το Ηνωμένο Βασίλειο και τη Γερμανία. Δεδομένου μάλιστα, βάσει έρευνας του DMAI, ότι οι καταναλωτές επιθυμούν σε μεγαλύτερο βαθμό, εξελιγμένα, σε τεχνολογικό επίπεδο αλλά και σε περιεχόμενο, προϊόντα και υπηρεσίες, η πλειοψηφία των φορέων διαχείρισης προορισμού έχει προχωρήσει στη συνολική αναβάθμιση των λειτουργιών της. Περισσότερα από τα ¾ των φορέων χρησιμοποιούν Σύστημα Διαχείρισης Περιεχομένου, ενω σχεδόν το 50% διαθέτει στο ανθρώπινο δυναμικό του έναν εξειδικευμένο υπάλληλο για τη διαχείριση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης (DMAI, 2012). Εν ολίγοις, οι οργανισμοί διαχείρισης και προώθησης προρισμών καλούνται να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των καλύτερα πληροφορημένων καταναλωτών μέσω της παροχής εξατομικευμένων υπηρεσιών. Για να συμβεί αυτό απαιτείται αλλαγή νοοτροπίας και πρακτικών σε τέσσερις τουλάχιστον τομείς (Thompson, 2013): Οι DMOs οφείλουν να συμμερίζονται εξίσου τις ανάγκες των καταναλωτών και της αγοράς, φροντίζοντας για τη γεφύρωση των κενών, όπου αυτά δύναται να υπάρχουν, στα πλαίσια των διαθέσιμων πόρων τους και με γνώμονα τη διαφάνεια και την παροχή αξιόπιστης πληροφορίας. Διασφάλιση πηγών χρηματοδότησης μέσω της παροχής εξειδικυμένων υπηρεσιών, οι οποίες θα είναι ελκυστικές τόσο για μεμονωμένους καταναλωτές όσο και για τον ιδιωτικό τομέα ώστε να τις αγοράσουν. Κατανόηση και έμμεσος προσανατολισμός της δυνατότητας των καταναλωτών να διαμορφώνουν την ταυτότητα των προορισμών, καθώς και των υποδομών και προϊόντων που την απαρτίζουν. Επιλογή βέλτιστων τακτικών μάρκετινγκ σε όρους αποτελεσματικότητας και αποδοτικότητας με πλήρη κατανόηση των δεδομένων της ψηφιακής εποχής, των μεγεθών και δυνατοτήτων του εκάστοτε φορέα, και των περιπτώσεων όπου απαιτείται η στήριξη προς τον ιδιωτικό τομέα. Με αυτούς τους άξονες πρόκειται να συντελεστεί στα επόμενα έτη ο επαναπροσδιορισμός της αποστολής των οργανισμών διαχειρίσης και προώθησης προορισμών, το μέλλον των οποίων φαντάζει αρρηκτα συνδεδεμένο με την εκπόνηση ερευνών και την παροχή εμπεριστατωμένης γνώσης προς την τουριστική βιομηχανία. Σύμφωνα με τον Troy Thompson (2013), οι μελλοντικοί φορείς διαχείρισης προορισμών θα έχουν τρεις βασικούς ρόλους: 32

33 Συμβουλευτικό Όντας εμπειρογνώμονες επί των τάσεων που χαρακτηρίζουν τον τουριστικό τομέα και τους καταναλωτές, θα μπορούν να εκπαιδεύσουν τους συνεργάτες τους και να τους μεταφέρους τις γνώσεις τους. Αναπτυξιακό Ανεξάρτητα της θεσμικής τους ιδιότητας και θέσης σε επίπεδο τοπικής διακυβέρνησης, θα καθοδηγούν με αξίοπιστες προτάσεις τη βελτίωση των υποδομών και προϊόντων εκ μέρους τόσο του δημόσιου όσο και του ιδιωτικού τομέα. Εποπτικό Παράλληλα με τον αναπτυξιακό τους ρόλο, ευθύνη τους δεν θα είναι μόνο η ενίσχυση της τουριστικής δραστηριότητας αλλά και η αντιμετώπιση τυχόν αρνητικών συνεπειών της Τεχνολογικές Τάσεις & Ανάλυση Συμπεριφοράς Καταναλωτών Η παρούσα ενότητα αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στην καταγραφή των τεχνολογικών τάσεων σε άμεση συσχέτιση με την ανάλυση της συμπεριφοράς των καταναλωτών αλλά και την ανάδειξη νέων κατηγοριών ταξιδιωτών, οι οποίοι επηρεάζονται από ένα σύνολο παραγόντων, που σχετίζονται με την οικονομικο-πολιτική σταθερότητα των προορισμών, την τιμολογιακή πολιτική αλλά και την εξέλιξη της τεχνολογίας. O παγκόσμιος κλάδος του τουρισμού προσδίδει ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στις νέες τεχνολογίες, λόγω της σημαντικής επίδρασης που ασκούν οι υπηρεσίες διαδικτυακής επικοινωνίας. Πλέον, οι ταξιδιώτες επιζητούν την δημιουργία και την διανομή του δικού τους περιεχομένου με σκοπό την προβολή της ταξιδιωτικής τους εμπειρίας. Η τεχνολογία επεκτείνει διαρκώς την επιρροή της στην τελική επιλογή αλλά και στην γενική συμπεριφορά των ταξιδιωτών. Ειδικά η αξιοποίηση της διάχυσης των πληροφοριών αλλά και η αγορά του τελικού προϊόντος και των τουριστικών υπηρεσιών επηρεάζονται άμεσα από τις τεχνολογικές εξελίξεις. Παράλληλα, σύμφωνα και με διεθνείς εμπειρογνώμονες, μελέτες των οποίων δημοσιοποιήθηκαν κατά το 20 ο Παγκόσμιο Travel Monitor Forum στην Πίζα, οι καταναλωτές πλέον επιζητούν πιο προσωπικές και αυθεντικές εμπειρίες, οι οποίες μάλιστα προβάλλουν σε μεγαλύτερο βαθμό τα τοπικά & παραδοσιακά στοιχεία ενός προορισμού ως αναπόσπαστο σκελός του τουριστικού προϊόντος (IPK International, 2012). 33

34 Αντίστοιχα, είναι σημαντικό να αναφερθεί πως το προφίλ των ταξιδιωτών έχει μεταβληθεί κατά την διάρκεια των τελευταίων δέκα ετών. Ο αρχικός διαχωρισμός στα στενά πλαίσια του επαγγελματία ταξιδιώτη, του συνταξιούχου ταξιδιώτη ο οποίος διέθετε την οικονομική ευχέρεια, του οικογενειάρχη ταξιδιώτη, αλλά και του νέου ανεξάρτητου ταξιδιώτη, συνεχίζει να υφίσταται, ωστόσο έχει αποκτήσει μια διαφορετική πολυδιάστατη ταυτότητα, συνδυάζοντας ποικίλα στοιχεία, ενώ παράλληλα δέχεται και επιρροές από τις καθοριστικές δημογραφικές αλλαγές σε παγκόσμιο επίπεδο. Σε αρκετές ώριμες αγορές το τμήμα του πληθυσμού, άνω των 80 ετών, αναμένεται να ταξιδεύει σε μεγαλύτερο βαθμό. Από την άλλη πλευρά, σε αρκετές αναπτυσσόμενες αγορές, οι νεότερες ηλικίες αποκτούν σημαντική δυναμική στα πλαίσια του εργατικού δυναμικού, αποκτώντας πρόσβαση σε διαθέσιμο εισόδημα, ικανό να τους προσφέρει την δυνατότητα να ταξιδέψουν εκτός της χώρας τους. Ωστόσο, η κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη στις χώρες προέλευσης επιδρά εξίσου σημαντικά στην εξέλιξη του εξερχόμενου τουρισμού αλλά και στην διάκριση της ταυτότητας του ταξιδιώτη. Ήδη, το 30% του παγκόσμιου ενήλικου πληθυσμού διαθέτει επαρκές εισόδημα για τον σχεδιασμό και την υλοποίηση συγκεκριμένου αριθμού εξερχόμενων ταξιδιών. Ο αριθμός αυτός αναμένεται να αυξηθεί καθώς οι οικονομικές ροές προς τις αναδυόμενες αγορές επεκτείνει σημαντικά την παγκόσμια μεσαία τάξη (IHG, 2013). Οι δεδομένες τάσεις δημιουργούν νέες κατηγορίες ταξιδιωτών. Συγκεκριμένα, αξίζουν να αναφερθούν οι εξής κατηγορίες: 1. Εξερευνητές ταξιδιώτες προερχόμενοι από τις αναδυόμενες αγορές. 2. Νέες ηλικιακά οικογένειες στο σύνολο των παραδοσιακών και αναπτυσσόμενων αγορών. 3. Νέοι επιχειρηματίες ταξιδιώτες, οι οποίοι συνδυάζουν τις επαγγελματικές υποχρεώσεις με τα ταξίδια αναψυχής. 4. Ταξιδιώτες ηλικίας άνω των 60 ετών, οι οποίοι αντανακλούν την επέκταση της κατηγορίας της μέσης ηλικίας (IHG, 2013). 34

35 Εξερευνητές Ταξιδιώτες Προερχόμενοι από τις Αναδυόμενες Αγορές Οι ταξιδιώτες, οι οποίοι προερχόνται από τη διευρυμένη αγορά της Ασίας, αποτελούν ένα νέο δυναμικό τμήμα, το οποίο θα αντιπροσωπεύει το ένα τρίτο στο συνολικό δείκτη των δαπανών έως και το 2020, ενώ η αντίστοιχη αγορά της Κίνας αναμένεται να παρουσιάσει σημαντική άνοδο τα επόμενα χρόνια. Παράλληλα, κατά την επόμενη δεκαετία, νέες κατηγορίες τουριστών θα προκύψουν καθώς ο εξερχόμενος τουρισμός από τις χώρες της ομάδας CIVETS (Κολομβία, Ινδονησία, Βιετνάμ, Αίγυπτος και Τουρκία) αναμένεται να αναπτυχθεί ραγδαία λόγω της οικονομικής ανάπτυξης και της διευρυνόμενης ευμάρειας σε σημαντικό μέρος του πληθυσμού (IHG, 2013) Νέες Ηλικιακά Οικογένειες Οι δημογραφικές εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο αλλά και η εξέλιξη της αναμόρφωσης των παραδοσιακών κοινωνικών δομών έχουν επιφέρει αλλαγές και στην παραδοσιακή οικογενειακή μονάδα, η οποία γίνεται ολοένα και πιο ρευστή σε δομικό επίπεδο. Ιδιαίτερα στις χώρες των αναδυόμενων αγορών, οι κοινωνικές και δημογραφικές αλλαγές έχουν διαμορφώσει αντίστοιχα και την εξέλιξη της οικογένειας. Συγκεκριμένα, στην Ασία οι γυναίκες πλέον θέτουν ως βασική προτεραιότητα την επαγγελματική τους σταδιοδρομία. Αντίθετα στις δυτικές αγορές, η ανάπτυξη των ταξιδιών στην κατηγορία της οικογένειας των πολλαπλών γενεών διευρύνεται σε σημαντικό επίπεδο. Είναι χαρακτηριστικό πως βάσει μελέτης του Eurocamp, οι αυξήσεις των κρατήσεων της δεδομένης κατηγορίας άγγιξαν το 325% μεταξύ (IHG, 2013) Νέοι Επιχειρηματίες Ταξιδιώτες Η συγκεκριμένη αγορά περιλαμβάνει την λεγόμενη «Generation Y», η οποία ισοδυναμεί με ένα μεγάλο μέρος του εργατικού δυναμικού σε παγκόσμιο επίπεδο. Τα χαρακτηριστικά της συγκεκριμένης γενιάς περιλαμβάνουν την ανάγκη των νεότερων επιχειρηματιών, οι οποίοι δεν διαθέτουν συγκεκριμένο χώρο εργασίας και προκαθορισμένο εργασιακό ωράριο, ενώ είναι διατεθειμένοι να εργάζονται και κατά την διάρκεια ταξιδιών αναψυχής. Αποζητούν ένα οικείο περιβάλλον, χωρίς να τους απασχολεί αν εργάζονται με αντίστοιχους ταξιδιώτες αρκεί να υπάρχει μερική εξασφάλιση του προσωπικού τους χώρου (IHG, 2013). 35

36 Ταξιδιώτες Ηλικίας Άνω των 60 Ετών Σε παγκόσμιο επίπεδο, ο αριθμός των ατόμων ηλικίας άνω των 60 ετών αυξάνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη ηλικιακή ομάδα, ενώ αναμένεται να ξεπεράσει το ένα δισεκατομμύριο κατά τη διάρκεια της δεύτερης δεκαετίας του 21 ου αιώνα. Ο οικονομικός αντίκτυπος της συγκεκριμένης δημογραφικής ομάδας αναμένεται αντίστοιχα να διευρυνθεί στα επόμενα χρόνια, καθώς υπολογίζεται πως η συγκεκριμένη ηλικιακή κατηγορία κατέχει άνω του 50% του πλούτου στις ανεπτυγμένες κοινωνίες, με παρόμοια τάση να εμφανίζεται και σε χωρες με αναδυόμενες οικονομίες (IHG, 2013). Συνεπώς, υπάρχουν σημαντικές δυνατότητες για την αξιοποίηση ευκαιριών όσον αφορά την προσέλκυση της συγκεκριμένης ηλικιακής κατηγορίας. Τα ξενοδοχεία θα πρέπει να αναπτύξουν προϊόντα και υπηρεσίες για το σύνολο των ηλικιακών ομάδων, λαμβάνοντας υπόψη πως η μεταβαλλόμενη ταυτότητα των ταξιδιωτών σε συνδυασμό με τις προσδοκίες των ταξιδιωτών δημιουργούν νέες προκλήσεις για την οικοδόμηση μακροχρόνιων σχέσεων (IHG, 2013) Τεχνολογίες Διαδικτύου Παράλληλα, η προσφορά τουριστικών προϊόντων και υπηρεσιών σε παγκόσμιο επίπεδο είναι πλέον προσανατολισμένη σε μια νέα γενιά καταναλωτών, εξαιρετικά εξοικειωμένη με τις νέες τεχνολογίες, ιδίως του διαδικτύου (IPK International, 2012). Τα κοινωνικά μέσα μαζικής δικτύωσης, και συνολικά η αγορά του διαδικτύου, αποτελούν ιδιαίτερα σημαντικά εργαλεία για την υποστήριξη και την ενίσχυση των καταναλωτών κατά τη διαδικασία επιλογής του προορισμού αλλά και καθ όλη τη διάρκεια της παραμονής τους. Σύμφωνα μάλιστα με όσα συζητήθηκαν στο 20 ο Παγκόσμιο Travel Monitor Forum, η εξέλιξη της τεχνολογίας στον τομέα του τουρισμού αλλά και της τρίτης γενιάς κινητής τηλεφωνίας συμβάλλει στη δημιουργία ενός διαρκώς μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος (IPK International, 2012). Είναι αξιοσημείωτο πως διακρίνονται σημαντικές διαφορές στις διαδικτυακές συναλλαγές σύμφωνα με τις προτιμήσεις των ταξιδιωτών ανά περιφέρεια προέλευσης. Συγκεκριμένα, το αγοραστικό κοινό, που προέρχεται από την περιφέρεια της Ασίας και του Ειρηνικού, επιλέγει και προχωρά στις συναλλαγές μέσω διαδικτυακών διαφημιστικών συνδέσμων, ενώ όσοι καταναλωτές προέρχονται από 36

37 την αγορά των ΗΠΑ είναι λιγότερο πιθανό να επιλέξουν ταξιδιωτικά πακέτα μέσω των επίσημων τουριστικών φορέων. Παράλληλα, οι ταξιδιώτες, που προέρχονται από την περιοχή της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής, επιλέγουν σε χαμηλότερο βαθμό να κλείσουν ταξιδιωτικά πακέτα μέσω διαδικτυακών τουριστικών γραφείων (Text100, 2012). Είναι, λοιπόν, σημαντικό να αναφερθεί πως ενώ η συλλογιστική της επιλογής του τελικού προορισμού παρουσιάζει ομοιότητες στο σύνολο του αγοραστικού κοινού, υπάρχουν βασικές διαφορές στον τρόπο των συναλλαγών, οι οποίες βασίζονται στις αγοραστικές τάσεις και παρουσιάζουν σημαντικές ανομοιότητες ανά περιφέρεια. Μια επιπρόσθετη παγκόσμια τάση, η οποία παρουσιάζει σημαντικά στοιχεία άξια αναφοράς, αποτελεί η σημασία που αποδίδουν οι ταξιδιώτες χρήστες στην διατήρηση της επικοινωνίας τους με το συγγενικό και φιλικό περιβάλλον μέσω του διαδικτύου. Η αγορά της Ασίας και του Ειρηνικού χρησιμοποιεί σε μεγαλύτερο βαθμό το διαδίκτυο κατά την διάρκεια των διακοπών, κυρίως για επαγγελματικούς λόγους. Επιπρόσθετα, άνω του 50 % της αγοραστικής δύναμης χρησιμοποιεί ηλεκτρονικές εφαρμογές, οι οποίες σχετίζονται με τουριστικές και ταξιδιωτικές υπηρεσίες, πριν την έναρξη των διακοπών τους. Συγκεκριμένα, η ταξιδιωτική αγορά της Ασίας και του Ειρηνικού είναι διατεθειμένη σε μεγαλύτερο βαθμό να αξιοποιήσει αντίστοιχες εφαρμογές, ωστόσο με ένα ποσοστό μη αξιοποίησης τους, της τάξεως του 11%, σε αντίθεση με την αγορά των ΗΠΑ, της οποίας το αντίστοιχο ποσοστό αγγίζει το 38%. Τα στοιχεία σχετίζονται άμεσα με τα αντίστοιχα στατιστικά δεδομένα του αριθμού των ατόμων που διαθέτουν smartphones (Text100, 2012). Η πιο δημοφιλής διαδικτυακή εφαρμογή είναι τα Google Maps, με ποσοστό 15%. Ακολουθούν παρεμφερείς εφαρμογές χαρτών αλλά και η εφαρμογή του Tripadvisor, ενώ περίοπτη θέση καταλαμβάνουν και οι οδηγοί πόλεων, τοπικών καιρικών συνθηκών, μέσων μαζικής μεταφοράς, γεωγραφικής αναζήτησης υπηρεσιών κοκ (Text100, 2012). Όπως γίνεται διακριτό, η δυνατότητα συνδεσιμότητας στο διαδίκτυο στη διάρκεια των διακοπών αποτελεί ζωτικής σημασίας για την πλειοψηφία του αγοραστικού κοινού. Συγκεκριμένα, μέσω της έρευνας καταδεικνύεται πως το ήμισυ των ερωτηθέντων θα συμμετείχαν πιο ενεργά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. 37

38 Σίγουρα, υπάρχουν και σαφείς διαχωρισμοί για τις προτιμήσεις των δημοσιεύσεων μέσω των καναλιών κοινωνικής δικτύωσης, με τους ταξιδιώτες προερχόμενοι από την αγορά της Ασίας και του Ειρηνικού να δείχνουν σαφή προτίμηση στις κατηγορίες των εμπορικών αγορών αλλά και της γαστρονομίας, ενώ η αγοραστική δύναμη της περιφέρειας της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής παρουσιάζουν σαφή προτίμηση στον πολιτισμό και τα ιστορικά μνημεία των επιλεγμένων προορισμών. Αντίστοιχα κινείται και η αγορά των Ηνωμένων Πολιτειών με σαφή προτίμηση στις τέχνες και συγκεκριμένα στην κατηγορία των γκαλερί και των μουσείων αλλά και των θεματικών πάρκων ψυχαγωγίας (Text100, 2012). Επιπρόσθετα, αξίζει να σημειωθεί πως οι ταξιδιώτες, που προέρχονται από την αγορά της Ασίας και του Ειρηνικού, παρουσιάζουν μεγαλύτερη δραστηριότητα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης κατά τη διάρκεια των διακοπών τους, μέσω της ανταλλαγής ειδήσεων αναφορικά με τον προορισμό, την ανάρτηση φωτογραφιών, τη δήλωση παρουσίας (check - in), στον τελικό προορισμό. Ωστόσο, οι ταξιδιώτες, που προέρχονται από την περιφέρεια των ΗΠΑ, είναι περισσότερο πιθανό να αναρτήσουν την κριτική τους στις αντίστοιχες ιστοσελίδες για τον προορισμό κατά την διάρκεια των διακοπών τους (Text100, 2012). Παράλληλα, η εξέλιξη ενός νέου μέσου δημοσιογραφίας, του travel blogging, επηρεάζει σημαντικά την εξέλιξη της τουριστικής βιομηχανίας και της συμπεριφοράς των αντίστοιχων καταναλωτών. Άλλωστε, οι πολλές επιλογές των μέσων κοινωνικής δικτύωσης συνεισφέρουν σε αυξανόμενο βαθμό στο σύνολο της τουριστικής βιομηχανίας. Οι ταξιδιώτες χρησιμοποιούν εκτενώς την τεχνολογία, προβάλλοντας εικόνες και βίντεο και συμμετέχοντας ενεργά στην αξιολόγηση της συνολικής τους διαμονής και εμπειρίας τους. Σύμφωνα μάλιστα με έρευνα η οποία διεξήχθη από την Google το 2011, το 50% των ταξιδιωτών βασίζει σε σημαντικό βαθμό τον προγραμματισμό του ταξιδιού του στις αξιολογήσεις αντίστοιχων ταξιδιωτών, ενώ αντίθετα το 40%, επηρεάζεται από το σύνολο των σχολίων και της δυναμικής των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι ταξιδιώτες παραμένουν κοινωνικά δικτυωμένοι καθ όλη την διάρκεια του ταξιδιού τους, με αποτέλεσμα να προκύπτουν σημαντικές ευκαιρίες αξιοποίησης μέσω εργαλείων μάρκετινγκ. 38

39 Είναι σημαντικό άλλωστε να γίνει αντιληπτό πως υφίσταται η δυνατότητα της δημιουργίας υπηρεσιών εξυπηρέτησης, για την άμεση ανταπόκριση στις ανάγκες των ταξιδιωτών μέσω των διαδικτυακών καναλιών αλλά και για την άμεση αντιμετώπιση κρίσεων. Παράλληλα, όπως διαπιστώνεται και από τον Keith Jenkins, ενός εκ των κορυφαίων travel bloggers σε παγκόσμιο επίπεδο, πλέον πρόκειται για συγγραφείς του 21 ου αιώνα, με σημαντικές τεχνολογικές δεξιότητες και φυσικά διαθέτουν την απαραίτητη εξειδίκευση σε συγκεκριμένες αγορές ενδιαφέροντος. Συγκεκριμένα αναφέρει πως οι συγκεκριμένη κατηγορία δημοσιογράφων έχουν αναπτύξει μια σχέση εμπιστοσύνης με το κοινό τους, επηρεάζοντας άμεσα τις επιλογές τους, μέσω της προβολής δεδομένων και εικόνων (IPK International, 2012). Με δεδομένη την ταχεία ανάπτυξη των κοινωνικών μέσων δικτύωσης τα τελευταία χρόνια, πρέπει να αποτυπωθεί και η σημασία των ιστοσελίδων αξιολόγησης, οι οποίες καταλαμβάνουν την πρώτη θέση στην προτίμηση των ταξιδιωτών, ενώ οι επαγγελματικοί ηλεκτρονικοί οδηγοί έρχονται σε δεύτερη θέση. Παρατηρώντας την καταγραφή των δεδομένων ανά περιφέρεια προέλευσης, παρατηρείται μειωμένη εμπιστοσύνη στα άρθρα που αναφέρονται σε ταξιδιωτικούς περιορισμούς. ενώ δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στους επαγγελματικούς ταξιδιωτικούς οδηγούς. Η διάκριση με βάση το φύλο καταδεικνύει την προτίμηση των ανδρών στους επαγγελματικούς οδηγούς και την προτίμηση των γυναικών στο σύνολο των ιστοσελίδων αξιολόγησης (Text100, 2012) Βιωσιμότητα & Τουρισμός H αναγνώριση της δυναμικής ενσωμάτωσης του τουρισμού στους θεσμικούς πυλώνες της αειφόρου ανάπτυξης οικονομικός, περιβαλλοντικός και κοινωνικός υπογραμμίζει την σημασία της προώθησης του βιώσιμου και καθολικά προσβάσιμου τουρισμού. Είναι χαρακτηριστικό, άλλωστε, πως για πρώτη φορά ο τουρισμός συμπεριλήφθη ως βασική ενότητα του συνεδρίου των Ηνωμένων Εθνών για την Αειφόρο Ανάπτυξη το 2012, προσδίδοντας βαρύτητα στην συνεισφορά του τομέα και συγκεκριμένα στη διασύνδεση του με την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας αλλά και την ενίσχυση της εμπορικής δραστηριότητας σε παγκόσμιο επίπεδο. 39

40 Επιπρόσθετα, η σημασία του τουρισμού διακρίνεται για πρώτη φορά και επισήμως μέσω της αναφοράς στην επίσημη δήλωση των αρχηγών κρατών στην συνδιάσκεψη των G20, αναγνωρίζοντας τις προοπτικές για ενίσχυση των τουριστικών δεδομένων κατά 122 εκατ., την αύξηση των εξαγωγών κατά 206 δισεκ. δολλάρια αλλά και την δημιουργία 5 εκατομμυρίων επιπρόσθετων θέσεων εργασίας έως και το 2015, μέσω κυρίως της απλούστευσης των διαδικασιών έκδοσης visa και αντίστοιχων διαδικασιών (UNWTO, 2012β). Ειδικότερα, οι διευκολύνσεις στην διαδικασία θεωρήσεων δύνανται να τονώσουν την ζήτηση, το σύνολο των τουριστικών δαπανών αλλά και να δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας κατά την διάρκεια μίας περιόδου, όπου οι αριθμοί της ανεργίας αυξάνονται με γοργούς ρυθμούς. Αντίστοιχες μελέτες έχουν αποδείξει πως από τους 656 εκατομ. διεθνείς τουρίστες, οι οποίοι επισκέφθηκαν χώρες της G20 το 2011, περίπου 110 εκατ. Ευρώ προχώρησαν σε έκδοση των αντίστοιχων θεωρήσεων (UNWTO, 2012β). Επιπρόσθετα, καθίσταται σαφές πως η ανάπτυξη του τουρισμού, η προστασία του περιβάλλοντος και η κοινωνική ευημερία αποτελούν δυναμικές, οι οποίες συνδέονται. Όλες οι μορφές του τουρισμού μπορούν να συμβάλουν προς την κατεύθυνση της μετάβασης στην πράσινη οικονομία μέσω επενδύσεων που οδηγούν στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής, την μείωση των αποβλήτων, την προστασία της βιοποικιλότητας και της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και την ενίσχυση των δεσμών των τοπικών κοινωνιών (UNEP & UNWTO, 2012). Ωστόσο, προβλέπεται πως έως το 2050, η ανάπτυξη του τουρισμού θα έχει ως αποτέλεσμα την αύξηση της κατανάλωσης ενέργειας (+154%), των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου (+131%) και την κατανάλωση νερού (+152%) (Tourism in the Green Economy, UNWTO). Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με σενάρια εναλλακτικών πράσινων επενδύσεων, στα πλαίσια ενός οικονομικού εύρους δισεκ. δολαρίων, ο τομέας του τουρισμού μπορεί να αναπτυχθεί σταθερά κατά τις επόμενες δεκαετίες με παράλληλη εξοικονόμηση σημαντικών πόρων και την ενίσχυση της βιωσιμότητάς τους. Η αύξηση του ΑΕΠ μέσω της τουριστικής ανάπτυξης αναμένεται να αυξηθεί κατά 3-7%, με σημαντική μείωση των αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Η συγκεκριμένη εξέλιξη αναμένεται να οδηγήσει σε αποφυγή του κόστους, το οποίο 40

41 μπορεί να επανεπενδυθεί σε κοινωνικά και περιβαλλοντικά υπεύθυνες τοπικές δραστηριότητες, ενισχύοντας και την αύξηση των τουριστικών δαπανών στην τοπική ανάπτυξη. Ειδικότερα, οι δαπάνες των ξένων επισκεπτών από πλουσιότερες περιοχές σε αναπτυσσόμενες χώρες συμβάλλουν στη δημιουργία νέων ευκαιριών απασχόλησης αλλά και στη μείωση των οικονομικών ανισοτήτων και της φτώχιας (UNEP & UNWTO, 2012). Εξίσου κρίσιμη είναι και η τοποθέτηση του τουρισμού σε ένα ευρύτερο πλαίσιο παραγόντων, που διαμορφώνουν συνθήκες αειφόρου ανάπτυξης στις πόλεις. Η βιωσιμότητα του τομέα είναι συνυφασμένη με τη συνύπαρξη εντός του αστικού περιβάλλοντος διαφορετικών ομάδων ενδιαφέροντος (τουρίστες βιομηχανία κάτοικοι), των οποίων τα συμφέροντα βρίσκονται σε αλληλεπικάλυψη και διατρέχουν μια γκάμα θεμάτων όπως η διαχείριση των απορριμάτων, η αισθητική των πόλεων, η ασφάλεια, και η αυξημένη προσβασιμότητα (EAHTR, 2010) Ευρωπαϊκός Τουρισμός Τάσεις και Δεδομένα Η Ευρώπη, παρά τις δυσοίωνες οικονομικές συνθήκες αλλά και τις ποικίλες κοινωνικοπολιτικές προκλήσεις, παρέμεινε ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς. Αν και η τουριστική ζήτηση επιβραδύνθηκε το τελευταίο τετράμηνο του 2012, η ζήτηση για διασυνοριακές μετακινήσεις παρέμεινε σε υψηλά επίπεδα, ενώ αυξήθηκαν τα μεγέθη της ζήτησης για κοντινούς προορισμούς, και η μέση διάρκεια διανυκτερεύσεων μειώθηκε. Οι δεδομένες τάσεις επιβεβαιώνονται και από τα στοιχεία τα οποία έχουν συγκεντρωθεί από το σύνολο των αεροπορικών εταιρειών (ETC, 2013β). Στον τομέα των διεθνών αφίξεων, ένας σημαντικός αριθμός Ευρωπαϊκών χωρών παρέμειναν ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς ταξιδιωτικούς προορισμούς το Συγκεκριμένα, η Ισπανία, η Γερμανία και χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, παρουσίασαν αύξηση 5% στις διεθνείς αφίξεις. Το σύνολο των διεθνών αφίξεων, έφθασε τα 535 εκατομμύρια, 17 εκατομμύρια περισσότερα από το 2011 (UNWTO, 2013β). Η Ρωσία παρέμεινε η ταχύτερα αναπτυσσόμενη αγορά εξερχόμενου τουρισμού προς την Ευρώπη, με ιδιαίτερα υψηλά ποσοστά διεθνών αφίξεων αλλά και 41

42 διανυκτερεύσεων σε παραδοσιακούς ευρωπαϊκούς προορισμούς. Όπως και σε προηγούμενα έτη, τα ταξίδια σε αναδυόμενους προορισμούς έχουν αυξηθεί σημαντικά, ενώ η αναζωογόνηση βασικών υπερατλαντικών οικονομιών έχει συμβάλει στην αύξηση του ποσοστού των διεθνών αφίξεων στην Ευρώπη. Οι περισσότεροι ευρωπαϊκοί προορισμοί έχουν καταγράψει υψηλά ποσοστά από την αγορά των ΗΠΑ, σε συνδυασμό με την ανάκαμψη του εξερχόμενου τουρισμού της Ιαπωνίας. Η εξασθένηση του ευρώ, ιδίως σε σχέση με το αμερικάνιο δολάριο, έχει ωφελήσει επίσης τα ποσοστά της ευρωπαϊκής ζήτησης (ETC, 2013β). Όπως προκύπτει από τον Πίνακα 1.2.1, οι προορισμοί της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης (+7,4%) εμφάνισαν τα καλύτερα αποτελέσματα, ενώ οι προορισμοί της Δυτικής Ευρώπης παρουσίασαν αύξηση κατά 3%. Οι προορισμοί της Νότιας Μεσογειακής Ευρώπης (+2,2%), έπειτα από τα υψηλά επίπεδα διεθνών αφίξεων του 2011, επέστρεψαν το 2012 στο φυσιολογικό ρυθμό ανάπτυξής τους. Συνολικά, όπως διαφαίνεται και από τον Πίνακα οι ρυθμοί ανάπτυξης των διεθνών αφίξεων ήταν υψηλότεροι κατά το 2011, καθότι η Ευρώπη ξεπέρασε το πρώτο διάστημα των ισχυρών επιπτώσεων της χρηματοοικονομικής κρίσης. Πίνακας 1.2.1: Διεθνείς Αφίξεις (εκατ.) (Πηγή: UNWTO, 2013β) /10 μεταβολή(%) /11 μεταβολή(%) Σύνολο , ,0 Αναπτυγμένες , ,8 Οικονομίες Αναπτυσσόμενες Οικονομίες , ,3 Ευρώπη , ,4 Βόρεια Ευρώπη , ,4 Δυτική Ευρώπη , ,2 Κεντρική/Ανατολική Ευρώπη , ,4 Νότια/Μεσογειακή/ΕΕ , ,2 EΕ ,4 42

43 Ο τομέας του εισερχόμενου τουρισμού παρουσίασε μια σταθερή αύξηση της τάξεως του 3,5% το 2012, έπειτα από ένα έτος ισχυρής ανάπτυξης (+6,4%) το 2011, παρά τη διατήρηση του αρνητικού οικονομικού κλίματος στην Ευρωζώνη. Οι σημαντικότεροι αναδυόμενοι προορισμοί, οι οποίοι συνέβαλαν στη δεδομένη εξέλιξη είναι η Ισλανδία (+19,6%), η Λιθουανία (+12,1%) και η Ρουμανία (10%) με διψήφιο αριθμό ανάπτυξης. Επίσης, σταθερή ανάπτυξη παρουσίασαν ορισμένοι από τους μεγαλύτερους προορισμούς, ανάμεσα στους οποίους διακρίνονται η Γερμανία (+7,1%), η Ισπανία (+4,8%) η Αυστρία (+4,9%) Αντίθετα, οι οικονομικές αναταράξεις ανέστειλαν την ανάπτυξη των μεγεθών στην Ελλάδα (-5,5%), στην Ιταλία (+0,7%) και στην Ιρλανδία (+0,2%) (ETC, 2013α). Ιδιαίτερη μνεία αξίζει πάντως να γίνει για δύο χώρες που φιλοξένησαν μεγάλες αθλητικές διοργανώσεις το Παρά τον συνδυασμό του εορτασμού των 60 χρόνων από την ενθρόνιση της βασίλισσας της Αγγλίας με τη διοργάνωση των Ολυμπιακών και Παραολυμπιακών Αγώνων, το Ηνωμένο Βασίλειο ισχνή ανάπτυξη της τάξεως του +1%. Αντίθετα, τα στοιχεία του European Travel Commision συνιστούν πως η Πολωνία κεφαλαιοποίησε τη διοργάνωση του Euro 2012, καθώς ο ρυθμός ανάπτυξης των τουριστικών αφίξεων ανήλθε στο +12.9% (ETC, 2013α). Σε κάθε περίπτωση, εκτιμάται πως το φάσμα αντίστοιχων αθλητικών διοργανώσεων και πολιτιστικών εκδηλώσεων τείνει να αυξάνει το ενδιαφέρον των ξένων επισκεπτών κυρίως μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, καθώς η αύξηση των τιμών αλλά και η κυκλοφοριακή συμφόρηση αποτελούν σημαντικούς ανασταλτικούς παράγοντες (ETC, 2013β). Ιδιαίτερο παράδειγμα αποτελεί και η Ισλανδία, η οποία παρουσίασε σημαντική άνοδο κατά το πρώτο τετράμηνο του 2013, με το ποσοστό των διεθνών αφίξεων να φθάνει το 39.3%, γεγονός το οποίο κατέδειξε την συνεχιζόμενη ανάπτυξη της τουριστικής ζήτησης κατά το 2012, η οποία έχει επανέλθει σε σταθερά επίπεδα έπειτα από τις επιπτώσεις της οικονομικής ύφεσης το αλλά και την μείωση των εμπορικών πτήσεων έπειτα και από την έκρηξη του ηφαιστείου τον Μάρτιο του 2010 (ETC, 2013α). Η προτίμηση πάντως των Ευρωπαίων στον τομέα του εξερχόμενου τουρισμού, και συγκεκριμένα για μακρινούς προορισμούς, παρουσίασε σταθερή αύξηση της τάξεως 43

44 του 4%. Ο κύριος προορισμός ήταν η Ασία και ο Ειρηνικός με ποσοστό αύξησης 8%, ενώ ο προορισμός της Αμερικής ακολούθησε με αύξηση των μεγεθών κατά 2% (ETC, 2013α). Ωστόσο, η συνεχιζόμενη οικονομική ύφεση αλλά και η αυστηρή ευρωπαϊκή δημοσιονομική πολιτική έχουν οδηγήσει έναν αυξανόμενο αριθμό Ευρωπαίων στην επιλογή προορισμών εντός των συνόρων της ευρωπαϊκής περιφέρειας (IPK International, 2012) Βασικές Ευρωπαϊκές Αγορές Η αγορά, η οποία παρουσίασε την σημαντικότερη αύξηση στον τομέα του εξερχόμενου τουρισμού για το 2012 είναι η Ρωσία (+12%), γεγονός το οποίο στηρίζεται στην ισχυρή οικονομία αλλά και την ενίσχυση της κοινωνικής ευημερίας Συνολικά, οι Ρώσοι τουρίστες αποτελούν το 5% των διεθνών αφίξεων σε όλους τους ευρωπαϊκούς προορισμούς. Διάγραμμα 1.2.1: Εξερχόμενος Τουρισμός ανά Χώρα Προέλευσης, 2012 (Πηγή: IPK International, 2012) Το σύνολο του εξερχόμενου τουρισμού από την Ρωσία άγγιξε το 2012 τον αριθμό των 33,8 εκατομμυρίων αφίεξεων, αφού 26,7 εκ. ταξίδεψαν στην Ευρώπη, ενώ 7,1 εκ. ταξίδεψαν σε προορισμούς εκτός Ευρώπης (ETC, 2013α; 2013β). 44

45 Διάγραμμα 1.2.2: Εξερχόμενος Τουρισμός & Διανυκτερεύσεις Ρώσων Επισκεπτών σε Επιλεγμένους Προορισμούς (Πηγή: ETC, 2013β) Σε ότι αφορά τη μεγαλύτερη πηγή του εξερχόμενου τουρισμού στην Ευρώπη, η Γερμανική αγορά παρουσίασε στασιμότητα έως και το τελευταία τετράμηνο του 2012 παρά τα σταθερά οικονομικά μεγέθη της χώρας (IPK International, 2012), με τις ιδιαίτερα θετικές τάσεις να μην εντοπίζονται στις παραδοσιακές επιλογές προορισμών των Γερμανών ταξιδιωτών (βλ. διάγραμμα 1.2.3). Διάγραμμα 1.2.3: Εξερχόμενος Τουρισμός & Διανυκτερεύσεις Γερμανών Επισκεπτών σε Επιλεγμένους Προορισμούς (Πηγή: ETC, 2013β) 45

46 Η Γαλλία και η Τουρκία, που κατείχαν το 2011 την 4η και 5η θέση αντίστοιχα στις προτιμήσεις των Γερμανών αύξησαν το ποσοστό συμμετοχής τους στις ταξιδιωτικές δαπάνες. Η Τουρκία με 4,3 δισεκ. Ευρώ και αύξηση 10% προσπέρασε τη Γαλλία ως και κατέλαβε την 4η θέση. Στις ΗΠΑ, οι Γερμανοί ταξιδιώτες δαπάνησαν περισσότερα από 3,9 δισεκ. Ευρώ, δηλ. αύξηση τουλάχιστον 6% έναντι του προηγούμενου έτους. Ανεξάρτητα από την υψηλή τιμή του δολαρίου έναντι του Ευρώ, σχεδόν 8% περισσότεροι Γερμανοί ταξίδεψαν το πρώτο κιόλας εξάμηνο 2012 έναντι του αντίστοιχου χρονικού διαστήματος του προηγούμενου έτους Εκτιμάται, ότι το 2012 οι ταξιδιώτες από τη Γερμανία δαπάνησαν 2,2 δισ. Ευρώ ήτοι 8% περισσότερα από ό, τι το 2011 (Commerzbank, 2013). Αντίθετα, το Ηνωμένο Βασίλειο παρουσίασε μία μικρή αύξηση της τάξεως του 1%, παρά τις δύσκολες οικονομικές συνθήκες και φυσικά τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων, η οποία αποτέλεσε ανασταλτικό παράγοντα για την ανάπτυξη του εξερχόμενου τουρισμού (IPK International, 2012). Η Ισλανδία, η Κροατία και η Ολλανδία εντάσσονται ανάμεσα στους ανερχόμενα δημοφιλείς προορισμούς για τους Βρετανούς. (βλέπε διάγραμμα 1.2.4) Διάγραμμα 1.2.4: Εξερχόμενος Τουρισμός & Διανυκτερεύσεις Βρετανών Επισκεπτών σε Επιλεγμένους Προορισμούς (Πηγή: ETC, 2013β) 46

47 Η Γαλλία παρουσίασε σταθερή ανάπτυξη στον τομέα του εξερχόμενου τουρισμού, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Γερμανία και η Ισπανία, οι οποίες αντιπροσωπεύουν κύριες επιλογές των Γάλλων τουριστών. Ιδιαίτερα ενθαρρυντικό στοιχείο αποτέλεσε και η αύξηση του συνολικού αριθμού των διανυκτερεύσεων παρά το ασταθές οικονομικό περιβάλλον (ETC, 2013β). Σύμφωνα με μελέτη της Mintel (2012), η Γαλλία συγκαταλέγεται ανάμεσα στις σημαντικότερες αγορές εξερχόμενου τουρισμού του κόσμου από πλευράς δαπανών. γεγονός το οποίο οφείλεται στο σχετικά υψηλό επίπεδο του διαθέσιμου εισοδήματος, αλλά και στον υψηλό αριθμό ημερών αδείας που δικαιούνται οι Γάλλοι. Ο εξερχόμενος τουρισμός της Γαλλίας παρουσίασε μια σημαντική αλλαγή νοοτροπίας, η οποία οδήγησε στην αύξηση των μεγεθών του. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις της Mintel, το 2012 ο όγκος των εξερχόμενων ταξιδιών επρόκειτο να φτάσει τα 24,6 εκατομμύρια, ενώ η εκτιμώμενη δαπάνη θα άγγιζε τα 29 δισεκατομμύρια Ευρώ. Οι Γάλλοι αποζητούν υψηλού ποιοτικού επιπέδου διακοπές, γεγονός το οποίο δικαιολογεί και το σημαντικό ύψος της κατά κεφαλήν δαπάνης. Διάγραμμα 1.2.5: Εξερχόμενος Τουρισμός & Διανυκτερεύσεις Γάλλων Επισκεπτών σε Επιλεγμένους Προορισμούς (Πηγή: ETC, 2013β) 47

48 1.2.3 Αναζήτηση & Σχεδιασμός Ταξιδιού Παράλληλα, ιδιαίτερα ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αποτελέσματα για το 2012 από μελέτη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε σχέση με τα χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς των Ευρωπαίων τουριστών (European Commission, 2013). Συγκεκριμένα: Ο κύριος σκοπός για το 40% όσων πήγαν διακοπές το 2012 και πραγματοποίησαν τουλάχιστον τέσσερις διανυκτερεύσεις ήταν η ξεκούραση σε μια ηλιόλουστη παραλία, ενώ για το 32% ήταν η επίσκεψη στην οικογένεια τους και σε άλλα άτομα από το φιλικό τους περιβάλλον. Κατά τη διαδικασία εξέτασης της επιλογής επίσκεψης του ίδιου προορισμού (πιστότητα) για δεύτερη φορά, το 44% δήλωσε ως σημαντικότερους παράγοντες επηρεασμού τους φυσικούς πόρους και τον καιρό, ενώ το 31% επεσήμανε την ποιότητα των καταλυμάτων. Η πλειοψηφία (56%) επηρεάστηκε στην απόφαση για την επιλογή προορισμού από τις συστάσεις συγγενών και φίλων, ενώ το 46% οργάνωσε τις διακοπές του μέσω ιστοσελίδων. Ταξιδιωτική εμπειρία Η Ισπανία (10%) αποτέλεσε τον πιο δημοφιλή προορισμό για τους Ευρωπαίους το 2012 με δεύτερη σε σειρά προτίμησης την Γαλλία και την Ιταλία (8%). Το 36% των τουριστών οργάνωσε μόνο του τα επιμέρους στοιχεία του ταξιδιού (μεταφορά, διαμονή), ποσοστό ελάχιστα υψηλότερο (33%) έναντι εκείνων οι οποίοι επέλεξαν οργανωμένα πακέτα διακοπών. Λόγοι που τους οδήγησαν να μην πάνε διακοπές το 2012 Η αιτία για το 46% όσων δεν πραγματοποίησαν κάποιο ταξίδι για διακοπές το 2012 ήταν οικονομική, γεγονός το οποίο συμβαδίζει με τα αποτελέσματα του έτους Το μεγαλύτερο ποσοστό όσων δήλωσαν οικονομική αδυναμία, προέρχονται από την Ελλάδα (72%) αλλά και από την Βουλγαρία(73%). 48

49 Το μεγαλύτερο ποσοστό όσων σκοπεύουν να διαφοροποιήσουν το πρόγραμμα των διακοπών τους προέρχονται από την Ελλάδα και την Ιρλανδία (44%), την Μάλτα (48%), και την Τουρκία (44%). Σχεδιασμός διακοπών για το 2013 Παρά το γεγονός ότι τα τρία τέταρτα των ερωτηθέντων στην ΕΕ (75%) σχεδίαζαν να πάνε διακοπές το 2013, το 34% είχε μεταβάλλει τα σχέδια των διακοπών του ως αποτέλεσμα της τρέχουσας οικονομικής κατάστασης. Το μεγαλύτερο ποσοστό όσων σκόπευαν να παραθερίσουν το 2013, προερχόταν από την Νορβηγία (92%), την Αυστρία (91%), την Γερμανία και την Ισλανδία (90%). Το 42% όσων σχεδίαζαν να πάνε διακοπές το 2012 δήλωσαν ότι ο προγραμματισμός τους προέβλεπε από 4 εώς 13 διανυκτερεύσεις, ποσοστό υψηλότερο όσων σχεδίαζαν μικρότερης διάρκειας διακοπές (29%). Η πλειοψηφία των ερωτηθέντων σχεδίαζαν να περάσουν τις διακοπές τους στη χώρα τους (51%), ενώ το 43% σκόπευε να επισκεφθεί άλλη χώρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Ισπανία (12%), η Ιταλία (8%) και η Γαλλία (7%) ανήκουν στους πιο δημοφιλείς προορισμούς Οι προοπτικές για το 2013 Δεδομένου, ότι οι σημαντικότεροι κίνδυνοι για την παγκόσμια οικονομία δεν παρουσίασαν κλιμάκωση κατά τη διάρκεια 2012, οι προοπτικές για το 2013 παρουσιάζονται ευοίωνες. Ωστόσο, η επιμονή των προβλημάτων σε ορισμένες οικονομίες της Ευρωζώνης αποτρέπουν την ταχεία ανάκαμψη και παρουσιάζουν σημαντικές προκλήσεις. Με μεγαλύτερη δημοσιονομική λιτότητα, η οικονομική ανάπτυξη και η κοινωνική ευμάρεια παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα σε όλη την Ευρώπη. Ενθαρρυντικές ενδείξεις προέρχονται από το Ηνωμένο Βασίλειο, όπου η βελτίωση των πραγματικών εισοδημάτων είναι πιθανό να δημιουργήσει θετικές επιδράσεις στο τομέα του εξερχόμενου τουρισμού (ETC, 2013β). Ωστόσο, βάση και στοιχείων του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού, η τουριστική ζήτηση αναμένεται να αυξηθεί (+3 με 4%) κατά τη διάρκεια του Οι διεθνείς αφίξεις αλλά και ο αριθμός των συνολικών διανυκτερεύσεων, ιδιαίτερα κατά τους 49

50 πρώτους μήνες του 2013 παρουσίασαν πάντως αργή ανάπτυξη, γεγονός το οποίο επιβεβαιώνεται και από τους δείκτες στους τομείς των αερομεταφορών αλλά και τον ξενοδοχειακό κλάδο (ETC, 2013β). Σίγουρα για το δεύτερο εξάμηνο του 2013, η απόδοση των ευρωπαϊκών προορισμών θα εξαρτηθεί απόλυτα και από τις επικρατούσες συνθήκες σε οικονομικό επίπεδο. Οι προοπτικές ωστόσο, για τον ευρωπαϊκό εξερχόμενο τουρισμό αναμένονται θετικές, καθώς μόνο ένας στους τρείς ταξιδιώτες (36%) έχουν δηλώσει πως οι δείκτες της οικονομικής κρίσης θα επιβαρύνουν την πρόθεση τους. Παράλληλα, ο αριθμός όσων σχεδιάζουν να ταξιδέψουν στο εξωτερικό έχει αυξηθεί κατά 28%. Σε επίπεδο αγορών, η Ρωσία αναμένεται να παρουσιάσει άνοδο κατά 9% με το Ηνωμένο Βασίλειο(+5%) και την Γερμανία (+3%) αντίστοιχα να ακολουθούν (IPK International, 2013) Ελλάδα & Τουρισμός Συνοπτική Ανάλυση Τουριστικών Μεγεθών Ο ελληνικός τουρισμός αποτελεί έναν από τους δυναμικότερα αναπτυσσόμενους τομείς της ελληνικής οικονομίας, με σημαντική συμμετοχή στο ΑΕΠ και στην απασχόληση, αφού η συμβολή της τουριστικής οικονομίας το 2012 στο ΑΕΠ της Ελλάδας έφτασε το 16,4%, ενώ η συνολική απασχόληση στην τουριστική οικονομία ( θέσεις εργασίας) αντιστοιχεί στο 18,3% των απασχολουμένων. Συγκρινόμενος σε παγκόσμιο επίπεδο, ο ελληνικός τουρισμός καταγράφει ικανοποιητικές επιδόσεις. Σύμφωνα με τα τελευταία διαθέσιμα στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού (WTO), η Ελλάδα το 2012 ήταν 17η σε επίπεδο διεθνών αφίξεων και 23η σε επίπεδο εσόδων, γεγονός το οποίο καταδεικνύει πως ο ελληνικός τουρισμός είναι ένας από τους ελάχιστους τομείς της εθνικής οικονομίας, ο οποίος είναι ανταγωνιστικός σε παγκόσμιο επίπεδο (ΣΕΤΕ, 2013α). Ωστόσο, την τελευταία πενταετία έχει αποδειχθεί ιδιαίτερα ευάλωτος στις αναταράξεις της διεθνούς πολιτικής σκηνής αλλά και στις διακυμάνσεις της διεθνούς οικονομίας, όπως διαφάνηκε από τη πρόσφατη χρηματοοικονομική κρίση. Επιπρόσθετα, η χρονιά του 2012 ήταν εξαιρετικά δύσκολη με δύο εκλογικές αναμετρήσεις και έντονη φημολογία για την έξοδο της χώρας από το Ευρώ, η οποία 50

51 δημιούργησε σημαντική αρνητική διεθνή δημοσιότητα για τη χώρα μας τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα αναφορών. Οι δεδομένες τάσεις προκύπτουν από την εξέλιξη των στοιχείων των διεθνών τουριστικών αφίξεων και των ταξιδιωτικών εισπράξεων, τα οποία παρουσίασαν πτώση της τάξεως του 5,5% και 4,57% αντίστοιχα κατά τη διάρκεια του Ωστόσο η Μέση Κατά Κεφαλή Δαπάνη αυξήθηκε σταθερά, φθάνοντας το ποσό των 646 εκ. ευρω (ΣΕΤΕ, 2013α). Πίνακας 1.3.1: Βασικά Μεγέθη Ελληνικού Τουρισμού, 2012 (Πηγή: ΣΕΤΕ, 2013α) Συμμετοχή στο ΑΕΠ Συμμετοχή στην απασχόληση Συνολική Απασχόληση Έσοδα Αφίξεις Αλλοδαπών Μέση κατά κεφαλή δαπάνη Μερίδιο Αγοράς Εποχικότητα Συγκέντρωση Προσφοράς Ξενοδοχειακή Υποδομή Top 5 αγορές 16,4% [WTTC] 18,3% της συνολικής απασχόλησης [WTTC] [WTTC] 10,0 δισ. [ΤτΕ] 15,5 εκατ ,5% Παγκόσμια, 2,9% Ευρώπη 56% των αφίξεων αλλοδαπών πραγματοποιείται Ιούλιο - Αύγουστο Σεπτέμβριο 66% των ξενοδοχειακών κλινών συγκεντρώνονται σε 4 περιοχές της Ελλάδας [ΞΕΕ] ξενοδοχεία / κλίνες [ΞΕΕ] Γερμανία ( ), Ην. Βασίλειο ( ), ΠΓΔΜ ( ), Γαλλία ( ), Ρωσία ( ) [ΤτΕ] Η Πορεία του Ελληνικού Τουρισμού κατά το 2012 Οι διεθνείς αφίξεις στην Ελλάδα παρουσίασαν σημαντική μείωση κατά το Από τα στοιχεία της Έρευνας Συνόρων που διενεργεί η Τράπεζα της Ελλάδος προκύπτει ότι, κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Δεκεμβρίου 2012, οι αφίξεις μη κατοίκων από το εξωτερικό μειώθηκαν κατά 5,5% σε σύγκριση με αυτές της αντίστοιχης περιόδου Ιανουαρίου-Δεκεμβρίου Αναλυτικότερα, οι αφίξεις από την Ευρώπη, στην οποία αναλογεί το μεγαλύτερο μερίδιο των αφίξεων (89,3%), παρουσίασαν την περίοδο Ιανουαρίου-Δεκεμβρίου 2012 μείωση που κυμαίνεται στα ίδια επίπεδα με το σύνολο 51

52 των αφίξεων. ήτοι 5,5%, έναντι της περιόδου Ιανουαρίου-Δεκεμβρίου 2011, ενώ από τα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης η πτώση έφτασε στα επίπεδα του -8,5%. Ο Πίνακας απεικονίζει την πτώση που σημείωσαν το σύνολο των παραδοσιακών αγορών, με εξαίρεση την άνοδο της Μεγ. Βρετανίας αλλά και την δυναμική παρουσία της Ρωσίας και της ΠΦΔΜ κατά τα δύο τελευταία έτη. Παρά την πτώση των ποσοστών, οι σημαντικότερες αγορές παραμένουν οι παραδοσιακές αγορές της Μεγ.Βρετανίας, της Γαλλίας και της Γερμανίας. Πίνακας 1.3.2: Αφίξεις Ανά Αγορά προέλευσης, 2012 (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) 2012 Μεταβολή 2012/2011 Γερμανία ,9 Ηνωμένο Βασίλειο ,3 ΠΓΔΜ * ,1 Γαλλία ,0 Ιταλία ,6 Ρωσία ,4 Σερβία-Μαυροβούνιο ,3 Βουλγαρία* ,7 Ολλανδία ,7 Τουρκία ,1 ΗΠΑ ,9 Πολωνία ,5 Κύπρος ,4 Βέλγιο ,4 Ελβετία ,1 Σουηδία ,2 Αυστρία ,8 Τσεχία ,5 Δανία ,2 Νορβηγία ,8 Ισραήλ ,1 Ρουμανία ,0 Φινλανδία ,1 Ισπανία ,6 Όπως παρατηρείται, οι μεγαλύτερες μεταβολές από τις χώρες της ΕΕ-27 (-8,5%) διακρίνονται από την Γαλλία (-15%) και την Γερμανία (-5,9%), ενώ από τις ΗΠΑ παρατηρήθηκε σημαντική μείωση της τάξεως του -23%. 52

53 Δύο αγορές, οι οποίες εξακολούθησαν να αναπτύσσονται με υψηλούς ρυθμούς, παρά τη μεγάλη άνοδο που είχαν σημειώσει και κατά το προηγούμενο έτος, ήταν η Ρωσία και η Νορβηγία. Η ρωσική αγορά διευρύνθηκε κατά 18,4% μετά από την εντυπωσιακή άνοδο του 63,8% που είχε καταγράψει το Οι αφίξεις από τη Νορβηγία αυξήθηκαν κατά 29,8% μετά από μια ανάλογη αύξηση το Την ανοδική πορεία συνέχισε και η τουρκική αγορά που αυξήθηκε κατά 9,1%. Σε περιφερειακό επίπεδο αρκετοί προορισμοί παρουσίασαν άνοδο, ιδιαίτερα οι περιοχές της Βόρειας Ελλάδος, κυρίως λόγω της αυξημένης κίνησης από τις αγορές της Ρωσίας, της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής. Σημαντική άνοδο παρουσίασαν και οι προορισμοί του Ιονίου, λόγω της ανόδου των αφίξεων από την Μεγάλη Βρετανία. Αντιθέτως, το Νότιο Αιγαίο (-3,5%) και τα υπόλοιπα νησιά του Αρχιπελάγους (-6,4%) παρουσίασαν μείωση κυρίως λόγω της πτώσης των τουριστικών μεγεθών σε Γερμανία, Ολλανδία και Ελβετία, ενώ η Κρήτη παρέμεινε σε σταθερά επίπεδα (ITEΠ, 2013) Διεθνείς Αφίξεις ανά Χώρα Προέλευσης Το 2012 συνεχίστηκε η υποχώρηση των αφίξεων από τις παραδοσιακές αγορές των περισσότερων χωρών της ΕΕ, με αποτέλεσμα μια μείωση της τάξεως του -8,5% σε σχέση με το Οι μεγαλύτερες απώλειες καταγράφηκαν στην πολωνική αγορά (- 43,5%), από την οποία προσελκύσαμε λιγότερους τουρίστες. Σημαντική κάμψη παρουσίασε ο εισερχόμενος τουρισμός από την πλειονότητα των χωρών της Βόρειας Ευρώπης. Η γερμανική αγορά, υποχώρησε κατά -5,9%, γεγονός που μεταφράζεται σε λιγότερες αφίξεις. Η Γαλλία παρουσίασε μείωση της τάξεως του -15%, η Ολλανδική άγγιξε το -14%, η Ελβετία το -17,1% και η φινλανδική αγορά το -8,1%. Παρά την πτώση των διεθνών τουριστικών αφίξεων, οι κυριότερες αγορές προέλευσης παραμένουν σταθερές από το 2011, με αξιοσημείωτες τις παρουσίες της Ρωσίας (5,6%) και της Τουρκίας (3,9%). Εξαίρεση αποτέλεσε η Μεγ. Βρετανία, της οποίας οι διεθνείς αφίξεις στην Ελλάδα άγγιξαν ποσοστό αύξησης 9,3%. Παρά την εντυπωσιακή άνοδο, η αγγλική αγορά εξακολουθεί να υπολείπεται σε απόλυτους αριθμούς κατά από τα υψηλότερα επίπεδα του Η γερμανική αγορά εξακολούθησε για μια ακόμα χρονιά να διατηρεί τη θέση της μεγαλύτερης πηγής προέλευσης τουριστικών ροών στην Ελλάδα, με δεύτερη τη Μεγ. Βρετανία και τρίτη τη Γαλλία, παρά το γεγονός ότι οι 53

54 διεθνείς αφίξεις από τη Βόρεια Ευρώπη, και ιδιαίτερα από τη Γερμανία, την Ολλανδία και τις Σκανδιναβικές χώρες, επηρεάστηκαν σε σημαντικό βαθμό από τη συγκυρία που δημιούργησε η πολιτική αβεβαιότητα, τα δυσφημιστικά σχόλια των διεθνών ΜΜΕ αλλά και ο κίνδυνος εξόδου από την ευρωζώνη. Η πολιτική αβεβαιότητα, η οποία προήλθε από τα εκλογικά αποτελέσματα του Μαΐου, επιδείνωσε το αρνητικό κλίμα σε μια περίοδο μάλιστα καθοριστική για την επιλογή των ευρωπαίων επισκεπτών όσον αφορά τον προορισμό των θερινών διακοπών τους (ITEΠ, 2013) Εποχικότητα Διεθνών Τουριστικών Αφίξεων Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η έντονη εποχικότητα των διεθνών αφίξεων, η οποία εντοπίζεται κατά την περίοδο τριών μηνών καταδεικνύοντας μια χρόνια αδυναμία του ελληνικού τουρισμού. Συγκεκριμένα το 56% του συνολικού αριθμού διεθνών αφίξεων συγκεντρώνεται το χρονικό διάστημα Ιουλίου Σεπτεμβρίου. Η αδυναμία επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου εξηγείται, καθώς το ελληνικό τουριστικό προϊόν δεν έχει κατορθώσει να επανατοποθετηθεί στη διεθνή τουριστική αγορά και ο προορισμός Ελλάδα παραμένει κατεξοχήν τόπος θερινών διακοπών, και δη παραθαλάσσιων (Χατζηδάκης, 2011) Τουριστικές Εισπράξεις Είναι γεγονός πως η πτωτική τάση των διεθνών αφίξεων δεν άφησε ανεπηρέαστες ούτε και τις τουριστικές εισπράξεις, οι οποίες κατέγραψαν μείωση -4,6% το 2012, σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος. Ανατρέχοντας στην τελευταία οκταετία, έπειτα από μία σχετικά ανοδική πορεία την περίοδο ως απόρροια της απήχησης των Ολυμπιακών αγώνων ο Ελληνικός τουρισμός παρουσίασε αρνητικά αποτελέσματα το 2009 με σημαντική πτώση και στις τουριστικές εισπράξεις. Το 2010 οι τουριστικές εισπράξεις μειώθηκαν περαιτέρω με αποτέλεσμα να υποχωρήσουν κάτω από τα 10 δις. Οι ταξιδιωτικές εισπράξεις παρά το ποσοστό αύξησης το 2011 δεν μπόρεσαν να επανέλθουν στα επίπεδα της περιόδου καθώς η μέση κατά κεφαλή δαπάνη την τριετία μειώθηκε κατά 12% (από 730 σε 639 ). Το 2012, η αρνητική δημοσιότητα της χώρας και η πολιτική αστάθεια απέφερε νέα μείωση στις τουριστικές εισπράξεις, της τάξεως του 4,57%. 54

55 Εντούτοις, οι καθαρές εισπράξεις από την παροχή ταξιδιωτικών υπηρεσιών συνέβαλαν κατά 55,7% στο σύνολο των καθαρών εισπράξεων από υπηρεσίες στην αλλοδαπή και αντιστάθμισαν το 41,9% του ελλείμματος του εμπορικού ισοζυγίου της χώρας. Συγκεκριμένα και βάση στατιστικών στοιχείων της Τράπεζας της Ελλάδος, το μεγαλύτερο ποσοστό ταξιδιωτικών εισπράξεων κατεγράφη από την Γερμανία (16,50%), με το Ηνωμένο Βασίλειο να ακολουθεί με 14,16%, και την Ρωσία με 9,42%, γεγονός το οποίο καταδεικνύει την ανθεκτικότητα των παραδοσιακών αγορών στην υφιστάμενη οικονομική ύφεση, αλλά και την ενισχυμένη παρουσία της Ρωσίας. Διάγραμμα 1.3.1: Κατανομή Διεθνών Ταξιδιωτικών Εισπράξεων ανά Χώρα Προέλευσης, 2012 (Πηγή: ΣΕΤΕ, 2013α) Στον πίνακα των κυριότερων αγορών ως προς το ύψος των ταξιδιωτικών εισπράξεων, τις πρώτες θέσεις καταλαμβάνουν το σύνολο των παραδοσιακών αγορών και φυσικά αναδεικνύεται παράλληλα και η συνεχιζόμενη δυναμική της Ρωσίας. Από τον πίνακα απουσιάζουν οι Βαλκανικές χώρες που πρωτοστατούν στις αφίξεις, καθώς η μέση κατά κεφαλή δαπάνη των τουριστών τους είναι χαμηλή Δείκτες Τουριστικής Ανταγωνιστικότητας Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ, η χώρα μας καταλαμβάνει το 2013 την 32η θέση μεταξύ 140 χωρών στο Δείκτη Ταξιδιωτικής και Τουριστικής Ανταγωνιστικότητας, ενώ στο Γενικό Δείκτη Ανταγωνιστικότητας καταλαμβάνει μόλις την 96η (ΙΤΕΠ, 2013). Ο γενικός δείκτης ανταγωνιστικότητας για τον τουρισμό 55

56 αποτελεί τη συνισταμένη 71 επιμέρους δεικτών, οι οποίοι υπάγονται σε «14» πυλώνες που και αυτοί ομαδοποιούνται σε τρεις μείζονες ενότητες: Το ρυθμιστικό πλαίσιο του τουρισμού Το επιχειρηματικό περιβάλλον και τις υποδομές Τους ανθρώπινους, πολιτιστικούς και φυσικούς πόρους Πίνακας 1.3.3: θέση στη Διεθνή Κατάταξη με βάση τους Δείκτες Ανταγωνιστικότητας (Πηγή: ΙΤΕΠ, 2013) Συγκεκριμένα, η Ελλάδα έχασε τρεις θέσεις στη γενική κατάταξη για την ανταγωνιστικότητα του τουριστικού της τομέα, αφού το 2011 κατείχε την 29η θέση. Παρ όλα αυτά, οι τουριστικές υποδομές της χώρας μας χαρακτηρίζονται ως άριστες και την κατατάσσουν στην 3η θέση παγκοσμίως ως προς την ποιότητα και το εύρος των τουριστικών της υποδομών. Σε σχετικά καλή θέση (20η) βρίσκεται ως προς τις υποδομές των αερομεταφορών και τους πλούσιους πολιτισμικούς της πόρους (25η). Η απώλεια των τριών θέσεων στη γενική κατάταξη οφείλεται κατά κύριο λόγο στη συρρίκνωση των πόρων που διατίθενται για την ανάπτυξη του τουριστικού τομέα, 56

57 εξαιτίας των σοβαρών οικονομικών και δημοσιονομικών προ βλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα μας (ΙΤΕΠ, 2013: 26) Οι Εξελίξεις στις Ανταγωνίστριες Χώρες Ως ανταγωνίστριες θεωρούνται οι χώρες οι οποίες προσφέρουν όμοιο ή παρεμφερές τουριστικό προϊόν ή απευθύνονται στις ίδιες αγορές-στόχους για την άντληση τουριστών. Στο πλαίσιο αυτό στους άμεσους ανταγωνιστές της Ελλάδας εντάσσονται η Ισπανία, η Τουρκία, η Κύπρος, η Αίγυπτος καθώς και η Πορτογαλία και η Κροατία σε κάποιους τομείς. Η Ελλάδα διατήρησε σε γενικές γραμμές τη θέση της ανάμεσα στις βασικές ανταγωνίστριες χώρες της Μεσογείου, μετά την Ισπανία και την Ιταλία, ωστόσο τα τελευταία χρόνια έχει δεχθεί πιέσεις από τη σημαντική άνοδο της Τουρκίας και της Κροατίας. Την τελευταία εικοσαετία η Ελλάδα διατήρησε σχεδόν σταθερό το μερίδιό της στην Ευρώπη από 3,1% το 2010 σε 2,9% το 2012 (UNWTO, 2013β). Ωστόσο είναι φανερή η σταδιακή ανάπτυξη της Τουρκίας από το 6,4% στο 6,7% αλλά και της Κροατίας, η οποία από το 2000 και μετά απέκτησε μία αξιόλογη θέση μεταξύ των Μεσογειακών προορισμών με μερίδιο 1,9% το Αντίθετα, το μερίδιο της Ιταλίας μειώθηκε από 9% το 2010 σε 8,7 το 2012, την ίδια στιγμή που τα μερίδια των διεθνών αφίξεων της Ισπανίας και της Κύπρου σε Ευρωπαϊκο επίπεδο παρέμειναν αμετάβλητα (10,8% και 0,5% αντίστοιχα) (UNWTO, 2013β). Σε κάθε περίπτωση, οι προορισμοί των χωρών της Νότιας και Νοτιοανατολικής Ευρώπης παρουσίασαν θετικό ρυθμό μεταβολής το 2012, κυμαινόμενο από 1 έως 5%, την ίδια στιγμή που η Ελλάδα κατέγραψε μείωση της τάξεως του 5,5%. Σύμφωνα με τα στοχεία του Πίνακα 1.3.4, ταχύτερη ανάπτυξη σημειώθηκε στην Κροατία (+5,1%), στην Πορτογαλία (+5%), και στην Κύπρο (+3%) (ΙΤΕΠ, 2013). Στον τομέα των τουριστικών εισπράξεων, η Ελλάδα είδε τα έσοδα της το 2012 να μειώνονται κατα 4.6% σε σχέση με το 2011, ενώ η Κύπρος (+6,1%), η Πορτογαλία (+5,6%) και η Ιταλία (+3.4%) επέδειξαν αξιοσημείωτες επιδόσεις δεδομένης της οικονομικής συγκυρίας. Μάλιστα, το γεγονός ότι η Ιταλία πέτυχε μεγαλύτερο ρυθμό ανόδου των εισπράξεων σε σχέση με τις αφίξεις υποδηλώνει ότι κατάφερε να διαθέσει το προϊόν της σε υψηλότερες τιμές. Αντίθετα, στην περίπτωση της Ισπανίας φαίνεται ότι οι τιμές υστέρησαν ελαφρά έναντι του

58 Πίνακας 1.3.4: Εξέλιξη Αλλοδαπού Τουρισμού στην Ελλάδα και τις Ανταγωνίστριες Χώρες (Πηγή: ΙΤΕΠ, 2013) Σύμφωνα με τις επιδόσεις της το 2012, η Ελλάδα κατατάσσεται 17 η ως προς τις αφίξεις και 23 η ως προς τις εισπράξεις στην παγκόσμια κατάταξη, ενώ το 2000 η θέση της ήταν 12 η και 11 η αντίστοιχα. Η Τουρκία, η οποία το 2000 ήταν σε αφίξεις 17 η (στην τωρινή θέση της Ελλάδας) και δεν περιλαμβανόταν καθόλου στους 20 κορυφαίους προορισμούς σε εισπράξεις, το 2012 είναι πλέον 6 η σε αφίξεις και 12 η σε εισπράξεις (ΣΕΤΕ, 2013β: επεξεργασία στοιχείων UNWTO). Καθ ότι γίνεται αντιληπτό, η ανάδειξη νέων και δυναμικών τουριστικών προορισμών στην περιοχή της Μεσογείου (Π.χ. Τουρκία και Κροατία) αλλά και παγκοσμίως, οι οποίες διαθέτουν παρεμφερές τουριστικό προϊόν και συγκριτικά πλεονεκτήματα (χαμηλότερο κόστος τουριστικών υπηρεσιών και μη ένταξη στη ζώνη του ευρώ) σε συνδυασμό με το μακρο-οικονομικό περιβάλλον (άνοδος τιμών καυσίμων, παρατεινόμενη δημοσιονομική και χρηματοοικονομική κρίση) επιβάλλουν στην ελληνική τουριστική βιομηχανία τη βελτίωση της ανταγωνιστικότητάς της Εξέλιξη της Τουριστικής Ζήτησης Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΙΤΕΠ (2013) που παρουσιάζονται στον Πίνακα 1.3.5, το Μάιο του 2012, δηλαδή στην περίοδο που συνέπεσε με τη διεξαγωγή των διπλών εκλογών και τις ισχυρές πιέσεις που δέχτηκε η εικόνα της Ελλάδος στο εξωτερικό, η μέση πληρότητα των ελληνικών ξενοδοχείων ήταν μειωμένη κατά 6,2% σε σχέση με 58

59 τον αντίστοιχο μήνα του 2011 και κατά μέσο όρο ανήλθε στο 45,29%. Οι επόμενοι μήνες και συγκεκριμένα ο Αύγουστος, δεδομένης και της αποκατάστασης της εμπιστοσύνης και την σταθεροποίηση της πολιτικής κατάστασης, συνέβαλε σημαντικά στην βελτίωση της μέσης πληρότητας των ελληνικών ξενοδοχείων και ισοφάρισε την αντίστοιχη επίδοση του Είναι ιδιαίτερα σημαντικό να αναφερθεί πως οι νησιώτικοι προορισμοί, οι οποίοι προσελκύουν σημαντικό αριθμό αλλοδαπών τουριστών, διατηρούνται σε υψηλές θέσεις προτιμήσεις και βελτιώνουν σταθερά τη σχετική τους θέση έναντι των προορισμών της ηπειρωτικής χώρας. Όντας παραδοσιακά πόλοι έλξης για επιχειρηματικά ταξίδια και έλληνες επισκέπτες με χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, οι αστικοί προορισμοί της ηπειρωτικής χώρας συνεχίζουν να εμφανίζουν πτωτικές τάσεις στις πληρότητες των ξενοδοχείων (βλ. Πίνακα 1.3.5). Πίνακας 1.3.5: Μέση Πληρότητα στα Ξενοδοχεία (Πηγή: ΙΤΕΠ, 2013) Η πορεία των διανυκτερεύσεων αποτελεί έναν επιπλέον δείκτη της δυναμικής της τουριστικής αγοράς. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Πίνακα 1.3.6, το 2011 o συνολικός αριθμός των διανυκτερεύσεων μη κατοίκων στην Ελλάδα ανήλθε στα 151 εκατ., αυξημένος κατά 7,71% σε σύγκριση με το 2010, αλλά το 2012 παρουσίασε πτώση της τάξεως του 6,66%, στη σκιά της πολιτικής αστάθειας και της αρνητικής δημοσιότητας. Το γεγονός αυτό συνδέεται με τη σταδιακή μείωση της μέσης διάρκειας παραμονής. η οποία από 10,4 ημέρες το 2009 υποχώρησε στις 9,1 ημέρες το 2012 (βλ ). 59

60 Πίνακας 1.3.6: Διαχρονική Εξέλιξη Διανυκτερεύσεων μη Κατοίκων στην Ελλάδα (Πηγή: ΣΕΤΕ, 2013α) Έτος Σύνολο Διανυκτερεύσεων Μεταβολή ,69% ,57% ,36% ,31% ,90% ,71% ,66% Διάγραμμα 1.3.2: Οι 10 Χώρες Προέλευσης βάσει της Μέσης Διάρκειας Παραμονής ανά Ταξίδι μη Κατοίκων στην Ελλάδα το 2012 (Πηγή : ΣΕΤΕ, 2013α) 60

61 1.4 Συμπεράσματα Παγκόσμιος Τουρισμός Με επιστέγασμα τη θετική του πορεία κατά τη διάρκεια του 2012 ο τουρισμός έχει επιδείξει αξιοσημείωτες εντοχές στις αναταράξεις της διεθνούς πολιτικής σκηνής και στις διακυμάνσεις της διεθνούς οικονομίας. Οι διεθνείς αφίξεις κατά τη διάρκεια του 2012 ξεπέρασαν το 1 δισεκατομμύριο ( ) σε σχέση με τον αριθμό των 996 εκατομμυρίων το Οι Ευρωπαϊκές χώρες, παρά τη συνεχιζόμενη πολιτική και οικονομική αστάθεια, παρέμειναν ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς ταξιδιωτικούς προορισμούς κατά τη διάρκεια του Συγκεκριμένα, η Ισπανία, η Γερμανία και χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, παρουσίασαν αύξηση 4% στις διεθνείς αφίξεις. Συγκεκριμένα, οι διεθνείς αφίξεις στην Ευρώπη αυξήθηκαν κατά 3.4%, σε συνέχεια των θετικών αποτελεσμάτων (+6.4%) τα οποία καταγράφηκαν το Το σύνολο των διεθνών αφίξεων έφθασε τα 535 εκατομμύρια, όντας 19 εκατομμύρια περισσότερες από το Την ταχύτερα αναπτυσσόμενη περιοχή για το 2012 στον τομέα των εξερχόμενων ταξιδιών αποτέλεσε η Νότια Αμερική με αύξηση της τάξεως του 12%. Τα υψηλότερα ποσοστά τουριστικών δαπανών προέρχονται από τις αναδυόμενες οικονομίες και κυρίως από την Κίνα (+42%) και την Ρωσία (+31%), επιβεβαιώνοντας τη διαρκώς αυξανόμενη ελκυστικότητα των συγκεκριμένων αγορών, Εντούτοις, οι παραδοσιακές αγορές δεν έχουν πρόσφατα υστερήσει σε θετικές επιδόσεις, γεγονός το οποίο διαφαίνεται και συνολικά από την άνοδο των τουριστικών δαπανών σε παγκόσμιο επίπεδο, το Η περιφέρεια της Ευρώπης συνέχισε να κινείται σε υψηλά επίπεδα. Συγκεκριμένα, η αύξηση στην περίπτωση της Γερμανίας έφτασε το 3%, ενώ 61

62 το Ηνωμένο Βασίλειο παρουσιάζει ανοδικές τάσεις (+5%) ιδιαίτερα έπειτα από την οικονομική σταθερότητα των δύο τελευταίων ετών. Οι διεθνείς τουριστικές εισπράξεις σημείωσαν νέο ρεκόρ το 2012, φθάνοντας κατ 'εκτίμηση τα 1075 δισεκατομμύρια δολάρια (837 δισεκατομμύρια ευρώ) σε παγκόσμιο επίπεδο, ποσοστό αύξησης 4% σε πραγματικούς όρους, σε σύγκριση με το σύνολο των 1042 δισεκατομμυρίων δολαρίων (749 δισεκατομμύρια ευρώ) για το Ο αριθμός των διεθνών τουριστικών αφίξεων σε όλο τον κόσμο αναμένεται να αυξηθεί κατά μέσο όρο 3,3% ετησίως κατά την περίοδο Η ανάδυση νέων αγορών και νέων προορισμών θα οδηγήσει σε αναδιάταξη του παγκόσμιου τουριστικού χάρτη όπου οι νέοι δυναμικοί «παίκτες» όπως οι χώρες BRIC καθώς και άλλοι αναδυόμενοι προορισμοί, πρόκειται να διαδραματίσουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Κάθε προορισμός καλείται να αξιολογήσει διαφορετικές παραμέτρους ως προς τη διερεύνηση των προοπτικών προώθησης του σε μία ή περισσότερες εκ των αγορών της ομάδας BRICS. Αν και η Νότια Ευρώπη συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας αποτελεί δημοφιλή προορισμό, το μερίδιο της στον εξερχόμενο τουρισμό της Ρωσίας υπολείπεται σαφώς έναντι των προορισμών της Κεντρικης και Ανατολικής Ευρώπης. Μέχρι το 2017, πάντως, αναμένεται μια μικρής κλίμακας αλλαγή των μεριδίων προς όφελος των προορισμών της Νότιας Ευρώπης, αφού η συγκεκριμένη περιφέρεια εκτιμάται ότι θα παρουσιάσει ταχύτερο ρυθμό ανάπτυξης όσον αφορά τις αφίξεις Ρώαων τουριστών. Η σημασία της Ρωσικής αγοράς για τον εισερχόμενο τουρισμό της Ελλάδας έγκειται στη συναφή θρησκευτική και πολιτιστική καταγωγή των δύο πολιτισμών. Οι εκάστοτε προορισμοί δεν αρκεί να εντοπίζουν την ελκυστικότητα της κινέζικης αγοράς βάσει των μεγεθών της, αλλά πρέπει να κινηθούν μεθοδικά ως προς την κατανόηση και εξυπηρέτηση των απαιτήσεων της. Στην περίπτωση της Ελλάδας η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, αφού 62

63 οι αφίξεις Κινέζων τουριστών στους προορισμούς της Νότιας Ευρώπης αναμένεται να αυξηθούν κατά 48,9% έως το Οι σχετικά αισιόδοξες εκτιμήσεις για τη διαχρονική εξέλιξη του διεθνούς τουρισμού απορρέουν από τις αντοχή που το φαινόμενο έχει επιδείξει παρά τις κατά καιρούς εμφανιζόμενες αντιξοότητες της διεθνούς πολιτικής ή οικονομικής συγκυρίας Η μακροπρόθεσμη στρατηγική στους τομείς του destination management & marketing επηρεάζεται σημαντικά από την μείωση των συνολικών δαπανών στις τοπικές οικονομίες, αλλά και η αντίστοιχη συρρίκνωση των εθνικών προϋπολογισμών. Η επίδραση των smart mobile services, του real-time marketing και του εδραιωμένου πλέον ρόλου των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει αλλάξει οριστικά την λειτουργία των παραδοσιακών δομών του destination marketing. Πλέον, ο ρόλος των φορέων διαχείρισης προορισμού δεν εξαντλείται στο φάσμα του μάρκετινγκ και της προώθησης των προορισμών αλλά προσανατολίζεται προς τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα τους με ορίζοντα τη σύσφιξη των σχέσεων με μια πλειάδα φορέων Οι οργανισμοί διαχείρισης και προώθησης προρισμών καλούνται να ανταποκριθούν στις προσδοκίες των καλύτερα πληροφορημένων καταναλωτών, παρέχοντας εξατομικευμένες υπηρεσίες. Το μέλλον τους φαντάζει αρρηκτα συνδεδεμένο με την εκπόνηση ερευνών και την παροχή εμπεριστατωμένης γνώσης προς την τουριστική βιομηχανία. O παγκόσμιος κλάδος του τουρισμού προσδίδει ολοένα και μεγαλύτερη έμφαση στις νέες τεχνολογίες λόγω της σημαντικής επίδρασης που ασκούν οι υπηρεσίες διαδικτυακής επικοινωνίας. Οι ταξιδιώτες επιζητούν την δημιουργία και την διανομή του δικού τους περιεχομένου με σκοπό την προβολή της ταξιδιωτικής τους εμπειρίας. Οι καταναλωτές πλέον επιζητούν πιο προσωπικές και αυθεντικές εμπειρίες, οι οποίες μάλιστα προβάλλουν σε μεγαλύτερο βαθμό τα τοπικά & παραδοσιακά 63

64 στοιχεία ενός προορισμού και αποτελούν σημαντικό στοιχείο για την σύσταση του τουριστικού προϊόντος. Τα τελευταία έτη έχουν δημιουργηθεί νέες κατηγορίες ταξιδιωτών. Συγκεκριμένα, αξίζουν να αναφερθούν οι κατηγορίες των : 1. Εξερευνητές ταξιδιώτες προερχόμενοι από τις αναδυόμενες αγορές, 2. Νέες ηλικιακά οικογένειες στο σύνολο των παραδοσιακών και αναπτυσσόμενων αγορών, 3. Ταξιδιώτες, οι οποίοι συνδυάζουν τις επαγγελματικές υποχρεώσεις με τα ταξίδια αναψυχής, και 4. Ταξιδιώτες ηλικίας άνω των 60 ετών. Διακρίνονται σημαντικές διαφορές στις διαδικτυακές συναλλαγές αναφορικά με τις προτιμήσεις των ταξιδιωτών ανά περιφέρεια προέλευσης Η συλλογιστική της επιλογής του τελικού προορισμού παρουσιάζει ομοιότητες στο σύνολο του αγοραστικού κοινού, υπάρχουν ωστόσο βασικές διαφορές στον τρόπο των συναλλαγών, οι οποίες βασίζονται στις αγοραστικές τάσεις και παρουσιάζουν σημαντικές ανομοιότητες ανά περιφέρεια. Η πιο δημοφιλής διαδικτυακή εφαρμογή είναι τα Google Maps, με ποσοστό 15%. Ακολουθούν παρεμφερείς εφαρμογές χαρτών αλλά και η εφαρμογή του Tripadvisor, ενώ περίοπτη θέση καταλαμβάνουν και οι οδηγοί πόλεων, τοπικών καιρικών συνθηκών, μέσων μαζικής μεταφοράς, γεωγραφικής αναζήτησης υπηρεσιών κοκ. Η εξέλιξη ενός νέου μέσου δημοσιογραφίας, travel blogging, επηρεάζει σημαντικά την εξέλιξη της τουριστικής βιομηχανίας και της συμπεριφοράς των αντίστοιχων καταναλωτών. Η ανάπτυξη του τουρισμού, η προστασία του περιβάλλοντος και η κοινωνική ευημερία αποτελούν δυναμικές, οι οποίες συνδέονται. Όλες οι μορφές του τουρισμού μπορούν να συμβάλουν προς την κατεύθυνση της μετάβασης στην πράσινη οικονομία μέσω επενδύσεων που οδηγούν στον περιορισμό της κλιματικής αλλαγής, την μείωση των αποβλήτων, την προστασία της βιοποικιλότητας και της πολιτιστικής κληρονομιάς, καθώς και την ενίσχυση των δεσμών των τοπικών κοινωνιών. Η βιωσιμότητα του τομέα είναι συνυφασμένη με τη συνύπαρξη εντός του αστικού περιβάλλοντος διαφορετικών ομάδων ενδιαφέροντος (τουρίστες 64

65 βιομηχανία κάτοικοι), των οποίων τα συμφέροντα βρίσκονται σε αλληλεπικάλυψη και διατρέχουν μια γκάμα θεμάτων όπως η διαχείριση των απορριμάτων, ο περιορισμός κάθε μορφής ρύπανσης, η ασφάλεια, και η αυξημένη προσβασιμότητα Ευρωπαϊκός Τουρισμός Η Ευρώπη, παρά τις δυσοίωνες οικονομικές συνθήκες αλλά και τις ποικίλες κοινωνικοπολιτικές προκλήσεις, παρέμεινε ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς τουριστικούς προορισμούς. Στον τομέα των διεθνών αφίξεων, ένας σημαντικός αριθμός Ευρωπαϊκών χωρών παρέμειναν ανάμεσα στους πιο δημοφιλείς ταξιδιωτικούς προορισμούς το Συγκεκριμένα, η Ισπανία, η Γερμανία και χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, παρουσίασαν αύξηση 5% στις διεθνείς αφίξεις. Το σύνολο των διεθνών αφίξεων, έφθασε τα 535 εκατομμύρια, 17 εκατομμύρια περισσότερα από το Οι προορισμοί της Νότιας Μεσογειακής Ευρώπης (+2,2%), έπειτα από τα υψηλά επίπεδα διεθνών αφίξεων του 2011, επέστρεψαν το 2012 στο φυσιολογικό ρυθμό ανάπτυξής τους. Συνολικά, οι ρυθμοί ανάπτυξης των διεθνών αφίξεων ήταν υψηλότεροι κατά το 2011, καθότι η Ευρώπη ξεπέρασε το πρώτο διάστημα των ισχυρών επιπτώσεων της χρηματοοικονομικής κρίσης. Το φάσμα αθλητικών διοργανώσεων και πολιτιστικών εκδηλώσεων τείνει να αυξάνει το ενδιαφέρον των ξένων επισκεπτών κυρίως μεσοπρόθεσμα και μακροπρόθεσμα, καθώς η αύξηση των τιμών αλλά και η κυκλοφοριακή συμφόρηση αποτελούν σημαντικούς ανασταλτικούς παράγοντες Η αγορά, η οποία παρουσίασε την σημαντικότερη αύξηση στον τομέα του εξερχόμενου τουρισμού για το 2012 είναι η Ρωσία (+12%), γεγονός το οποίο στηρίζεται στην ισχυρή οικονομία αλλά και την ενίσχυση της κοινωνικής ευημερίας Συνολικά, οι Ρώσοι τουρίστες αποτελούν το 5% των διεθνών αφίξεων σε όλους τους ευρωπαϊκούς προορισμούς. Το σύνολο του εξερχόμενου τουρισμού από την Ρωσία άγγιξε το 2012 τον αριθμό των 33,8 εκατομμυρίων αφίεξεων, αφού 26,7 εκατ. ταξίδεψαν στην Ευρώπη, ενώ 7,1 εκατ. ταξίδεψαν σε προορισμούς εκτός Ευρώπης. 65

66 Η Γερμανική αγορά παρουσίασε στασιμότητα έως και το τελευταία τετράμηνο του 2012 παρά τα σταθερά οικονομικά μεγέθη της χώρας με τις ιδιαίτερα θετικές τάσεις να μην εντοπίζονται στις παραδοσιακές επιλογές προορισμών των Γερμανών ταξιδιωτών. Το Ηνωμένο Βασίλειο παρουσίασε μία μικρή αύξηση της τάξεως του 1%, παρά τις δύσκολες οικονομικές συνθήκες και φυσικά τη διοργάνωση των Ολυμπιακών Αγώνων, η οποία αποτέλεσε ανασταλτικό παράγοντα για την ανάπτυξη του εξερχόμενου τουρισμού Ελλάδα & Τουρισμός Η Ελλάδα το 2012 ήταν 17η σε επίπεδο διεθνών αφίξεων και 23η σε επίπεδο εσόδων, γεγονός το οποίο καταδεικνύει πως ο ελληνικός τουρισμός είναι ένας από τους ελάχιστους τομείς της εθνικής οικονομίας, ο οποίος είναι ανταγωνιστικός σε παγκόσμιο επίπεδο Η χρονιά του 2012 ήταν εξαιρετικά δύσκολη με δύο εκλογικές αναμετρήσεις και έντονη φημολογία για την έξοδο της χώρας από το Ευρώ, η οποία δημιούργησε σημαντική αρνητική διεθνή δημοσιότητα για τη χώρα μας τόσο σε ποσότητα όσο και σε ποιότητα αναφορών. Οι διεθνείς αφίξεις στην Ελλάδα παρουσίασαν σημαντική μείωση κατά το Από τα στοιχεία της Έρευνας Συνόρων που διενεργεί η Τράπεζα της Ελλάδος προκύπτει ότι, κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Δεκεμβρίου 2012, οι αφίξεις μη κατοίκων από το εξωτερικό μειώθηκαν κατά 5,5% σε σύγκριση με αυτές της αντίστοιχης περιόδου Ιανουαρίου-Δεκεμβρίου Σε περιφερειακό επίπεδο, αρκετοί προορισμοί παρουσίασαν άνοδο, ιδιαίτερα οι περιοχές της Βόρειας Ελλάδος, κυρίως λόγω της αυξημένης κίνησης από τις αγορές της Ρωσίας, της Τουρκίας και της Μέσης Ανατολής. Σημαντική άνοδο παρουσίασαν και οι προορισμοί του Ιουνίου, λόγω της ανόδου των αφίξεων από την Μεγάλη Βρετανία. Αντιθέτως, το Νότιο Αιγαίο (-3,5%) και τα υπόλοιπα νησιά του Αρχιπελάγους (-6,4%), παρουσίασαν μείωση κυρίως λόγω της πτώσης των τουριστικών μεγεθών σε Γερμανία, Ολλανδία και την Ελβετία, ενώ η Κρήτη παρέμεινε σε σταθερά επίπεδα. 66

67 Το 2012 συνεχίστηκε η υποχώρηση των αφίξεων από τις παραδοσιακές αγορές των περισσότερων χωρών της ΕΕ στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα μια μείωση της τάξεως του -8,5% σε σχέση με το Οι μεγαλύτερες απώλειες καταγράφηκαν στην πολωνική αγορά (-43,5%), από την οποία προσελκύσαμε λιγότερους τουρίστες. Η πτωτική τάση των διεθνών αφίξεων δεν άφησε ανεπηρέαστες ούτε και τις τουριστικές εισπράξεις, οι οποίες κατέγραψαν μείωση 4,6% το 2012, σύμφωνα με τα στοιχεία της Τράπεζας της Ελλάδος. Το μεγαλύτερο ποσοστό ταξιδιωτικών εισπράξεων κατεγράφη από την Γερμανία (16,50%), με το Ηνωμένο Βασίλειο να ακολουθεί με 14,16%, και την Ρωσία με 9, 42%, γεγονός το οποίο καταδεικνύει την ανθεκτικότητα των παραδοσιακών αγορών στην υφιστάμενη οικονομική ύφεση, αλλά και την ενισχυμένη παρουσία της Ρωσίας. 67

68 2. Ανάλυση Τουριστικής Προσφοράς & Ζήτησης Αθήνας 2.1. Πόλοι Τουριστικής Δραστηριότητας / Περιοχές Τουριστικού Ενδιαφέροντος Η ακόλουθη επισκόπηση (α) συνοψίζει τα στοιχεία που απαρτίζουν το τουριστικό προϊόν της Αθήνας ανά γεωγραφική ζώνη και κατηγορία τουριστικών δραστηριοτήτων, και (β) αναδεικνύει την ανάγκη λεπτομερούς καταγραφής των συναφών υποδομών και ανωδομών με γνώμονα την αξιολόγηση τους και τη βελτίωση της θεματικής και λειτουργικής τους διασύνδεσης Γεωγραφική Τμηματοποίηση Ιστορικό Κέντρο Ζώνη Α: Ενοποίηση Αρχαιολογικών Χώρων Όντας για σχεδόν δύο δεκαετίες υπό την επίβλεψη και μέριμνα της Ενοποίησης Αρχαιολογικών Χώρων, οι περιοχές που εκτείνονται πέριξ του Ιερού Βράχου της Ακρόπολης (Θησείο-Κεραμεικός-Ψυρρή-Μοναστηράκι-Πλάκα-Αναφιώτικα-Κουκάκι- Φιλοπάππου) σε συνδυασμό με το εμπορικό τρίγωνο, όπως αυτό ορίζεται από τις πλατείες Μοναστηρακίου, Ομονοίας και Συντάγματος και τους αντίστοιχους σταθμούς ΜΕΤΡΟ, αποτελούν το επίκεντρο της εμπορικής, διοικητικο-οικονομικής και τουριστικής δραστηριότητας της σύγχρονης Αθήνας. Πέραν των ποικίλων εμπορικών δραστηριοτήτων που λαμβάνουν χώρα στο συγκεκριμένο τμήμα του Ιστορικού Κέντρου, και παρά το γεγονός ότι ορισμένα σημεία του Εμπορικού Τριγώνου έχουν βιώσει εντονότατα τις συνέπειες της οικονομικής κρίσης, το πολιτιστικό απόθεμα που συσσωρεύεται στην ευρύτερη περιοχή καθιστά τη Ζώνη Α πόλο έλξης των τουριστών για ολόκληρη την Αθήνα, καθώς περιλαμβάνει: Τον Μεγάλο Περίπατο που ενοποιεί ήδη το Ολυμπιείο, την Ακρόπολη και το Νέο Μουσείο της, τον Φιλοπάππο, την Αρχαία και τη Ρωμαϊκή Αγορά, και τον Κεραμεικό. Μια σειρά από αξιοθέατα όπως το Λουτρό των Αέρηδων, το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο, το Μουσείο Βούρου-Ευταξία της Πόλεως των Αθηνών, το Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης, το Μουσείο Κανελλοπούλου, το Μουσείο Κοσμήματος Ηλίας Λαλαούνης, το Μουσείο Φρυσίρα, και το Τζαμί Τζισταράκη. 68

69 Πάνω άπο 20 εκκλησίες που συμπυκνώνουν το ιστορικό, κοινωνικό και πολιτιστικό γίγνεσθαι των χριστιανικών κοινοτήτων της Αθήνας από τα Βυζαντινά χρόνια και την περίοδο της Τουρκοκρατίας έως τη σύγχρονη εποχή. Στο ίδιο πλαίσιο μνημείων εντάσσονται το Εβραϊκό Μουσείο της Ελλάδας, η Συναγωγή και το Νέο Μνημείο Ολοκαυτώματος Ελλήνων Εβραίων, αλλά και το Μουσείο Ισλαμικής Τέχνης στο Κτιριακό Συγκρότημα Κεραμεικού του Μουσείου Μπενάκη. Παραδοσιακές γειτονιές, αγορές και χώρους εστίασης. Επιπλέον, στην περιοχή που εφάπτεται με τη δυτική πλευρά της Ζώνης Α του Ιστορικού Κέντρου και τον Κεραμεικό, ο πρώην βιομηχανικός άξονας της οδού (λεωφόρου) Πειραιώς διαθέτει σημαντικές υποδομές αναψυχής (Τεχνόπολη, Πολιτιστικό Κέντρο Μουσείου Μπενάκη, Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, κ.λπ.) ενώ παράλληλα διέρχεται μεταξύ περιοχών με έντονο το στοιχείο των δραστηριοτήτων διασκέδασης (Γκάζι-Πετράλωνα) Ιστορικό Κέντρο Zώνη Β: Λεωφόροι Γ Σεπτεμβριου Πατησίων / Πανεπιστημίου Ακαδημίας Σόλωνος / Λυκαβηττός / Βας. Σοφίας Εθν. Κήπος Προεδ. Μέγαρο Καλλιμάρμαρο Ζάππειο Η Ζώνη Β καλύπτει μια μεγάλη περιοχή, η οποία εκτείνεται προς τρεις κατευθύνσεις: βόρεια της Πλατείας Ομονοίας, βόρειοανατολικά του Εμπορικού Τριγώνου, και ανατολικά και νότια της Πλατείας Συντάγματος. Το πρώτο σκέλος της Ζώνης Β οριοθετείται από τα τμήματα των Λεωφόρων Γ Σεπτεμβρίου και Πατησίων που βρίσκονται πλησίον της Πλατεία Ομονοίας. Αν και η συγκεκριμένη περιιοχή αντιμετωπίζει τα τελευταία χρόνια σοβαρά προβλήματα υποβάθμισης, διαθέτει μια σειρά έλξεων πέρα από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο που χρήζουν τουριστικής αξιοποίησης, όπως το Επιγραφικό Μουσείο, το Μουσείο Αυτοκινήτου που άνοιξε στις αρχές του 2011, και λίγο πιο μακριά τον Ιερό Ναό του Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών με την εκτεταμένη τοιχογράφηση του. Το δεύτερο σκέλος της Ζώνης Β οριοθετείται από τις οδούς Πανεπιστημίου, Ακαδημίας και Σόλωνος και τον Λόφο του Λυκαβηττού. Όντας παράλληλες με την οδό Σταδίου ως υποτείνουσα του Εμπορικού Τριγώνου, οι συγκεκριμένες όδοι 69

70 αποτελούν τις κύριες αρτηρίες του κέντρου της Αθήνας, και εμπεριέχουν σημαντικές πτυχές της τουριστικής δραστηριότητας. Συγκεκριμένα, η οδός Πανεπιστημίου χαρακτηρίζεται από κτίρια νεοκλασικής αρχιτεκτονικής, μεταξύ των οποίων η Εθνική Βιβλιοθήκη, το Πανεπιστήμιο Αθηνών, η Ακαδημία των Αθηνών, το Νομισματκό Μουσείο και το Κτίριο Πινακοθήκης Νίκου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, ενώ οι οδοί Ακαδημίας και Σόλωνος με τα παρακείμενα βιβλιοπωλεία θέτουν τους διαβάτες μεταξύ δύο συνοικιών που προσφέρουν διαφορετικό μείγμα ευκαιρίων για ψώνια και διασκέδαση (Εξάρχεια-Κολωνάκι). Επιπλέον, αναπόσπαστο τμήμα της συγκεκριμένης περιοχής είναι ο Λόφος του Λυκαβηττού που προσφέρει πανοραμική θέα του αστικού τοπίου, της παράκτιας ζώνης, του Αργοσαρωνικού και του Παρθενώνα. Τέλος το τρίτο σκέλος της Ζώνης Β του Ιστορικού Κέντρου καλύπτει μια περιοχή ανατολικά και νότια του κτιρίου της Βουλής των Ελλήνων στην πλατεία Συντάγματος. Βασικός αξονας της εν λόγω περιοχής είναι η Λεωφόρος Βασιλίσσης Σοφίας με κτίρια και χώρους μείζονος πολιτιστικής σημασίας όπως: Το Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Θεοχαράκη Το κεντρικό Μουσείο Μπενάκη Το Μουσείο Κυκλαδικής και Αρχαίας Ελληνικής Τέχνης Γουλανδρή Το Βυζαντινό Χριστιανικό Μουσείο Η Ιερά Μονή Ασωμάτων Πετράκη Το Πολεμικό Μουσείο Το νέο κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης που θα λειτουργήσει στα τέλη του 2015 Το Μέγαρο Μουσικής Επιπλέον, πίσω από το κτίριο της Βουλής των Ελλήνων εκτείνεται ο Εθνικός Κήπος, η ομορφιά του οποίου εντυπωσίασε το 1939 τον Αμερικανό συγγραφέα Χένρυ Μίλλερ, και σε κοντινή απόσταση: Το Προεδρικό Μέγαρο όπου λαμβάνει χώρα κάθε μία ώρα η αλλαγή της Προεδρικής Φρουράς. Το Παναθηναϊκό Στάδιο (Καλλιμάρμαρο) όπου τελέστηκαν οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες το

71 Το νεοκλασικό κτίριο και σύγχρονο εκθεσιακό κέντρο του Ζαππείου, απέναντι από το οποίο βρίσκεται το Ολυμπιειό και η απαρχή του Μεγάλου Περιπάτου της Ζώνης Α του Ιστορικού Κέντρου Σύνδεση Κέντρου και Παράκτιας Ζώνης: Άξονας Λεωφόρου Συγγρού και Απολλώνια Ακτή (Φάληρο Σούνιο) Φιλοξενώντας ήδη τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών και το Πλανητάριο του Ευγενίδειου Ιδρύματος, η σταδιακή αναβάθμιση της λεωφόρου που εκτείνεται νότια και δυτικά του Ιστορικού κέντρου θα προκύψει από την περαίτερω ανάπτυξη πολιτιστικών υποδομών και δραστηριοτήτων. Σε αυτές συμπεριλαμβάνονται (α) η εγκατάσταση του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης στο κτίριο ΦΙΞ στις αρχές του 2014 και (β) η ολοκλήρωση του Κέντρου Πολιτισμού Σταύρος Νιάρχος στην τοποθεσία του παλιού Ιπποδρόμου με την ανέγερση της Νέας Εθνικής Βιβλιοθήκης και της Λυρικής Σκηνής ως τα τέλη του Η παράκτια ζώνη που εκτείνεται νοτιοανατολικά της συμβολής του Φαληρικού Δέλτα με τη λεωφόρο Συγγρού αποτελεί το μεγάλο στοίχημα της τουριστικής ανάπτυξης στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας. Το στοίχημα αυτό αφορά την περιοχή από το Φαληρικό Δέλτα έως τα όρια του Δήμου Γλυφάδας, και επιμέρους τμήματα της Απολλώνιας Ακτής από τη Γλυφάδα έως το Σούνιο και τον Ναό του Ποσειδώνα. Η πρώτη περιοχή μαγνητίζει το ενδιαφέρον επί του παρόντος, καθώς το μέλλον της έκτασης του παλιού αεροδρομίου στο Ελληνικό θα επηρεάσει ουσιαστικά τόσο τη δυναμική του ξενοδοχειακού και επισιτιστικού τομέα στην παράκτια ζώνη όσο και τις προοπτικές ανάπτυξης ποικίλων ακινήτων του δημοσίου (Π.χ. Ολυμπιακές εγκαταστάσεις, μαρίνες των οποίων η διοίκηση βασίζεται σε μακροχρόνιες συμπράξεις μεταξύ του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, οργανωμένες και ελεύθερες παραλίες, κάμπινγκ, και άλλες παραλιακές εκτάσεις) Πειραιάς Το δυτικό τμήμα της λεωφόρου Ποσειδώνος από τη συμβολή με τη Συγγρού στο Φαληρικό Δέλτα οδηγεί σε αθλητικές εγκαταστάσεις καθώς και στο κύριο τμήμα της πόλης του Πειραιά, όπως και η απόληξη της οδού Πειραιώς. Ο Πειραιάς διαθέτει αξιοθέατα (Π.χ. Ναυτικό Μουσείο Ελλάδας, Αρχαιολογικό Μουσείο, Δημοτικό Θέατρο, 71

72 Πασαλιμάνι, Μαρίνα Ζέας, κ.λπ), των οποίων η θεματική και λειτουργική διασύνδεση κρίνεται απαραίτητη εξαιτίας της προσδοκώμενης αύξησης αφίξεων κρουαζιερόπλοιων. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η φιλοδοξία του Οργανισμού Λιμένος Πειραιά να προωθήσει άμεσα τα σχέδια για τη δημιουργία της Πολιτιστικής Ακτής Πειραιά, η οποία θα περιλαμβάνει συνεδριακό κέντρο, πολυτελές ξενοδοχειακό συγκρότημα, και χώρους αναψυχής Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος: Ολυμπιακές Εγκαταστάσεις Οι Ολυμπιακές Εγκαταστάσεις έχουν αποτελέσει κατά την τελευταία δεκαετία λανθάνουσα πτυχή της τουριστικής ανάπτυξης στην Αθήνα, καθώς η περιορισμένη αξιοποίηση τους λόγω έλλειψης κονδυλίων και αδυναμίας συντήρησης τις έχει θέσει ουσιαστικά εκτός του προσφερόμενου τουριστικού προϊόντος. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση εκτάσεων που φιλοξενούν τις σχετικές υποδομές. Με τον κύριο όγκο των Ολυμπιακών Εγκαταστάσεων να είναι χωροθετημένος στο Ολυμπιακό Αθλητικό Κέντρο Αθηνών στο Μαρούσι και κατά μήκος του παραλιακού μετώπου από τις παρυφές του Πειραιά ως τον Δήμο Ελληνικού, η ατζέντα της τουριστικής ανάπτυξης διέπεται από: Την προοπτική προσέλκυσης διεθνών εκδηλώσεων Τη θεματική προβολή οσων συνέβησαν το 2004 σε επίπεδο αγωνισμάτων και επιδόσεων, φερ ειπείν μέσω της δημιουργίας του Μουσείου Ολυμπιακών Αγώνων Την αξιοποίηση συγκεκριμένων εγκαταστάσεων όπως το Κλειστό Γυμναστήριο Φαλήρου (Tae Kwon Do), το Εκθεσιακό Κέντρο στις εγκαταστάσεις του παλιού αεροδρομίου, και το Κέντρο Ιστιοπλοΐας στην παραλία του Δήμου Ελληνικού Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος: Ακαδημία Πλάτωνος Βορειοδυτικά του Ιστορικού Τριγώνου και σε απόσταση περίπου ενάμιση χιλιομέτρου από τον Κεραμεικό, η αισθητική αξιοποίηση του τόπου στον οποίο δίδαξε ο Πλάτωνας μπορεί να αποτελέσει παράγοντα αναβάθμισης μιας υποβαθμισμένης περιοχής καθώς 72

73 και πόλο έλξης τουριστών μέσω της δημιουργίας ενός αρχαιολογικού πάρκου, εντός του οποίου μελλοντικά θα ανεγερθεί και το Νέο Μουσείο της Πόλης των Αθηνών Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος: Πύλες Εισόδου και Συγκοινωνιακό Δίκτυο Υποστηριζόμενοι από ένα διαρκώς επεκτεινόμενο συγκοινωνιακό δίκτυο που περιλαμβάνει γραμμές αστικών και υπεραστικών λεωφορείων, τραμ, ηλεκτρικού σιδηρόδρομου, μετρό και προαστιακού σιδηρόδρομου, ο Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών και ο ΟΛΠ διαμορφώνουν με τις δραστηριότητες τους τις προοπτικές εξέλιξης της τουριστικής κίνησης σε ολόκληρη την περιοχή της πρωτεύουσας. Εκτενής αναφορά στη στρατηγική και στην επίδραση των συγκεκριμένων οργανισμών γίνεται στο Κεφάλαιο 4. Επί του παρόντος όμως είναι χρήσιμο να σημειωθεί ότι ο Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών βρίσκεται από το ξεκίνημα της λειτουργίας του το 2001 σε διαρκή επέκταση των δραστηριοτήτων του, συνδέοντας απευθείας το 2013 την Αθήνα με 66 διεθνείς προορισμούς (ΔΑΑ, 2013α). Επιπλέον, οι τωρινές συνθήκες φαντάζουν ευνοϊκότερες για την ανάπτυξη του Πειραιά ως τόπο αφετηρίας και ενδιάμεσο σταθμό κρουαζιέρων, ως επακόλουθο της άρσης του καμποτάζ και νέων επενδύσεων σε θέσεις ελλιμενισμού κρουαζιερόπλοιων και σταθμούς υποδοχής επιβατών Σημεία Ειδικού Ενδιαφέροντος σε Άλλες Περιοχές της Αττικής Πέρα όσων περιοχών έχουν ήδη αναφερθεί, αξίζει να σημειωθεί ότι η Αττική διαθέτει μια σειρά από αξιοθέατα που όντας διασκορπισμένα σε διάφορα σημεία είτε εμπλουτίζουν είτε μπορούν να εμπλουτίσουν, εάν και εφόσον αναδειχθούν, το κυρίως τουριστικό προϊόν της Αθήνας. Ενδεικτικά αναφέρονται: Ο Ναός του Ποσειδώνος στο Σούνιο ως κατ εξοχήν προορισμός εκδρομών για όσους τουρίστες διαμένουν στην Αθήνα. Από το 2012 εντάσσεται στο ενιαίο εισιτήριο των αξιοθέατων που βρίσκονται στην ευρύτερη Περιφέρεια Αττικής. Τμήματα του ίδιου εισιτηρίου αποτελουν και μια σειρά από άλλα αξιοθέατα όπως το Αρχαιολογικό Μουσείο Λαυρίου, ο Αρχαιολογικός Χώρος του 73

74 Θορικού, το Ιερό της Αρτέμιδος και το Αρχαιολογικό Μουσείο στη Βραυρώνα, ο Τύμβος και το Αρχαιολογικό Μουσείο στον Μαραθώνα, και η Ραμνούντα. Ο Αρχαιολογικός Χώρος Ελευσίνας, το Ιερό Αιγύπτιων Θεών στη Μπρεξίζα (Νέα Μάκρη) και το Αμφιαράειο, Ιερό Μαντείο και Θεραπευτήριο στον Ωρωπό, ως επιπρόσθετα μνημεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Το Τεχνολογικό Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρίου ως μνημείο βιομηχανικής αρχαιολογίας και χώρος φιλοξενίας εκδηλώσεων, το οποίο συμπληρώνοντας υποδομές όπως το νέο λιμάνι και η μαρίνα σκαφών αναψυχής δύναται να συνδράμει στην οικονομική αναζωογόνηση της περιοχής του Λαυρίου Οι Παραλίες της Ανατολικής Αττικής σε περιοχές όπως η Κερατέα, η Ραφήνα, το Αυλάκι, η Νέα Μάκρη, ο Μαραθώνας, και ο Κάλαμος. Τα Μονοπάτια Πολιτισμού τα οποία χαράκτηκαν από την Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος & Πολιτισμού και διαπερνούν το Πευκοδάσος Σχινιά, το Κωπηλατοδρόμιο, τον Τύμβο, και το Φράγμα στην περιοχή του Μαραθώνα. Το Αττικό Ζωολογικό Πάρκο το οποίο φιλοξενεί σε μια συνολική έκταση 2000 στρεμμάτων 350 διαφορετικά είδη ζώων καθώς και την τρίτη μεγαλύτερη συλλογή πουλιών στον κόσμο. Τα Οινοποιεία στα Μεσόγεια όντας οργανωμένα υπό την αιγίδα της Ένωσης Οινοπαραγωγών Αμπελώνα Αττικής, αποστολή της οποίας είναι η προβολή του Αττικού κρασιού στην Ελλάδα αλλά και το εξωτερικό. Το Μουσείο Βορρέ Σύγχρονης Τέχνης & Λαογραφίας στους πρόποδες του Υμηττού στην Παιανία. Το Καζίνο της Πάρνηθας. Το Βασιλικό Κτήμα στο Τατόϊ. Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλαδρή και το Κέντρο Γαία στην Κηφισιά. Μοναστήρια σε Διάφορες Περιοχές (Δαφνίου, Καισαριανής, Πεντέλης, κ.λπ.). Το Γκολφ στη Γλυφάδα. Τα Νησιά του Αργοσαρωνικού. 74

75 Θεματική Τμηματοποίηση Πολιτισμός / Ιστορία / Τέχνες Συνδυάζοντας το κλασικό με το σύγχρονο και όντας αναπόσπαστο τμήμα κάθε ιστορικής και πολιτιστικής πτυχής της εξέλίξης της Ελλάδας, η Αθήνα προσφέρει στους επισκέπτες της ένα μείγμα από αρχαιολογικούς χώρους, μοντέρνα μνημεία και νεοκλασικά κτίρια, μουσεία, πινακοθήκες, και καλλιτεχνικά δρώμενα. Αν και η μεγάλη πλειονότητα των πολιτιστικών αξιοθέατων βρίσκεται στην καρδιά του ιστορικού κέντρου και στις οδικές αρτηρίες πέριξ του εμπορικού τριγώνου, αξιοσημείωτες επιλογές για τον απαιτητικο επισκέπτη υφίστανται και εντός της ευρύτερης Περιφέρειας Αττικής Συνέδρια / Εκθέσεις / Επιχειρηματική Δραστηριότητα Κάθε σύγχρονη μητρόπολη όπου οι ευκαιρίες αναψυχής και διασκέδασης συνυπάρχουν με επαγγελματικές δραστηριότητες αναδεικνύει τον πολύπλοκο χαρακτήρα του τουρισμού πόλεων. Αντίστοιχα, στην περίπτωση της πρωτεύουσας της Ελλάδας 40 συνεδριακά-εκθεσιακά κέντρα καθώς και 89 ξενοδοχεία με ανάλογες δυνατότητες φιλοξενίας, βάσει υψηλών ποιοτικών προτύπων και τεχνολογικών υποδομών, συνθέτουν τη προσφορά ενός αναπτυσσόμενου προορισμού στη διεθνή αγορά επαγγελματικών συναντήσεων Γαστρονομία / Διασκέδαση Με 1058 επιχειρήσεις επισιτιστικού χαρακτήρα για κάθε βαλάντιο και γούστο να βρίσκονται καταχωρημένες τον Ιούνιο του 2013 στην λίστα της Αθήνας στο Tripadvisor.com, οι επιλογές καλαίσθητων χώρων για τους γευσιγνώστες ποικίλλουν. Το ίδιο ισχύει και για τους λάτρεις της νυχτερινης διασκέδασης, αφού η Αθήνα βρίθει ανάλογων επιλογών στις κεντρικές συνοικίες της (Π.χ. Γκάζι, Ψυρρή, Κολοκοτρώνη- Καρύτση, Κολωνάκι, Εξάρχεια, κ.λπ.), στον Πειραιά, και στα προάστια (Π.χ. Κηφισιά, Νέα Ερυθραία, Χαλάνδρι, Νέα Σμύρνη, Γλυφαδα, Βούλα, Βουλιαγμένη, κ.λπ.) Shopping / Παραδοσιακές Αγορές Οι μικρές αποστάσεις μεταξώ των παραδοσιακών αγορών της πόλης εντός του εμπορικού τριγώνου της Αθήνας αλλά και πέριξ αυτού, καθώς και η παρουσία σύγχρονων shopping malls τόσο σε κεντρικά σημεία της πόλης όσο και στα προάστια (Π.χ. Μαρούσι, Κηφισιά, Γλυφάδα, Σπάτα, κ.λπ) διευκολύνουν τους επισκέπτες, 75

76 τροφοδοτώντας τους με ένα εύρος επιλογών σε ότι αφορά την αναζήτηση και αγορά ρούχων, υποδημάτων, κοσμημάτων, εδώδιμων, σουβενίρ, κ.λπ Ειδικές Μορφές Τουρισμού (Θαλάσσιος-Θρησκευτικός- Ευεξίας) Πέραν των προαναφερθέντων, η Αθήνα μπορεί να ανταποκριθεί και σε πιο εξειδικευμένες απαιτήσεις. Χαρακτηριστικό παράδειγμα στον τομέα του θαλάσσιου τουρισμού είναι η παρουσία έξι σύγχρονων μαρινών κατά μήκος της παράκτιας ζώνης, και πιο συγκεκριμένα στις περιοχές του Πειραιά, του Νέου και του Παλαιού Φαλήρου, του Αλίμου, της Βουλιαγμένης και του Λαυρίου. Το ίδιο ισχύει και στην περίπτωση του θρησκευτικού τουρισμού. Το Ιστορικό Κέντρο της πρωτεύουσας διαθέτει ένα αξιοσημείωτο απόθεμα εκκλησιαστικών μνημείων Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Περιόδου, καθώς και αξιοθέατα που αφορούν την ιστορία και παράδοση της Εβραϊκής και της Μουσουλμανικής κοινότητας. Επιπλέον, στην Περιφέρεια Αττικής υπάρχουν και σημαντικά μοναστήρια όπως η Μονη Καισαριανής και η Μονή Δαφνίου, με τη δεύτερη να συμπεριλαμβάνεται στη λίστα των μνημείων παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Τέλος, αξίζει να γίνει λόγος για τις προοπτικές ανάπτυξης του τουρισμού ευεξίας, καθώς σε όλη την Αττική υπάρχουν πολυτελή ξενοδοχεία με εγκαταστάσεις spa και προγράμματα βασισμένα στην εφαρμογή σύγχρονων θεραπειών Ξενοδοχειακό Δυναμικό Συνολική Δυναμικότητα των Ξενοδοχείων της Αθήνας και της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων) 1 Κατά την περίοδο η τουριστική προσφορά του Δήμου Αθηναίων και της Περιφέρειας Αττικής, όπως υπολογίζεται βάσει προσφερόμενων κλινών σύμφωνα με τα στοιχεία του Ξενοδοχειακού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΞΕΕ), υποχώρησε κατά -6,9% και -3,4% αντίστοιχα. Όπως προκύπτει από το Διάγραμμα καθώς και τους Πίνακες και 2.2.2, η υποχώρηση αυτή και στις δύο περιπτώσεις έλαβε πιο έντονο χαρακτήρα από το 2008 και έπειτα. 1 Περιλαμβάνει τα ξενοδοχεία που λειτουργούν εντός των ορίων των πρώην Νομαρχιών Αθηνών, Ανατολικής Αττικής, Δυτικής Αττικής καθώς και της πρώην Νομαρχίας Πειραιώς εξαιρουμένων των νησιωτικών της περιοχών. 76

77 Διάγραμμα 2.2.1: Συνολικές Κλίνες Ξενοδοχείων στον Δήμο Αθηναίων και στην Περιφέρεια Αττικής (πλην Νήσων) την Περίοδο (Πηγή: ΞΕΕ) Αθήνα Αττική 2012 Στη διάρκεια μιας βεβαρημένης περιόδου για την οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας και της πρωτεύουσας της, τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι τις μεγαλύτερες πιέσεις γνώρισαν τα ξενοδοχειά χαμηλών κατηγοριών (βλ. Πίνακες και 2.2.2), πολλά εκ των οποίων έκλεισαν κατά το χρονικό διάστημα , ενώ υπήρξε και μια μείωση κατά δύο μονάδες του αριθμού των πεντάστερων ξενοδοχείων στην ηπειρωτική Αττική μετά το Αξιοσημείωτο πάντως γεγονός είναι ότι oi εν λόγω μειώσεις ισοσκελίσθηκαν σε μεγάλο βαθμό σε επίπεδο περιφέρειας μέσω της αύξησης των κλινών τεσσάρων αστέρων (αύξηση 19% από το 2006 έως το 2010, και κατόπιν συγκριτικά ανεπαίσθητη μείωση της τάξης του -3% μέχρι και το 2012). 77

78 Έτος Πίνακας 2.2.1: Ξενοδοχειακό Δυναμικό του Δήμου Αθηναίων την Περίοδο (Πηγή: ΞΕΕ) Ξενοδοχειακές Μονάδες Δωμάτια Κλίνες 5* 4* 3* 2* 1* Σύν. 5* 4* 3* 2* 1* Σύν. 5* 4* 3* 2* 1* Σύν Επεξήγηση: 5*: ξενοδοχεία πέντε αστέρων/πολυτελείας. 4*: ξενοδοχεία τεσσάρων αστέρων/α κατηγορίας. 3*: ξενοδοχεία τριών αστέρων/β κατηγορίας. 2*: ξενοδοχεία δύο αστέρων/γ κατηγορίας. 1*: ξενοδοχεία ενός αστέρα/δ και Ε κατηγορίας. Σύν.: Σύνολο ξενοδοχείων. Έτος Πίνακας 2.2.2: Ξενοδοχειακό Δυναμικό της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων)* την Περίοδο (Πηγή: ΞΕΕ) Ξενοδοχειακές Μονάδες Δωμάτια Κλίνες 5* 4* 3* 2* 1* Σύν. 5* 4* 3* 2* 1* Σύν. 5* 4* 3* 2* 1* Σύν Επεξήγηση: 5*: ξενοδοχεία πέντε αστέρων/πολυτελείας. 4*: ξενοδοχεία τεσσάρων αστέρων/α κατηγορίας. 3*: ξενοδοχεία τριών αστέρων/β κατηγορίας. 2*: ξενοδοχεία δύο αστέρων/γ κατηγορίας. 1*: ξενοδοχεία ενός αστέρα/δ και Ε κατηγορίας. Σύν.: Σύνολο ξενοδοχείων. 78

79 Αναλογία Ξενοδοχειακών Κλινών του Δήμου Αθηναίων επί των Συνολικών Ξενοδοχειακών Κλινών της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων) και Ολόκληρης της Χώρας Η Αθήνα κατέχει το μεγαλύτερο ποσοστό κλινών επί του συνόλου του ξενοδοχειακού δυναμικού της ηπειρωτικής Αττικής για την περίοδο , αν και το ποσοστό αυτό βαίνει μειούμενο μέσω μιας πορείας που εκφράζεται σε απώλεια 2 ποσοστιαίων μονάδων (βλ. Διάγραμμα 2.2.2). Βάσει και των προηγούμενων στοιχείων, η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει σε βάθος εξαετίας τη μείωση των κλινών σε ξενοδοχεία ενός και δύο αστέρων στον Δήμο Αθήναίων, σε αντιδιαστολή με την αύξηση των κλινών σε ξενοδοχεία τεσσάρων αστέρων σε επίπεδο περιφέρειας. Ωστόσο, λαμβάνοντας υπόψη ότι κατά την ίδια περίοδο οι κλίνες σε όλη τη χώρα μεγεθύνθηκαν κατά 11,2%, φτανοντας από τις 693 χιλιάδες το 2006 στις 771 χιλιάδες το 2012, παρατηρείται αισθητή μείωση του μεριδίου της Αθήνας και της Αττικής επί του συνολικού ξενοδοχειακού δυναμικού της Ελλάδας. Συγκεκριμένα, η συμμετοχή των Ξενοδοχείων του Δήμου Αθηναίων υποχώρησε από το 4,39% το 2006 στο 3,68% το 2012, ενω το αντίστοιχο μερίδιο της ηπειρωτικής Αττικής μειώθηκε από 7,67% σε 6,66% κατά το ίδιο χρονικό διάστημα (βλ. Διάγραμμα 2.2.3). Διάγραμμα 2.2.2: Αναλογία Ξενοδοχειακών Κλινών Δήμου Αθηναίων επί των Συνολικών Ξενοδοχειακών Κλινών της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων) την Περίοδο (Υπολογισμός βάσει στοιχείων του ΞΕΕ). 57% 56% 55% 57% 56% 56% 54% Αθήνα % % % %

80 Διάγραμμα 2.2.3: Μερίδιο Ξενοδοχειακών Κλινών Δήμου Αθηναίων και Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων)* επί του Συνολικού Ξενοδοχειακού Δυναμικού της Ελλάδας για τα Έτη 2000, 2005 και 2009 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων του ΞΕΕ). 100% 100% 100% 7,67% 7,38% 4,39% 4,08% ,68% ,66% Αττική Αθήνα Ελλάδα Αναλογία Ξενοδοχειακού Δυναμικού ανά Κατηγορία Από το 2006 έως το 2012 παρατηρούνται περιορισμένες διαφοροποιήσεις στους απόλυτους αριθμούς των ξενοδοχειακών μονάδων, δωματίων και κλινών τριών και πέντε αστέρων. Στην περίπτωση του Δήμου Αθηναίων η ποιοτική μετατόπιση κατά πέντε ποσοστιαίες μονάδες μέσω της αύξησης του μεριδίου των κλινών σε ξενοδοχεία τριών αστέρων και άνω, όπως αυτή προκύπτει στο Διάγραμμα 2.2.4, έγκειται βασικά στην απόσυρση περίπου δύο χιλιάδων κλινών από ξενοδοχεία χαμηλών κατηγοριών. Συγκεκριμένα, το αθροιστικό μερίδιο των μονάδων τριών, τεσσάρων και πέντε αστέρων στις συνολικές ξενοδοχειακές κλίνες του Δήμου Αθηναίων ανερχόταν στο 70% το 2006 για να διαμορφωθεί στο 75% το Αντίστοιχα, σε βάθος εξαετίας ολόκληρη η ηπειρωτική Αττική κατέγραψε μια παρόμοια ποιοτική μετατόπιση της τάξης των τεσσάρων ποσοστιαίων μονάδων, εξαιτίας των μεταβολών στο αθηναϊκό ξενοδοχειακό δυναμικό αλλά και ως απόρροια της προσθήκης περίπου 1850 κλινών σε τετράστερα ξενοδοχεία σε άλλες περιοχές. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Διαγράμματος 2.2.5, το μερίδιο των κλινών στα ξενοδοχεία τεσσάρων αστέρων για όλη την Περιφέρεια Αττικής (πλην Νήσων) αυξήθηκε από 23% το 2006 σε 27% το 2012, με το αντίστοιχο άθροισμα των μικρών 80

81 κατηγοριών να υποχωρεί από το 34% το 2006 στο 30% το Διάγραμμα 2.2.4: Μερίδιο Κλινών ανά Κατηγορία στα Ξενοδοχεία του Δήμου Αθηναίων κατά την Περίοδο % 8% 8% 7% 8% 7% 7% 22% 22% 21% 21% 20% 18% 18% 20% 20% 21% 20% 19% 21% 21% 24% 24% 24% 26% 27% 27% 26% 26% 26% 26% 26% 27% % 27% * 2* 3* 4* 5* Διάγραμμα 2.2.5: Μερίδιο Κλινών ανά Κατηγορία στα Ξενοδοχεία της Περιφέρεας Αττικής (πλην Νήσων) κατά την Περίοδο % 7% 7% 6% 6% 6% 6% 27% 27% 26% 26% 25% 24% 24% 21% 20% 21% 20% 20% 21% 21% 23% 24% 24% 26% 27% 22% 22% 22% 22% 22% % 27% 22% 22% * 2* 3* 4* 5* 81

82 Μέσο Μέγεθος Ξενοδοχείων Αν και ο ρυθμός μεταβολής των διαθέσιμων κλινών δε συναγωνίζεται τις αναπτυξιακές επιδόσεις των ετών πριν και μετά την τέλεση των Ολυμπιακών Αγώνων του 2004 (Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 2010), ο μέσος όρος της δυναμικότητας των ξενοδοχείων του Δήμου Αθηναίων παραμένει στάθερα υψηλότερος του αντίστοιχου μέσου όρου της χώρας. Σύμφωνα με τα στοιχεά του ΞΕΕ, το μέσο μέγεθος των Αθηναϊκών ξενοδοχείων ανήλθε το 2012 στις 123 κλίνες, όταν ο μέσος όρος για το σύνολο των ξενοδοχείων στην Ελλάδα κυμάνθηκε στις 80 κλίνες. Επιπλέον, οι τάσεις ανάπτυξης κλινών κυρίως σε ξενοδοχεία τεσσάρων αστέρων εκτός του Δήμου Αθηναίων έχουν διευρύνει το μεγεθος των ξενοδοχείων στο Υπόλοιπο Αττικής (πλην Νήσων), όπου το μέσο μέγεθος αυξήθηκε από 93 κλίνες το 2006 σε 101 κλίνες το Κατ επέκταση, αυξητικές τάσεις παρατηρούνται και στο σύνολο της Περιφέρειας Αττικής (πλην Νήσων), αφού ο μέσος όρος της δυναμικότητας των ξενοδοχείων αυξήθηκε από 107 κλίνες το 2006 σε 112 κλίνες το Ταυτόχρονα, το 2012 συνεχίστηκε ο εντοπισμός μεγάλων αποκλίσεων στο μέγεθος των ξενοδοχείων, ανάλογα με την κατηγορία τους. Όπως εμφανίζεται στο Διάγραμμα , τα ξενοδοχεία τεσσάρων αστέρων της Αθήνας έχουν κατά μέσο όρο κάτι περισσότερο από το ένα τρίτο των κλινών των πεντάστερων ξενοδοχείων (194 έναντι 553), ενώ το μέσο μέγεθος των ξενοδοχείων ενός αστέρα είναι μόλις 40 κλίνες. Διάγραμμα 2.2.6: Μέσος Αριθμός Κλινών στα Ξενοδοχεία του Δήμου Αθηναίων το 2012 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων του ΞΕΕ) * 4* 3* 2* 1* Συν. 82

83 2.3. Αξιοθέατα και Πολιτιστικοί Πόροι Η παρούσα ανάλυση βασίζεται στην παράθεση και επεξεργασία στοιχείων για την επισκεψιμότητα αρχαιολογικών χώρων και μουσείων, όπως αυτά διατίθενται από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛ.ΣΤΑΤ). Εντούτοις, ορισμένες εισαγωγικές επισημάνσεις κρίνονται αναγκαίες ως προς τη μελλοντική διερεύνηση και ενίσχυση της συνεισφοράς του πολιτιστικού αποθέματος στα τουριστικά δρώμενα της Αθήνας. Η πρώτη επισήμανση αφορά τη μη καταγραφή από την ΕΛ.ΣΤΑΤ της επισκεψιμότητας σε σημαντικούς πολιτιστικούς χώρους (Π.χ. Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, Μουσείο Φρυσίρα, Ίδρυμα Εικαστικών Τεχνών και Μουσικής Θεοχαράκη, κ.λπ.), μολονότι αυτοί φιλοξενούν κατά καιρούς εκθέσεις διεθνούς ακτινοβολίας. Δεύτερον, η διασύνδεση αξιοθέατων στα πλαίσια της ανάπτυξης θεματικών διαδρομών προϋποθέτει την ύπαρξη ευκρινούς σήμανσης σε πολλές γλώσσες και ενδεδειγμένης χαρτογράφησης, καθώς και υποδομών παροχής όλων των πληροφοριών που χρειάζεται ο επισκέπτης ειδικού ενδιαφέροντος. Η συγκεκριμένη αναφορά επικεντρώνεται στην ύπαρξη αξιοθέατων που μπορούν να τύχουν περαιτέρω αξιοποίησης ως δυνητικοί πόλοι έλξης τουριστών σε περιοχές εντός και εκτός του Ιστορικού Κέντρου της Αθήνας. Η τρίτη επισήμανση υπογραμμίζει τη θετική επίδραση μεγάλων εκδηλώσεων (Π.χ. συνέδρια, επαγγελματικες κθέσεις, φεστιβάλ τεχνών, αθλητικές διοργανώσεις, κ.λπ.) στην επισκεψιμότητα σε αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία. Τέλος, η τέταρτη επισήμανση εκτιμά τη θετική επίδραση που μπορεί να έχει σε βάθος χρόνου η θέσπιση διευρυμένου ωραρίου από το 2012 για τα αξιοθέατα της χώρας ως μεσο προώθησης του πολιτιστικού τουρισμού Εξέλιξη Επισκεψιμότητας σε Αξιοθέατα Η μελέτη για τις προοπτικές του τουρισμού στην Αθήνα, η οποία υλοποιήθηκε το 2010 από ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Αιγαίου για λογαριασμό της τότε Εταιρείας Τουριστικής και Οικονομικής Ανάπτυξης Αθηνών, νυν Εταιρεία Ανάπτυξης και Τουριστικής Προβολής Αθηνών, είχε αναδείξει το έτος 2006 ώς το κορυφαίο της προ- και μετα-ολυμπιακής περιόδου σε όρους επισκεψιμότητας σε αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία. Έκτοτε, το πολιτιστικό απόθεμα της Αθήνας έχει διαδραματίσει 83

84 σταθεροποιητικό ρόλο εν μέσω ενός κλίματος εσωτερικής δυσφορίας και αρνητικών δημοσιευμάτων στο εξωτερικό. Στο Διάγραμμα απεικονίζεται η διαχρονική μεταβολή στον αριθμό των εισιτηρίων για το σύνολο των αξιοθέατων που παρακολουθεί η ΕΛ.ΣΤΑΤ στην Περιφέρεια Αττικής αλλά και σε ολόκληρη τη χώρα. Τα στοιχεία αφορούν την περίοδο και επιβεβαιώνουν τη διαχρονική απήχηση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αθήνας, εφόσον υφίστανται πρωτοβουλίες με γνώμονα την αναβαθμισμένη αξιοποίηση της ως παιδευτικό αγαθό και πόλο έλξης τουριστών. Τρανό παράδειγμα αποτελει η λειτουργία του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης και η εξομάλυνση που επέφερε στην επισκεψιμότητα σε αξιοθέατα τόσο σε περιφερειακό όσο και σ εθνικό επίπεδο, καθώς σηματοδότησε τη σταδιακή αύξηση του αριθμού των εισιτηρίων στην Περιφέρεια Αττικής και περιόρισε τις αρνητικές τάσεις από τη μείωση των εισιτηρίων πανελλαδικά. Διάγραμμα 2.3.1: Διαχρονική Μεταβολή των Εισιτηρίων σε Αξιοθέατα της Ελλάδας και της Περιφέρειας Αττικής (Πηγή ΕΛ. ΣΤΑΤ) Ελλάδα Αττική Το παραπάνω αυμπέρασμα προκύπτει πιο ξεκάθαρα μέσω της ετήσιας καταγραφής του αριθμού των εισιτηριών (Πινακες και 2.3.2) βάσει στοιχείων της ΕΛ. ΣΤΑΤ. Εκτός ορισμένων εξαιρέσων όπως το Θέατρο Διονύσου Ελευθερέως και το Μουσείο Μπενάκη, η περίοδος χαρακτηρίστηκε από αρνητικές τάσεις για τη μεγάλη πλειονότητα των αξιοθέατων εντός Αττικής. Συγκεκριμένα, ο αριθμός των επισκεπτών αρχαιολογικών χώρων το 2008 ήταν κατά 220 χιλιάδες μειωμένος σε σχέση με το 2006, ανώ η αντίστοιχη μείωση στην περίπτωση των μουσείων έφτασε τις 210 χιλιάδες επισκέπτες. 84

85 Νη σιά Υπόλοιπο Αττικής Δήμος Αθηναίων Η κλιμάκωση της οικονομικής κρίσης κατά την περίοδο συνέπεσε με περαιτέρω απώλειες για τους αρχαιολογικούς χώρους της Περιφέρειας Αττικπης, στους οποίους ο αριθμός των επισκεπτών το 2010 έφτασε να είναι μειωμένος σχεδόν κατά μισό εκατομμύριο σε σχέση με το Αντίθετα, η ένταξη του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης στους πολιτιστικούς πόρους της Αθήνας από τον Σεπτέμβριο του 2009 έδωσε νέα πνοή στην επισκεψιμότητα σε μουσεία, προσθέτοντας ετησίως κατά μέσο όρο 1,1 εκατομμύριο επισκέπτες από το 2009 ως το Καθώς ο συνολικός αριθμός εισιτηρίων σε μουσεία το 2012 ξεπέρασε κατά 760 χιλιάδες τα αντίστοιχα εισιτήρια του 2006, ενδέχεται η παγίωση του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης στη συνείδηση κατοίκων και επισκεπτών να συνέβαλε το 2011 στη εντυπωσιακή ανάκαμψη του αριθμού των εισιτηρίων σε αρχαιολογικούς χώρους σχεδόν στα επίπεδα του Η ανάκαμψη αυτή οφείλεται κυρίως στις αυξημένες πωλήσεις του ενιαίου εισιτηρίου στα αξιοθέατα του Ιστορικού Κέντρου (βλ. Διάγραμμα 2.3.2), των οποίων η επιτάχυνση συνεχίστηκε και κατά το πρώτο επτάμηνο του 2012 (920 χιλίαδες επισκέπτες από τον Ιανουάριο έως τον Ιούλιο του 2011 έναντι 1,06 εκατομμυρίου επισκεπτών κατά την ίδια περίοδο το 2012). Πίνακας 2.3.1: Εισιτήρια σε Αρχαιολογικούς Χώρους της Περιφέρειας Αττικής την Περίοδο (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) Αρχαιολ. Χώροι Αττικής Ακρόπολη Αθηνών Θησείο - Αρχαία Αγορά Θέατρο Διονύσου Ελευθερέως Ολυμπιείο Κεραμεικός Ρωμαϊκή Αγορά Βιβλιοθήκη Αδριανού Ακρόπολη + Χώροι Ενιαίου Εισιτηρ Σούνιο Τύμβος Μαραθώνος Ραμνούντα Αμφιαράειο Ελευσίνα Ιερό Αρτέμιδος Βραυρώνας Ναός Αφαίας Αίγινας Ναός Απόλλωνος Αίγινας Σύνολο Αρχαιολ. Χώρων

86 Νησιά Υπόλοιπο Αττικής Δήμος Αθηναίων Πίνακας 2.3.2: Εισιτήρια σε Μουσεία της Περιφέρειας Αττικής την Περίοδο (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) Μουσεία Αττικής Μουσείο Ακρόπολης (από Σεπ. 2009) Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Βυζαντινό- Χριστιανικό Μουσείο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο Μουσείο Μπενάκη Εθνική Πινακοθήκη Μουσείο Ελληνικής Λαικής Τέχνης Επίγραφικό Αθηνών Νομισματικό Μουσείο Κανελλοπούλου Τζαμί Τζισταράκη Αρχαιολογικό Πειραιώς Μονή Καισαριανής Λαυρίου Μεγάρων Σπετσών Σαλαμίνα Πόρου Βυζαντινό Κυθήρων Σύνολο Μουσείων Με την Ακρόπολη να αποτελεί πρωταρχική επιλογή όσων τουριστών διαμένουν στα ξενοδοχεία της Αθηνας άλλα και όσων επιβατών κρουαζιερόπλοιων αποβιβάζονται στον Πειραιά, η επισκεψιμότητα της συνιστά κατ εξοχήν δείκτη της εξέλιξης του αθηναϊκού τουρισμού. 86

87 Διάγραμμα 2.3.2: Διαχρονική Μεταβολή Πωλήσεων του Ενιαίου Εισιτηρίου Ακρόπολης και Λοιπών Αρχαιολογικών Χώρων Πέριξ του Ιερού Βράχου (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Η επισκεψιμότητα στην Ακρόπολη έβαινε φθίνουσα κατά την περίοδο , αλλά παρουσίασε εντυπωσιακή επάνοδο το 2011 και το 2012, ξεπερνώντας κατα 180 και 230 χιλιάδες αντίστοιχα τον αριθμό επισκεπτών του 2006 και προσδιορίζοντας τη γενικότερη ανάκαμψη στις πωλήσεις του ενιαίου εισιτηρίου. Διάγραμμα 2.3.3: Διαχρονική Μεταβολή Εισιτηρίων Ακρόπολης (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Αντίθετα, η επισκεψιμότητα σε αρχαιολογικούς χώρους εκτός των ορίων του Δήμου Αθηναίων και εντός της Περιφέρειας Αττικής δέχτηκε ισχυρές πιέσεις σε όλη τη διάρκεια της περιόδου Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ναού του Ποσειδώνος στο Σούνιο, όπου η επισκεψιμότητα γνώρισε ραγδαία πτώση σε ποσοστό 49% από το 2006 έως το 2010, επανέκαμψε ελαφρώς το 2011, αλλά οι αρνητικές πιέσεις συνεχίστηκαν και το 2012 με τον αριθμό των επισκεπτων να είναι σχεδόν κατά 100 χιλιάδες μειωμένος σε σχέση με το 2006 (βλ. Διαγραμμα 2.3.4). 87

88 Παρόμοιες τάσεις καταγράφησαν και στις περιπτώσεις του αρχαιολογικού χώρου της Ελευσίνας και του Ιερού της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα, μολονότι ορισμένοι αρχαιολογικοί χώροι στη Βορειοανατολική Αττική (Τύμβος Μαραθώνα, Ραμνούντα και Αμφιάρειο) κατόρθωσαν να σταθεροποιήσουν από το 2010 και έπειτα τη συγκριτικά μικρή τους επισκεψιμότητα. Διάγραμμα 2.3.4: Διαχρονική Μεταβολή Εισιτηρίων Ναού Ποσειδώνα, Σούνιο (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Διάγραμμα 2.3.5: Διαχρονική Μεταβολή Εισιτηρίων Αρχαιολογικών Χώρων στην Περιφέρεια Αττικής (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Τύμβος Μαραθώνα Αμφιαράειο Ραμνούντα Βραυρώνα Ελευσίνα Σε ότι αφορά τα μουσεία των οποίων η κίνηση καταγράφεται από την ΕΛ.ΣΤΑΤ, πλην του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης και ορισμένων αλλων με συγκριτικά χαμηλή επισκεψιμότητα, όπως το Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης και το Μουσείο 88

89 Κανελλοπούλου στην Πλάκα, τα μεγάλα Μουσεία της Αθήνας δέχτηκαν ισχυρότατες πιέσεις σε όλη τη διάρκεια της περιόδου (βλ. Διάγραμμα 2.3.6). Μεταξύ αυτών, το Μουσείο Μπενάκη παραμένει αναμφισβήτητα από τα πλέον δημοφιλή μουσεία μετά το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης, μολονότι δεν έχει αποφύγει τις πτωτικές τάσεις, ενώ το επίπεδο ρεκόρ των 316 χιλιάδων εισιτηρίων το 2010 αποδίδεται σε μια ειδική έκθεση για το έργο του ζωγράφου Γιάννη Τσαρούχη που έλαβε χώρα από τις 19 Δεκέμβρη του 2009 έως τις 14 Μαρτίου του Η ραγδαία πτώση των επισκεπτών στην Εθνική Πινακοθήκη το 2012 ενεδέχεται να σχετίζεται με μια σειρά απεργιών των εργαζομένων αλλά και με τον αντίκτυπο της κλοπής τριών έργων τέχνης, μεταξύ των οποίων ένας Πικάσο, τον Ιανουάριο του ίδιου έτους. Επιπλέον, η ύστερη πρόοδος στον αριθμό εισιτηρίων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείαυ, έπειτα από τη ραγδαία κάμψη της επισκεψιμότητας κατά την περίοδο , πρέπει να αποδωθεί στην ευρεία απήχηση της έκτακτης έκθεσης για το Ναυάγιο των Αντικυθήρων. Τα εγκαίνια της εν λόγω έκθεσης έγιναν στις 6 Απριλίου 2012, ενώ η έκθεση ολοκληρώνεται τον Αύγουστο του Διάγραμμα 2.3.6: Διαχρονική Μεταβολή Εισιτηρίων Μουσείων στην Αθήνα (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Βυζαντινό-Χριστιανικό Εθνικό Αρχαιολογικό Μπενάκη Πινακοθήκη 89

90 Εποχικότητα Από την ανάλυσης της μηνιαίας κίνησης προκύπτουν ενδιαφέρουσες πληροφορίες ως προς την εποχικότητα στα αξιοθέατα της Αττικής. Δεδομένου ότι οι επισκέπτες της Ακρόπολης αντιστοιχούν στο μεγαλύτερο ποσοστό των επισκεπτών που αγόρασαν το ενιαίο εισιτήριο κατά την περίοδο (ποσοστό κυμαινόμενο από 63% έως 70%), η εποχικότητα των πωλήσεων του ενιαίου εισιτηρίου αντανακλά εν πολλοίς την εποχικότητα της επισκεψιμότητας στον κύριο πόλο έλξης τουριστών. Γενικά, η περίοδος αιχμής για τους αρχαιολογικούς χώρους που συμπεριλαμβάνονται στο ενιαίο εισιτήριο είναι τους μήνες από Απρίλιο έως Οκτώβριο με περισσότερα εισιτήρια να κόβονται τους θερινούς μήνες και τον Σεπτέμβριο, ενώ η επισκεψιμότητα του ίδιων αξιοθέατων είναι αρκετά αρκετά χαμηλή τους χειμερινούς μήνες. Σύμφωνα όμως με τη μελέτη που εκπόνησε το Πανεπιστήμιο Αιγαίου το 2010 αλλά και πιο σύγχρονα δεδομένα της ΕΛ.ΣΤΑΤ, όπως αυτά αποτυπώνονται στο Διάγραμμα 2.3.7, τα έτη 2006 και 2007 αποτέλεσαν εξαιρέσεις του παραδοσιακού προτύπου μηνιαίας κατανομής επισκέψεων. Στα δύο αυτά έτη, η μεγαλύτερη συγκέντρωση εισιτηρίων πραγματοποίηθηκε τον μήνα Μάιο, με την περίπτωση του 2007 να εξηγείται από τη φιλοξενία δύο σημαντικών αθλητικών γεγονότων, του τελικού του Champions League και του Final- Four της Ευρωλίγκα στο μπάσκετ. Στα επόμενα έτη οι τάσεις μηνιαίων κατανομών επικεντρώθηκαν στο τρίμηνο Ιουλίου-Σεπτεμβρίου, με τον μεγαλύτερο αριθμό εισιτηρίων να κόβεται τον Σεπτέβριο για την περίοδο και τον Αύγουστο για την περίοδο Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι ο Δεκέμβρης του 2008 ήταν μακράν ο χειρότερος Δεκέμβρης από το 2006 έως το 2011 με όρους επισκεψιμότητας σε αξιοθέατα της Αθήνας. Το ίδιο ισχύει και για τον Μάιο του 2010, οπότε συνέβη η δολοφονία των υπαλλήλων της ΜΑΡΦΙΝ. Σε ότι αφορά το Σούνιο, η γενικευμένα πτωτική πορεία του αριθμού των επισκεπτών στο Ναό του Ποσειδώνα συνοδεύθηκε και από μια συσσώρευση της κίνησης από τον Μάρτιο έως τον Οκτώβριο. Οι μήνες Νοέμβριος και Δεκέμβριος δε κατάφεραν κατά την περίοδο να συναγωνιστούν τις επιδόσεις του 2006, ενώ ακόμα μεγαλύτερη ήταν η μείωση που παρατηρήθηκε μετά το 2007 στην επισκεψιμότητα τους μήνες Ιανουάριο και Φεβρουάριο. Σύμφωνα με το Διάγραμμα 2.3.8, οι εξάρσεις 90

91 στις τάσεις των μηνιαιών κατανομων επισκεψιμότητας εμφανίζονται συνήθως τους μήνες Μάιο, Αύγουστο και Σεπτέμβριο, με τον τελευταίο να διατηρεί από το 2006 το επίπεδο-ρεκόρ των 31 χιλιάδων εισιτηρίων. Διάγραμμα 2.3.7: Μηνιαία Κατανομή Πωλήσεων του Ενιαίου Εισιτηρίου την Περίοδο (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Διάγραμμα 2.3.8: Μηνιαία Κατανομή Εισιτηρίων στο Σούνιο την Περίοδο (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ 91

92 Βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ για το 2009, η μελέτη του Πανεπιστημίου Αιγαίου (2010: 76) είχε συμπεράνει πως «η εποχικότητα της κίνησης καταδεικνύει στην περίπτωση των μουσείων τη σύνθεση των επισκεπτών τους». Η παρούσα ανάλυση επιβεβαιώνει το συγκεκριμένο συμπέρασμα, λαμβάνοντας υπόψη και τις τάσεις εποχικότητας που παρατηρήθηκαν στους αρχαιολογικούς χώρους που εντάσσονται στο ενιαίο εισιτήριο. Συγκεκριμένα, τα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ για την επισκεψιμότητα σε μουσεία το 2011, όπως αποτυπώνονται στο διάγραμμα 2.3.9, φανερώνουν μια αντίστροφη εποχιακή κατανομή ανάμεσα σε μουσεία που απευθύνονται κυρίως στο αθηναικό κοινό (Μουσείο Μπενάκη και Εθνική Πινακοθήκη) ή κυρίως στην τουριστική αγορά (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο). Στη δεύτερη κατηγορία φαίνεται να εντάσσονται επιπλέον το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης και το Μουσείο Κανελλοπούλου, επειδή ο μήνας Αύγουστος στον οποίον παρουσιάζουν τις μεγαλύτερες ποσοστιαίες κατανομές εισιτηρίων είναι ο κατ εξοχήν μήνας των καλοκαιρινών διακοπών για τους Αθηναίους. Αξίζει να σημειωθεί επίσης ότι η έξαρση στις κατανομές εισιτηρίων της Εθνικής Πινακοθής τον Ιανουάριο, και κυρίως τον Φεβρουάριο του 2011, συνέπεσε με τη διεξαγωγή της ειδικής έκθεσης «Παρίσι 1900: Αρ Νουβώ και Μοντερνισμός». Διάγραμμα 2.3.9: Ποσοστιάια Κατανομή Εισιτηρίων ανά Μήνα σε Μουσεία της Αθήνας το 2011 (Πηγή: ΕΛ. ΣΤΑΤ) 30,00% 25,00% 20,00% 15,00% 10,00% 5,00% 0,00% Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Κανελλοπούλου Εθνικό Αρχαιολογικό Μπενάκη Νέο Μουσείο Ακρόπολης Εθνική Πινακοθήκη 92

93 Εισπράξεις Τα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ για τις εισπράξεις από τα κομμένα εισιτήρια επιβεβαιώνουν με εμφατικό τρόπο την κυριαρχή συνδρομή των αξιοθέατων που αποτελούν τμήμα του Μεγάλου Περιπάτου της Ενοποίησης Αρχαιολογικών Χώρων Αθήνας, αλλά και του Νέου Μουσείου της Ακρόπολης. Ενώ το 2011 οι πωλήσεις του ενιαίου εισιτηρίου ισοδυναμούσαν με το 89% των συνολικών πωλήσεων εισιτηρίων σε όλους τους αρχαιολογικούς χώρους της Αττικής, το αντίστοιχο ποσοστό των εισπράξεων από τις πωλήσεις του ενιαίου εισιτηρίου ξεπερνούσε το 95%. Μελλοντικά θα πρέπει να διερευνηθεί κατά πόσο οι αναλογίες επί των εσόδων από την επισκεψιμότητα σε αρχαιολογικούς χώρους θα παρουσιάσουν μεταβολές, εξαιτίας της εφαρμογής ενιαίου εισιτηρίου από το 2012 σε μια σειρά απο μνημεία στην Ανατολική Αττική (Π.χ. Βραυρώνα, Μαραθώνας, κ.λπ.). Πιο ισορροπημένα εμφανίζονται πάντως τα ποσοστά των μουσείων, καθώς το 2011 το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης συγκέντρωσε 68% και 66% επί του συνόλου των εισιτήριων και εισπράξεων στα μουσεία της Περιφέρειας Αττικής. Εν πολλοίς αυτό εξηγείται από τη δημοφιλία του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, το οποίο κατέγραψε το 2011 ποσοστά της τάξης του 10% και 19% επι του αντίστοιχου συνόλου εισιτήριων και εισπράξεων Τουριστική Κίνηση Με γνώμονα την εξαγωγή συμπερασμάτων που θα συνδράμουν στη λήψη ορθολογικών αποφάσεων στρατηγικού χαρακτήρα για τον τουριστικό τομέα, η παρούσα ανάλυση επωφελείται από διαθέσιμα στοιχεία που τηρούν και δημοσιεύουν διάφοροι φορείς ως πρς την κίνηση στα ξενοδοχειακά καταλύματα της Αθήνας και ανταγωνιστριών πόλεων, την επιβατική κίνηση στον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών και την κίνηση των επιβατών κρουζιερόπλοιων στο λιμάνι του Πειραιά. Στο πλαίσιο μιας διαχρονικής επισκόπησης των εν λόγω στοιχείων τίθενται οι βάσεις για την εξέταση των τάσεων που χαρακτηρίζουν την τουριστική ζήτηση στην περίπτωση της Αθήνας. Εντούτοις, στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η προληπτική αναγνώριση ερευνητικών περιορισμών είτε ως απόρροια του εύρους των διαθέσιμων στοιχείων είτε εξαιτίας 93

94 των διαφορετικών μεθοδολογιών που ακολουθούνται για την καταγραφή τους. Στην πρώτη περίπτωση υπάγεται η αδυναμία της ΕΛ.ΣΤΑΤ να παράσχει εγκαίρως ενημέρωση για την κίνηση στα ξενοδοχειακά καταλύματα το 2012, καθώς και ολοκληρωμένα δεδομένα για την αντίστοιχη κίνηση κατά το Επιπλέον, στη δεύτερη περίπτωση υπάγεται η σύγχυση που προκαλείται από την ύπαρξη διαφορετικών μετρήσεων με αξιοσημείωτες αποκλίσεις όσον αφορά την τουριστική κίνηση στον Διεθνή Αερολιμένα Αθηνών (ΔΑΑ). Η παρούσα ανάλυση προβαίνει σε σύνθεση δεδομένων, στοχεύοντας στην πληρέστερη κατανόηση των τάσεων της τουριστικής ζήτησης, αλλά επί τάπητος παραμένει το ζήτημα της παροχής τεκμηριωμένης και κοινά αποδεκτής γνώσης για τον τουρισμό εν ευθέτω χρόνω. Αναφορικά με την ανάλυση της κίνησης στα ξενοδοχειακά καταλύματα που αμέσως ακολουθεί, στις αρχές Ιουνίου 2013 η ΕΛ.ΣΤΑΤ διέθετε δεδομένα μόνο έως και το έτος Σε αντίθεση με προηγούμενα έτη, όμως, στα δεδομένα του 2011 δεν υφίστατο ομαδοποίηση των αφίξεων και διανυκτερεύσεων που έλαβαν χώρα στην Περιφέρεια Αττικής και στους νομούς της κατά μήνα και χώρα μόνιμης διαμονής των τουριστών. Επιπλέον, το 2009 είναι η τελευταία χρονιά κατά την οποία η ΕΛ.ΣΤΑΤ διέθετε στις αρχές Ιουνίου 2013 δεδομένα για τις ξενοδοχειακές αφίξεις, διανυκτερεύσεις και πληρότητες ανά δημοτικό διαμέρισμα πανελλαδικά. Έχοντας επιπτώσεις στο χρονικό και χωρικό φάσμα της παρούσας ανάλυσης, το συγκεκριμένο έλλειμμα πληροφόρησης αναδεικνύει εμφατικά την ανάγκη η παραγωγή και επεξεργασία έγκυρων στατιστικών δεδομένων να λαμβάνει χώρα εγκαίρως, ώστε να καθίσταται εφικτή η συνδρομή τους στον σχεδιασμό της τουριστικής πολιτικής σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο Αφίξεις σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα Όπως φαίνεται στο Διάγραμμα 2.4.1, η εξέλιξη των αφίξεων στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας αντανακλά τις προκλήσεις που αντιμετώπισε ο αθηναϊκός τουρισμός από το 2008 και έπειτα. Τα άτομα που επισκέφθηκαν την Περιφέρεια Αττικής το 2011 πραγματοποιώντας τουλάχιστον μια διανυκτέρευση σε ξενοδοχειακό κατάλυμα αποτελούν μία εκ των χαμηλότερων επιδόσεων κατά την περίοδο

95 Διάγραμμα 2.4.1: Συνολικές Αφίξεις σε Καταλύματα Ξενοδοχειακού Τύπου (πλην Κάμπινγκ) της Νομαρχίας Αθηνών και της Περιφέρειας Αττικής (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) Νομαρχία Αθηνών Περιφέρεια Αττικής Μετά το 2007 διεκόπη η ανοδική πορεία της μετα-ολυμπιακής περιόδου, με τον μέσο όρο της ετησιας μείωσης των αφίξεων να ξεπερνά τα 100 χιλιάδες άτομα για τρία συναπτά χρόνια, και το 2011 να αποτελεί έτος σταθεροποίησης καταγράφοντας μια αμελητέα αύξηση περίπου της τάξης των 20 χιλιάδων αφίξεων σε σχέση με το Σε ότι αφορά την ποσοστιαία κατανομή των αφίξεων ανά νομαρχία, αξίζει να σημειωθεί μια ελαφρά μετατόπιση της κίνησης σε ξενοδοχειακά καταλύματα εκτός της Νομαρχίας Αθηνών. Αν και το μερίδιο της συγκεκριμένης νομαρχίας διατηρεί διαχρονικά τα σκήπτρα σε επίπεδο περιφέρειας, με ένα ποσοστό που κυμάνθηκε μεταξύ 79,4% το 2007 και 77,1% το 2011, η διαφορά των 2.3 ποσοστιαίων μονάδων διαμοιράστηκε κατά κύριο λόγο μεταξύ της Νομαρχίας Πειραιώς συμπεριλαμβανομένων των νήσων (από 7,4% το 2007 σε 8,7% το 2011) και της Νομαρχίας Ανατολικής Αττικής (από 12,6% το 2007 σε 13,2% το 2011). Δύναται πάντως το μερίδιο της Νομαρχίας Αθηνών να είναι διαχρονικά ελαφρώς μικρότερο, αφού τα στοιχεία της ΕΛ.ΣΤΑΤ δεν αναφέρονται στις αφίξεις Ελλήνων και αλλοδαπών τουριστών σε ενοικιαζόμενα δωμάτια, ενοικιαζόμενα επιπλωμένα διαμερίσματα, τουριστικές επιπλωμένες κατοικίες και τουριστικές επαύλεις, δηλαδή σε μη κύρια (ξενοδοχειακά) καταλύματα που ενδέχεται να βρίσκονται κυρίως σε εξωαστικές περιοχές. Αν και τα διαθέσιμα στοιχεία από την ΕΛ.ΣΤΑΤ δεν επιτρέπουν την εξέταση των πρόσφατων τάσεων ανά δημοτικό διαμέρισμα, πρέπει επίσης να σημειωθεί ότι από το 95

96 2007 και έπειτα καταγράφηκε μια μικρή κάμψη του μεριδίου των αφίξεων σε ξενοδοχειακά καταλύματα του Δήμου Αθηναίων επί του συνόλου των αφίξεων στην Περιφέρεια Αττικής (από 68,6% το 2006 σε 67,1% το 2007, 65,4% το 2008, και 66% το 2009). Σε κάθε περίπτωση, το ειδικό βάρος της περιοχής για ολόκληρη την περιφέρεια γίνεται αντιληπτό παρατηρώντας ότι τόσο κατά τις Αλκυονίδες μέρες της μετα-ολυμπιακής περιόδου όσο και κατά το ξεκίνημα της κρίσης ο Δήμος Αθηναίων απορροφούσε σταθερά τα δύο τρίτα των τουριστικών αφίξεων που πραγματοποιούνταν ετησίως στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας. Αν αναλογιστούμε ότι το 2009 τα δύο τρίτα των αφίξεων στα καταλύματα του Δήμου Αθηναίων ήταν από αλλοδαπούς τουρίστες, ήτοι περίπου το 44% επί των συνολικών αφίξεων της Περιφέρειας Αττικής, ο κεντρικος ρόλος της περιοχής ως πόλος έλξης τουριστών διασαφηνίζεται Διανυκτερεύσεις σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα Το πλήθος των διανυκτερεύσεων που πραγματοποιήθηκαν στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας κατά την περίοδο παρουσίασε κάμψη ανάλογη αυτής των αφίξεων, όπως αποτυπώνεται στα δεδομένα του Πινακα Χαρακτηριστικό στοιχείο είναι ότι από το 2007 έως το 2010 η Περιφέρεια Αττικής απώλεσε περίπου 940 χιλιάδες διανυκτερεύσεις, αν και το 2011 καταγράφηκε μικρή ανάκαμψη της τάξης του 2,6% με το απόλυτο νούμερο των διανυκτερεύσεων να παραμένει σε επίπεδα σαφώς υψηλότερα του Αντίθετα, η αντίστοιχη ανάκαμψη των διανυκτερεύσεων στην Νομαρχία Αθηνών το 2011 δεν αποτέλεσε εχέγγυο για μια καλύτερη επίδοση αυτής του 2006, με τα ποσοστά επί των συνολικών διανυκτερεύεων της Περιφέρειας Αττικής να σταθεροποιούνται από το 2007 και έπειτα σε σαφώς χαμηλότερα επίπεδα από αυτά του 2006 (βλ. Διάγραμμα 2.4.2). Πίνακας 2.4.1: Διανυκτερεύσεις σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα στις Νομαρχίες της Περιφέρειας Αττικής την Περίοδο (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) /10 Νομαρχία Αθηνών ,3% Νομαρχία Ανατ. Αττ ,9% Νοναρχία Δυτ. Αττ ,4% Νομαρχία Πειραιώς % Περιφέρεια Αττικης ,6% 96

97 Διάγραμμα 2.4.2: Ποσοστιαία Κατανομή Διανυκτερευσεων σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα της Νομαρχίας Αθηνών και των Υπολοίπων Περιοχών της Περιφέρειας Αττικής (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 100% 80% Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία για τον Δήμο Αθηναίων έως και το 2009 πρέπει να γίνει μνεία για: Το διαχρονικά κυρίαρχο μερίδιο εντός της Νομαρχίας Αθηνών (85,5% μέσος όρος ετησίως επί του συνόλου των διανυκτερεύσεων) Το ποσοστό επί των συνολικών διανυκτερεύσεων στην Περιφέρεια Αττικής που έβαινε μειούμενο σε βάθος τετραετίας (από 74% το 2006 σε 67% το 2007 και 65% τα έτη 2008 και 2009). Το γεγονός ότι η παραμονή των αλλοδαπών τουριστών ήταν συνήθως μεγαλύτερη από εκείνη των Ελλήνων. Το τελευταίο συμπέρασμα προκύπτει, λαμβάνοντας υπόψη ότι το ποσοστό των διανυκτερεύσεων αλλοδαπών τουριστών στα ξενοδοχειακά καταλύματα του Δήμου Αθηναίων ήταν σταθερά ελαφρώς μεγαλύτερο του αντίστοιχου ποσοστού των αφίξεων αλλοδαπών τουριστών κατά την περίοδο , αν και γνώρισε ουσιαστική μείωση από 70% το 2007 σε 66% το Εξετάζοντας σε βάθος εξαετίας τη σύνθεση των τουριστών που διέμεναν στα ξενοδοχειακά καταλύματα της Νομαρχίας Αθηνών, διαπιστώνεται μια χαρακτηριστική διαφοροποίηση της κατανομής την τριετία (βλ Διάγραμμα 2.4.3). Το ποσοστό συμμετοχής στις διανυκτερεύσεις των αλλοδαπών τουριστών έπεσε κατά δύο συν μία ποσστιαίες μονάδες τα έτη 2008 και 2009, προτού επανέλθει στο 66% το % 40% 20% 19% 81% 0% % 2007 Λοιπή Αττική 22% 23% 23% 22% 77% 77% Νομαρχία Αθηνών 78% % % 97

98 Δεδομένης της πτωτικής πορείας του απόλυτου αριθμού των διανυκτερεύσεων κατά την ίδια τριετία, η χρονική συγκυρία της εν λόγω διαφοροποίησης εύλογα προκαλεί προβληματισμό ως προς τον εφήμερο αντίκτυπο της αρνητικής δημοσιότητας διεθνώς εξαιτίας των ταραχών που έλαβαν χώρα στην Αθήνα («Δεκεμβριανά», δολοφονία των υπαλλήλων της ΜΑΡΦΙΝ, κ.λπ.), σηματοδοτώντας την απαρχή και κλιμάκωση της οικονομικής και κοινωνικής κρίσης στην Ελλάδα. Ο εν λόγω προβληματισμός απορρέει και από το γεγονός ότι ο σχετικός περιορισμός των ταραχών το 2011 συνέπεσε τόσο με την ανάκαμψη του συνολικού αριθμού των διανυκτερεύσεων όσο και με την διεύρυνση του μεριδίου των αλλοδαπών τουριστών σε επίπεδα υψηλότερα από εκείνα της περιόδου , αναδεικνύοντας την ικανότητα του προορισμού να διατηρεί τη δυναμική του ως πόλος έλξης τουριστών σε διεθνές επίπεδο. Διάγραμμα Μερίδιο Ελλήνων και Αλλοδαπών Τουριστών στις Διανυκτερεύσεις σε Ξενοδοχειακά Καταλύματα της Νομαρχίας Αθηνών την Περίοδο (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 100% 80% 60% 40% 68% 68% 66% 65% 66% 69% 20% 32% 32% 34% 0% Διανυκτερεύσεις Αλλοδαπών 35% 34% 31% Διανυκτερεύσεις Ελλήνων Σε ότι αφορά τη ποσοστιαία κατανομή των διανυκτερεύσεων ανά νομαρχία, η τουριστική κίνηση στη Νομαρχία Αθηνων κατέκτησε το μεγαλύτερο μερίδιο της σε σχέση με τις άλλες νομαρχίες το 2006, ξεπερνώντας ελάχιστα το 81%. Το αμέσως επόμενο έτος με το επίπεδο ρεκόρ των σχεδόν έξι εκατομμυρίων διανυκτερεύσεων σε ξενοδοχειακά καταλύματα σε ολόκληρη την Περιφέρεια Αττικής το μερίδιο της Νομαρχίας Αθηνών απώλεσε περίπου τρεις ποσοστιαίες μονάδες, ενώ παράλληλα ενισχύθηκαν κατά μία και δύο ποσοστιαίες μονάδες αντίστοιχα τα μερίδια της Νομαρχίας Πειραιώς και της Νομαρχίας Ανατολικής Αττικής. Έκτοτε παρατηρήθηκε 98

99 μια σταθεροποιητική τάση στα μεγέθη του μεριδίου της Νομαρχίας Αθηνών, με το ετήσιο ποσοστό της να κυμαίνεται μεταξύ 77 και 78% την περίοδο Ταυτόχρονα, επιμέρους αυξομειώσεις της τάξης της μίας ή των δυο ποσοστιαίων μονάδων στην εξέλιξη των μεριδίων της Νομαρχίας Πειραιώς και της Νομαρχίας Ανατολικής Αττικής παρέμειναν ανεπηρέαστες από την απόδοση των ξενοδοχειακών καταλυμάτων στη Νομαρχία Δυτικής Αττικής, το μερίδιο της οποίας κινήθηκε σταθερά καθ όλη τη διάρκεια της εξαετίας σε επίπεδα ελαφρώς υψηλότερα ή χαμηλότερα του 2%. Βάσει του Διαγράμματος 2.4.4, η ποσοστιαία κατανομή των διανυκτερεύσεων ανά νομαρχία το 2011 επιβεβαιώνει όπως και στην περίπτωση των αφίξεων το ειδικό βάρος της περιοχής της Νομαρχίας Αθηνών ως μείζονα πόλο έλξης τουριστών, μολονότι και πάλι τα διαθέσιμα δεδομένα της ΕΛ.ΣΤΑΤ δεν παρέχουν εικόνα για τη τάση των διανυκτερεύσεων σε μη κύρια καταλύματα, τα οποία κατά κύριο λόγο ενδέχεται να βρίσκονται σε άλλες περιοχές, και δη εξωαστικές, της Περιφέρειας Αττικής. Διάγραμμα 2.4.4: Γεωγραφική Διασπορά των Διανυκτερεύσεων που Πραγματοποιήθηκαν το 2011 στα Ξενοδοχειακά Καταλύματα της Περιφέρειας Αττικής (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 2,2 8,9 Νομαρχία Αθηνών 12,0 Νομαρχία Ανατ. Αττικής Νοναρχία Δυτ. Αττικής 77,9 Νομαρχία Πειραιώς Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία ανά δημοτικό διαμέρισμα έως και το 2009, από τα οποία η ΕΛ.ΣΤΑΤ εξαιρούσε τους δήμους για τους οποίους ετίθετο θέμα στατιστικού απορρήτου, προκύπτει ότι κυρίως παραθαλάσσιες περιοχές συγκέντρωναν διαχρονικά τα μεγαλύτερα μερίδια τουριστικής κίνησης μετά τον Δήμο Αθηναίων. Συγκεκριμένα, ανάμεσα στα 36 δημοτικά διαμερίσματα στα οποία έλαβε χώρα το 2009 το 94% των 7 εκατομμυρίων διανυκτερεύσεων σε ξενοδοχειακά καταλύματα σε ολόκληρη την Περιφέρεια Αττικής οι δέκα δήμοι που κατέγραψαν τα μεγαλύτερα 99

100 ποσοστά ήταν της Αθήνας (68,9%), του Πειραιά (4,9%), της Γλυφάδας (4,2%), της Βουλιαγμένης (4%), του Παλαιού Φαλήρου (2,6%), των Μεγάρων (1,6%), της Κηφισιάς (1,4%), της Νέας Μάκρης (1,3%), της Αναβύσσου (1,1%), και της Μεσαγρού (0,8%). Αξίζει να σημειωθεί ότι επί των απόλυτων αριθμών οι Δήμοι Αθηναίων, Γλυφάδας, Βουλιαγμένης, Παλαιού Φαλήρου, Μεγαρέων, Κηφισιάς και Αναβύσσου κατέγραψαν πλειονότητα στις διανυκτερεύσεις αλλοδαπών τουριστών το 2009, ενώ ο δήμος Βουλιαγμένης ήρθε δεύτερος στην αντίστοιχη κατάταξη υπερκερνώντας τη Γλυφάδα και τον Πειραιά Εποχικότητα Διανυκτερεύσεων Η απεικόνιση των διαθέσιμων στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ στο Διάγραμμα 2.4.5, αναφορικά με την κατανομή των διανυκτερεύσεων στα ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών ανά μήνα το 2010, επικαιροποιεί καταφατικά ένα παλαιότερο συμπέρασμα, ότι δηλαδή «η υψηλή περίοδος για τα ταξίδια των ξένων στην πρωτεύουσα συμπίπτει με τη χαμηλή περίοδο των Ελλήνων επισκεπτών» (Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 2010: 13). Με τον μήνα Απρίλιο να αποτελεί διαχρονικά σημείο καμπής τόσο για την αύξηση της προσέλευσης αλλοδαπών τουριστών όσο και για τη σταδιακά πτωτική πορεία του αριθμού διανυκτερεύσεων Ελλήνων επισκεπτών, η διαπιστωμένη συνέχιση ενός αντίστροφου εποχικού κύκλου προκύπτει από τον εντοπισμό κατά την περίοδο Μαίου-Οκτωβρίου του κύριου όγκου των διανυκτερεύσεων που πραγματοποιούν αλλοδαποί τουρίστες, ενώ παράλληλα διατηρείται η συσσώρευση της ελληνικής πελατείας το τρίμηνο Ιανουαρίου-Μαρτίου. Σύμφωνα επίσης με την ίδια διαγραμματική απεικόνιση, το τετράμηνο Νοεμβρίου- Φεβρουαρίου παραμένει το χρονικό διάστημα κατά το οποίο παρατηρείται η χαμηλότερη συνολικά προσέλευση στα ξενοδοχειακά καταλύματα. Σε ότι αφορά την εποχικότητα των διανυκτερεύσεων ανά ήπειρο, η κίνηση των τουριστών από την Ευρώπη και την Ασία παρουσίασε ομαλή κατανομή στη διάρκεια του 2010, σε αντίθεση με τις διακυμάνσεις κατά τους καλοκαιρινούς μήνες και την «κοιλιά» του Αυγούστου που χαρακτήρισαν την κίνηση την τουριστών από την Αμερική και την Ωκεανία (βλ. Διάγραμμα 2.4.6) Αποφεύγοντας τις εξάρσεις καθ όλη τη διάρκεια του 2010 και συνεισφέροντας κατά μέσο όρο περίπου τις μισές διανυκτερεύσεις τους στο εξάμηνο Οκτωβρίου-Μαρτίου, οι εθνικότητες των Ελλήνων, Ιταλών, Κύπριων, Γερμανών και Ρώσων διαθέτουν 100

101 γόνιμο εποχιακό προφίλ στην περίπτωση της Νομαρχίας Αθηνών (βλ Διάγραμμα 2.4.7). Αντίθετα, αγορές στις οποίες τίθεται θέμα άμβλυνσης της εποχικότητας σύμφωνα με τα δεδομένα του 2010 είναι εκείνες των τουριστών από τις ΗΠΑ, τη Γαλλία, την Ισπανία, την Αυστραλία, τον Καναδά, τη Βραζιλία και το Βέλγιο, με το φαινόμενο να εντείνεται στην περίπτωση της Περιφέρειας Αττικής για όσους τουρίστες προέρχονται από τη Γαλλία, τη Βρετανία, την Ολλανδία, τη Ρωσία, το Βέλγιο και την Ελβετία (βλ Διάγραμμα 2.4.8). Διάγραμμα 2.4.5: Ποσοστιαία Κατανομή Διανυκτερεύσεων ανά Μήνα στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών το 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 12,00% 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Αλλοδαποί Σύνολο Τουριστών Έλληνες 101

102 Διάγραμμα 2.4.6: Ποσοστιαία Κατανομή Διανυκτερεύσεων ανά Μήνα και Ήπειρο Προέλευσης των Τουριστών στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών το ,00% 18,00% 16,00% 14,00% 12,00% 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Ευρωπαίοι Αμερικάνοι Ασιάτες Αφρικάνοι Κάτοικοι Ωκεανίας 102

103 Διάγραμμα 2.4.7: Εποχιακή Κατανομή Διανυκτερεύσεων στα Ξενοδοχειακά Καταλύματα της Νομαρχίας Αθηνών κατά Εθνικότητα 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) Ελλαδα ΉΠΑ Ιταλία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Κύπρος Ισπανία Γερμανία Αυστραλία Καναδάς Ιαπωνία Ολλανδία Ρωσία Κίνα Βραζιλία Βέλγιο Ελβετία % 20% 40% 60% 80% 100% Ιαν-Μαρ Απρ-Ιουν Ιουλ-Σεπ Οκτ-Δεκ 103

104 Διάγραμμα 2.4.8: Εποχιακή Κατανομή Διανυκτερεύσεων στα Ξενοδοχειακά Καταλύματα της Περιφέρειας Αττικής κατά Εθνικότητα 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) Ελλαδα ΉΠΑ Ιταλία Γαλλία Ηνωμένο Βασίλειο Κύπρος Ισπανία Γερμανία Αυστραλία Καναδάς Ιαπωνία Ολλανδία Ρωσία Κίνα Βραζιλία Βέλγιο Ελβετία % 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Ιαν-Μαρ Απρ-Ιουν Ιουλ-Σεπ Οκτ-Δεκ 104

105 Μολονότι η εποχικότητα των Ελλήνων τουριστών που διέμειναν σε ξενοδοχειακά καταλύματα εντός της Νομαρχίας Αθηνών δεν απέφυγε την κοιλιά του Αυγούστου σε βάθος διετίας, το έτος 2010 παρουσίαε μια ομαλότερη εποχιακή κατανομή από το 2009 με οχτώ από τους δώδεκα μήνες να καταγράφουν ελαφρώς μεγαλύτερα μερίδια επί των συνολικών διανυκτερεύσεων (βλ. Διάγραμμα 2.4.9). Αντίθετα, η εποχικότητα των αλλοδαπών τουριστών το 2010 σε σχέση με το 2009 κίνηθηκε σε ελαφρώς υψηλότερα επίπεδα κατά το πρώτο εξάμηνο του έτους και σε ελαφρώς χαμηλότερα επίπεδα κατά το δεύτερο εξάμηνο (βλ. Διάγραμμα ). Διάγραμμα 2.4.9: Ποσοστιαία Κατανομή Διανυκτερεύσεων Ελλήνων ανά Μήνα στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών κατά τα Έτη 2009 και 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 12,00% 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Διάγραμμα : Ποσοστιαία Κατανομή Διανυκτερεύσεων Αλλοδαπών ανά Μήνα στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών κατά τα Έτη 2009 και 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 14,00% 12,00% 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ

106 Συγκρίνοντας τέλος τον εποχιακό κύκλο των ξενοδοχείων στη Νομαρχία Αθηνών με εκείνον της Περιφέρειας Αττικής για το έτος 2010, προκύπτουν σαφείς ενδείξεις ως προς τη διαφοροποίηση της χρονικής συγκυρίας κατά την οποία οι τουρίστες προτιμούν να επισκεφτούν την κάθε περιοχή. Σύμφωνα με το Διάγραμμα , η Νομαρχία Αθηνών διαθέτει ένα προβάδισμα στις περιόδους Ιανουαρίου-Απριλίου και Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου, αν και αυτό αποδεικνύεται πιο ισχνό προς το τέλος του έτους. Αντίθετα, η Περιφέρεια Αττικής διευρύνει ουσιαστικά τα ποσοστά της μετά την καμπή του Απριλίου, αντιμετωπίζοντας έναν λιγότερο πτωτικό Αύγουστο αλλά και μια συνολικά εντονότερη εποχικότητα καθ όλη τη διάρκεια του έτους. Διάγραμμα : Ποσοστιαία Κατανομή Διανυκτερεύσεων στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών και της Περιφέρειας Αττικής κατά Μήνα το 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) 12,00% 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% Ιαν Φεβ Μαρ Απρ Μαϊ Ιουν Ιουλ Αυγ Σεπ Οκτ Νοε Δεκ Νομαρχία Αθηνών Περιφέρεια Αττικής Εθνικότητα Τουριστών Στον Πίνακα περιέχονται δεδομένα για τις διανυκτερεύσεις τουριστών στα ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών ανά εθνικότητα για τη διετία , για τα μερίδια σε ποσοστά κάθε εθνικότητας για το 2010, καθώς και για το ρυθμό μετάβολής κατά την ίδια περίοδο. Δεδομένης της μείωσης του -2,8% που καταγράφηκε επί των συνολικών διανυκτερεύσεων το 2010, αλλά και της αντικειμενικά δύσκολης χρονικής συγκυρίας εξαιιτίας της αναταραχής που προκάλεσε η οικονομική κρίση, παρατηρείται ότι η κίνηση των τουριστών από αναδυόμενες οικονομίες έκλεισε με θετικό πρόσημο σε όλες τις περιπτώσεις (Ρωσία, Τουρκία, Βραζιλία, Ινδία και Κίνα), εξαιρουμένων των αμελητέων απωλειών στην περίπτωση της Νοτίου Αφρικής (-71 διανυκτερεύσεις). 106

107 Παρά τα συγκριτικά μικρά μερίδια των επιμέρους χωρών, ο δυναμικός ρόλος που οι αναδύομενες οικονομίες αναμένεται να παίξουν τα επόμενα έτη στην τουριστική ανάπτυξη παγκοσμίως χρήζει περαιτέρω διερεύνησης ως προς τη δυνητική συνδρομή τους στα δρώμενα και στις τάσεις του αθηναϊκού τουρισμού (βλ. Κεφάλαιο 4). Μάλιστα, σύμφωνα με την επεξεργασία στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ στα πλαίσια της πιο πρόσφατης Έρευνα Ικανοποίησης Πελατών και Απόδοσης Ξενοδοχείων της Ένωσης Ξενοδόχων Αθήνας-Αττικής (2013), το αθροιστικό ποσοστό αγοράς για ολόκληρη την Περιφέρεια Αττικής από την Αργεντινή, τη Βραζιλία, την Κίνα και τη Ρωσία αυξήθηκε από 3,7% το 2005 σε 6,0% το Άλλες εθνικότητες που επέδειξαν σημάδια αντοχής, και για τις οποίες τίθεται ζήτημα μεγέθυνσης των συγκριτικά χαμηλών τους μεριδίων επί των συνολικών διανυκτερεύσεων, ήταν οι Βέλγοι, οι Δανοί, οι Ισραηλινοί, οι Κροάτες, οι Νορβηγοί, οι Σουηδοί, οι Νεοζηλανδοί, και οι Ιρανοί. Ταυτόχρονα, όμως, η εξέλιξη των διανυκτερεύσεων στα ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών διαμορφώθηκε εν πολλοίς από την πτωτική πορεία στις παραδοσιακές αγορές-χώρες προέλευσης τουριστών συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας και της Κύπρου, οι οποίες επέδειξαν επιβράδυνση της τάξης του -7,5% και -0,2% αντίστοιχα. Λαμβάνοντας υπόψη τις εξαιρέσεις της σταθεροποιητικής πορείας των διανυκτερεύσεων από Γάλλους τουρίατες (0,7%), της ουσιαστικότερης διεύρυνσης της προσέλευσης-παραμονής Ολλανδών τουριστών (3,0%) και πάνω απ όλα της εντυπωσιακής ανταπόκρισης της Αυστραλιανής αγοράς (26,6%), όλες οι άλλες παραδοσιακές αγορές κινήθηκαν πτωτικά σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό. Από τις ανεπαίσθητες απώλειες στην κίνηση των τουριστών από τις ΗΠΑ (-1,1%), τη Γερμανία (-1,8%) και τον Καναδά (-3,4%) έως τις ανησυχητικές τάσεις των αγορών της Βρετανίας (-8,8%), της Ισπανίας (-11,7%), της Ιταλίας (-5,2%) και της Ιαπωνίας (-15,2%) προκύπτει το συμπέρασμα ότι η διετία βρήκε τον τουριστικό τομέα της Αθηνας ευάλωτο και με εγγενείς αδυναμίες ως προς τη διατήρηση των κεκτημένων του, αφού η πτωτική πορεία της κίνησης των τουριστών από χώρες όπως η Ιαπωνία και η Γερμανία κάθε άλλο παρά σαν πρόσκαιρο φαινόμενο μπορεί να αποτιμηθεί (Πανεπιστήμιο Αιγαίου, 2010). Βάσει των στοιχείων του Πίνακα για το ρυθμό μεταβολής των διανυκτερεύσεων ανά εθνικότητα κατά τη διετία στο ίδιο μήκος κύματος εντάσσονται και μια σειρά από άλλες χώρες με μικρότερα μερίδια αγοράς όπως η Βουλγαρία, η Ελβετία, Ρουμανία, η Σλοβενία, η Φινλανδία, το Μεξικό και η Σαουδική Αραβία. 107

108 Ευρώπη Πίνακας Διανυκτερεύσεις στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών κατά Εθνικότητα (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) Ήπειρος Εθνικότητα Διανυκτ/σεις Διανυκτ/σεις Μερίδιο Δ /09 Αλβανία ,5% 0,2% Αυστρία ,5% -8,0% Βέλγιο ,1% 10,1% Βουλγαρία ,7% -17,5% Γαλλία ,7% 0,7% Γερμανία ,4% -1,8% Γεωργία ,1% -14,9% Δανία ,6% 7,3% Ελβετία ,7% -4,1% Ελλάδα ,5% -7,5% Εσθονία ,1% 13,4% Βρετανία ,3% -8,8% Ιρλανδία ,3% -6,0% Ισλανδία ,0% 21,1% Ισπανία ,5% -11,7% Ισραήλ ,6% 9,7% Ιταλία ,1% -5,2% Κροατία ,2% 41,3% Κύπρος ,3% -0,2% Λετονία ,1% -8,7% Λιθουανία ,1% -10,7% Λιχτενστάιν ,0% 20,7% Λουξεμβουργο ,0% -62,3% Μάλτα ,1% -14,4% Μολδαβία ,0% -0,4% Νορβηγία ,6% 9,3% Ολλανδία ,3% 3,0% Ουγγαρία ,3% 0,9% Π.Γ.Δ.Μ ,1% -32,6% Πολωνία ,8% 1,5% Πορτογαλία ,4% -6,7% Ρουμανία ,2% -12,4% Ρωσία ,3% 0,9% Σερβία-Μαυροβούνιο ,6% 0,1% Σλοβακία ,1% -7,3% Σλοβενία ,1% -27,6% Σουηδία ,8% 18,2% Τουρκία ,8% 18,7% Τσεχία ,2% -17,5% Ουκρανία ,2% -7,8% Φινλανδία ,4% -8,2% Λοιπές Χώρες Ευρώπης ,1% -15,0% 108

109 Ασία Αφρικη Αμερική Ήπειρος Ωκεανία Εθνικότητα Διανυκτ/σεις Διανυκτ/σεις Μερίδιο Δ /09 Αργεντινή ,6% 22,7% Βραζιλία ,1% 21,0% ΗΠΑ ,6% -1,1% Καναδάς ,9% -3,4% Λοιπές Χώρες Αμερικής ,5% -0,1% Αυστραλία ,7% 26,6% Νέα Ζηλανδία ,2% 32,0% Αίγυπτος ,3% -4,7% Αιθιοπία ,0% -14,9% Αλγερία ,1% 88,0% Νιγηρία ,0% -28,5% Νότιος Αφρική ,0% -6,1% Λοιπές Χώρες Αφρικής ,6% 21,3% Ιαπωνία ,5% -15,2% Ινδία ,5% 14,1% Ιράκ ,1% 32,8% Ιράν ,2% 65,1% Κίνα ,2% 14,0% Λίβανος ,1% 2,7% Μεξικό ,3% -8,1% Νότια Κορέα ,0% 12,6% Σαουδική Αραβία ,1% -31,7% Συρια ,1% -5,6% Πακιστάν ,1% 32,4% Φιλιππίνες ,1% 5,7% Λοιπές Χώρες Ασίας ,0% 24,1% Δεν Δήλωσαν ,0% -53,2% Σύνολο ,1% -2,8% Μια πιο ολοκληρωμένη εικόνα για την ελκυστικότητα της Αθήνας ανά αγορά-στόχο προκύπτει χρησιμοποιώντας τα στοιχεία του Πίνακα για την εξέταση των επιδόσεων κάθε εθνικότητας στη Νομαρχία Αθηνών σε αντιδιαστολή με τις αντίστοιχες επιδόσεις επί του συνόλου της χώρας. Συνοπτικά, οι τάσεις αρκετών αγορών παρουσίασαν αξιοσημείωτες διακυμάνσεις κατά την περίοδο , με τον αθηναϊκό τουρισμό να χάνει μέρος της ανταγωνιστικότητας του. Μολονότι στην περίπτωση της Νομαρχίας Αθηνών οι αγορές της Γαλλίας και της Ολλανδίας αντιστάθηκαν της πτωτικής πορείας του αριθμού διανυκτερεύσεων που οι τουρίστες τους πραγματοποίησαν σε ολόκληρη την Ελλάδα, σοβαρότερες λογίζονται 109

110 οι απώλειες από τις αγορές της Γερμανίας, των ΗΠΑ, και ιδιαίτερα της Βρετανίας, δεδομένης της ευρύτερα θετικής επίδοσης των εν λόγω αγορών. Ενδεικτικά, ενώ οι Βρετανοί τουρίστες πραγματοποίησαν περίπου 22 χιλιάδες λιγότερες διαντυκτερεύσεις στη Νομαρχία Αθηνών το 2010 (μετάβολή της τάξης του -8,8% σε σχέση με το 2009), ο αριθμός των διανυκτερεύσεων Βρετανών τουριστών σε ολόκληρη την Ελλάδα αυξήθηκε περίπου κατά 350 χιλιάδες (μετάβολή της τάξης του 5% σε σχέση με το 2009). Αξιοσημείωτο είναι επίσης το γεγονός ότι η Νομαρχία Αθηνών απορρόφησε περίπου το 50% των επιπρόσθετων διανύκτερεύσεων που πραγματοποίησαν το 2010 στην Ελλάδα τουρίστες από τις αναδυόμενες αγορές της Κίνας και της Βραζιλίας, καθώς και περίπου το 40% των αντίστοιχων διανυκτερεύσεων που πραγματοποίησαν τουρίστες από την Αυστραλία. Σε αντίθεση όμως με αυτές τις τρεις αγορές, η Νομαρχία Αθηνών διεκδίκησε το 2010 μόλις 570 από τις περίπου 940 χιλιάδες επιπρόσθετες διανυκτερεύσεις που Ρώσοι τουρίστες πραγματοποίησαν σε ξενοδοχειακά καταλύματα στην Ελλάδα, ήτοι ένα απειροελάχιστο μερίδιο από τη ραγδαία ανερχόμενη Ρωσική αγορά, ενώ την περίοδο η κίνηση των Ρώσων τουριστών στην Περιφέρεια Αττικής σημείωσε πτώση της τάξης του 7,5%. Άλλη μια καθοριστική προσέγγιση κατά την ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης για την τουριστική κίνηση στην Νομαρχία Αθηνών εμπεριέχει την αποτύπωση των κυρίοτερων αγορών της μέσω του μεριδίου που κάθε εθνικότητα κατέχει επί των συνολικών διανυκτερεύσεων. Η απεικόνιση των στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ στο Διάγραμμα υποδεικνύει ότι τα τρία τέταρτα των διανυκτερεύσεων στη Νομαρχία Αθηνών το 2010 πραγματοποιήθηκαν από μόλις δέκα εθνικότητες. Το ποσοστό της συμμετοχής των Ελλήνων στις εν λόγω διανυκτερεύσεις έφτασε το 33,5%, όντας μειωμένο κατά μιάμιση ποσοστιαία μονάδα σε σχέση με το 2009, γεγονός που εν πολλοίς εξηγεί και τη μείωση του μεριδίου των δέκα εθνικοτήτων από τα επίπεδα του 76,4% το 2009 στο 75% το 2010, με περιορισμένες αυξομειώσεις στα επιμέρους μερίδια των άλλων εννιά εθνικοτήτων. Σε σχέση με τις άλλες χώρες προέλευσης τουριστών, οι ΗΠΑ αποτελούν με διαφορά τη δεύτερη σημαντικότερη αγορά για τα αθηναϊκά ξενοδοχεία, ενώ την ετήσια κατάταξη συμπλήρωσαν κατά σειρά μεριδίων οι Ιταλοί, οι Γάλλοι, οι Βρετανοί, οι Κύπριοι, οι Ισπανοί, οι Γερμανοί, και οι Αυστραλοί, με τους τελευταίους να διευρύνουν το μερίδιο τους κατά 0,7 110

111 ποσοστιαίες μονάδες σε σχέση με το Τα μερίδια των δέκα εθνικοτήτων στην περίπτωση της Νομαρχίας Αθηνών αναδεικνύουν την ιδιαιτερότητα του τουριστικού προορισμού εντός του ευρύτερου χωρικού πλαισίου της τουριστικής κίνησης στην Ελλάδα. Ενώ οι Γερμανοί και Βρετανοί τουρίστες κυριάρχησαν και το 2010 με ποσοστά της τάξης του 17,6% και 15,2% επι των συνόλου των διανυκτερεύσεων στη χώρα, η συνδρομή τους στα δρώμενα του αθηναϊκού τουρισμού μπορεί να εκτιμηθεί ως δυσανάλογα μικρή. Τηρουμένων των αναλογιών η ίδια παρατήρηση ισχύει και στις περιπτώσεις της Γαλλίας, της Ιταλίας και των Σκανδιναβικών χωρών, ενώ από την αναδυόμενη Ρωσική αγορά η Νομαρχία Αθηνών απορρόφησε μόλις το 1,8% των διανυκτερεύσεων που πραγματοποίησαν στην Ελλάδα οι Ρώσοι τουρίστες το 2010 (66 χιλιάδες διανυκτερεύσεις έναντι περίπου 3,65 εκατομμυρίων). Πάντως, ο ακριβός αντίθετος ισχυρισμός μπορεί να διατυπωθεί για τις αγορές των ΗΠΑ, της Ισπανίας, της Αυστραλίας, του Καναδά και της Ιαπωνίας, των οποίων τα μερίδια στις διανυκτερεύσεις που πραγματοποιήθηκαν το 2010 στη Νομαρχία Αθηνών υπερτερούσαν εμφανώς των αντίστοιχων μεριδίων σε εθνικό επίπεδο. Σε ότι αφορά το σύνολο της Περιφέρειας Αττικής, οι δέκα προαναφερθείσες εθνικότητες πρωτοστάτησαν και εδώ το 2010 αθροίζοντας ένα ποσοστό της τάξης του 76,4%. Παρόλα αυτά, επιμέρους διαφοροποιήσεις παρέχουν χρήσιμες πληροφορίες ως προς την πρόθεση ορισμένων εθνικοτήτων να επισκεφτούν περιοχές εκτός των ορίων της Νομαρχίας Αθηνών. Εξετάζοντας το Διάγραμμα 2,4.13 βρίσκει κανείς σε ανεβασμένες θέσεις στην κατάταξη χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Ρωσία, γεγονός που ίσως αντανακλά την προτίμηση των εν λόγω εθνικοτήτων να διαμείνουν σε παραθεριστικά κέντρα, ταυτόχρονα όμως φανερώνει πως για τους Ιταλούς, Κύπριους, Ισπανούς και Ιάπωνες τουρίστες οι περιοχές εντός της Νομαρχίας Αθηνών αποτελούν πρωταρχικούς πόλους έλξης. 111

112 Διάγραμμα : Μερίδιο Εθνικοτήτων στις Συνολικές Ξενοδοχειακές Διανυκτερεύσεις της Νομαρχίας Αθηνών τα Έτη 2009 και 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) ,5% 11,6% 5,1% 4,7% 4,3% 2,7% 1,3% 1,2% 4,3% 3,5% 3,4% 1,5% 1,9% 1,3% 19,7% ,2% 11,4% 5,2% 4,6% 4,6% 4,2% 2,0% 1,2% 3,9% 3,4% 1,7% 1,1% 1,9% 1,1% 18,5% 0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% Ελλάδα ΗΠΑ Ιταλία Γαλλία Βρετανία Κύπρος Ισπανία Γερμανία Αυστραλία Καναδάς Ιαπωνία Ρωσσία Ολλανδία Κίνα Λοιπές Χώρες 112

113 Διάγραμμα : Μερίδιο Εθνικοτήτων στις Συνολικές Ξενοδοχειακές Διανυκτερεύσεις της Περιφέρειας Αττικής το 2010 (Υπολογισμός βάσει στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) Ελλάδα ΗΠΑ 1,5 1,1 1,2 1,3 2,3 1,8 2,9 3,5 3,5 4,4 18,5 4,6 6,3 10,2 36,9 Γαλλία Βρετανία Κύπρος Αυστραλία Ρωσία Ολλανδία Λοιπές Χώρες Ιταλία Γερμανία Ισπανία Καναδάς Ιαπωνία Κίνα Πρόσθετοι Δείκτες Ξενοδοχείων Περαιτέρω ενδείξεις για τις πιέσεις που δέχτηκε ο τουρισμός της Αθήνας μετα το 2007 προκύπτουν μέσω της ανάλυσης επιμέρους δεικτών όσον αφορά την κίνηση στα ξενοδοχειακά καταλύματα. Για παράδειγμα, το Διάγραμμα οριοθετεί τα επίπεδα της επιβράδυνσης που γνώρισε η μέση ετήσια πληρότητα των ξενοδοχειακών κλινών κατά την περίοδο σε όλες τις νομαρχίες της Περιφέρειας Αττικής. Ακόμα και τα σημάδια εξομάλυνσης που χαρακτήρισαν το 2011 δε συνιστούν θεαματική βελτίωση, καθώς μέσα σε τέσσερα έτη και οι τέσσερις νομαρχίες υπέστησαν απώλειες της τάξης των εννιά ποσοστιαίων μονάδων κατά μέσο όρο. Ειδικά η περίπτωση της Νομαρχίας Αθηνών περισσότερο συνιστά δείγμα σταθεροποίησης παρά εξομάλυνσης, αφού στην αρχή του παρόντος κεφαλαίου επισημάνθηκε η μείωση του αριθμού κλινών που έλαβε χώρα εντός των ορίων του Δήμου Αθηναίων μεταξύ των καταμετρήσεων του ξενοδοχειακού δυναμικού κατά τα έτη 2010 και Ταυτόχρονα, το Διάγραμμα διασαφηνίζει πως καθ όλη τη διάρκεια μιας περιόδου προκλήσεων για τον τουριστικό τομέα στην ευρύτερη περιοχή της πρωτεύουσας, τα ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών είχαν υψηλότερες πληρότητες από τα ξενοδοχεία σε όλες τις άλλες Νομαρχίες της Περιφέρειας Αττικής. Σε κάθε περίπτωση, όμως, η καθίζηση της μέσης πληρότητας των ξενοδοχειακών καταλυμάτων συνεπάγεται περιορισμούς ως προς τα περιθώρια απόδοσης των επενδυμένων κεφαλαίων, και καθιστά αβέβαιη την ανταγωνιστικότητα των επιχειρηματικών μονάδων. 113

114 Διάγραμμα : Μεταβολές Μέσης Ετησιας Πληρότητας Ξενοδοχειακών Κλινών στις Νομαρχίες Αθηνών, Ανατ. Αττικής, Δυτ. Αττικής, και Πειραιώς, καθώς και στην Περιφέρεια Αττικής (Πηγή: ΕΛ.ΣΤΑΤ) 60,0% 55,0% 50,0% 45,0% 40,0% 35,0% 30,0% 25,0% 20,0% 15,0% 10,0% 5,0% 0,0% 55,6% 50,9% 50,3% 40,1% 31,9% 47,3% 43,8% 44,9% 45,0% 42,8% 39,8% 42,1% 33,7% 37,1% 40,3% 28,1% 30,5% 29,4% 27,7% 27,3% Νομαρχία Αθηνών Νομαρχία Ανατ. Αττικής Νομαρχία Δυτ. Αττικής Νομαρχία Πειραιώς Περιφέρεια Αττικης Επιπλέον, ο δείκτης της μέσης διάρκειας παραμονονής (βλ. Πίνακα 2.4.3), όπως προκύπτει από το σύνολο των διαθέσιμων στοιχείων για τις αφίξεις και διανυκτερεύσεις που πραγματοποιήθηκαν σε διαφορετικές περιοχές κυμάνθηκε καθ όλη τη διάρκεια της περιόδου κοντά στις 2,1 διανυκτερεύσεις, γεγονός που καταδεικνύει από την οπτική γωνία των αλλοδαπών τουριστών την απήχηση της Αθήνας ως τουριστικός προορισμός για ολιγοήμερες διακοπές. Δεδομένης μάλιστα της υποχώρησης των πληροτήτων από το 2008 και έπειτα, είναι αξιοσημείωτο ότι το 2011 έκλεισε για τα ξενοδοχειακά καταλύματα της Νομαρχίας Αθηνών με τη μέση παραμονή αλλοδαπών τουριστών να επανακάμπτει κοντά στα επίπεδα του 2007, ενώ παρόμοια ανάκαμψη κατάγραφηκε και συνολικά για ολόκληρη την Περιφέρεια Αττικής (βλ. Πίνακα 2.4.3). 114

115 Πίνακας 2.4.3: Μέση Παραμονή Τουριστών στα Ξενοδοχειακά Καταλύματα της Αττικής σε Επίπεδο Δήμου Αθηναίων, Νομαρχίας Αθηνών, και Περιφέρειας Αττικής (Υπολογισμός βάσει Στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) Έτος Περιοχή Ελλήνων Αλλοδαπών Συνόλου Δήμος Αθηναίων 2,03 2,26 2, Νομαρχία Αθηνών 1,95 2,28 2,16 Περιφέρεια Αττικής 1,96 2,30 2,05 Δήμος Αθηναίων 2,01 2,26 2, Νομαρχία Αθηνών 1,94 2,26 2,14 Περιφέρεια Αττικής 2,00 2,28 2,17 Δήμος Αθηναίων 1,95 2,24 2, Νομαρχία Αθηνών 1,91 2,23 2,12 Περιφέρεια Αττικής 1,95 2,26 2,14 Δήμος Αθηναίων 1,95 2,16 2, Νομαρχία Αθηνών 1,93 2,18 2,09 Περιφέρεια Αττικής 2,00 2,21 2, Νομαρχία Αθηνών 1,93 2,19 2,09 Περιφέρεια Αττικής 1,98 2,17 2, Νομαρχία Αθηνών 1,90 2,21 2,13 Περιφέρεια Αττικής 2,01 2,21 2,14 Σε ότι αφορά τον δείκτη της μέσης διάρκειας παραμονής ανά εθνικότητα, στον Πίνακα παρατίθενται αναλυτικά στοιχεία για τα έτη 2009 και 2010 σε επίπεδο Νομαρχίας Αθηνών και Περιφέρειας Αττικής. Από τις 10 εθνικότητητες με τα μεγαλύτερα μερίδια των διανυκτερεύσεων εκείνες με τον υψηλότερο δείκτη ήταν των Κυπρίων, των Γερμανών και των Βρετανών, με τους Γάλλους πάντως να παρουσιάζουν την πιο αξιοπρόσεκτη διαφοροποίηση στις αντίστοιχες τιμές μεταξύ Νομαρχίας Αθηνών και Περιφέρειας Αττικής. Επιπροσθέτως, οι 10 δέκα αγορές με τις μεγαλύτερες τιμές κατά σειρά μεγέθους το 2010 σε επίπεδο Νομαρχίας Αθηνών ήταν εκείνες του Λιχτενσταιν, της Εσθονίας, της Ουγγαρίας, του Ιράκ, του Ιράν, της Λετονίας, της Μάλτας, της Ρουμανίας, της Κροατιας και της Τσεχίας. Επιπλέον, ο δείκτης για τους τουρίστες που προέρχονται από αναδυόμενες οικονομίες παρέμεινε και το 2010 υψηλότερος από τον γενικό μέσο όρο, αφού συγκεντρωτικά οι τουρίστες από την Ινδία, την Κίνα, τη Ρωσία, και τη Βραζιλία έμειναν στα ξενοδοχειακά καταλύματα της Νομαρχίας Αθηνών περίπου 2,29 ημέρες. 115

116 Πίνακας 2.4.4: Μέση Παραμονή Τουριστών στα Ξενοδοχεία της Νομαρχίας Αθηνών και της Περιφέρειας Αττικής ανά Εθνικότητα για τα Έτη 2009 και 2010 (Υπολογισμός βάσει Στοιχείων της ΕΛ.ΣΤΑΤ) Εθνικότητες Νομαρχία Αθηνών Περιφέρεια Αττικής Αλβανία 1,66 1,69 1,75 1,79 Αυστρία 2,44 2,39 2,48 2,40 Βέλγιο 2,33 2,34 2,25 2,19 Βουλγαρία 2,15 2,20 2,15 2,20 Γαλλία 1,89 1,91 2,39 2,27 Γερμανία 2,37 2,40 2,27 2,22 Γεωργία 1,99 1,85 1,99 1,96 Δανία 2,60 2,77 2,47 2,58 Ελβετία 2,21 2,13 2,13 2,03 Ελλάδα 1,93 1,93 2,00 1,98 Εσθονία 3,00 3,15 2,94 2,95 Βρετανία 2,31 2,27 2,32 2,24 Ιρλανδία 2,54 2,24 2,28 2,06 Ισλανδία 2,34 2,55 2,40 2,74 Ισπανία 2,20 2,24 2,19 2,20 Ισραήλ 2,33 2,39 2,22 2,24 Ιταλία 2,19 2,25 2,16 2,22 Κροατία 2,75 2,82 2,74 2,73 Κύπρος 2,65 2,69 2,61 2,64 Λετονία 2,81 2,93 2,66 2,83 Λιθουανία 2,84 2,79 3,25 3,01 Λιχτενστάιν 2,78 3,19 2,76 2,99 Λουξεμβουργο 2,70 2,19 2,61 2,12 Μάλτα 2,70 2,90 2,66 2,79 Μολδαβία 2,01 2,42 2,15 2,44 Νορβηγία 2,13 2,14 2,08 2,02 Ολλανδία 2,31 2,17 2,23 2,17 Ουγγαρία 2,96 3,08 2,98 2,93 Π.Γ.Δ.Μ 2,68 2,49 2,75 2,44 Πολωνία 2,20 2,44 2,25 2,46 Πορτογαλία 2,30 2,36 2,23 2,32 Ρουμανία 2,68 2,89 2,61 2,79 Ρωσσία 2,48 2,53 2,91 2,78 Σερβία-Μαυροβούνιο 2,52 2,65 2,51 2,58 Σλοβακία 2,75 2,72 3,10 2,88 Σλοβενία 2,32 2,26 2,39 2,29 Σουηδία 2,33 2,31 2,22 2,17 Τουρκία 2,28 2,32 2,19 2,13 Τσεχία 2,60 2,80 2,72 3,00 Ουκρανία 2,99 2,94 2,72 2,66 Φινλανδία 3,05 2,93 2,85 2,75 116

117 Εθνικότητες Νομαρχία Αθηνών Περιφέρεια Αττικής Αργεντινή 2,22 2,12 2,20 2,14 Βραζιλία 2,29 2,34 2,25 2,29 ΗΠΑ 1,99 1,99 1,94 1,93 Καναδάς 2,05 2,05 2,03 1,99 Μεξικό 2,22 2,21 2,17 2,13 Αυστραλία 1,99 1,98 1,94 1,91 Νέα Ζηλανδία 2,02 2,00 1,95 1,91 Αίγυπτος 2,76 2,69 2,61 2,47 Αιθιοπία 2,10 2,00 2,10 2,09 Αλγερία 2,42 2,00 2,44 1,92 Νιγηρία 3,03 2,50 2,74 2,74 Νότιος Αφρική 2,08 2,06 2,07 2,08 Ιαπωνία 1,85 1,91 1,81 1,87 Ινδία 2,55 2,47 2,52 2,49 Ιράκ 2,96 3,08 2,87 2,98 Ιράν 2,85 3,07 2,76 2,97 Κίνα 1,87 1,80 1,86 1,82 Λίβανος 2,31 2,44 2,19 2,31 Νότια Κορέα 1,82 1,71 1,82 1,68 Σαουδική Αραβία 3,03 2,55 2,79 2,28 Συρια 2,50 2,68 2,49 2,54 Πακιστάν 2,51 2,06 2,40 2,00 Φιλιππίνες 2,01 2,04 1,87 1,93 Δεδομένου ότι κατά την περίοδο συγγραφής της παρούσας ανάλυσης η ΕΛ.ΣΤΑΤ δε διέθετε στοιχεία για το 2012, η ανάλυση της υφιστάμενης κατάστασης είναι απαραίτητο να λάβει υπόψη τα αποτελέσματα πρόσφατων ερευνών που εκπονήθηκαν για λογαριασμό των φορέων του ξενοδοχειακού κλάδου. Για παράδειγμα, σύμφωνα με την πλέον πρόσφατη επισκόπηση των εξελίξεων στον τουρισμό και στα βασικά μεγέθη της Ελληνικής ξενοδοχίας, η οποία δημοσιεύθηε στις αρχές του 2013 από το Ινστιτούτο Τουριστικών Ερευνών και Προβλέψεων (ΙΤΕΠ, 2013) για λογαριασμό του ΞΕΕ, οι ισχυρές πιέσεις στην περίπτωση του αθηναικού τουρισμού συνεχίστηκαν και το Εντός της εν λόγω επισκόπησης, η σύνοψη των αποτελέσματων ερευνών πεδίου που εκπονήθηκαν από το ΙΤΕΠ επισημαίνει ότι παρά την ανάκαμψη των πληροτήτων κατά το 2011 επιμέρους δείκτες των ξενοδοχείων της Αττικής όπως το μέσο έσοδο ανα διαθέσιμο δωμάτιο (ΜΕΔ) (βλ. Πίνακα 2.4.5), η μέση τιμή δωματίου (ΜΤΔ), και το μέγεθος της συνολικής απασχόλησης σημείωσαν αρνητική μεταβολή μεταξύ του 2010 και του

118 Πίνακας 2.4.5: Μέσο Έσοδο ανά Διαθέσιμο Δωμάτιο το 2011 και Ρυθμός Μεταβολής έναντι 2010 σε Ξενοδοχεία της Περιφέρειας Αττικής (χωρίς νησιά) (Πηγή: ΙΤΕΠ, 2013: 40) 5***** 4**** 3*** 2** 1* Μ.Ο Μ.Ο Δ% 2011/ , , , , , , ,1-2,1% Πιο ανησυχητική όμως ένδειξη για την εξέλιξη των εν λόγω δεικτών είναι το γεγονός ότι η μέση πληροτητα των ξενοδοχείων στην Αττική επέστρεψε σε πτωτική πορεία το 2012, με την κάμψη τον μήνα Μάιο να φτάνει σε αρκετά χαμηλότερα επίπεδα από αυτά του Στα ίδια πλαίσια κινούνται και τα στοιχεία που πρόσφατα δημοσίευσε η Ένωση Ξενοδόχων Αθήνας-Αττικής & Αργοσαρωνικού (2013 α) βάσει δειγματοληπτικής έρευνας. Εκεί αναφέρεται ότι από το 2007 έως το 2012 ο ξενοδοχειακός τομέας της Αθήνας σημείωσε αρνητικά ρεκόρ, με τις μειώσεις στους επιμέρους δείκτες να υπολογίζονται σε 31,9% για τη μέση πληρότητα των καταλυμάτων, σε 11,8% για τη ΜΤΔ και σε 39,9% για το ΜΕΔ. Προσμετρώντας το γεγονός ότι η πτωτική πορεία των δεικτών των αθηναϊκών ξενοδοχείων κατά το 2012 επιβεβαίωνεται και από διεθνείς πηγές (Hotel News Now, 2013), αλλά και ότι εν τέλει αυτές οι επιδόσεις φέρονται να έχουν καταστήσει μειονεκτική τη θέση του ξενοδοχειακού τομέα της Αθήνας θέση έναντι ανταγωνιστριών πόλεων όπως η Μαδρίτη, η Ρώμη, η Βαρκελώνη και η Κωνσταντινούπολη (Ένωση Ξενοδόχων Αθήνας-Αττικής & Αργοσαρωνικού, 2013 β), κρίνεται αναγκαίο να διευκρινιστεί περαιτέρω η τοποθέτηση του προορισμού στην Ευρωπαϊκή αγορά του τουρισμού πόλεων Αθήνα και Ευρωπαϊκός Ανταγωνισμός Μολονότι η Ευρώπη διαθέτει τη μεγαλύτερη ξενοδοχειακή και τουριστική αγορά παγκοσμίως, η κλιμάκωση της κοινωνικοπολιτικής κρίσης ως επακόλουθο της οικονομικής αστάθειας έχει σηματοδοτήσει την απαρχή μιας νέας πραγματικότητας. Παρά τα προβλήματα που αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή οικονομία, ο τομέας των ξενοδοχείων στις περισσότερες από τις ευρωπαϊκές πόλεις έχει αποδειχθεί εξαιρετικά ανθεκτικός. Αρκετές πόλεις παρουσίασαν άνοδο στα μεγέθη της τουριστικής ζήτησης, ξεπερνώντας γρήγορα τον ύφαλο της κρίσης και κεφαλαιοποίωντας τον ρόλο τους ως 118

119 κέντρα πολιτιστικής κληρονομιάς, οικονομικής και περιφερειακής πολιτικής, γεωπολιτικού ενδιαφέροντος, αλλά και επαγγελματικών συναντήσεων, αξιοποιώντας δηλαδή στοιχεία τα οποία προσδίδουν ιδιαίτερη δυναμική στην εξέλιξη των τουριστικών μεγεθών. Ενδεικτική είναι η περίπτωση της τουριστικής κίνησης στις Ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, όπου την πρόσκαιρη πτώση του αριθμού των διανυκτερεύσεων το 2009 ακολούθησε η ανάκαμψη του 2010 σε επίπεδα μεγαλύτερα και από εκείνα της περιόδου (Roland Berger, 2012). Για τον ξενοδοχειακό τομέα πολλών Ευρωπαϊκών πόλεων αποτελεί βέβαια κοινό τόπο ότι τα έσοδα ανά δωμάτιο βαίνουν μειούμενα σε βάθος χρόνου, ακόμα και σε συγκυρίες ενισχυμένων διανυκτερεύσεων, κυρίως ως συνέπεια των μεγενθυμένων δυναμικοτήτων (PWC, 2013; Roland Berger, 2012). Δεδομένης όμως της πτώσης που κατά την περίοδο κατέγραψαν οι διανυκτερευσεις στις περιοχές της Νομαρχίας Αθηνών και της Περιφέρειας Ατικής, τίθεται ο προβληματισμός του κατά πόσο οι επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης σε συνδυασμό με το φαινόμενο των συχνών εκδηλώσεων διαμαρτυρίας υποβάθμισαν την εικόνα της πρωτευουσας της Ελλά&