ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ. ή καρδιά τού άνθρώποu

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ. ή καρδιά τού άνθρώποu"

Transcript

1 ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ ή καρδιά τού άνθρώποu

2 Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ό δνθρωπος είναι καλός η κακός; Είναι ελεύθερος η τόν καθορίζουν οί συνθηκες; 'Ή μήπως είναι καί οί δυό αύτές. εκδοχές λαθεμένες καί δέν είναι ό δνθρωπος οϋτε τό ένα οϋτε τό δλλο - η είναι καί τό δυό μαζί; Γιό ν' απαντήσουμε σ' αύτό τό ερωτήματα, ό σκοπός μας θό εξυπηρετηθεί καλύτερα, δν αρχίσουμε μέ τή συζήτηση μιάς ακόμα ερώτησης. Μπορεί κανείς νό μιλόει γιό «ούσία» η «φύση» τού ανθρώπου κι δν ναί, πώς μπορεί νό όριστεί; 'Όσο γιό τήν ερώτηση δν μπορούμε νό μιλάμε γιό ούσία τού ανθρώπου, εϋκολα βρίσκει κανείς δυό αντιφατικές απόψεις: ή μιό λέει πώς δέν ύπόρχει τέτοιο πρόγμα, ούσία τού ανθρώπου' αύτή τήν δποψη ύποστηρίζει ό ανθρωπολογικός ρελατιβισμός, πού Ισχυρίζεται δτι ό δνθρωπος δέν είναι παρό τό προϊόν πολιτιστικών δειγμότων πού τόν διαμορφώνουν. 'Απ τήν δλλη μεριό, ή εμπειρική συζ ήτηση γιό τήν καταστροφικότητα σ' αύτό τό βιβλίο, βασίζεται στήν δποψη τού Φρόυντ καί πολλών δλλων, δτι ύπόρχει κότι πού λέγεται φύση τού ανθρώπου. Στήν πραγματικότητα δλη ή δυναμική ψυχολογία βασίζεται σ' αύτή τήν αρχή.

3 Ό νεριχ Φρόμ ανήκει στήνπρώτη γενια τοϋ 200ϋ αιώνα. Γεννήθηκε στη Γερμανία και σπούδασε κοινωνιολογία Kai ψυχολογία στα πανεπιστήμια της Χαϊδελβέργης, της Φρανκφούρτης Kai τοϋ Μόναχου. Έκπαιδεύτηκε στην ψυχανάλυση στό Ψυχαναλιτικό Ίνστιτοίιτο τοϋ Βερολίνου. Μετα τό 1926 ασχολήθηκε μέ τη θεωρητικη έρευνα στόν τομέα της κοινωνιολογίας Kai της ψυχολογίας και σέ συνεργασία μέ την Κάρεν Χόρνεϋ και τόν Βίλχελμ Ράιχ, διατύπωσε στη σύγχρονη μορφη της, τή διαπροσωπικη θεωρία της ψυχανάλυσης. Τό 1933 έκπατρίστηκε μεταβαίνοντας στις Ήνωμένες Πολιτείες, δπου έλαβε την αμερικανικη ύπηκοότητα. Μαθητης τοϋ Φρόυντ δ Φρόμ στρέφει περισσότερο τό ένδιαφέρον του στό πρόβλημα της σχέσης μεταξυ τοϋ ατόμου και της κοινωνίας που ζεί - τάση δηλαδη που θεωρεί την ατομική ψυχολογία σέ μικρότερο Τι μεγαλύτερο.οβαθμό παρακλάδι της κοινωνικης ψυχολογίας. Δέν παραγνωρίζει τόν ατομικό ψυχισμό, θεωρεί δμως σα δυναμικό παράγοντα της ίστορικης έξέλιξης τόν κοινωνικό ψυχισμό, τόν «κοινωνικό χαρακτήρα» δπως τόν ονομάζει.

4 Erich Fromm Η ΚΑΡΔΙΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Ή Δύναμή του γιά τό Καλό καί τό Κακό Μετάφραση Δημήτρης Θεοδωρακάτος ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΠΟΥΚΟΥΜΑΝΗ - ΑθΗΝΑ

5 Τίτλος τού εργου στ' ό.γγλικά: The Heart ΟΙ Man Copyright Ι ()64 by Eric h Fromm Copyright 1978 'Εκδόσεις Μπουκουμάνη Διόρθωση: Έφη Πετρακάκη Boukoumanis Editions 1 Mavromikhali st., Athens 143, Greece, tel ,

6 Περιεχόμενα Πρόλογος 7 ΙΌ Ανθρωπος: Λύκος η Πρό6ατο; 11 II Διάφορες Μορφές Βίας 20 ΠΙ Ή Άγάπη τού Θανάτου καί ή Άγάπη τής Ζωής ΙV Άτομικός καί Κοινωνικός Ναρκισσισμός 69 ν Αίμομικτικοί Δεσμοί νι Έλευθερία, Ντετερμινισμός, Άλτερνατι6 ισμός l38

7 Πρόλογος Τό οιολίο αυτό περιλαμοάνει σκέψεις πού εχω εκθέσει σέ μερικά προηγούμενα οιόλία μου καί προσπάθειες γιά τήν παραπέρα άνάπτυξή τους. Στό εργο μου «Ό φόοος μπροστά στήν ελευθερία» πραγματεύτηκα τό πρόολημα τής ελευθερίας καί τό σαδισμό, τό μαζοχισμό καί τήν κατασrρoφικότητα. Στό μεταξύ, ή κλινική εμπειρία καί δ θεωρητικός στοχασμός μέ δδήγησαν d αυτό πού θεωρώ σάν οαθύτερη κατανόηάη τής έλευθερίας, καθώς καί τών διαφόρων μορφών επιθετικότητας καί καταστροφικότητας. Κατόρθωσα νά κάνω τή διάκριση άνάμεσα στά διάφορα εϊδη τής επιθετικότητας πού άμεσα η εμμεσα ορίσκονται στήν ύπηρεσία τής ζωής, καί στήν κακοήθη μορφή κατασrρoφικότητας, τή νεκροφιλία, πού ειναι μιά άληθινή αγάπη γιά τό θάνατο, σέ άντιδιασroλή μέ τή οιοφιλία πού είναι ή άγάπη γιά τή ζωή. Στό οιόλίο «Ό άνθρωπος γιά τόν έαυτό του» εξέτασα τό πρόολημα τών ηθικών κανόνων πού οασίζονται πάνω στή γνώση μας γιά τή φύση τού άνθρώπου, καί ΟΧΙ στήν αποκάλυψη καί τούς άνθρώπινους νόμους καί συμοάσεις. Στό οιολίο αυτό εξετάζω παραπέρα τό πρόολημα καί άναπτύσσω τή φύση τού κακού καί τής έκλογής άνάμεσα στό καλό καί τό κακό. Τέλος, αυτό τό οιολίο αποτελεί από μερικές απόψεις τήν άλλη οψη τού εργου μου «Ή Τέχνη τής αγάπης». 'Ενώ τό κύριο θέμα στήν «Τέχνη τής άγάπης» ήταν ή ίκανότητα τού άνθρώπου νά άγαπάει, τό κύριο θέμα d αυτό εδώ τό οιολίο είναι ή ίκανότητά του νά καταστρέφει, δ ναρκισσισμός του καί ή αίμομικτική του προσήλωση. Ώστόσο, μολονότι ή συζήτηση τής μή άγάπης πιάνει τίς περισσότερες σελίδες του, τό πρόολημα τής άγάπης εξετάζεται μέ μιά νέα καί ευρύτερη εννοια, δηλαδή σάν άγάπη τής 7

8 ζωής. Θά προσπαθήσω νά αποδείξω στι ή αγάπη τής ζωής, ή ανεξαρτησία καί τό ξεπέρασμα τού ναρκισσισμού, αποτελούν ένα «σύνδρομο ανάπτυξης» σέ αντιδιαστολή μέ τό «σύνδρομο παρακμής», πού δημιουργούν ή αγάπη τού θανάτου, ή αίμομικτική συμσίωση καί δ κακοήθης ναρκισσισμός. Στή μελέτη αυτού τού συνδρόμου παρακμής μέ ωθησε οχι μόνο ή κλινική έμπειρία μου αλλά καί οί κοινωνικές καί πολιτικές έξελίξεις τών τελευταίων χρόνων. Καί γίνεται ακόμα πιό πιεστικό τό έρώτημα: γιατί, παρά τή διαπιστωμένη καλή θέληση καί τή γνώση τών γεγονότων σχετικά μέ τίς συνέπειες ένός πυρηνικού πολέμου, οί προσπάθειες πού γίνονται γιά νά τόν αποφύγουμε ειναι ασθενι κές σέ σύγκριση μέ τό μέγεθος τού κινδύνου καί τό ένδεχόμενο ένός πολέμου, αν λάσουμε ύπόψη στι δέν εχει πάψει δ αγώνας δρόμου γιά τούς πυρηνικούς έξοπλισμούς, καθώς καί δ ψυχρός πόλεμος; Τό θέμα αυτό μέ δδήγησε νά μελετήσω τό φαινόμενο τής αδιαφορίας πρός τή ζωή σέ μιά σιομηχανική κοινωνία πού έκόιομηχανίζεται δλοένα καί περισσότερο, καί στήν δποία δ ανθρωπος εχει μεταμορφωθεί σέ πράγμα, μέ αποτέλεσμα νά πλημμυρίζει από αγχος καί νά νιώθει αδιαφορία αν δχι μίσος γιά τή ζωή. Ξέχωρα σμως απ' αυτό, ή σημερίνή διάθεση σίας πού έκδηλώνεται μέ τήν παιδική έγκληματικότητα, καθώς καί μέ τή δολοφονία τού προέδρου Τζών Κένεντυ, απαιτεί μιά έξήγηση, καθώς καί τήν κατανόησή της σάν τό πρώτο σήμα πού μπορεί νά γίνει πρός τήν αλλαγή. προσάλλει τό έρώτημα: σαδίζουμε πρός ένα νέο σαρσαρισμό - ακόμα καί χωρίς νά ξεσπάσει ένας πυρηνικός πόλεμος - παράδοσης; η ειναι δυνατή ή αναγέννηση τής ανθρωπιστικής Ξέχωρα από τά προσλήματα που ανέφερα ως τώρα, σκοπός αυτού τού σισλίου ειναι να διαφωτίσει ποιά ειναι ή σχέση ανάμεσα στίς ψυχαναλυτικές αντιλ ήψεις μου καί τίς φροϋδικές θεωρίες. Ποτέ δε με ικανοποιούσε τό νά μέ κατατάσσουν σέ μιά νέα «σχολή» ψυχανάλυσης, ασχετα αν ή σχολή αυτή ονομαζόταν «πολιτιστική σχολή» η ((νεοφροϋδισμός». Πιστεύω στι πολλές από αυτές τίς νέες 8

9 σχολές, ενω πραγματοποιούν αξιόλογες ερευνες, εχουν χάσει από τό οπτικό τους πεδίο πολλές άπό τίς πιό σημαντικές ανακαλύψεις τού Φρόυντ. Φυσικά δέν ειμαι ((ορθόδοξος φροϋδιστής». Στήν πραγματικότητα, κάθε θεωρία πού μένει αναλλοίωτη σέ μιά διάρκεια έξήντα χρόνων, δέ - ", " ", " Τ μπορει πια, απο αυτο και μονο το γεγονος, να ειναι η αρχική θεωρία τού δασκάλου. 'Έχει καταντήσει μιά απολιθωμένη επανάληψη, καί σάν επανάληψη, ειναι ουσιαστικά παραμόρφωση. Ό Φρόυντ συνέλαοε τίς οασικές του ανακαλύψεις μέσα σ' ενα όρισμένο φιλοσοφικό πλαίσιο αναφοράς, κι αυτό ηταν τό πλαίσιο τού μηχανιστικού ύλισμού, πού στίς αρχές τού είκοστού αίώνα κυριαρχούσε στίς τάξεις τών περισσότερων επιστημόνων πού ασχολούνται μέ τίς φυσικές επιστήμες. Πιστεύω στι γιά τήν παραπέρα ανάπτυξη τού στοχασμού τού Φρόυντ χρειάζεται ενα διαφορετικό φιλοσοφικό πλαίσιο αναφοράς σπως τό πλαίσιο τού διαλεκτικού ουμανισμού. Στό Dιολίο αυτό θά προσπαθήσω νά δείξω στι οί μεγαλύτερες ανακαλύψεις τού Φρόυντ, σπως ή ανακάλυψη τού οίδιπόδειου συμπλέγματος, τού ναρκισσισμού καί τού ενστίκτου τού θανάτου, χώλαιναν εξαιτίας τών φιλοσοφικών του αντιλ ήψεων, καί στι, απελευθερωμένες άπό τίς αντιλήψεις αυτές καί έρμηνευμένες μέσα σ' ενα νέο πλαίσιο αναφοράς, οί ανακαλύψεις τού Φρόυντ αποκτούν ακόμα μεγαλύτερη δύναμη καί σημασία 1. Πιστεύω στι εκείνο πού θά επιτρέψει τήν καρ- 1. Έπιθυμώ νά τονίσω δτι ή ννoια αυτή της ψυχανάλυσης δέ σημαίνει άντικατάσταση της θεωρίας τού Φρόυντ μέ τή θεωρία πού ειναι σήμερα γνωστή σάν «ύπαρξιστική άνάλυση». Τό ύποκατάστατο αυτό τής θεωρίας τού Φρόυντ ειναι συχνά ρηχό, χρησιμοποιεί λέξεις παρμένες άπό τόν Χάιντεγκερ η τόν Σάρτρ (ή τόν Χούσερλ) χωρ ίς νά τίς συνδέει μέ σοδαρή εξέταση τών κλινικών δεδομέ ν ων. Αυτό ίσχύει γιά μερικούς «ύπαρξιστές» ψυχαναλυτές, καθώς επίσης καί γιά τήν ψυχολογική σκέψη τού Σάρτρ, ή όποία αν καί θαυμαστή, δέν παύει ώστόσο νά ειναι επιφανειακή καί χωρίς ύγιή κλινική δάση. Ό ύπαρξισμός τού Σάρτρ, δπως καί τού Χάιντεγκερ, δέν άντιπροσωπεύει μιά νέα άρχή, άλλά ε ν α τέλος. ΕΙναι ή κφραση της άπόγνωσης τού Δυτικού άνθρώπου μετά τήν καταστροφή τών δύο παγκόσμιων πολέμων, καί μετά τά καθεστώτα τού Χίτλερ καί τού Στάλιν. Δέν ειναι δμως μόνο εκφραση άπόγνωσης. ΕΙναι έκδήλωση ένός ύπέρτατου άστικού εγωτισμού καί σολιψισμού. Αιιτό γίνεται πιό εijκολα κατανοητό iί.ν εξετάσουμε ενα φιλόσοφο δπως ό Χάιντεγκερ πού συμ- 9

10 ποφόρα ανάπτυξη του εργου πού θεμελίωσε ό Φρόυντ, ειναι τό ουμανιστικό πλαίσιο αναφοράς οπου συνδυάζονται αξιοθαύμαστα ή πιό αυστηρή κριτική, ό χωρίς συμοιοασμούς ρεαλισμός καί ή όρθολογική πίστη. Μιά ακόμη παρατήρηση: 'ενώ οί σκέψεις πού εκφράζονται στό οιολίο αυτό ειναι δλες αποτέλεσμα τής κλινικής εργασίας μου σάν ψυχαναλυτή (καί σέ κάποια έκταση σάν μελετητή τών κοινωνικών προτσές), έχω παραλείψει πάρα πολλά κλινικά ντοκουμέντα. Τά ντοκουμέντα αυτά σχεδιάζω νά τά προσφέρω d ενα μεγαλύτερο εργο, τό όποίο θά πραγματεύεται τή θεωρία καί τή θεραπευτική τής ουμανιστικής ψυχανάλυσης. Τέλος, επιθυμώ νά εκφράσω τήν ευγνωμοσύνη μου στόν Πώλ 'Έντουαρντς γιά τίς κριτικές ύποδείξεις του στό κεφάλαιο σχετικά μέ τήν ελευθερία, τό ντετερμινισμό καί τόν αλτερνατιοισμό (έναλλακτικότητα). ΕΡΙΧ ΦΡΟΜ παθούσε τό ν αζισμό. Στήν περίπτωση δμως τού Σάρτρ, πού ίσχυρίζεται δτι α ν τιπροσωπεύει τή μαρξιστική σκέψη καί δτι ει ν αι φιλόσοφος τού μέλλοντος, τά πράγματα ε Ι ναι πιό απατηλά. Π αρόλα αύτά ει ν αι Εκφραστ ής τού πνεύματος τής κοινων ί ας τής άνομίας καί τής ίδιοτέλειας, πού κριτικάρει καί πού επιθυμεί ν ά τήν αλλάξει. ' Ως πρός τήν πεποίθηση δτι ή ζωή δέ ν εχει ν όημα πο ύ ν ά τής δόθηκε καί ν ά τό εγγυάται ό Θ εός, τήν άποψη αύτή ύποστήριξαν πολλά συστήματα. ' Από τίς θρησκείες, κατ' εξοχήν ό Βουδισμός. Πά ν τως, στό ν ίσχυρισμό του δτι δέ ν ύπάρχουν α ντικειμενικές άξίες γκυρες γιά δλους τούς α ν θρώπους, καί στήν α ντίληψή του γιά τήν Ελευ θερία πού φτά νει μ έχρι τήν έγωιστική α ύθαιρεσία, ό Σάρτρ καί οι όπαδοί του χά ν ουν α πό τά μάτια τους τό πιό σημαντικό Επίτευγμα τής θεϊστικής καί μή θεϊστικής θρησκείας, καθώς καί τής ούμανιστικής παράδοσης. 10

11 Ι o 'Άνθρωπος: Λύκος η ΠρόΌατο; Ύπάρχουν πολλοί πού πιστεύουν δτι οί ανθρωπο ι είναι πρόόατα. Αλλοι πάλι πιστεύουν δτι οί ανθρωποι είναι λύκοι. Καί οί δυό πλευρές μπορούν νά προοάλουν γερά επιχειρήματα γιά νά ύποστηρίξουν τίς θέσεις τους. Έκείνοι πού προτείνουν δτι οί ανθρωποι είναι πρόοατα, δέν tχουν παρά νά τονίσουν τό δτι οί ανθρωποι εύκολα επηρεάζονται γιά νά κάνουν αυτό πού τούς λένε, εστω καί αν αυτό είναι κακό γιά τούς 'ίδιους τούς εαυτούς τους. 'Ότι ακολουθούν τούς ήγέτες τους σέ πολέμους πού δέν τούς προσφέρουν τίποτε αλλο από καταστροφή. "Οτι πιστεύουν σέ κάθε είδους ανοησία αν τούς τήν παρουσιάσουν αρκετά εντονα καί αν ύποστηρίζεται από δύναμη - από τίς γεμάτες τραχύτητα απειλές τών παπάδων καί τών οασιλιάδων μέχρι τίς ηπιες φωνές κρυφών καί φανερών ύποκινητών. Φαίνεται στι στήν πλειονότητά τους οί ανθρωποι είναι μισοξύπνια παιδιά πού δέχονται ευκολα επιδράσεις, δντας πρόθυμα νά παραδώσουν τή Όούλησή τους σ' όποιοδήποτε τούς μιλήσει μέ φωνή αρκετά απειλητική η αρκετά γλυκιά γιά νά τούς επιοληθεί. Πραγματικά, εκείνος πού tχει μιά πεποίθηση τόσο στέρεη ωστε νά μπορεί νά αντιμετωπίσει τήν αντίθεση τού πλήθους, αποτελεί περισσότερο τήν εξαίρεση παρά τόν κανόνα, μιά εξαίρεση πού συνήθως τήν εμπαίζουν οί σύγχρονοί του καί τή θαυμάζουμε αιώνες αργότερα. Σ' αυτήν ακριοώς τήν ύπόθεση - στι δηλαδή οί ανθρωποι είναι πρόοατα - εδραίωσαν τά συστήματά τους οί ίεροεξεταστές καί οί δικτάτορες. Καί ακόμη, αυτή ακριοώς ή πεποίθηση δτι οί ανθρωποι είναι πρόόατα καί γιαυτό 11

12 χρειάζονται ήγέτες νά παίρνουν αποφάσεις γι' αυτούς, εκανε τούς ήγέτες νά πιστεύουν ειλικρινά δτι εκπληρώνουν ενα ηθικό καθηκον - ακόμα καί τραγικό - δταν δίνουν στόν ανθρωπο αυτό πού χρ ειάζεται: αν γίνονται δηλαδή αυτοί 'ήγέτες καί τόν απαλλάσσουν από τό φορτίο της ευθύνης καί της ελευθερίας. Υ Αν δμως οί περισσότεροι ανθρωποι ειναι πρόοατα, τότε γιατί ή ζωή τού ανθρώπου ειναι τόσο διαφορετική από τή ζωή τού πρόοατου ; Ή ίστορία του ειναι γραμμένη μέ αίμα. ΕΙναι μιά ίστορία αδιάκοπης οίας, στήν όποία πάντα σχεδόν χρησιμοποιείται ή δύναμη γιά νά καμφθεί ή θέλησή του. 'Ο Ταλαάτ πασάς μόνος του εξόντωσε έκατομμύρια Άρμένιους; Μόνος του 6 Χίτλερ εξόντωσε έκατομμύρια 'Εοραίους; Μόνος του ό Στάλιν εξόντωσε έκατομμύρια πολιτικών αντιπάλων του ; Οί άντρες αυτοί δέν ηταν μόνοι. ΕΙχαν χιλιάδες ανθρώπους πού σκότωναν γιά λογαριασμό τους, οασάνιζαν γιά λογαριασμό τους καί τό εκαναν αυτό δχι μόνο μέ τή θέλησή τους αλλά καί μέ ευχαρίστηση. Μή πως δέ διαπιστώνουμε τήν απανθρωπιά τού ανθρώπου πρός τόν άνθρωπο παντού - στούς ανελέητους πολέμους, στό φόνο καί τό οιασμό, στή δίχως ελεος εκμετάλλευση τού ασθενέστερου από τόν Ισχυρότερο, καθώς καί στό γεγονός δτι οί στεναγμοί τού οασανιζόμενου, τού πλάσματος πού ύποφέρει, πολύ συχνά φtάνoυν σέ κουφά αφtιά καί σκληρές καρδιές; 'Όλα αυτά τά γεγονότα όδήγησαν στοχαστές δπως δ Χόμπς στό συμπέρασμα δτι homo homini lupus (6 ανθρωπος είναι λύκος γιά τούς συνανθρώπους του). 'Οδήγησαν πολλούς από μάς σήμερα στήν ύπόθεση δτι ό άνθρωπος ειναι κακοήθης καί καταστροφικός άπό τή φύση του, δτι είναι φονιάς πού αν δέν καταπιάνεται μέ τήν αγαπημένη του ενασχόληση, τό κάνει μόνο από φόοο μπροστά σέ πιό δυναμικούς φονιάδες., Αλλά τά επιχειρήματα καί τών δύο πλευρών μάς φέρνουν σέ αμηχανία. Είναι αλήθεια δτι προσωπικά μπορεί νά γνωρίζουμε μερικούς ενδεχόμενους f] φανερούς φονιάδες καί σαδιστές, ανελέητους δπως 6 Στάλιν καί ό Χίτλερ. 'Ωστόσο αυτοί είναι περισσότερο εξαιρέσεις παρά ό κανόνας. Νά ύποθέσουμε λοιπόν δτι εσείς κι Ε:γώ καί οί περισ- 12

13 σότεροι μέσοι ανθρωποι ε'ίμαστε λύκο ι μεταμφιεσμένοι σέ πρόοατα καί δτι «ή αληθινή μας φύση» θά φανεί μόλις απαλλαχτούμε από τίς απαγορεύσεις εκείνες πού ως τώρα δέ μάς επέτρεπαν νά ενεργούμε σάν τά κτήνη ; Είναι δύσκολη ή απόρριψη τής ύπόθεσης αυτής, χωρίς ώστόσο νά είναι κι όλοκληρωτικά πειστική. Στήν καθημερινή ζωή ύπάρχουν πολυάριθμες ευκαιρίες δπου θά μπορούσαν οί ανθρωποι νά επιδείξουν ωμότητα καί σαδισμό, χωρίς τό φό60 πώς θά τιμωρηθούν. Πολλοί δμως δέν τό κάνουν. Στήν πραγματικότητα πολλοί αντιδρούν μέ μιά κάποια α'ίσθηση απέχθειας δταν 6ρίσκονται μπροστά σέ ωμότητα καί σαδισμό. Μήπως ύπάρχει λοιπόν καμιά άλλη, καλύτερη 'ίσως εξήγηση γιά τήν αινιγματική αντίφαση πού πραγματευόμαστε εδώ ; Μήπως πρέπει νά ύποθέσουμε δτι ή άπλούστερη απάντηση είναι πώς ύπάρχει μιά μειονότητα λύκων πού ζεί δίπλα δίπλα μέ μιά πλειοψηφία προ6άτων ; Οί λύκο ι θέλουν νά σκοτώνουν. Τά πρό6ατα θέλουν νά ακολουθούν. νετσι οί λύκοι δδηγούν τά πρόοατα στό νά σκοτώνουν, νά δολοφονούν καί νά στραγγαλίζουν, καί τά πρό6ατα συμμορφώνονται δχι επειδή τό απολαμοάνουν, άλλά επειδή θέλουν νά ακολουθούν. Κι ακόμη καί τότε οί φονιάδες ύποχρεώνονται νά επινοήσουν διάφορες ίστορίες πού προ- 6άλλουν κάποιο ευγενικό σκοπό, μιλάνε γιά αμυνα ενάντια σ' εκείνους πού απειλούν τήν ελευθερία, απαιτούν εκδίκηση γιά λογχισμένα παιδιά, 6ιασμένες γυναίκες, γιά παρα6ίαση τιμής, μέ σκοπό νά κάνουν τήν πλειοψηφία τών προ6άτων νά ενεργούν σάν λύκοι. Ή απάντηση αυτή φαίνεται σωστή, αφήνει δμως πολλές αμφιοολίες. Δέ μάς κάνει νά πιστεύουμε πώς ύπάρχουν δύο ανθρώπινες φυλές - ή φυλή τών λύκων καί ή φυλή τών προ6άτων ; Άκόμα, πώς είναι δυνατό νά πείθονται καί νά ενεργούν τά πρόοατα σάν λύκοι, αν δέν τό 'χουν στό αίμα τους, εστω κι αν τούς παρουσιάζουν τή 6ία σάν ίερό καθήκον; Ή ύπόθεσή μας σχετικά μέ τούς λύκους καί τά πρό6ατα μπορεί νά μήν ευσταθεί. Μήπως στό κάτω κάτω οί λύκοι αντιπροσωπεύουν τή 6ασική ποιότητα τής ανθρώπινης φύσης, αλλά μέ τρόπο πιό φανερό απ' δσο ή πλειονότητα τών 13

14 ανθρώπων ; H μήπως ή διάκριση σέ λύκους καί πρόδατα είναι λαθεμένη; Μήπως ό ανθρωπος ειναι καί λύκος καί πρόδατο; Ή μήπως δέν είναι ούτε λύκος ούτε πρόδατο; Ή απάντηση στά ερωτήματα αυτά έχει ουσιαστική σημασία σήμερα, πού τά έθνη προσ6λέπουν στή χρήση τών πιό καταστροφικών δυνάμεων γιά νά εξαφανίσουν τούς «εχθρούς» τους, καί δέ δείχνουν νά λογικεύονται ακόμη καί μπροστά στήν πιθανότητα νά εξαφανιστούν κι αυτά τά ιδια μέσα στό όλοκαύτωμα. V Αν έδραιωθεί μέσα μας ή πεποίθηση πώς τό ανθρώπινο γένος κλίνει από φυσικού του στήν καταστροφή, δτι είναι ρ ιζωμένη δαθιά μέσα του ή ανάγκη νά χρησιμοποιεί δία, τότε 1'ι αντίστασή μας στήν όλοένα αυξανόμενη αποκτήνωση θά αποδυναμώνει δλο καί περισσότερο. Γιατί νά αντισταθούμε στούς λύκους αφού ολοι ε'ίμαστε λύκο ι; Τό ερώτημα αν ό ανθρωπος είναι λύκος η πρόδατο δέν ειναι παρά μιά γενική διατύπωση ένός προδλήματος πού, στήν πιό πλατιά καί πιό γενική μορφή του, ήταν ενα από τά πιό δασικά προδλήματα τού δυτικού θεολογικού καί φιλοσοφικού στοχασμού. ΕΙναι ό ανθρωπος δασικά κακός καί διεφθαρμένος η ειναι δασικά καλός καί τείνει πρός τήν τελείωση ; Ή Παλαιά Διαθήκη δέν ύποστηρίζει δτι ό ανθρωπος είναι δασικά διεφθαρμένος. Τήν άνυπακοή τού, Αδάμ καί τής Εύας στό Θεό δέν τήν αποκαλεί άμαρτία. Πουθενά δέν ύπάρχει έστω κι ενας ύπαινιγμός δτι 1'ι ανυπακοή αυτή όδήγησε τόν ανθρωπο στή διαφθορά. ' Απεναντίας, 1'ι ανυπακοή αποτελεί προϋπόθεση τής αυτο γνωσίας τού ανθρώπου, τής ίκανότητάς του νά μπορεί νά κάνει τήν εκλογή του, κι έτσι, σέ τελευταία ανάλυση, αυτή 1'ι πρώτη πράξη ανυπακοής ειναι τό πρώτο δήμα τού ανθρώπου πρός τήν. ελευθερία. Φαίνεται δτι 1'ι ανυπακοή του ύπήρχε ακόμη καί στά σχέδια τού Θεού. Καί αυτό γιατί, σύμφωνα μέ τόν προφητικό στοχασμό, άκριδώς επειδή διώχτηκε από τόν παράδεισο μπόρεσε ό ανθρωπος νά φτιάξει τήν ίστορία του, νά άναπτύξει τίς άνθρώπινες δυνάμεις του καί νά δημιουργήσει στή θέση τής άρμονίας δπου ό ίδιος δέν ήrαν άκόμη ατομο, μιά νέα άρμονία δπου l'ινθρωπoς καί φύση σχηματίζουν τό τέλεια άναπτυ- 14

15 γμένο ατοιω. ΕΙναι αέααιο δτι 1) μεσσιανικ1) αντίληψη τών προφητών άφήνει νά εννοηθεί δτι ό ανθρωπος δέν ειναι αασικά διεφθαρμένος καί δτι μπορεί νά σωθεί χωρίς κάποια ειδική πράξη θείας χάρης. Άπό τό αλλο μέρος, δέν 'όποστηρίζει δτι αύτ1) ή τάση πρός τό καλό θά νικήσει όπωσδ1)ποτε. ν Ετσι 1) καρδιά τού Φαραώ «σκληραίνει», επειδή επιμένει στό κακό. Σκληραίνει ως τό σημείο δπου δέν ειναι πιά δυνατή καμιά αλλαγή η μετάνοια. Ή Παλαιά Διαθήκη προσφέρει τά ιδια τό λιγότερο παραδείγματα κακών δσο καί καλών πράξεων, χωρίς νά εξαιρεί από τόν κατάλογο εκείνους πού εκαναν κακές πράξεις, ακόμη καί 'όψηλά πρόσωπα, δπως ό Δααίδ. Ή άποψη τής Παλαιάς Διαθήκης ειναι δτι ό ανθρωπος εχει καί τίς δυό Ικανότητες - τήν Ικανότητα γιά τό καλό καί τήν Ικανότητα γιά τό κακό - καί δτι ό ανθρωπος πρέπει νά διαλέξει ανάμεσα στ ό καλό κα ί τό κακό, τήν εύλογία καί τήν κατάρα, τή ζωή καί τό θάνατο. Στήν εκλογή του δέν παρεμααίνει οϋτε καί ό Θεός ακόμη. Τόν αοηθάει στέλνοντάς του τούς αγγελιαφόρους του, τούς προφήτες, γιά νά τού διδάξουν τούς κανόνες πού όδηγούν στήν πραγμάτωση τής καλοσύνης καί τήν άναγνώρ ιση τού κακού. Τόν προειδοποιούν καί διαμαρτύρονται γι' αυτόν. Μόλις ώστόσο γίνει αυτό, ό ανθρωπος αφήνεται μονάχος του μέ τίς «δυό ροπές του», τή ροπή πρός τό καλό καί τή ροπή πρός τό κακό, καί τότε πιά 1) απόφαση ανήκει αποκλειστικά σ' αυτόν. Ή χριστιανική εξέλιξη ήταν διαφορετική. Στήν πορεία της εξέλιξης της χριστιανικής ' Εκκλησίας, 1) ανυπακοή τού, Αδάμ θεωρή θηκε άμάρτημα. Καί μάλιστα τόσο ααρύ άμάρτημα, πού διέφθειρε τή φύση καί μαζί μ' αύτή καί τούς άπογόνους του, ετσι πού ό ανθρωπος μέ μόνη τή δική του προσπάθεια δέν ήταν δυνατό νά απαλλαχτεί από αυτή τή διαφθορά. Μόνο μέ τήν πράξη τής θείας χάρης, μέ τήν εμφάνιση τού Χριστού, πού εδωσε τή ζωή του γιά τόν ανθρωπο, ήταν δυνατό νά εξαλειφθεί 1) διαφθορά τού Ο:νθρώπου καί νά προσφερθεί σωτηρία σ' δσους αποδέχονταν τό Χριστό. Ή 'Εκκλησία δμως δέ δέχτηκε χωρίς αντιρρήσεις τό δόγμα τού προπατορικού άμαρτήματος. Ό Πελάγιος τό αν- 15

16 τέκρουσε αλλά νική(tηκε. Οί ουμανιστές τής Άναγέννησης πού δρίσκονταν στούς κόλπους τής Έκκλησίας πρoσπά(tησαν νά τό εξασθενίσουν, μή μπορώντας νά τό αντικρούσουν η νά τό αρνηθούν όλοκληρωτικά, πράγμα πού καναν πολλοί αίρετικοί. Άν όχι τίποτε άλλο, ό Λούθηρος ύποστήριζε μιά πιό ριζοσπαστική άποψη γιά τήν εμφυτη κακία καί διαφθορά τού ανθρώπου, ενώ οί στοχαστές τής Άναγέννησης καί αργότερα τού Διαφωτισμού εκαναν ενα αποφασιστικό δήμα πρός τήν αντίθετη κατεύθυνση. ΟΙ στοχαστές τού Διαφωτισμού Ισχυρίστηκαν δτι τό κακό πού ύπάρχει στόν ανθρωπο δέν είναι παρά αποτέλεσμα τών περιστάσεων, κι ετσι δτι στήν πραγματικότητα ό ανθρωπος δέν είναι ύποχρεωμένος νά διαλέξει. Θεωρούσαν δτι αλλάζοντας τίς περιστάσεις πού προκάλεσαν τό κακό, θά δγεί καί πάλι στό προσκήνιο σχεδόν αυτόματα ή πρωταρχική καλοσύνη τού ανθρώπου. Τήν αποψη αυτή τή δρίσκουμε επίσης στό στοχασμό τού Μάρξ καί τών διαδόχων του. Ή πίστη στήν καλοσύνη τού ανθρώπου ήταν άποτέλεσμα μιας νέας αυτoπεπoί(tησης τού ανθρώπου, πού απoκτή(tηκε υστερα από τήν καταπληκτική οικονομική καί πολιτική πρόοδο πού σημειώθηκε μέ τήν Άναγέννηση. Άντίστροφα, ή ηθική χρεωκοπία τής Δύσης πού άρχισε μέ τόν πρώτο παγκόσμιο πόλεμο καί όδήγησε, πέρα από τόν Χίτλερ καί τόν Στάλιν, τό Κόδεντρυ καί τή Χιροσίμα, στίς σημερινές προπαρασκευές γιά τόν παγκόσμιο αφανισμό, εφεραν καί πάλι στό προσκήνιο τήν παραδοσιακή πεποίθηση σχετικά μέ τή ροπή τού ανθρώπου στό κακό. Αύτή ή νέα εμφαση αποτέλεσε ενα ζωογόνο αντίδοτο στήν ύποτίμηση τού εμφυτου δυναμικού τού κακού πού ύπάρχει στόν άνθρωπο - συχνά δμως χρησίμεψε γιά νά γελοιοποιηθούν εκείνοι πού δέν είχαν χάσει τήν πίστη τους στόν άνθρωπο, πολλές φορές επειδή δέ γίνονταν κατανοητοί η ακόμα πιό. πολύ επειδή διαστρεδλώνονταν οι θέσεις τους. ΥOvτας ενας άπό εκείνους πού παρερμηνεύτηκαν πολλές φορές οί άπόψεις τους πώς ύποτιμούν τό δυναμικό τού κακού πού ύπάρχει στόν άνθρωπο, επιθυμώ νά τονίσω δτι μιά τέτοια συναισθηματική αισιοδοξία δέ διακρίνει καθόλου τή σκέψη μου. Καί θά ήταν μάλιστα πολύ δύσκολο γιά 16

17 δποιον εχει μιά τ όσο μεγάλη κλινική εμπειρία σάν ψυχαναλυτής νά ύποτιμήσει τίς καταστροφικές δυνάμεις πού ύπάρχουν μέσα στ όν άνθρωπο. Στούς οαρ ιά ασθενείς ολέπει αυ τ ές τίς δυνάμεις σέ δράση καί αντιλαμοάνεται τίς μεγάλες δυσκολίες γιά τήν αναχαίτισή τους η γιά τή διοχέ τευση τής ενέργειάς τους σέ δη μιουργικές κατευθύνσεις. Θά ή τ αν τό 'ίδιο δύσκολο σέ δποιον εχει παραστεί μάρτυρας τής έκρηκτικής έκδήλωσης τού κακού καί τής καταστροφικότητας από τίς αρχές τού πρώτου παγκόσμιου πολέμου νά μήν αντιλη φθεί τ ή δύναμη καί τήν ενταση τής ανθρώπινης καταστροφικότητας. ' Υπάρχει ώστόσο ό κίνδυνος, η αίσθηση αυτή αδυναμίας πού νιώθουν όλοένα καί πιό εντονα σήμερα οί άνθρωποι - τόσο οί διανοούμενοι δσο καί ό μέσος άνθρωπος - νά τούς όδηγήσει στ ό νά αποδεχτούν μιά νέα εκδοχή τής διαφθοράς καί τού προπατορικού αμαρτήματος πού χρησιμεύει σάν αιτιολόγηση στήν ηττοπαθή άποψη πώς ό πόλεμος δέν είναι δυνατό νά αποφευχθεί, επειδή είναι αποτέλεσμα τής καταστροφικότητας της ανθρώπινης φύσης. Μιά τ έ τοια άποψη, πού πολλές φορές Ισχυρίζεται δ τ ι οασίζεται στόν ύπέρτατο ρεαλισμό, δέν είναι ρεαλιστική γιά δυό λόγους. πρω τ ο, η ενταση τ ω ν καταστροφικων παρορμήσεων δέ σημαίνει καθόλου δ τ ι είναι ακαταμάχητες η κυριαρχικές. Τό δεύτερο σφάλμα τής άποψης αυ τ ής ορίσκεται στήν προϋπόθεση δ τ ι οί πόλεμοι είναι κατά κύριο λόγο τ ό απο τέλεσμα ψυχολογικών δυνάμεων. Δέ χρειάζεται νά επιμείνουμε πολύ σχετικά μέ τό σφάλμα αυτού τού «ψυχολογισμού» γιά τ ήν κατανόηση τ ω ν κο ινωνικων καί πολιτικων φαινομένων. Οί πόλεμοι είναι αποτ έλεσμα τής απόφασης τών πολιτικων, στρατιωτικων καί επιχειρη ματιών ηγετ ω ν νά κηρύξουν πόλεμο γιά νά κατακτήσουν εδάφη, πλουτοπαραγωγικές πηγές, εμπορικά πλεονεκτήματα. Ή σάν άμυνα μπροστά σέ πραγματικές η φανταστικές απειλές ενάντια στήν ασφάλεια τής χώρας τους από μιά άλλη δύναμη. Ή γιά νά αυξήσουν τ ό δικό τους προσωπικό γόητρο καί ν' αποκτήσουν δόξα. Οί άνθρωποι αυτοί δέν είναι διαφορετικοί από τ ό μέσο άνθρωπο: είναι Ιδιοτελείς μέ πολύ λίγη δύναμη νά αρνηθούν τό προσωπικό τους συμφέρον γιά χάρη τ ω ν άλ - 17

18 λων. Ώστόσο δέν είναι ουτε αίμοχαρείς ουτε κακοήθεις. 'Όταν τέτοιοι άνθρωποι - πού στήν κο ινή καθημερινή ζωή θά μπορούσαν νά κάνουν περισσότερο καλό παρά κακό - καταλάοουν θέσεις της εξουσίας, άπ' δπου μπορούν νά κυοερνούν έκατομμύρια ανθρώπους καί νά εχουν κάτω άπό τόν ελεγχ ό τους τά πι ό καταστροφικά δπλα, μπορούν νά προκαλέσουν τεράστια ζημιά. Στήν πολιτική ζωή μπορεί νά κατέστρεφαν κάποιον άνταγων ιστή τους. Στόν κόσμο μας τών ισχυρών καί κυρίαρχων κρατών ( <<κυρίαρχος» εδώ σημαίνει μή ύποκείμενος σέ κανέναν ηθικό νόμο πού νά περιορίζει τή δράση τού κυρίαρχου κράτους), μπορούν νά καταστρέψουν τό ανθρώπινο γένος. Ό κύριος κίνδυνος γιά τήν ανηρωπότητα δέν είναι ό σκληρός η ό σαδιστής, αλλά δ και νός ανθρωπο:; μέ τήν ύπερ6αλική δύναμη. 'Όπως δμως χρειάζονται δπλα γιά νά γίνει ενας πόλεμος, τό 'ίδιο χρειάζονται τά πάθη, τό μίσος, ή αγανάκτηση, ή καταστροφικότητα καί ό φόοος γιά νά φτάσουν έκατομμύρια άτομα στό σημείο νά διακινδυνέψουν τή ζωή τους καί νά γίνουν φονιάδες. Αυτά τά πάθη αποτελούν άπαραίτητη προϋπόθεση γιά τή δ ιεξαγωγή τού πολέμου. Πολλοί παρατηρητές διατυπώνουν τήν άποψη δτι ώς πρός τό σημείο αύτό ό πυρηνικός πόλεμος διαφέρει άπό τό συμοατικό πόλεμο. Ό άνθρωπος πού θά πιέσει τό κουμπί γιά νά εκτοξεύσει ολήματα μέ πυρηνικές κεφαλές, ενα άπό τά όποία θά σκορπίσει τό θάνατο σέ έκατοντάδες χιλιάδες άνθρώπους, δύσκολα θά νιώσει πώς σκοτώνει κάποιον μέ τήν εννοια πού τό νιώθει αύτό ενας στρατιώτης πού χειρίζεται τήν ξιφολόγχη του η ενα πολυοόλο. Ώστόσο, ακόμη κι άν ή εκτόξευση πυρηνικών δπλων δέν είναι τίποτε άλλο από τήν εκτέλεση μιάς διαταγης, δέν παύει νά προοάλλει τό ερώτημα: γιά νά είναι δυνατές τέτο ιες πράξεις δέν πρέπει νά ύπάρχουν στά οαθύτερα στρώματα της προσωπικότητας, άν δχι καταστροφικές παρορμήσεις, τό λιγότερο μιά εντονη άδιαφορία γιά τή ζωή ; Θά ξεχωρίσω τρία φαινόμενα πού αποτελούν κατά τή γνώμη μου τή οάση γιά τίς πιό κακοήθεις καί πιό επικίνδυνες μορφές τού προσανατολισμού τού άνθρώπου. Υ Α ν αύτοί οί τρείς προσανατολισμοί συνδυαστούν, άποτελούν 18

19 τό «σύνδρομο τής παρακμής», αυτο πού σπρώχνει τούς ανθρώπους νά καταστρέφουν γιά χάρη τής καταστροφής, καί νά μισούν γιά χάρη τού μίσους. Σέ αντίθεση μέ τό «σύνδρομο τής παρακμή ς», θά αντιπαραθέσω τό «σύνδρομο τής ανάπτυξης». Τό σύνδρομο αύτό αντιπροσωπεύει αγάπη γιά τή ζωή (σέ αντίθεση μέ τήν αγάπη τού θανάτου), αγάπη γιά τόν ανθρωπο (σέ αντίθεση μέ τό ναρκισσισμό) καί ανεξαρτησία (σέ αντίθεση μέ τή συμοιωτική-αίμομικτική προσήλωση). Μόνο σέ μιά μικρή μειοψηφία ανθρώπων ειναι όλόπλευρα αναπτυγμένο τό ενα από τά δυό σύνδρομα. Δέ μπορούμε δμως νά αρνηθού με δτι κάθε ανθρωπος οαδίζει πρός τήν κατεύθυνση πού διάλεξε: τήν κατεύθυνση τής ζωής η τού θανάτου, τού καλού η τού κακού. 19

20 11 Διάφορες Μορφές Βίας "Αν καί τό κύριο μέρος αυτού τού οιολίου πραγματεύ εται τίς κακοήθεις μορφές καταστροφικότητας, επιθυμώ νά συζητήσω αρχικά μερ ικές αλλες μορφές οίας. Αυτό δέ σημαίνει πώς σκοπεύω νά τίς πραγματευτώ εξαντλητικά, αλλά πιστ εύω δτι ή εξέταση τών λιγότερο παθολογικών εκδηλώσεων οίας μπορεί νά συμοάλει στήν κατανόηση τών πιό οαριών παθολογικών καί κακοηθών μορφών καταστροφικότητας. Ή διάκριση ανάμεσα στούς διάφορους τύπους οίας οασίζεται στή διάκριση ανάμεσα στά αντίστοιχά τους ασυν είδητα κίνητρα. Γιατί μόνο ή κατανόηση τη ς ασυνείδητης δυναμικης της συμπεριφοράς μάς επιτρέπει νά κατανοήσουμε αυτή τούτη τή συμπεριφορά, τίς ρίζες της, τή διαδρομή της, καί τήν ενέργεια μέ τήν όποία φορτίζεται!. Ή πιό κανονική καί μή παθολογική μορφή οίας είναι ή οία στό παιχνίδι. Τή ορίσκουμε στίς μορφές εκείνες οπου ή οία ασκείται οταν επιδιώκεται ή επίδειξη δεξιοτεχν ίας, καί όχι ή καταστροφή, οπου ή οία δηλαδή δέν ύποκιν είται από μίσος η καταστροφικότητα. Παραδείγματα τέτοιας 1. Σχετικά μέ τίς διάφορες μορφές επιθετικότητας 6λ. τό πλούσιο ύλικό στίς ψυχαναλυτικές μελέτες, ίδιαίτερα τά διάφορα αρθρα στούς τόμους του εργου The P8ychoanαlytic Study ΟΙ the Child (Νέα Ύόρκη: Intemationa! Universities Press). Βλ. ειδικότερα σχετικά μέ τό πρό6λημα της επιθετικότητας του ιίνθρώπου καί τών ζώων τό εργο του Τζ. Π. Σκότ, Aggression (Σικάγο : University οί Chicago Press, 1958). 'Επίσης τό εργο του 'Άρνολντ Χ. Μπάς, The Psychology ΟΙ Aggre8sion (Νέα Ύόρκη : John Wi!ey & Son, 1961). 'Επίσης τού Λέοναρντ Μπέρκο6ιτς, Aggression (Νέα Ύόρκη: McGraw-Hill Co., 1962). 20

21 οίας στό παιχνίδι μπορούμε νά ορούμε σέ πολλές περιπτώσεις: από τά πολεμικά παιχνίδια τών πρωτόγονων φυλών μέχρι τή Ζέν οουδιστική τέχνη τής ξιφασκίας. Σέ Όλα αυτά τά μαχητικά παιχνίδια σκοπός δέν είναι ό σκοτωμός., Ακόμη κι αν τό αποτέλεσμα ειναι ό θάνατος τού αντίπαλου, θά μπορούσε νά ειπωθεί Ότι αυτό όφείλεται σέ σφάλμα τού αντίπαλου, επειδή «στάθηκε σέ λάθος σημείο». "Αν φυσικά μιλαμε γιά τήν απουσία τής επιθυμίας καταστροφής, σ' αυτή τή οία, αυτ6 αναφέρεται μόνο στόν Ιδανικό τύπο τών τέτοιων παιχνιδιών. Στήν πραγματικότητα συχνά διαπιστώνουμε πώς πίσω από τή συγκεκριμένη λογ ική τού παιχνιδιού κρύοεται ασυνείδητη επιθετικότητα καί καταστροφικότητα. 'Αλλά ακόμη καί τότε, τό κύριο κίνητρο στόν τύπο αυτό οίας είναι ή επίδειξη δεξιοτεχνίας, καί δχι ή καταστροφικότητα. Μεγαλύτερη πρακτική σημασία από τή οία στό παιχνίδι εχει ή οία από αντίδραση. Λέγοντας οία από αντίδραση εννοώ τή οία εκείνη πού χρησιμοποιείται γιά τήν ύπεράσπιση τής ζωής (αυτοάμυνα), τής ελευθερίας, τής αξιοπρέπειας, τής Ιδιοκτησίας - τού ατόμου η τών αλλων. 'Έχει τίς ρίζες της στό φόοο, καί γιά τό λόγο αυτό είναι προφανώς ή πιό συχνή μορφή οίας. Ό φόοος μπορεί νά είναι πραγματικός η φανταστικός, συνειδητός η ασυνείδητος. Ό τύπος αυτός οίας Όρ ίσκεται στήν ύπηρεσία τής ζωής, δχι τού θανάτου. Σκοπός της είναι ή συντήρηση, δχι ή καταστροφή. Δέν είναι πέρα γιά πέρα τό αποτέλεσμα παράλογων παθών, αλλά σέ κάποιο οαθμό λογικού ύπολογισμού. Αυτό ύπονοεί Ότι ύπάρχει μιά κάποια αναλογία ανάμεσα στό σκοπό καί τά μέσα. 'Έχει διατυπωθεί ή αποψη Ότι από ύψηλότερο πνευματικό πεδίο τό σκότωμα - ακόμα καί σέ αμυνα - δέ δικαιώνεται ποτέ ηθικά. Οί περισσότεροι δμως από εκείνους πού ύποστηρίζουν τήν αποψη αυτή δέχονται Ότι ή οία πού χρησιμοποιείται γιά τήν αυτοάμυνα ειναι διαφορετικής φύσης από τή οία πού αποσκοπεί στήν καταστροφικότητα γιά τήν καταστροφικότητα. Πολύ συχνά τό αίσθημα Ότι μας απειλούν καί ή οία αντίδρασης πού επακολουθεί δέ οασίζονται στήν πραγμα- 21

22 τικότητα, αλλά στή χειραγώγηση τού πνεύματος τού αν θρώπου. Οί πολιτικοί καί θρησκευτικοί ήγέτες πείθουν τούς οπαδούς τους δτι απειλούνται από κάποιον εχθρό κι ετσι προκαλούν τήν ύποκειμενική ανταπόκριση εχθρότητας από αντίδραση. Eτσι ή διάκριση ανάμεσα σέ δίκαιους καί αδικους πολέμους, πού ύποστηρίζεται από καπιταλιστικές καί κομμουνιστικές κυοερνήσεις, καθώς καί από τήν Καθολική Έκκλησία, είναι πάρα πολύ συζητήσιμη, αφού συνήθως ή κάθε πλευρά κατορθώνει νά παρουσιάζεται πώς ορίσκεται σέ αμυνα μπροστά σέ επίθεση2. Δύσκολα μπορεί νά ορεθεί εστω καί μιά περίπτωση επιθετικού πολέμου πού νά μή μπορεί νά παρουσιαστεί μέ αμυντική μορφή. Τό ερώτημα, ποιός επικαλείται δίκαια τήν αμυνα, αποφασίζεται συνήθως από τούς νικητές, καί μερικές φορές, πολύ αργότερα δμως, από τούς πιό αντικειμενικούς ίστορικούς. Ή τάση τής παρουσίασης κάθε πολέμου σάν αμυντικού δείχνει δύο πράγματα. Πρώτα πρώτα, δτι οί περισσότεροι ανθρωποι, τουλάχιστο στίς πιό πολιτισμένες χώρες, δέ μπορούν νά σπρωχτούν στό φόνο καί στό θάνατο αν δέν πειστούν πρώτα δτι τό κάνουν αυτό ύπερασπίζοντας τή ζωή καί τήν ελευθερία τους. Δεύτερο, δείχνει δτι δέν είναι δύσκολο νά πείσουμε εκατομμύρια ανθρώπων πώς ορίσκονται μπροστά στόν κίνδυνο επίθεσης, καί ετσι δτι καλούνται νά ύπερασπιστούν τούς εαυτούς τους. Μιά τέτοια πειθώ εξαρτάται πάνω απ' δλα από τήν ελλειψη ανεξαρτησίας πνεύματος καί αισθήματος, καί από τή συναισθηματική εξάρτηση τής τεράστιας πλειοψηφίας τών ανθρώπων από τούς πολιτικούς ήγέτες τους. "Αν ή εξάρτηση αυτή ύπάρχει, σχεδόν καθετί πού θά προολη θεί εντονα καί μέ πειστικό τρόπο, θά γίνει αποδεκτό σάν πραγματικό. Τά ψυχολογικά αποτελέσματα τής Εδραίωσης μιάς πεποίθησης σχετικά μέ μιά δήθεν απειλή, είναι φυ- 2. Τό 1939 ό Χίτλερ ύποχρεώθηκε νά όργανώσει μιά σκηνοθετη μένη έπίθεση ένάντια σ' ενα ραδιοσταθμό τής Σιλεσίας άπό δήθεν πολωνούς στρατιώτες (πού στήν πραγματικότητα ήταν αντρες τών Ές Ές) γιά νά δώσει στό λαό του τήν έντύπωση δτι εχουν ύποστεί έπίθεση κι τσι νά δικιολογήσει τή χωρίς 6άσιμο λόγο έπίθεσή του ένάντια στήν Πολωνία σάν «δίκαιο πόλεμο». 22

23 σικά τά 'ίδια δπως καί στήν περίπτωση μιάς πραγματικής απειλής. Οί άνθρωποι νιώθουν νά απειλούνται, καί γιά νά ύπερασπιστούν τούς έαυτούς τους είναι πρόθυμοι νά σκοτώσουν καί νά καταστρέψουν. Στήν περίπτωση τών παρανο'ίκών παραισθήσεων καταδίωξης ορίσκουμε τόν 'ίδιο μηχανισμό, δχι σέ όμαδική οάση, αλλά σέ ατομική. Καί στίς δυό περιπτώσεις, τό ατομο νιώθει ύποκειμενικά πώς ορίσκεται σέ κίνδυνο καί αντιδρά έπιθετικά. Μιά άλλη άποψη τής οίας από αντίδραση είναι τό είδος τής οίας πού προκαλείται από τή διάψευση (απογοήτευση). Διαπιστώνουμε επιθετική συμπεριφορά σέ ζώα, παιδιά καί ένήλικους, δταν διαψεύδεται μιά επιθυμία τους η μιά ανάγκη 3. Ή τέτοια επιθετική συμπεριφορά αντιπροσωπεύει μιά προσπάθεια, συχνά μάταιη, νά πετύχουμε ενα σκοπό αποτυχημένο μέ τή χρήση οίας. Πρόκειται καθαρά γιά επιθετικότητα πού εξυπηρετεί τή ζωή καί δχι τήν καταστροφή. Καθώς ή διάψευση &ναγκών καί επιθυμιών αποτελεί σχεδόν καθολικό φαινόμενο στίς περισσότερες κοινωνίες μέχρι σήμερα, δέν ύπάρχει λόγος νά εκπλαγούμε γιά τό δτι ή οία καί ή επιθετικότητα δημιουργούνται καί εκδηλώνονται συνεχώς. Συναφής μέ τήν επιθετικότητα πού προκαλείται από τή διάψευση είναι ή εχθρότητα πού γεννάει ή ζήλια καί ό φθόνος. Καί ή ζήλια καί ό φθόνος αντιπροσωπεύουν ενα ειδικό είδος διάψευσης. Προκαλούνται από τό δτι ό Β εχει ενα αντικείμενο πού επιθυμεί ό Α η δτι τόν Β αγαπάει ενα πρόσωπο πού τήν αγάπη του έπιθυμεί ό Α. Στόν Α δημιουργούνται τό μίσος καί ή εχθρότητα ενάντια στόν Β πού δέχεται αυτό πού επιθυμεί καί δέ μπορεί ν' αποκτήσει ό Α. Ή ζήλια καί ό φθόνος είναι διαψεύσεις πού τονίζονται &πό τό γεγονός δτι δχι μόνο δέν αποκτά ό Α αυτό πού επιθυμεί, αλλά καί ευνοείται ενα άλλο άτομο. Ή ίστορία τού Κάιν πού δέν τόν αγαπούσαν δχι από δικό του σφάλμα, καί σκοτώνει τόν ευνοούμενο αδερφό του, καί ή ίστο- 3. Βλ. τό πλούσιο ύλικό στό!\ργο τών J. Dollard, L. W. Doob, Ν. Ε. Mi ll er, Ο. Η. Mo wrer καί R. R. Sears, Frustrαtion αnd Aggression (Ν ιού Xά6εv: Ya le Univ ersity Press, 1939). 23

24 ρία τού Ίωσήφ καί τών αδερφών του αποτελούν κλασικές παραλλαγές τη ς ζήλιας καί τού φθόνου. Ή ψυχαναλυτική φιλολογία προσφέρει πλούσια κλινικά στοιχεία σχετικά μ' αυτά τά φαινόμενα. 'Ένας αλλος τύπος οίας πού συνδέεται μέ τή οία από αντίδραση αλλά πού αποτελεί τό παραπέρα 6η μα πρός τήν κατεύθυνση της παθολογίας, ειναι ή Εκδικητική οία. Στή οία ' από αντίδραση σκοπός ειναι νά αποφευχθεί ή επαπειλού μενη ολάοη, καί γιά τό λόγο αυτό ή τέτο ια οία εξυπηρετεί τή οιολογική λειτουργία της επιοίωσης. Στήν εκδικητική οία, από τό αλλο μέρος, ή ολάοη εχει κιόλας γίνει κι ετσι ή οία δέν εχει τό σκοπό της αμυνας. 'Έχει τόν παράλογο σκοπό νά εξουδετερώσει μαγικά αυτό πού εχει γίνει ρεαλιστικά. Βρίσκουμε τήν εκδικητική οία σέ ατομα καθώς καί ανάμεσα σέ πρωτόγονες καί πολιτισμένες όμάδες. 'Αναλύοντας τήν παράλογη φύση αυτού τού τύπου οίας μπορούμε νά προχωρήσουμε ενα ακόμη οημα παραπέρα. Τό εκδικητικό κίνητρο ορίσκεται σ' αντίστροφη αναλογία μέ τή δύναμη καί τήν παραγωγικότητα μιάς όμάδας η ένός ατόμου. Οί ανίσχυροι καί οί ανάπηροι ενα μόνο τρόπο εχουν ν' αποκαταστήσουν τήν εκτίμηση στόν έαυτό τους, αν ή εκτίμη ση αυτή εχει καταρρακωθεί: νά πάρουν εκδίκηση σύμφωνα μέ τό lex tαlίonis: «όφθαλμόν αντί όφθαλμού». Άπό τό αλλο μέρος εκείνος πού ζεί παραγωγικά δέν εχει, η εχει πολύ λίγο, μιά τέτοια ανάγκη. 'Ακόμα καί στήν περίπτωση πού αυτός ό ανθρωπος πληγωθεί, προσολη θεί, η ύποστεί ολάοη, ή 'ίδια ή διαδικασία της παραγωγικής οίωσης τόν κάνει νά ξεχνάει τή ολάοη τού παρελθόντος. Ή ικανότητα παραγωγής αποδείχνεται ισχυρότερη από τήν επιθυμία εκδίκησης. Ή αλήθεια τής ανάλυσης αυτής μπορεί νά αποδειχτεί μέ εμπειρικά στοιχεία τόσο σχετικά μέ τό ατομο δσο καί σέ κοινων ική κλίμακα. Τό ψυχαναλυτικό ύλικό αποδείχνει δτι τό ωριμο, παραγωγικό ατομο, ύποκινείται από τήν επιθυμία εκδίκησης, λιγότερο απ' δ,τι ό νευρωτικός πού συναντά δυσκολίες στό νά ζεί ανεξάρτητα καί όλοκληρωμένα καί πού συχνά εχει τήν τάση νά στηρίζει δλο τό ειναι του στήν επιθυμία εκδίκησης. Στή οαριά ψυχοπαθολογία, ή εκδίκηση γίνεται ό κυριαρχικός 24

25 σκοπός τής ζωής του, αφού χωρίς τήν εκδίκηση απειλείται μέ κατάρρευση Όχι μόνο ή αυτοεκτίμη ση, αλλά καί ή α'ί σθηση τού εγώ καί τής ταυτότητας. Κατά τόν 'ίδιο τρόπο διαπιστώνουμε Ότι στίς πιό καθυστερημένες όμάδες (από οικονομική η πολιτιστική καί συναισθη ματική αποψη) τό α'ίσθημα εκδίκησης (λόγου χάρη γιά μιά παλιά εθνική ηττα) φαίνεται νά είναι πολύ ισχυρό. Έτσι οί κατώτερες μεσαίες τάξεις, πού είναι οί πιό στερημένες στά οιομηχανικά εθνη, αποτελούν σέ πολλές χώρες τό επίκεντρο τών αισθη μάτων εκδίκησης, Όπως ακριοώς είναι καί τό επίκεντρο τών ρατσιστικών καί εθνικιστικών αισθη μάτων. Ευκολα μπορού με νά διαπιστώσουμε τό συσχετισμό ανάμεσα στά εντονα αισθήματα εκδίκησης καί στήν οικονομική καί πολιτική καθυστέρηση μέ ενα «προοολικό ερωτηματολόγιο»4. Ή κατανόηση τής εκδίκησης ανάμεσα στίς πρωτόγονες κοινων ίες ειναι προφανώς περισσότερο πολύπλοκη. Πολλές πρωτόγονες κοινωνίες εχουν εντονα καί ακόμη θεσμοποιημένα αισθήματα καί πρότυπα εκδίκησης, καί Όλη ή όμάδα νιώθει ιjπoχρεωμένη νά εκδικηθεί τήν προσοολή πού εγινε σέ ενα από τά μέλη της. Πιθανό ειναι Ότι εδώ αποφασιστικό ρόλο παίζουν. δύο παράγοντες. Ό πρώτος μοιάζει πάρα πολύ μέ τόν παράγοντα πού αναφέρθηκε παραπάνω: ή ατμόσφαιρα τής ψυχικής σπανιότητας πού διακρίνει τήν πρωτόγονη όμάδα καί πού κάνει τήν εκδίκηση ενα απαραίτητο μέσο γιά τήν αποκατάσταση μιας απώλειας. Τό δεύτερο ειν(ιι ό ναρκισσισμός, φαινόμενο πού εξετάζεται εκτεταμένα στό κεφάλαιο IV. 'Αρκεί νά πούμε εδώ Ότι μπροστά στόν εντονο ναρκισσισμό, τόν όποίο παρουσιάζει ή πρωτόγονη όμάδα, όποιαδήποτε προσοολή στό ε'ίδωλο πού εχει σχηματίσει γιά τόν έαυτό της ειναι τόσο καταστροφική πού θά ξεσηκώσει πολύ φυσικά τήν εντονη εχθρότητα. Μέ τήν εκδικητική οία συνδέεται στενά μιά πηγή κατα- 4. ' Ένα ανοιχτό έρωτηματολόγιο, πού οί απαντήσεις σ' αυτό έρμη νε ύονται σέ σχέση μ έ τό ασυνείδητο και τό απροσχημάτιστο νόημά τους, γιά νά δώσουν στοιχεία πού α φο ρούν όχι «γνώμες» αλλά τίς δυνάμεις πού ένεργούν ασυνείδητα μέσα στό άτομο. 25

26 στροφικότητας πού όφείλεται στόν κλονισμό της πίστης, φαινόμενο πολύ συχνό στή ζωή ένός παιδιού. Τί ννooύμε λέγοντας «κλονισμός τής πίστης» ; 'Ένα παιδί ξεκινά στή ζωή του μέ πίστη στήν καλοσύνη, τήν αγάπη καί τή δικαιοσύνη. Τό παιδί εχει πίστη στό στήθος τής μητέρας του, στήν προθυμία της νά τό σκεπάσει Όταν κρυώνει, νά τό φροντίσει Όταν είναι άρρωστο. Ή πίστη, αυτή μπορεί νά είναι πίστη στόν πατέρα, στή μητέρα, στόν παππού η στή γιαγιά, η σέ όποιοδήποτε άλλο συγγενικό του πρόσωπο. Μπορεί νά κφράζεται σάν πίστη στό Θεό. Σέ πολλά άτομα η πίστη αυτή κλονίζεται σέ πρώιμη ηλικία. Τό παιδί ακούει τόν πατέρα νά λέει ψέματα πάνω σ' ενα σπουδαίο θέμα. Βλέπει τή μητέρα του νά δειλιάζει καί νά φεύγει πρόθυμη νά τό προδώσει γιά νά αρεί τήν ησυχία της. Γίνεται μάρτυρας τής σεξουαλικής παφής τών γον ιών του καί μπορεί νά διαπιστώσει πώς ό πατέρας του είναι ενα κτήνος. Είναι δυστυχισμένο η φοαισμένο καί κανένας από τούς γονείς του, πού ύποτίθεται πώς τόσο νδιαφέρoνται γι' αυτό, δέν τό παρατηρεί η ακόμη καί Όταν τούς τό πει δέ δίνουν σημασία. Ύπάρχουν πολλές περιπτώσεις Όπου η αρχική πίστη στήν αγάπη, τήν αλήθεια καί τή δικαιοσύνη τών γονιών κλονίζεται. Πολλές φορές, σέ παιδιά πού μεγαλώνουν θρησκευτικά, η απώλεια πίστης αναφέρεται άμεσα στό Θεό. 'Ένα παιδί δρίσκεται μπροστά στό θάνατο ένός μικρού πουλιού πού αγαπάει η ένός φίλου η μιάς αδερφής, καί τότε η πίστη του πώς ό Θεός είναι καλός καί δίκαιος κλονίζεται. Πολύ λίγη σημασία ώστόσο εχει άν κλονίζεται η πίστη σ' ενα πρόσωπο η στό Θεό. Αυτό πού πάντα κλονίζεται είναι η πίστη στή ζωή, στή δυνατότητα νά τήν εμπιστεύεσαι καί νά αασίζεσαι σ' αυτή. Φυσικά είναι αλήθεια Ότι κάθε παιδί γνωρίζει αρκετές απογοητεύσεις. 'Αλλά αυτό πού εχει σημασία είναι η οξύτητα καί η σοααρότητα μιας συγκεκριμένης απογοήτευσης. Συχνά, αυτή η πρώτη καί κρίσιμη μπειρία τού κλονισμού τής πίστης γίνεται σέ πρώιμη ηλικία: στά τέσσερα, πέντε, εξι η ακόμη νωρίτερα, σέ μιά περίοδο ζωής γιά τήν όποία Ι;πάρχουν ελάχιστες μνήμες. 'Άλλοτε ό τελικός κλονισμός τής πίστης παρατηρείται σέ προχωρημένη 26

27 ηλικία. Ή προδοσία άπό ενα φίλο, άπό ενα ερωτικό πρόσωπο, από ενα δάσκαλο, από ενα θρησκευτικό η πολιτικό 'ήγέτη πού εμπιστευόμαστε. Σπάνια είναι μιά καί μόνη περίπτωση. Πρόκειται συνήθως γιά εναν άριθμό άπό μικρές εμπειρίες πού σωρευτικά κλονίζουν τήν πίστη τού άνθρώπου. Οί άντιδράσεις στίς τέτοιες εμπειρίες ποικίλλουν. Μπορεί κάποιος νά άντιδρα χάνοντας τήν εξάρτησή του από ενα συγκεκριμένο πρόσωπο πού τόν απογοήτευσε, μέ τό νά γίνεται πιό άνεξάρτητος δ 'ίδιος καί άποκτώντας μεγαλύτερη ίκανότητα νά ορίσκει νέους φίλους, δασκάλους, η άγαπημένα πρόσωπα πού νά τά εμπιστεύεται. Αυτή είναι καί 'ή πιό επιθυμητή άντίδραση στίς πρώτες άπογοητεύσεις. Σέ πολλές αλλες περιπτώσεις τό αποτέλεσμα είναι δτι ό ανθρωπος αυτός γίνεται σκεφτικός, προσολέπει σέ κάποιο θαύμα πού θά στεριώσει πάλι τήν πίστη του, δοκιμάζει τούς άνθρώπους, καί δταν άπογοητευτεί από αυτούς πού δοκίμασε, δοκιμάζει αλλους η άφήνεται στά χέρια μιας πανίσχυρης εξουσίας (τήν εκκλησία, ενα πολι τικό κόμμα η εναν ήγέτη) γιά νά αποκτήσει καί πάλι τήν πίστη του. Συχνά ξεπερνά τήν άπελπισία του γιά τό χάσιμο τής πίστης του στή ζωή μέ τό ξέφρενο κυνηγητό εγκόσμιων σκοπών - χρήμα, δύναμη η γόητρο. Ή αντίδραση πού εχει Ιδιαίτερη σπουδαιότητα μέσα στό πλαίσιο τής οίας είναι μιά διαφορετική αντίδραση. Τό οαθιά άπογοητευμένο καί εξαπατημένο ατομο μπορεί ν' αρχίσει νά μισεί τή ζωή. "Αν δέν εχει κάτι η κάποιον πού νά πιστεύει, αν 'ή πίστη του στή θεότητα καί τή δικαιοσύνη άποδείχτηκε μιά γελοία αυταπάτη, αν τή ζωή κυοερνάει περισσότερο ό διάοολος παρά ό Θεός - τότε Τι ζωή γίνεται πραγματικά μισητή. Ό πόνος τής άπογοήτευσης γίνεται τότε άοάσταχτος. Τό ατομο θέλει νά άποδείξει δτι Τι ζωή είναι κακιά, δτι οί ανθρωποι είναι κακοί, δτι τό ίδιο είναι κακό. Τό ατομο πού απογοητεύτηκε από τήν πίστη του καί τήν άγάπη του στή ζωή, γίνεται ετσι κυνικό καί καταστροφικό. Ή καταστροφικότητα αυτή όφείλεται σέ άπόγνωση. Ή απογοήτευση στή ζωή όδήγησε σέ μίσος γιά τή ζωή. Αυτές οί οαθιά ριζωμένες εμπειρίες απώλειας πίστης εl- 27

28 ναι συχνές στίς κλινικές μου εμπειρίες, καί αποτελούν συνήθως τό κυριαρχικό λάιτ μοτίφ στή ζωή ένός ατόμου. Τό 'ίδιο αλη θεύει καί γιά τήν κοινων ική ζωή, Όπου ηγέτες στούς όποίους ύπήρχε εμπιστοσύνη αποδείχτηκαν κακοί η ανίκανοι. "Αν ή αντίδραση δέν είναι αντίδραση μεγαλύτερη ς εξάρτησης, γίνεται συχνά αντίδραση κυνισμού η καταστροφικότητας. 'Όλες αυτές οί μορφές οίας δέν παύουν νά είναι στήν ύπηρεσία τής ζωής ρεαλιστικά, μαγικά, η τό λιγότερο σάν αποτέλεσμα ολάοη ς τής ζωής η απογοήτευση ς από τή ζωή. Ή έπόμενη μορφή πού θά εξετάσουμε, ή αντισταθμιστική οία, είναι πιό παθολογική μορφή, αν καί όχι τό 'ίδιο παθολογική, Όπως η νεκροφιλία πού θά εξετάσουμε στό κεφάλαιο ΠΙ Λέγοντας αντισταθμιστική οία εννοώ τή οία σάν ύποκατάστατο τής παραγωγικής δραστηριότητας, πού παρατηρείται σ' ενα ανίκανο ατομο. Γιά νά κατανοήσου με τόν δρο «ανικανότητα» Όπως χρησιμοποιείται εδώ, πρέπει νά ανασκοπήσουμε μερικές προκαταρκτικές σκέψεις. Ό ανθρωπος είναι τό αντικείμενο τών φυσικών καί κοινωνικών δυνάμεων πού τόν κυοερνούν, ταυτόχρονα Όμως δέν είναι μόνο αντικείμενο τών περιστάσεων. 'Έχει τή θέληση, τήν ίκανότητα καί τήν ελευθερία νά μεταμορφώσει καί ν' αλλάξει τόν κόσμο - πάντα μέσα σέ όρισμένα Όρια. Αυτό πού εχει σημασία εδώ δέν είναι ή εκταση τής θέλησης καί τής ελευθερίαςs, αλλά τό γεγονός Ότι ό ανθρωπος δέ μπορεί νά ανεχτεί τήν απόλυτη παθητικότητα. 'Ωθείται νά αφήσει τή σφραγίδα του πάνω στόν κόσμο, νά τόν μεταμορφώσει καί νά τόν αλλάξει καί όχι νά μεταμορφωθεί καί ν' αλλάξει μόνο εκεϊνος. Αυτή ή ανθρώπινη ανάγκη εκφράζεται στίς πρώτες σπηλαιογραφίες, σ' Όλες τίς τέχνες, στήν εργασία καί τή σεξουαλικότητα. 'Όλες αυτές οί δραστηριότητες είναι τό αποτέλεσμα τής ίκανότητας τού ανθρώπου νά κατευθύνει τή θέλησή του πρός ενα σκοπό καί νά συνεχίσει τήν προσπάθειά του ως τήν επιτυχία τού σκοπού. Τό νά μπορεί νά χρησιμοποιεί τίς δυνάμεις του 5. Τό πρό6λη μα τής ελευθερίας πραγματεύεται τό κεφάλαιο νι 28

29 είναι ή ίκαν()τητι! του. (Ή σεξουαλική ίκανότητα είναι μιά μόνο μορφή ίκανότητας.) "Αν γιά λόγους αδυναμίας, άγχους, ανικανότητας κλπ., ό άνθρωπος δέν είναι ίκανός νά δράσει, άν είναι ανίκανος, τότε ύποφέρει. Αυτό τό αάσανο πού οφείλεται σέ ανικανότητα, εχει τίς ρίζες του στό γεγονός δτι εχει διαταραχτεί ή ανθρώπινη ισορροπία, δτι ό άνθρωπος δέ μπορεί νά δεχτεί τήν κατάσταση τής όλοκληρωτικής αδυναμίας χωρίς νά προσπαθήσει νά αποκαταστήσει τήν ίκανότητά του γιά δράση. Μπορεί δμως νά τό κάνει αυτό, καί πώς; 'Ένας τρόπος είναι νά ύποταχθεί σ' ενα πρόσωπο 11 μιά όμάδα πού εχει δύναμη καί νά ταυτιστεί μαζί τους. Μ' αυτή τή συμαολική συμμετοχή στή ζωή ένός άλλου προσώπου, ό άνθρωπος εχει τήν αυταπάτη πώς δρα, ενώ στήν πραγματικότητα δέν κάνει τίποτε άλλο παρά νά ύποτάσσεται στό πρόσωπο αυτό καί νά γίνεται μέρος εκείνων οί όποίοι δρουν. Ό άλλος τρόπος, καί αυτός είναι πού μας ενδιαφέρει περ ισσότερο σ' αυτό τό πλαίσιο, είναι ή δύναμη του ανθρώπου νά καταστρέφει. Τό νά δη μιουργείς ζωή σημαίνει νά ξεπερνας τήν κατάστασή σου σάν ενα πλάσμα πού ρίχτηκε στή ζωή σάν ζάρι. 'Αλλά τό νά καταστρέφεις τή ζωή σημαίνει επίσης πώς τήν ξεπερνας καί πώς ξεφεύγεις από τό αοάσταχτο μαρτύριο τής όλοκληρωτικής παθητικότητας. Ή δημιουργία ζωής απαιτεί όρισμένες ιδιότητες πού δέν τίς εχει τό ανίκανο άτομο. Ή καταστροφή τής ζωής απαιτεί μιά μόνο ιδιότητα - τή χρήση οίας. Ό ανίκανος άνθρωπος, άν εχει ενα πιστόλι, ενα μαχαίρι, 11 γερό χέρι, μπορεί νά ξεπεράσει τή ζωή καταστρέφοντάς την στούς άλλους i'j στόν έαυτό του. 'Έτσι εκδ ικείται τή ζω ή πού τόν αρνήθηκε. Ή αντισταθμιστική οία είναι ακριοώς ή οία πού εχει τίς ρίζες της στήν ανικανότητα καί πού αντισταθμίζει τήν ανικανότητα. Ό άνθρωπος πού δέ μπορεί νά δη μιουργήσει επιθυμεί νά καταστρέψει. Μέ τή δημιουργία καί μέ τήν καταστροφή ξεπερνα τό ρόλο του σάν ενα ταπεινό πλάσμα. Ό Καμύ διατύπωσε τήν ιδέα αυτή μέ πολλή σαφήνεια οάζοντας τόν Καλιγούλα νά λέει: «Ζώ, σκοτώνω, ασκώ τή μεγαλειώδη δύναμη ένός καταστροφέα, σέ σύγκρ ιση μέ τήν όποία ή δύναμη ενός δη μιουργου δέν είναι παρά παιχνίδι ένός 29

30 παιδισύ». Αυτή είναι ή οία τσύ ανάπηρσυ, δλων εκείνων πού ή ζωή τσύς αρνήθηκε τή δυνατότητα μιάς θετικής έκφρασης τών ειδικά ανθρώπινων δυνάμεών τσυς. ΥΕχσυν ανάγκη νά καταστρέφουν ακριοώς επειδή είναι lrνθρωπσι, γιατί τό νά είσαι άνθρωπσς σημαίνει νά ξεπερνάς τήν, -, 'J, κατασταση τσυ να εισαι πραγμα. Μέ τήν αντισταθμιστική οία συνδέεται στενά ή παρόρμηση γιά τόν όλσκληρωτικό καί απόλυτο' έλεγχο' πάνω σ' ενα ζωντανό πλάσμα, ζώο' η άνθρωπο'. Αυτή ή παρόρμηση απστελεί τήν συσία τσύ σαδισμού. Στό σαδισμό, δπως τόνισα στό οιολίσ Ό φάσος μπρoσrά σrήν ελευθερία6, τό συσιαστικό δέν είναι ή επιθυμία νά πρσξενηθεί πόνσς στσύς άλλσυς. 'Όλες σί διαφορετικές μσρφές σαδισμσύ πσύ μπσρσύμε νά παρατηρήσσυμε, ανάγσνται σέ μιά Ο'όσιαστική παρώθηση, δηλαδή τό νά απσκτήσσυμε όλοκληρωτική κυριαρχία πάνω σ' ενα πρόσωπο', νά τό κάνσυμε αοσυλσ αντικείμενο' της θέλησής μας, νά γίνσυμε ό θεός τσυ, καί νά κάνσυμε μαζί τσυ δ,τι μάς ευχαριστεί. Ή ταπείνωσή τσυ, ή t}πσδσύλωσή τσυ, απστελούν τά μέσα γιά τήν επιτυχία αυτσύ τσύ σκσπσύ καί ό πιό ριζικός σκσπός είναι νά τό κάνσυμε νά t}πσφέρει, μιά καί δέν t}πάρχει μεγαλύτερη εξσυσία πάνω σ' ενα άλλο' πρόσωπο' από τό νά τό t}πσχρεώνεις νά t}πσοάλλεται σέ οάσανα χωρίς νά μπσρεί νά t}περασπίσει τόν έαυτό τσυ. Ή συ σία τής σαδιστικής παρόρμησης είναι ή ευχαρίστηση πσύ δίνει Τι όλσκληρωτική κυριαρχία πάνω σ' ενα άλλο πρόσωπο' (11 άλλο πλάσμα). 'Ένας άλλσς τρόπσς διατύπωσης της 'ίδιας σκέψης είναι τό νά πσύμε δτι σκσπός τσύ σαδισμού είναι νά μετατρέψει εναν άνθρωπο' σέ πράγμα, κάτι τό ζωντανό σέ κάτι τό άψυχο', αφού μέ τόν όλσκληρωτικό καί απόλυτο' έλεγχο', τό ζωντανό πλάσμα χάνει μιά συσιαστική ιδιότητα τής ζωης - τήν ελευθερία. ΜόνΟ' άν εχει νιώσει κάπσισς απόλυτα τήν ένταση καί τή συχνότητα της καταστρσφικής καί σαδιστικής οίας στά άτσμα καί στίς μάζες, μπσρεί νά καταλάοει δτι Τι αντισταθμιστική οία δέν είναι κάτι τό επιφανειακό, απστέλεσμα 6. 'Αθήνα, Έκδόσεις Μπουκουμάνη. 30

31 κακών επιδράσεων, κακών συνηθειών κλπ. ΕΙναι μιά δύναμη στόν ανθρωπο τόν 'ίδιο εντονη καί Ισχυρή δσο καί ή επιθυμία του νά ζήσει. Είναι τόσο Ισχυρή γιά τό λόγο δτι αποτελεί τήν εξέγερση τής ζωής ενάντια στόν ακρωτηριασμό της. Ό ανθρωπος εχει ενα δυναμικό καταστροφικής καί σαδιστικής οίας ακριοώς έπειδή είναι ανθρώπινο πλάσμα, επειδή δέν είναι πράγμα καί επειδή πρέπει νά προσπαθεί νά καταστρέψει τή ζωή αν δέ μπορεί νά τή δημιουργήσει. Τό κολοσσαίο τής Ρώμης, στό όποίο χιλιάδες άδύναμοι ανθρωποι απολάμοαναν τή μεγαλύτερη ευχαρίστησή τους ολέποντας ανθρώπους νά κατασπαράζονται από τά θηρία η νά σκοτώνουν ό ενας τόν αλλο, αντιπροσωπεύει τό μεγαλύτερο μνημείο τού σαδισμού., Από αυτές τίς σκέψεις προκύπτει κάτι αλλο. Ή αντισταθμιστική οία είναι τό aπoτέλεσμα τής μή οιωμένης καί ακρωτηριασμένης ζωής καί τό αναγκαστικό αποτέλεσμά της. Μπορεί νά απωθηθεί από τό φόοο τής τιμωρίας, καί μπορεί ακόμη νά εκτονωθεί μέ θεάματα καί ψυχαγωγίες κάθε ε'ίδους. 'Ωστόσο παραμένει σάν δυναμικό μέ δλη της τή δύναμη καί εκδηλώνεται κάθε φορά πού αποδυναμώνουν οί aπωθητικές δυνάμεις. Μοναδική θεραπεία γιά τήν αντισταθμιστική καταστροφικότητα είναι ή ανάπτυξη τού δημιουργικού δυναμικού στόν ανθρωπο, τής ίκανότητάς του νά κάνει παραγωγική χρήση τών ανθρώπινων δυνάμεών του. Ό ανθρωπος, μόνο αν πάψει νά ειναι ακρωτηριασμένος θά πάψει νά είναι καταστροφέας καί σαδιστής, καί μόνο οί συνθήκες στίς δποίες δ ανθρωπος μπορεί νά δείξει ενδιαφέρον γιά τή ζωή, είναι δυνατό νά έξαφανίσουν τίς παρωθήσεις εκείνες πού κάνουν τήν ίστορία τού παρελθόντος καί τού παρόντος τού ανθρώπου τόσο επαίσχυντη. Ή αντισταθμιστική οία δέ 6ρίσκεται, δπως ή οία άπό αντίδραση, στήν υ πηρεσία τής ζωής. Είναι τό παθολογικό ύποκατάοτατο τής ζωής. Δείχνει τόν ακρωτηριασμό καί τήν κενότητα τής ζωής. Άλλά καί μέ τήν 'ίδια ακόμα τήν αρνηση τής ζωής άπό μέρους της, δ παύει νά φανερώνει τήν ανάγκη τού ανθρώπου νά παραμείνει ζωντανός καί νά μήν ακρωτηριαστεί. Ύπάρχει ενας ακόμη τελευταίος τύπος οίας πού πρέπει 31

32 νά περιγραφτεί: ή αρχαϊκή «αίμοδιψία». 'Εδώ δέν πρόκειται γιά τή οία τού άκρωτηριασμένου. Πρόκειται γιά τήν αίμοδιψία τού ανθρώπου πού εξακολουθεί νά παραμένει όλοκληρωτικά δεμένος μέ τή φύση. Ή οία αύτή ειναι ενα πάθος τού ανθρώπου γιά σκότωμα σάν ό μοναδικός τρόπος νά ξεπεράσει τή ζωή αφού φοοάται νά κινηθεί πρός τά μπρός καί νά γίνει όλόπλευρα ανθρώπινο πλάσμα (εκλογή πού θά τήν εξετάσω άργότερα). Γιά τόν άνθρωπο πού επιδιώκει μιά απάντηση στή ζωή οπισθοδρομώντας στήν προατ ομική κατάσταση ϋπαρξης, μέ τό νά γίνει Όμοιος μέ ζώο κι ετσι νά άπαλλαχτεί από τό οάρος τού λογικού, τό αίμα γίνεται ή ούσία τής ζωής. Τό νά χύσει αίμα σημαίνει πώς νιώθει ζωντανός, πώς ειναι δυνατός, πώς ειναι μοναδικός, πώς είναι πάνω απ' Όλους τούς άλλους. Τό σκότωμα γίνεται ή παραζάλη πού προκαλεί ή ίκανοποίηση, ή μεγάλη αύτεπικύρωση στό πιό αρχα ίκό επίπεδο. Άντίστροφα, τό νά σκοτώνεσαι ειναι ή μόνη λσ-. γική εναλλακτική λύση στό σκότωμα. Αύτός ειναι ό ισολογισμός τής ζωής μέ τήν αρχαίκή της εννοια: νά σκοτώσεις Όσους μπορείς περισσότερους, καί Όταν ή ζωή ένός ατόμου διαποτιστεί ετσι μέ αίμα, τότε τό άτομο δείχνει πρόθυμο νά σκοτωθεί. Τό σκότωμα μέ τήν εννοια αύτή δέν ειναι ουσιαστικά αγάπη τού θανάτου. 'Αποτελεί τήν επικύρωση καί τό ξεπέρασμα τής ζωής στό επίπεδο τής πιό οαθιάς οπισθοδρόμη σης. Τή δίψα αύτή γιά αίμα στά άτομα ευκολα μπορούμε νά τήν παρατηρήσουμε. Μερικές φορές στίς φαντασιώσεις η στά δνειρά τους, κάποιες πάλι φορές σέ σο6αρή ψυχική άσθένεια η στό φόνο. Μπορούμε νά τήν παρατηρήσουμε σέ μιά μειονότητα σέ περιόδους πολέμου - διεθνούς η εμφύλιου - δταν οί κανονικές κοινωνικές απαγορεύσεις παραμερίζονται. Τή ολέπουμε στήν αρχαίκή κοινωνία, Όπου τό νά σκοτώνεις (η νά σκοτώνεσαι) αποτελεί τήν πόλωση πού κυ6ερνά τή ζωή. Τή 6λέπουμε σέ φαινόμενα Όπως οί ανθρωποθυσίες τών Άζτέκων, οί αίματηρές οεντέτες τής Κορσικής η τού Μαυρο60υνίουΊ, ό ρό- 7. Βλ. τήν εικόνα πού δίνει ό Τζίλας γιά τόν τρόπο ζωής στό Μαυρο- 60ύνιο, δ που περιγράφει τό σκότωμα σάν τή μεγαλύτερη περηφάνια καί τό μεγαλύτερο μεθύσι πού μπορεί νά νιώσει ενας I'lνθρωπος. 32

ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ (αποσπάσματα από το βιβλίο του Έριχ Φρομ «η τέχνη της αγάπης», Εκδόσεις Μπουκουμάνη).

ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ (αποσπάσματα από το βιβλίο του Έριχ Φρομ «η τέχνη της αγάπης», Εκδόσεις Μπουκουμάνη). ΚΕΙΜΕΝΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΗΘΙΚΗΣ (αποσπάσματα από το βιβλίο του Έριχ Φρομ «η τέχνη της αγάπης», Εκδόσεις Μπουκουμάνη). 1. Σ ένα πολιτισμό όπου επικρατεί το εμπορικό πνεύμα και η

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud.

Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud. Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud. Ο Freud πίστευε ότι είχε ανακαλύψει την πραγµατική «φύση» του ανθρώπου όχι µόνο στο επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα

Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα Μαθημα 1. Η λατρεία στη ζωή των πιστών σήμερα ΣΤΟΧΟΙ: Οι μαθητές να 1. Διατυπώνουν τους προβληματισμούς τους γύρω από τη λατρεία. 2. Υποστηρίζουν με επιχειρήματα ότι στη χριστιανική θρησκεία η λατρεία

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1 1 a) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ Την έρευνα για τη φύση του την αρχίζει ο άνθρωπος θέτοντας στον εαυτό του την ερώτηση: «Ποιός είμαι; Τι είμαι;» Στην πορεία της αναζήτησης για την απάντηση, η ερώτηση διαφοροποιείται

Διαβάστε περισσότερα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα

παρακαλώ! ... ένα βιβλίο με μήνυμα παρακαλώ!... ένα βιβλίο με μήνυμα Ένα μήνυμα πού δίνει απάντηση στο βασικό ερώτημα ποιος είναι ο σκοπός της ζωής. Ένα μήνυμα πού ανταποκρίνεται σε κάθε ερωτηματικό και αμφιβολία σου. Η βίβλος μας φανερώνει

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Θεματική Ενότητα 6 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις κλινικές καταβολές της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Πώς να μελετάμε τη Βίβλο του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας

Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί της παιδαγωγικής διαδικασίας Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Η παιδαγωγική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus ISSP 1998 Religion II - Questionnaire - Cyprus Για σας. Είμαστε από το Κέντρο Ερευνών του Cyprus College. Kάνουμε μια διεθνή έρευνα για κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις. Η έρευνα αυτή γίνεται ταυτόχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Οι γνώμες είναι πολλές

Οι γνώμες είναι πολλές Η Ψυχολογία στη Φυσική Αγωγή στο πλαίσιο του σχολικού περιβάλλοντος ΚασταμονίτηςΚωνσταντίνος Ψυχολόγος Οι γνώμες είναι πολλές Πολλές είναι οι γνώμες στο τι προσφέρει τελικά ο αθλητισμός στην παιδική ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Συμπτώματα συνεξάρτησης

Συμπτώματα συνεξάρτησης Συμπτώματα συνεξάρτησης Οι συνεξαρτητικές συμπεριφορές είναι αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές. Το συνεξαρτητικό άτομο προσπαθεί να βοηθήσει τους άλλους καταστρέφοντας τον εαυτό του. Τέτοιου είδους συμπεριφορές

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΓΟΝΙΟΥ ΣΗΜΕΡΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Το να είσαι γονιός δεν είναι εύκολο πράγμα. Δεν υπάρχει ευκαιρία για πρόβα, δεν υπάρχουν σχολεία. Το μόνο που κουβαλάμε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Γάμος Οικογένεια. Οικογενειακή Αγωγή I Καζέλα Αργυρώ

Κεφάλαιο 1: Γάμος Οικογένεια. Οικογενειακή Αγωγή I Καζέλα Αργυρώ Κεφάλαιο 1: Γάμος Οικογένεια Οικογενειακή Αγωγή I Καζέλα Αργυρώ Στόχοι Οι μαθητές να: αναφέρουν και επεξηγούν ανάγκες που ικανοποιούνται μέσα από το γάμο. δικαιολογούν τη σημασία που έχει ο γάμος ως κοινωνικός

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Σιωπάς για να ακούγεσαι

Σιωπάς για να ακούγεσαι Σιωπάς για να ακούγεσαι 01/12/2014 Γράφει η Αίγλη Τούμπα Μάρω Βαμβουνάκη Εκδόσεις Ψυχογιός σελ. 272 Ίσως από τα καλύτερα μυθιστορήματα της Μάρως Βαμβουνάκη να ήταν το «Οι παλιές αγάπες πάνε στον Παράδεισο».

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 12.000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ Νίκος Σιδέρης Μιλώ για την κρίση με το παιδί Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται Από τον συγγραφέα του μπεστ σέλερ Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Το ερωτικό παιχνίδι του άντρα και της γυναίκας είναι μια μικρή εκδήλωση του παιχνιδιού όλης της ζωής. Το ζευγάρι γνωρίζει και ζει τους κραδασμούς που το διαπερνούν, συμμετέχοντας έτσι στις δονήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Λέξεις και νόημα Η γλώσσα αποτελείται από λέξεις. Η λέξη είναι το μικρότερο τμήμα της γλώσσας

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1. α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

1.5 ΑΘΕΪΑ (5 ο δίωρο)

1.5 ΑΘΕΪΑ (5 ο δίωρο) 1.5 ΑΘΕΪΑ (5 ο δίωρο) Προσδοκώμενα Μαθησιακά Αποτελέσματα Οι μαθητές/μαθήτριες να: - εξετάζουν το φαινόμενο της αθεΐας ως άρνηση/απόρριψη του Θεού, διακρίνουν την επίδραση της αθεΐας σε διαμόρφωση πεποιθήσε

Διαβάστε περισσότερα

Managers & Leaders. Managers & Leaders

Managers & Leaders. Managers & Leaders είναι διαφορετικοί? Οι ηγέτες των επιχειρήσεων έχουν περισσότερα κοινά µε τους καλλιτέχνες παρά µε τους Managers.. 1 Αντιµετώπιση της πολυπλοκότητας SHIP Αντιµετώπιση της αλλαγής Λήψηαπόφασης : τι πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις;

Πώς γράφεις αυτές τις φράσεις; Πρόλογος Όταν ήμουν μικρός, ούτε που γνώριζα πως ήμουν παιδί με ειδικές ανάγκες. Πώς το ανακάλυψα; Από τους άλλους ανθρώπους που μου έλεγαν ότι ήμουν διαφορετικός, και ότι αυτό ήταν πρόβλημα. Δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3,

Τηλ./Fax: 210.62.19.712, Τηλ: 210.6218.894 www.apolito.gr e-mail:info@apolito.gr Λεωφόρος Μαραθώνος &Χρυσοστόµου Σµύρνης 3, «...Πλαστήκαµε για να µην είµαστε µονάχοι. Για τούτο η καρδιά µας ασταµάτητα διψά για τους άλλους. Χωρίς το διάλογο των υπάρξεων µας η ζωή φαίνεται αδειανή, ερηµωµένη, αδικαιολόγητη. Ζούµε και πλησιάζουµε

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος Εισηγητής Δύναμη: Η πιθανότητα που έχει ο «άνθρωπος» να είναι σε θέση να «περάσει» τις δικές του επιθυμίες μέσα από μία κοινωνική σχέση παρά την αντίσταση. Εξουσία: Η εξουσία ορίζεται ως το νόμιμο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ

ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ ΓΟΝΕΩΝ Τερψιχόρη Γκιόκα Μέλος ΠΟΔ Αττικής Η «Συμβουλευτική Ψυχολογία» είναι ο εφαρμοσμένος κλάδος της Ψυχολογίας, ο οποίος διευκολύνει την δια βίου προσωπική

Διαβάστε περισσότερα

Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή. Οδηγός μελέτης

Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή. Οδηγός μελέτης Πατήρ Αβραάμ Μάθημα - Τρία Η ζωή του Αβραάμ: Σύγχρονη εφαρμογή Οδηγός μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Το περίγραμμα το μαθήματος; με αποσπάσματα και περιλήψεις του

Διαβάστε περισσότερα

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη!

«Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! «Tα 14 Πράγματα που Κάνουν οι Καταπληκτικοί Γονείς», από την ψυχολόγο-συγγραφέα Dr. Λίζα Βάρβογλη! Οι καταπληκτικοί γονείς κάνουν καταπληκτικά πράγματα! Και δεν εννοώ περίπλοκα, δύσκολα, ή κάτι τέτοιο,

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι.

Όλοι καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε διάφορα συναισθήματα και διαθέσεις. Ορισμένες φορές νιώθουμε ευτυχισμένοι και ενθουσιασμένοι. Μελαγχολία Το φυλλάδιο θα σου φανεί χρήσιμο στην περίπτωση που νιώθεις θλίψη ή μελαγχολία. Θα σε βοηθήσει να καταλάβεις αν έχεις συμπτώματα κατάθλιψης και πώς μπορείς να βοηθήσεις τον εαυτό σου ή κάποιον

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29 Γράφει: Νικόλαος Βακόνδιος, Ψυχολόγος Η λέξη «ψύχωση» είναι μία λέξη η οποία χρησιμοποιείται υπερβολικά συχνά από τον κόσμο με λάθος νόημα και περιεχόμενο. Στο κείμενο αυτό, γίνεται μία προσπάθεια να δοθεί

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά):

Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ. Σήμερα (αρνητικά): Ενότητα 3 η - ΦΥΣΗ Θετικά: μας ηρεμεί μας χαλαρώνει μας ψυχαγωγεί (ταξίδια, εκδρομές, συναντήσεις) μας παρέχει τα βασικά είδη διατροφής και επιβίωσης (αέρας, νερό, τροφή) Σήμερα (αρνητικά): Ο άνθρωπος:

Διαβάστε περισσότερα

Κριτική για το βιβλίο της Άννας Γαλανού Όταν φεύγουν τα σύννεφα εκδ. Διόπτρα, από τη Βιργινία Αυγερινού

Κριτική για το βιβλίο της Άννας Γαλανού Όταν φεύγουν τα σύννεφα εκδ. Διόπτρα, από τη Βιργινία Αυγερινού Ημερομηνία 20/5/2016 Μέσο Συντάκτης Link vivlio-life.gr Βιργινία Αυγερινού http://vivlio-life.gr/%ce%ba%cf%81%ce%b9%cf%84%ce%b9%ce%ba%ce%ae- %CE%B3%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF-%CE%B2%CE%B9%CE%B2%CE%BB%CE%AF%CE%BF-

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας

Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Αναπτύσσοντας Υγιείς σχέσεις με τα παιδιά στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον μέσα από την βελτίωση της επικοινωνίας Δρ. Χρήστος Παναγιωτόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Παιδικής και Εφηβικής Ψυχικής

Διαβάστε περισσότερα

«Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε»

«Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» «Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» της Άννας Κουππάνου Στις σελίδες που ακολουθούν υπάρχουν δραστηριότητες σχετικά με το βιβλίο: «Η απίστευτη αποκάλυψη του Σεμπάστιαν Μοντεφιόρε» Οι δραστηριότητες

Διαβάστε περισσότερα

Βιωματικό εργαστήριο ασκήσεων επαγγελματικής συμβουλευτικής με τη χρήση των αρχών της Θετικής Ψυχολογίας

Βιωματικό εργαστήριο ασκήσεων επαγγελματικής συμβουλευτικής με τη χρήση των αρχών της Θετικής Ψυχολογίας Βιωματικό εργαστήριο ασκήσεων επαγγελματικής συμβουλευτικής με τη χρήση των αρχών της Θετικής Ψυχολογίας Το πραγματικό ταξίδι της ανακάλυψης δεν συνίσταται στην αναζήτηση νέων τοπίων, αλλά στην απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Τα τραγούδια των ανθρώπων μιλούσαν και μιλούν πάντα για τη μαγεία της γυναίκας. Μιλούν και τραγουδούν, άλλοτε με χαρά κι άλλοτε με θλίψη και με καημό, για τον ρόλο που η γυναίκα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ

ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Ενισχύστε την Αυτοπεποίθηση των Παιδιών Βελτιώνοντας & Μαθαίνοντας τον Γονεϊκό Τύπο!!! ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΑΝΤΩΝΑΚΟΠΟΥΛΟΥ, Μ.Α. ΨΥΧΟΛΟΓΟΣ Κλεισθένους 12 (Στοά Κοββατζή) 1 ος όροφος Τηλ.: 2742029421 Κιν.: 6979985566

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Πουλάω 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Πουλάω 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η καταναλωτική συμπεριφορά των πελατών

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου

Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Η ανάπτυξη της κουλτούρας και του κλίματος του σχολείου Δρ Ανδρέας Κυθραιώτης Δρ Δημήτρης Δημητρίου Δρ Παναγιώτης Αντωνίου Πρόγραμμα Επιμόρφωσης Νεοπροαχθέντων. Διευθυντών Σχολείων Δημοτικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016

Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 1 Πανήγυρη Αγίου Γεωργίου 2016 Αγαπητοί μου Αδελφοί, λίγες ημέρες μετά από τη λαμπρή πανήγυρη της Ανάστασης του Κυρίου, πλημμυρισμένοι από πνευματική χαρά εορτάζουμε σήμερα τον Μεγαλομάρτυρα Άγιο Γεώργιο,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή*

Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Άρθρο του Σταμάτη Σουρμελή* Το ζήτημα της αποτελεσματικής Διοίκησης - Ηγεσίας, απασχόλησε, απασχολεί και θα απασχολεί όλους εκείνους που επιδιώκουν την αποτελεσματικότητα, την προσωπική βελτίωση, την κοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Preventing Honour Related Violence by education and dialogue through Immigrant NGOs ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΑΛΕΙΟ Μελέτη περίπτωσης Φόνος για λόγους τιμής ΟΝΟΜΑ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ: Τhe Angelou Centre ΧΩΡΑ: Ηνωμένο Βασίλειο

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου :21

Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου :21 Ημερομηνία 12/12/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://now24.gr/ Μαίρη Γκαζιάνη http://now24.gr/i-singrafeas-giota-gouveli-ke-i-proti-kiria/ Η συγγραφέας Γιώτα Γουβέλη και «Η πρώτη κυρία» Σάββατο, 12 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ Συμπληρωματικό ερωτηματολόγιο Α ΚΙΤΡΙΝΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑΤΙΚΟ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ F-2-F A (3 ος Γύρος 2006) ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΡΩΤΩΜΕΝΟΥ/ΗΣ: ΑΡΙΘΜΟΣ ΕΚΔΟΧΗΣ: F-2-F Α 1 Οδηγ. Προς ΣΥΝΕΝΤΕΥΚΤΗ: AN ΤO

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΕΙΔΟΣ:ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Θέμα: Περιγραφή προσώπου Τίτλος: «ο παππούς μου» Α. ΠΡΟΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ 1. Φάση Αυθεντικοποίησης (3Χ40 λεπτά) Προβληματισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές

Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές Ενότητα 1 Σελίδα 1 Διάλογος 1: Αρχική επικοινωνία με την οικογένεια για πρόσληψη Διάλογος 2: Προετοιμασία υποδοχής ασθενούς Διάλογος 3: Η επικοινωνία με τον ασθενή Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο;

Εισαγωγή. Τι είναι ''social media''; Τι είναι ο εθισμός; Τι είναι εθισμός στο διαδίκτυο; Εισαγωγή Τι είναι ''social media''; Ως μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) ορίζονται τα μέσα, τα οποία αλληλεπιδρούν μεταξύ ομάδων ανθρώπων μέσω των διαδικτυακών κοινοτήτων. Υπάρχουν διάφορες μορφές

Διαβάστε περισσότερα

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων.

LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. 9 LUDWIK FLECK (1896-1961) (Λούντβικ Φλεκ) Ο Ludwik Fleck και η κατασκευή των επιστημονικών γεγονότων. «Βλέπουμε με τα μάτια μας, αλλά κατανοούμε με τα μάτια της συλλογικότητας». 6 Ένα από τα κυριότερα

Διαβάστε περισσότερα

Ποδόσφαιρο, τι είναι?

Ποδόσφαιρο, τι είναι? ΟΜΑΔΙΚΗ ΤΑΚΤΙΚΗ Ποδόσφαιρο, τι είναι? επίθεση Κύκλος τεσσάρων φάσεων σκοράρισμα εναλλαγή + - παρεμπόδιση ανάπτυξης άμυνα ανάπτυξη + - εναλλαγή αποσόβηση σκοραρίσματος Στόχος του παιχνιδιού: Νίκη Ομαδικές

Διαβάστε περισσότερα

Πώς θα κάνω το παιδί μου να αγαπήσει το σχολείο;

Πώς θα κάνω το παιδί μου να αγαπήσει το σχολείο; Ημερομηνία 28/09/2015 Μέσο Συντάκτης Link clickatlife.gr Χριστίνα Χρυσανθοπούλου http://www.clickatlife.gr/euzoia/story/63076/pos-tha-kano-to-paidi-mou-naagapisei-to-sxoleio ΕΥΖΩΙΑ Πώς θα κάνω το παιδί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής

Αναπτυξιακή Ψυχολογία. Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής Αναπτυξιακή Ψυχολογία Διάλεξη 5: H ανάπτυξη της ηθικότητας και της προκοινωνικής συμπεριφοράς Θέματα Διάλεξης Οι κανόνες συμπεριφοράς Η σκέψη για τους ηθικούς κανόνες Η θεωρία του Piaget για την ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ ΓΙΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ

Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ ΓΙΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Η ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΑΝΑΜΕΣΑ ΣΤΟΥΣ ΓΟΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ ΓΙΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Η εφηβεία είναι μια περίοδος μεταξύ της παιδικής και της ενήλικης ζωής στην οποία γίνεται ο σχηματισμός της προσωπικής μας ταυτότητας.

Διαβάστε περισσότερα

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του.

Eισαγωγή. H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Eισαγωγή H μεγαλύτερη ανακάλυψη της γενιάς μου είναι το γεγονός ότι ένας άνθρωπος μπορεί να αλλάξει τη ζωή του αλλάζοντας τη συμπεριφορά του. Oυίλιαμ Tζέϊμς Όποτε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με άσχημα νέα,

Διαβάστε περισσότερα

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14

Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος. Διδ. Εν. 14 Ο Τριαδικός Θεός: οι γιορτές της Πεντηκοστής και του Αγίου Πνεύματος Διδ. Εν. 14 Σαράντα ημέρες μετά το Πάσχα η Εκκλησία μας γιορτάζει την Ανάληψη του Κυρίου στους ουρανούς Με την Ανάληψη, επισφραγίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΙΝΑ ΓΙΩΤΗ: «Η επιτυχία της Στιγμούλας, μου δίνει δύναμη να συνεχίσω και να σπρώχνω τα όριά μου κάθε φορά ακόμα παραπέρα»

ΜΑΡΙΝΑ ΓΙΩΤΗ: «Η επιτυχία της Στιγμούλας, μου δίνει δύναμη να συνεχίσω και να σπρώχνω τα όριά μου κάθε φορά ακόμα παραπέρα» Ημερομηνία 27/11/2015 Μέσο trikalakids.gr Συντάκτης Link http://www.trikalakids.gr/bookcorner/%ce%bc%ce%b1%cf%81%ce%b9%ce%bd %CE%B1-%CE%B3%CE%B9%CF%89%CF%84%CE%B7-%CE%B7- %CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%84%CF%85%CF%87%CE%AF%CE%B1-

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β Ερώτηση 1 α Το βιβλίο με τίτλο «Χάρτινη Αγκαλιά», της Ιφιγένειας Μαστρογιάννη, περιγράφει την ιστορία ενός κοριτσιού, της Θάλειας, η οποία αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. Φεύγει

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο. Οδηγός μελέτης

Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο. Οδηγός μελέτης Ο Πατέρας Αβραάμ Μάθημα Ένα Η ζωή του Αβραάμ: Δομή και Περιεχόμενο Οδηγός μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος, Σημειώσεις Το περίγραμμα το μαθήματος; με αποσπάσματα και περιλήψεις

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της γυναίκας στο ισλάμ και στο χριστιανισμό. PROJECT 1 Υπεύθυνος καθηγητής Παπαγιάννης Γεώργιος ΠΕ01

Η θέση της γυναίκας στο ισλάμ και στο χριστιανισμό. PROJECT 1 Υπεύθυνος καθηγητής Παπαγιάννης Γεώργιος ΠΕ01 Η θέση της γυναίκας στο ισλάμ και στο χριστιανισμό PROJECT 1 Υπεύθυνος καθηγητής Παπαγιάννης Γεώργιος ΠΕ01 ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ ΟΜΑΔΑ Α PROJECT 3 Οι Γυναίκες Στον Ισλάμ Και Στον Χριστιανισμό ΟΜΑΔΑ

Διαβάστε περισσότερα