ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗΣ ΟΡΓΑΝΟΧΡΗΣΙΑ ΑΣΥΓΚΕΡΑΣΤΟΥ ΕΓΧΟΡΔΟΥ ΠΑΝΔΟΥΡΙΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗΣ ΟΡΓΑΝΟΧΡΗΣΙΑ ΑΣΥΓΚΕΡΑΣΤΟΥ ΕΓΧΟΡΔΟΥ ΠΑΝΔΟΥΡΙΣ"

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Θωμάς Κ. Αποστολόπουλος ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΣΤΟΙΧΕΙΩΔΗΣ ΟΡΓΑΝΟΧΡΗΣΙΑ ΑΣΥΓΚΕΡΑΣΤΟΥ ΕΓΧΟΡΔΟΥ ΠΑΝΔΟΥΡΙΣ ΑΘΗΝΑ 2012

2 Ο Ιάκωβος Πρωτοψάλτης µε πανδούρα (από χειρόγραφο συλλογής Σ. Καρά) Φαναριώτικο: ΜΕ ΤΟ ΜΙΣΡΑΠΙ ΤΩΝ ΜΑΤΙΩΝ Από τον κώδικα «Μελποµένη», Βατοπεδίου 1428 του 1818, σελ

3 Η ταστιέρα ΠΑ Ι σε ασυγκέραστο τρίχορδο ΠΑ ΚΕ ΠΑ µε Μαρτυρίες και λόγους χορδής 3

4 Η ταστιέρα ασυγκέραστου λαούτου ΚΕ ΠΑ Ι ΝΗ (Σ. Καράς, Θεωρητικόν τόµος Β ). 4

5 Σύγχρονο Ταµπούρ Λεωνίδας Γαΐλας, ο κατασκευαστής του ταµπουρά του Μακρυγιάννη 5

6 Το σύστηµα αλλοιώσεων µε τεταρτηµόρια του Τόνου (αραβικά πεντάγραµµα) Το σύστηµα των αλλοιώσεων σε Κόµµατα ένατα του Μείζονος Τόνου 6

7 Ι. ΣΤΟΙΧΕΙΩ ΗΣ ΟΡΓΑΝΟΧΡΗΣΙΑ Α. ΜΑΛΑΚΟ ΙΑΤΟΝΟ 1. ΗΧΟΣ ΠΡΩΤΟΣ Σαράντα πέντε µάστοροι Μακεδονίας Τι έχουν της Ζίχνας (Νικοτσάρας) Άρχισε καρδιά µου (Κανάρια) Απάνω στην τριανταφυλλιά Απόψε τα µεσάνυχτα Έχ έναν άστρον Θάλασσα τους θαλασσινούς Μαντηλάτος (Π.Μ.) Μια µαύρη πέτρα (Εψές η νύχτα, Μαρούλα) Μωρή κοντούλα Τα µατάκια σου (Τι σε µέλει) Χορός Πεντοζάλι (Μες του Μαγιού) Χορός Ποδαράκι Άλλα ενδεικτικά: Άγιος Βασίλης Φούρνων Άς χαµηλώναν τα βουνά Αχ η ξενιτειά (Τζιβαέρι) Εµείς εδώ δεν ήρθαµε Θα σπάσω κούπες Μέρα µέρωσε Όσο βαρούν (τρίφωνος) Τη Θάλασσα την γαλανή Του ναύτη η µάνα Χριστός γεννιέται ή µε την ύφεση 2,5 Κοµµάτων (ΠΑ - ΒΟΥ Χρυσάνθου στα11/12 χορδής) Ο οπλισµός για Α Ήχο (ΠΑ = ΛΑ) και η ταστιέρα του µαλακού διατόνου 7

8 8

9 9

10 2. ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ Ο ιγενής ψυχοµαχεί εν είν αυγή Άλλα ενδεικτικά: Άγιε µου Γιώργη Αρχοντογιός παντρεύεται Μοναχογυιός ο Κωσταντής Παλιός καρσιλαµάς Μυτιλήνης Στου παπα-λάµπρου την αυλή (τετράφωνος) Η ταστιέρα και ο οπλισµός για Πλ. Α και λοιπούς διατονικούς Ήχους 10

11 11

12 3. ΗΧΟΣ ΤΕΤΑΡΤΟΣ (Κύριος) Στην κεντηµένη σου ποδιά Σαν πήρα ένα κατήφορο (έχει και χρωµατική φθορά) Άλλα ενδεικτικά: Ήµασταν πεντέξι νταήδες Τρία καράβια φεύγουνε (και Μέσος): Σε καινούργια βάρκα Τραγούδησε µας Βάγια µου Κάτω στο γιαλό Σήµερα γάµος Άλλα ενδεικτικά: Ξύπνα νιέ Κωνσταντινιά Ο οπλισµός για Μέσο ή Λέγετο Ήχο και η ταστιέρα µε µαλακό χρώµα, την οποία συχνά χρησιµοποιεί εναλλακτικά µε την µαλακή διατονική. 12

13 13

14 4. ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΤΕΤΑΡΤΟΥ Μια γριά Ένα Σαββάτο Ωραία πούν η νύφη µας Μελαχροινό Μήλο µου κόκκινο Στ Αλάτζατα Άλλα ενδεικτικά: Ο διαµαντένιος σου Πόψε µας κλέψαν τη Μανιώ Εσείς παιδιά κλεφτόπουλα Λαφίνα (τριφωνών) Φωκιανό ζεϊµπέκικο (και ωςτρίτος µαλακός διατονικός εκ του ΓΑ) Σαµιώτισα Τ ήθελα και σ αγαπούσα Άλλα ενδεικτικά: Άνοιξαν τα δέντρα ούλα Ο οπλισµός για Πλ. και λοιπούς διατονικούς Ήχους 14

15 15

16 5. ΗΧΟΣ ΒΑΡΥΣ ( ΕΥΤΕΡΟΣ) Όλες οι παπαρούνες Άλλα ενδεικτικά: Βαρύτερα απ τα σίδερα Ο οπλισµός για Πλ. Α και λοιπούς διατονικούς Ήχους 16

17 Β. ΣΚΛΗΡΟ ΙΑΤΟΝΟ 1. ΗΧΟΣ ΤΡΙΤΟΣ Νιζάµικος σκοπός Νάουσας Πότε θα κάµει ξαστεριά Ένα καράβι από τη Χιό Άλλα ενδεικτικά: Ξεκινάει µια ψαροπούλα Πότε θ ανοίξουµε πανιά Στάζουν τα κεραµίδια σου Τον Μάραντον χαρτίν έρθεν Ω ντιρλαντά (και Μέσος) Αµυγδαλάκι τσάκισα Κάτω στην Αγιά Μαρίνη Οπλισµός για Γ Ήχο και η σχετική ταστιέρα του σκληρού διατόνου µε Βου 17

18 18

19 2. ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ (ΠΑ ΒΟΥ Μείζων Τόνος ) Πέρα στους πέρα κάµπους Από ξένο τόπο Άλλα ενδεικτικά: Μαζωµένος Ο Οπλισµός και η σχετική ταστιέρα του σκληρού διατόνου µε Βου 19

20 20

21 3. ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΠΡΩΤΟΥ (ΒΟΥ ύφεση) Κάηκε κι ένα σχολείο Άλλα ενδεικτικά: υο ψαράκια µελανούρια Αφού χες άλλον Όσα άστρα Ο οπλισµός και η σχετική ταστιέρα µε Βου b 21

22 22

23 Γ. ΜΑΛΑΚΟ ΧΡΩΜΑ 1. ΗΧΟΣ ΕΥΤΕΡΟΣ (Κύριος) Με κάλεσε µια αρχόντισσα Μια Σµυρνιά Άλλα ενδεικτικά: Στη σκάλα (Θωµαή) (και Μέσος) Ζεϊµπέκικο Σίλλης Πέρα στον πέρα µαχαλά Ο οπλισµός για Β Ήχο και η ταστιέρα του µαλακού χρώµατος 23

24 24

25 . ΣΚΛΗΡΟ ΧΡΩΜΑ 1. ΗΧΟΣ ΠΛΑΓΙΟΣ ΤΟΥ ΕΥΤΕΡΟΥ Ναϊλί εµάς Στο Γαλατά,(Έχε γειά) Από την πόρτα σου (Ερηνάκι) Άψε κόρη Καράβι καραβάκι Χασαποσέρβικο Άλλα ενδεικτικά: Για δέστε τον αµάραντο Καλέ δε µε λυπάσαι Μ έχεις µπερδεµένο Σαν πας στα ξένα Τ έχεις καηµένε πλάτανε (τετράφωνος) ή και Οπλισµοί για Πλ. Β και η ταστιέρα του σκληρού χρώµατος 25

26 26

27 ΟΙ ΚΥΡΙΟΤΕΡΟΙ ΦΘΟΡΙΚΟΙ Ή ΜΕΙΚΤΟΙ ΗΧΟΙ (ΕΝ ΕΙΚΤΙΚΑ) 1. ΗΧΟΣ Β ΠΑΡΑΜΕΣΑΖΩΝ Πέργαµε, Το µαντηλούδι, 2. ΗΧΟΣ ΧΡΩΜΑΤΙΚΟΣ Στον Άδη θα κατέβω, Σαν πήρα ένα κατήφορο. 3. ΗΧΟΣ ΠΛ. Α ΙΦΩΝΟΣ Νάος Αϊβαλιώτικο Ζεϊµπέκικο, Βαρειά είναι τα ξένα, Ελενάκι, Αµάν Ντόκτορ, Τα παιδιά της γειτονιάς σου. 4. ΗΧΟΣ ΠΛ. Α ΣΠΑΘΙΟΣ Αυτός που σέρνει το χορό, Ντόϊνα, Έλα να φιληθούµε 5. ΗΧΟΣ ΠΛ. ΣΚΛΗΡΟΣ ΧΡΩΜΑΤΙΚΟΣ Τρία παιδιά Βολιώτικα Από την Προύσσα κίνησα Έλα βρε Χαραλάµπη 6. ΗΧΟΣ ΠΛ. ΣΚΛΗΡΟΣ ΧΡΩΜΑΤΙΚΟΣ (Πλ. Β κατά µετάθεσιν στο ΝΗ) Λαδοστίφτης Φυσούνι Της θάλασσας βαστώ κακιά 7. ΗΧΟΣ ΠΛ. ΜΕ ΣΚΛΗΡΟ ΙΑΤΟΝΟ (Πλ. Α κατά µετάθεσιν στο ΝΗ) ΚΑΙ ΧΡΩΜΑ Ψιντρή βασιλικιά µου 8. ΗΧΟΣ ΠΛ. ΕΠΤΑΦΩΝΟΣ Ήρθα τα ξηµερώµατα - Έλα, έλα φώς µου 27

28 ΙΙ. ΓΕΝΙΚΕΣ ΥΠΕΝΘΥΜΙΣΕΙΣ Η σωστή εκτέλεση σε όργανα που παίζουν µικροδιαστήµατα προϋποθέτει την γνώση της τροπικής συµπεριφοράς των µελωδιών. Βασικό εργαλείο για τα παραδείγµατα ελληνικών παραδοσιακών τραγουδιών που δίνονται εδώ είναι η τροπική ανάλυση µε τη Θεωρία της Βυζαντινής ψαλτικής Οκταηχίας. Απαιτείται η γνώση του Ήχου του κάθε τραγουδιού και συνακόλουθα των Συστατικών (Βάση, Κλίµακα, εσπόζοντες - έλξεις, Καταλήξεις) και των ιδιοτροπιών του. Για το λόγο αυτό η στοιχειώδης ύλη ταξινοµήθηκε µε τη σχετική θεωρητική δοµή η οποία ισχύει σχεδόν ολόκληρη και για τη µελέτη της ηµοτικής Μουσικής. Τα προτεινόµενα παραδείγµατα καλύπτουν την πιο αντιπροσωπευτική συµπεριφορά των Ήχων και των πιο γνωστών υποκατηγοριών τους. Προφανώς θα µπορούσαν να πολλαπλασιαστούν, ιδίως εάν προστεθούν µεικτοί Ήχοι ή Ήχοι µε ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. εν επιχειρείται εδώ κάλυψη µε βάση άλλα κριτήρια, όπως οι τοπικές παραδόσεις, ο χορός ρυθµός ή ιδιαίτερα ρεπερτόρια και µεταχειρίσεις των οργάνων. Το µοντέλο οργάνου που χρησιµοποιείται είναι τρίχορδο της οικογενείας της πανδουρίδας µε κούρδισµα ΠΑ ΚΕ ΠΑ (όπως το τρίχορδο ΡΕ ΛΑ ΡΕ, αλλά ασυγκέραστο). Οι θέσεις των διαστηµάτων (δεσµοί) στις απεικονίσεις της ταστιέρας έχουν µετρηθεί µε γεωµετρικούς ακριβείς λόγους χορδής. Ως όργανα που καλύπτουν το σκοπό του µαθήµατος θα µπορούσαν να χρησιµοποιηθούν και άλλα εποπτικά έγχορδα, όπως το ούτι, το ασυγκέραστο λαούτο (πολίτικο λαούτο ή λάβτα), το ταµπούρ, το κανονάκι, και ασυγκέραστοι ταµπουράδες. Η σχετική ανάγκη καλύπτεται συχνά από τα οικονοµικότερα σάζια. Οι απαιτήσεις του µαθήµατος αφορούν την απόδειξη της ικανότητας του σπουδαστή να βρίσκει και να εκτελεί στοιχειωδώς το µέλος µε τα βασικά τροπικά χαρακτηριστικά, χωρίς να απαιτείται κάποια δεξιοτεχνία ή τεχνικώς πλήρης χειρισµός του οργάνου. Το Τµήµα δεν έχει προσανατολισµό στην κατάρτιση εκτελεστών οργάνων, ωστόσο το µάθηµα µπορεί να αποτελεί µια απλή εφαρµογή των όσων διδάσκονται στην Εθνοµουσικολογία και στη Βυζαντινή Μουσικολογία για την ελληνική παραδοσιακή µουσική. Τα παραδείγµατα βασίζονται στη ευρύτερα γνωστή προφορική παράδοση, ως εκ τούτου η παράθεσή τους σε πεντάγραµµο δίδεται µόνον επικουρικά. Με την ίδια λογική και οι παρατιθέµενοι οπλισµοί πενταγράµµου (ΠΑ=ΛΑ, ή ΠΑ=ΡΕ) µε συστήµατα που κυκλοφορούν στην ανατολική Μεσόγειο, είναι ενδεικτικοί και δεν καλύπτουν τις λεπτοµέρειες των έλξεων και ειδικών κλιµάκων, τις οποίες ο µουσικός πρέπει να µάθει και να εκτελεί αυτονόητα και εξ ορισµού για κάθε Ήχο. Επιλεγµένος κατ ανάγκην είναι και ο αριθµός των δεσµών οι οποίοι τελικά τοποθετούνται στις πιο κρίσιµες θέσεις της ταστιέρας κατά τις επιταγές της αρµονικής στήλης και τις ανάγκες της ελληνικής παράδοσης, καθώς δεν είναι δυνατόν να καλυφθούν όλες οι πιθανές θέσεις των διαστηµάτων, ιδίως µε τις µεθαρµογές µεταθέσεις των Βάσεων (τρανσπόρτα) και τις σχετικές τους έλξεις. Για παράδειγµα η βαθµίδα ΒΟΥ αντιπροσωπεύεται από τους Ελάσσονες της αρµονικής στήλης 9/10 και 11/12 (Ελάσσων του Χρυσάνθου) και στο όργανο παραλείπεται ο Ελάσσων της Επιτροπής, (κοντά στον 10/11 της αρµονικής στήλης ή στον 49/54 της εναρµόνιας σειράς). Ο ίδιος ο Χρύσανθος οµολογούσε πως αν ήθελε να καλύψει όλα τα γένη και τις Χρόες των διαστηµάτων έπρεπε να έχει έξι(!) πανδουρίδες. 28

29 ΙΙΙ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΘΩΜΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ, ΕΠΟΠΤΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΓΙΑ ΤΗ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑ ΟΣΙΑΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Εισήγηση στο ιεθνές Συνέδριο για τα παραδοσιακά µουσικά όργανα,, Καστοριά, Ιούνιος 2001, ιδασκαλία και δάσκαλοι ελληνικής παραδοσιακής µουσικής υφίστανται για όλα τα είδη και τα στάδιά της, είτε πρόκειται για το "κλέψιµο" µε το αυτί, είτε για την εκµάθηση θεωρίας και πράξης µε τη συνδροµή και της σηµειογραφίας. Αν εξαιρέσουµε την περίπτωση της Βυζαντινής Μουσικής, στις µέρες µας θεσµοθετήθηκε για πρώτη φορά οργανωµένη διδασκαλία στα Μουσικά Γυµνάσια - Λύκεια και ατύπως σε ιδιωτικούς φορείς. Η χρήση εποπτικών µουσικών οργάνων στη διδασκαλία της ελληνικής µουσικής µαρτυρείται από την αρχαιότητα. Είναι γνωστή επίσης η αλληλεπίδραση οργάνων και µουσικής δηµιουργίας κάθε πολιτισµού, οπότε η προσφυγή στο όργανο (δηλαδή στο "µέσο") είναι πάντα απαραίτητη για τη θεωρητική έρευνα. Υψηλού επιπέδου θεωρητικές γνώσεις συνδυασµένες µε τη ζωντανή µουσική πράξη την οποία πάντα πρέπει να λαµβάνει υπόψιν η Θεωρία (βλέπε την παλαιά φράση: "τέλειοι, αξιέπαινοι µουσικοί... όσοι φθάσουν νά είναι εγκρατείς χρόνου καί φθοράς"), αυξάνουν τις απαιτήσεις και ελαττώνουν τον αριθµό των οργάνων που θα µπορούσαν να καλύψουν τις προϋποθέσεις υιοθέτησής τους στη διδασκαλία. Η δυσκολία επιλογής γίνεται µεγαλύτερη όταν λάβει κανείς υπόψιν τις ιδιαιτερότητες των µουσικών παραδόσεων, διότι θα πρέπει να αναζητηθεί όργανο αντιπροσωπευτικό της κατά το δυνατόν ευρύτερης µουσικής γεωγραφίας του ελληνισµού κατά τη δυναµική διαµόρφωση του διαχρονικού ελληνικού µουσικού προϊόντος ή τουλάχιστον ικανό να αποδώσει στο µεγαλύτερο δυνατό βαθµό αυτές τις ιδιαιτερότητες. Κρίσιµο χαρακτηριστικό της ελληνικής µουσικής όσον αφορά την εποπτική συµβολή του οργάνου στη διδασκαλία της είναι η ετεροφωνία: µε εξαίρεση δυό - τρείς περιπτώσεις, υπάρχει µία µελωδική γραµµή η οποία ενίοτε διανθίζεται µε αναλύσεις φθόγγων και σχεδόν πάντα συνοδεύεται µε κάποια εκδοχή του ισοκρατήµατος. Συνέπεια της ετεροφωνίας είναι η χρήση ποικιλίας διαστηµάτων, ειδικών φαινοµένων, όπως οι µελωδικές έλξεις, καθώς και η διαίρεση των µελών ως προς την τροπική τους συµπεριφορά, µε ιδιαίτερες βάσεις, κλίµακες, δεσπόζοντες, συστήµατα, καταλήξεις, κατεύθυνση κίνησης κλπ. Ένα µουσικό όργανο για να είναι εποπτικά κατάλληλο πρέπει να συγκεντρώνει κάποια κατασκευαστικά, τεχνικά και χρηστικά χαρακτηριστικά, διατηρώντας ταυτόχρονα και τη λειτουργική του αυτοτέλεια ώστε πρακτικά και αισθητικά να εντάσσεται στη ζωντανή παράδοση του κοσµικού µέλους (στην πράξη της Ψαλτικής, ως γνωστόν, αποκλείεται η χρήση οργάνων). Αυτά τα χαρακτηριστικά είναι η δυνατότητα απεικόνισης των διαστηµάτων και των συστηµάτων (τετράχορδο, τροχός, οκτάχορδο, µείζον αµετάβολο κλπ.), η δυνατότητα απόδοσης φθόγγων σε κίνηση και εκτέλεσης καλλωπισµών στο πρότυπο της ανθρώπινης φωνής, η ευχέρεια χρήσης ισοκρατηµάτων και ρυθµικής αυτοσυνοδείας, χρήσης πολλών βάσεων, ευχέρεια στη χρήση φθορών και µεθαρµογών χρήσης µιας ικανής µελωδικής έκτασης, δυνατότητα γρήγορου παιξίµατος και παραγωγή ενός εύλογου και λειτουργικού ποσού ηχητικής έντασης. Επίσης είναι σηµαντικό το κατάλληλο και πρακτικό µέγεθος, η ευκολία µεταφοράς, το εύκολο κούρδισµα, η οικονοµική προσπελασιµότητά του, η αντοχή του στο χρόνο, ο συνδυασµός του σε πρώτο ή δεύτερο ρόλο στα σχήµατα και η ανταπόκρισή του τόσο στις τοπικές παραδόσεις, όσο και στις απαιτήσεις της λεγόµενης λόγιας ανατολικής παράδοσης. Όλα αυτά τέλος πρέπει να συνδυάζονται µε τα θέµατα που υποδεικνύει η Παιδαγωγική και η ιδακτική π.χ. το ευµάθητο ή µη, η µελωδική περιοχή, η έλξη του οργάνου και του ρεπερτορίου του προς τον παίκτη, ιδίως στα πρώτα στάδια, και ιδίως όταν πρόκειται για τις βαθµίδες της θεσµοθετηµένης εκπαίδευσης ή για τα διάφορα ηλικιακά επίπεδα του µαθητή. Φυσικά ισχύει πως κάθε όργανο είναι ανακλαστικά εποπτικό για την εκµάθησή του (µαθαίνει κάποιος π.χ. βιολί βλέποντας το δάσκαλο να παίζει βιολί). Χωρίς να αποκλείονται κάποια άλλα όργανα (π.χ. το κλαρίνο µε τις µεγάλες του δυνατότητες, διατάξεις ράβδων ή ηχητικών σωλήνων, ή ακόµα ιστορικά πειράµατα, όπως το περίφηµο "Ιωακείµιον 29

30 Ψαλτήριον"), πρώτα σε ποσοστό ανταπόκρισης έρχονται τα έγχορδα όργανα, όπου υφίσταται η εποπτεία επί της χορδής. Εξάλλου η ελληνική µουσική παράδοση µπορεί να επικαλεστεί τις καθαρά πειραµατικές κατασκευές του µονόχορδου κανόνα και του Ελικώνος, όπως και όλη εκείνη την ορολογία θεωρίας και πράξης που βασίστηκε στη µελέτη της χορδής και των εγχόρδων: λόγοι χορδής ως διαστήµατα, όροι όπως τόνος, ένταση, τετράχορδο κλπ, υπάτη, µέση, νήττη, λιχανός, διαπασών, πρώτη, τρίτη, ογδόη κλπ., πρόσχορδη εκτέλεση, µαγάδισµα, λυρικός, κουρντίζω, γλυφές, µέσα - έξω παίξιµο, ψαλµός, τερετισµός, Πρωτοψάλτης Γ. Βιολάκης. Καµµιά φορά έχουµε και την πορεία "θεωρία πρός όργανο": κανονάκι, "µπούσουλας", "τυφλοσούρτης", "µπάσ - µπερντέ". Θα εξετάσουµε στη συνέχεια σε κατηγορίες τα έγχορδα που υφίστανται στην ελληνική παράδοση επισηµαίνοντας κάποια κρίσιµα στοιχεία. Οικογένεια της πανδουρίδος Η οικογένεια αυτή στην ελληνική παράδοση αντιπροσωπεύεται από το ούτι, το λαούτο, το πολίτικο λαούτο (λάβτα), το ταµπούρ (µόνο στη λόγια παράδοση), και τέλος, τους πάσης φύσεως ταµπουράδες που ξεκινούν από δίχορδα απλά σκαφτά όργανα, φτάνουν στα σαζοµπούζουκα και καταλήγουν στο τρίχορδο - αργότερα τετράχορδο - µπουζούκι. Κύριο χαρακτηριστικό τους είναι ο βραχίονας µε τα κινητά χωρίσµατα (µπερντέδες), εξαιρέσει του ουτιού που είναι άταστο. Ο αριθµός των µπερντέδων κυµαίνεται και σαφώς καλύπτει µόνο τα πιο κρίσιµα και χρήσιµα διαστήµατα. Η ανάπτυξη του µέλους γίνεται οριζόντια, δηλαδή στη µία κυρίως χορδή και ο ήχος παράγεται εύκολα µε νύξη. Η σχετική ακρίβεια και η οπτική παράσταση των διαστηµάτων είναι και το κυριότερο πλεονέκτηµά τους που τα καθιστά κατάλληλα για αρχαρίους. Επίσης στα περισσότερα υφίσταται η δυνατότητα ρυθµικής αυτοσυνοδείας µε απλές συγχορδίες ή σκέτο ίσον. Είναι σχετικά φθηνά, µεταφέρονται εύκολα και µπορεί κανείς να τα χρησιµοποιήσει από πολύ µικρή ηλικία. Τύποι ταµπουρά υπάρχουν σε όλες σχεδόν τις τοπικές παραδόσεις και η τρέχουσα έννοια στη γλώσσα των οργανοπαικτών φθάνει να περιλαµβάνει ακόµα και το λαούτο. Ωστόσο, καθώς το όργανο "ταµπουράς" είναι θεσµοθετηµένο ως όργανο αναφοράς στα Μουσικά Γυµνάσια, είναι χρήσιµες κάποιες παρατηρήσεις πάνω σε µια σειρά από προβλήµατα που συνδέονται µε την εκπαίδευση, όπως η τεκµηρίωση της καταλληλότητάς του, ο προσδιορισµός του τύπου του, του κουρδίσµατός του, του θεωρητικού συστήµατος και της µεθόδου διδασκαλίας του (σηµειογραφία, δοµή, σύνδεση µε άλλα µαθήµατα). Σήµερα ως ταµπουράδες χρησιµοποιούνται φτηνά τουρκικά σάζια µε συνηθισµένο κούρδισµα sol - re - la, µε τριπλή µαγαδίζουσα πρώτη χορδή (προστίθεται µπουργκάνα), µε κυρίαρχη βάση ΠΑ στην πιασµένη 4η της 1ης χορδής (ακυρώνοντας την ελεύθερη χορδή ως βάση), µε µικρό καβαλάρη, µε τη γνωστή ισχνή φωνή που έχει ταυτισθεί µε τα ασίκικα, µε σκαφτό, συνήθως κίτρινο αντηχείο, µε πρόσθεση οπής στο καπάκι (έτσι βαπτίζεται "ταµπουράς"), µε απροσδιόριστο αριθµό και θέση µπερντέδων, µε συγκεκριµένη πένα, πιάσιµο και χτύπηµα. Μια συγκεκριµένη πρόταση επ' αυτού είναι ασυγκέραστο µπουζούκι µε ντούγιες στα γνωστά µεγέθη, σε γνωστά και δοκιµασµένα κουρδίσµατα, π.χ. re - la - re, µε τάστα τουλάχιστον όσα η λάβτα, µε έξι στριφτάρια στο πλάϊ κεκλιµένης κεφαλής, τύπος δηλαδή και τεχνική πάνω στο τρίχορδο. Τολµώ να πώ πως το µπουζούκι είναι το σύγχρονο εθνικό µας όργανο, καθώς γεννήθηκε ως διασταύρωση µαντολίνου και ταµπουρά στην Ελλάδα του 20ού αιώνα, αντικατέστησε, άν και συγκερασµένο, όλους τους επιτόπιους τύπους ταµπουρά, έχει παγκόσµια αναγνωρισιµότητα ως όργανο ταυτισµένο µε ελληνική µουσική, πάνω του στηρίχθηκε όλη σχεδόν η µουσική παραγωγή ενός αιώνα και έχει να επιδείξει µια πολύ υψηλή στάθµη τόσο στην κατασκευή του όσο και στην δεξιοτεχνική του χρήση. Η εποπτική καταλληλότητα των πανδουροειδών επισηµάνθηκε από πολύ νωρίς. Από το Χρύσανθο µέχρι το Σίµωνα Καρά η προσοχή στρέφεται στη δυνατότητα να φαίνονται τα διαστήµατα µε τους κινητούς µπερντέδες, άν και ο Χρύσανθος σηµειώνει πως χρειάζεται έξι τουλάχιστον πανδουρίδες για να αποδώσει όλες τις ιδιαιτερότητες των κλιµάκων. Κάτι που 30

31 ίσως δεν είναι πολύ γνωστό είναι πως τα γνωστά σχήµατα του Χρυσάνθου µε την αρίθµηση των διαστηµάτων σε όρθιες στήλες, σχήµα που διατηρήθηκε και στα περισσότερα µεταγενέστερα Θεωρητικά, είναι υποτυπώσεις διάταξης µπερντέδων σε πανδουρίδα. Το έχει εφαρµόσει από το 1800 µε ρητή αναφορά ο Απόστολος Κώνστας ο Χίος στο Θεωρητικό του, όπου αντί για αρίθµηση διαστηµάτων µεταξύ των µπερντέδων στα περίφηµα "Κανόνιά" του, χρησιµοποιεί τις µαρτυρίες για τους κύριους φθόγγους και τις φθορές για τις "µισηφωνίες", τους µπερντέδες των µεσοδιαστηµάτων. Σε ένα µάλιστα Κανόνιο προσπάθησε να ζωγραφίσει και τη µείωση των αποστάσεων των µπερντέδων καθώς προχωρούµε από τους χαµηλούς προς τους υψηλούς φθόγγους. Τα εκπαιδευτικά και γενικότερα τεχνικά µειονεκτήµατα ελαττώνονται όσο προχωρούµε προς τα τετράχορδα λαούτα και σχεδόν µηδενίζονται στο εξάχορδο σήµερα, άταστο και κατά τετάρτες κουρδιζόµενο ούτι. Ειδικότερα, στα τρίχορδα το παίξιµο σε µία κυρίως χορδή δυσκολεύει την ταχύτητα και τους καλλωπισµούς. Στα όργανα µε τάστα δυσκολεύεται ή είναι ανύπαρκτο το γλίστρηµα, ιδίως το αργό, διότι οι φθόγγοι είναι "κβαντισµένοι" και πάντως όχι άπαντες οι υπάρχοντες. Η δακτυλοθεσία είναι συνεχής και απαιτούνται µεγάλες µετακινήσεις του χεριού. Η έντασή τους, ιδίως των οργάνων µε µικρά αντηχεία είναι συνήθως χαµηλή και γίνεται προβληµατική µέσα σε µεγαλύτερα σύνολα από όργανα η φωνές. Κάποιο πρόβληµα υπάρχει όταν ακυρώνονται οι ελεύθερες χορδές ως βάσεις (παίξιµο από πιασµένη θέση). Η έκτασή τους είναι συνήθως δυόµισυ οκτάβες και οι βολικές θέσεις βάσεων περιορισµένες (συνήθως τέσσερις θέσεις). Παντού σχεδόν παίζουν ως συνοδευτικά και όχι ως «πρώτα» όργανα (εξαιρέσει του συγκερασµένου µπουζουκιού στη λαϊκή ορχήστρα). Στη λόγια ορχήστρα υπάρχει µόνο το ταµπούρ και σχεδόν καθόλου το σάζι. Κάπως διαφορετικά είναι τα πράγµατα στη λάβτα τόσο λόγω του κουρδίσµατος re - la - re - la, όσο και λόγω κατασκευαστικής ποιότητας (πολλοί µπερντέδες, πρακτικό µέγεθος, ντούγιες, αρκετός ήχος). Μαζί µε το ούτι περιλαµβάνονται λόγω δυνατοτήτων στη λεγόµενη λόγια ορχήστρα. Τα µεγάλα ελληνικά λαούτα µε τον πλουσιότερο ήχο και τις πέµπτες στο κούρδισµα µπορούν να χρησιµοποιηθούν εκτός από συνοδευτικά και ως σολιστικά όργανα µε πρόσθεση µπερντέδων. Είναι όντως µια καλή πρόταση αισθητικής και ήχου, τουλάχιστον παράλληλη µε αυτή για το τρίχορδο ασυγκέραστο µπουζούκι. Ειδικά για το ούτι ο οµιλών έχει αναπτύξει αλλού τις τεχνικές, εκπαιδευτικές και εκφραστικές του δυνατότητες και θεωρεί πώς πρόκειται για την καλύτερη περίπτωση οργάνου αυτής της οικογενείας, καθώς συγκεντρώνει χαρακτηριστικά και των άταστων και των πολυχόρδων, και είναι ικανό να καταστεί το αντίστοιχο µε το βιολί νυκτό της ελληνικής παραδοσιακής µουσικής. Στα µειονεκτήµατά του σηµειώνονται κυρίως η ευαισθησία του στις µετακινήσεις, το εύκολο σκέβρωµα του καπακιού, η ένταξή του στα λεγόµενα ψιλά όργανα µε χαρακτήρα δεύτερου κυρίως οργάνου, ενώ από τα πολλά του πλεονεκτήµατα συνοπτικά αναφέρονται η ευχέρεια στην απόδοση διαστηµάτων, κινήσεων και καλλωπισµών, η σχεδόν τέλεια απεικόνιση των συστηµάτων και ειδικά η ανάδειξη του τετραχόρδου, η εύκολη δακτυλοθεσία, η ικανοποιητική έκταση, τα πολλά ίσα και οι βάσεις σε βολικές θέσεις. Είναι σχετικά φθηνό, ελαφρύ, µε δηµοφιλές ηχόχρωµα, εκτελεί πολλαπλούς ρόλους και ποικίλο ρεπερτόριο στα σύνολα. Μπορεί τέλος να παίξει µε µεγάλη κλίµακα διαβάθµισης απόδοσης, δηλαδή από απλά µέχρι δεξιοτεχνικά, και από εύκολα σε ελάχιστο χρόνο µέχρι πολύ δύσκολα µετά από πολυχρόνια σπουδή. Πολύχορδα (σαντούρι, κανονάκι). Από την οικογένεια της άρπας υφίστανται σήµερα το κατά ευρωπαϊκά ηµιτόνια συγκερασµένο σαντούρι και το κανονάκι µε µαντάλια που διαιρούν σε ένατα τον µείζονα τόνο. Το σαντούρι υστερεί σηµαντικά στην εποπτική διδασκαλία λόγω κουρδίσµατος. Εδώ και πολύ καιρό αποτελεί πρόκληση για τους κατασκευαστές η πρόσθεση ενός µηχανισµού (π.χ. όπως στην κλασική άρπα) ή η λειτουργική µεταβολή του κουρδίσµατος ώστε να καλυφθεί το κενό. Εξάλλου Πέρσες και άλλοι ανατολικοί έχουν ασυγκέραστα σαντούρια. Κατά τα άλλα είναι ένα δηµοφιλέστατο όργανο µε επιτόπια παράδοση στο ανατολικό Αιγαίο, αλλά και σε όλο σχεδόν τον ελληνικό χώρο, µε απολύτως κάθετο παίξιµο, µε εξαιρετικά 31

32 διαυγή και δυνατό ήχο και τα λίγα µειονεκτήµατά του έγκεινται στο ότι δεν κάνει γκλισσάντα, είναι σχετικά βαρύ και ακριβό. Η εποπτεία στηρίζεται µόνο στην αναλογία νότας προς χορδή, ενώ µια κάποια σχέση µήκους χορδής προς ύψος είναι εµφανής στην τραπεζοειδή παράταξη των χορδών. Παρέχει εύκολη χρήση µπάσων, συνήχηση µέχρι και τεσσάρων φθόγγων, εύκολο ρούλο, µαγάδισµα, µεγάλη έκταση (τρισήµιση οκτάβες), και άνεση στην αλλαγή βάσεων. Παίζει είτε συνοδευτικά, είτε σόλο και, όπου υπάρχουν, µπορεί να παίξει διφωνίες. Τα περιθώρια από το απλό έως το δεξιοτεχνικό παίξιµο είναι εξαιρετικά µεγάλα. Το κανονάκι φέρει και το όνοµα του "Κανόνος" καθώς οι παρατηρήσεις και τα πορίσµατα επί του µονοχόρδου (Πτολεµαίος, Αλ Φαραµπί) µεταφέρονται σε παράλληλες διατάξεις χορδών. Έχει εξαιρετικό ηχόχρωµα, µεγάλη έκταση (τρισήµιση οκτάβες), µεγάλη ακρίβεια και εποπτεία στα µικροδιαστήµατα λόγω των µανταλιών, σχετικά ελαφρύ, µε πλήρη άνεση στα τρανσπόρτα, δυνατότητα για σόλο και συνοδευτικό παίξιµο µε άφθονα ισοκρατήµατα και µαγάδισµα.). Εκτελεί γκλισσάντα, τρίλιες και αναλύσεις σχετικά εύκολα καθώς ο παίκτης έχει αυξηµένη αίσθηση της επαφής µε τη χορδή, άρα περισσότερες δυνατότητες διαµόρφωσης του ήχου. Είναι, τέλος, ένα όµορφο, παλαιότατο και συµβολικό όργανο, καθώς απηχεί µαζί µε το ούτι το "εν ψαλτηρίω και κιθάρα". Εδώ ακροθιγώς αναφέρω τις ωραιότατες συµβολικές αναφορές για το ψαλτήριον, την κιννύρα, τη νάβλα, την κιθάρα, το πλήκτρον, το όρθιο κράτηµα του ψαλτηρίου, το άνω και κάτω παίξιµο κλπ., που συναντάµε στον Θεοδώρητο Κύρου, στον Χρυσόστοµο, στο Μ. Βασίλειο και άλλους πατέρες από τον 4ο αιώνα, πράγµατα που µας θέτουν ενώπιον του θέµατος της διδασκαλίας των συµβολισµών στη µουσική και τη σχετική αντιµετώπιση των οργάνων. Στα µειονεκτήµατά του µπορεί να σηµειώσει κανείς το ότι έχει ανταπόκριση µόνο στην ανατολική - θαλασσινή και λόγια - αστική κυρίως παράδοση, είναι ακριβό καθώς απαιτεί κατασκευαστική ακρίβεια, κουρδίζεται δύσκολα, είναι ευαίσθητο στις µετακινήσεις και δυσκολεύεται όταν παίζει σε ανοικτούς χώρους. Αµελητέα και εύκολα διορθώσιµη ατέλειά του είναι το ότι σε κάποια διαστήµατα που πέφτουν σε δεκαδικά του κόµµατος (π.χ. µικρή εναρµόνια τρίτη, υπερµείζων, επιενδέκατος τόνος) δεν έχει µαντάλια. Τα δύο αυτά όργανα παρόλο που συνήθως συνδυάζονται ως δεύτερα όργανα ή το πολύ ως όργανα αυτοσχεδιασµού, µπορούν να καλύψουν και τις υψηλότερες αισθητικές και εκφραστικές απαιτήσεις µε πλήρη ειδίκευση των παικτών σ' αυτά, αφού συνιστούν αυτοτελή και ολοκληρωµένη ηχητική παρουσία. Τα έγχορδα µε δοξάρι Τα τοξωτά έχουν το µεγάλο πλεονέκτηµα του συνεχούς ήχου και της µεγάλης οµοιότητας µε την ανθρώπινη φωνή. Εδώ ανήκουν οι πάσης φύσεως λύρες, το βιολί, σε λίγες περιπτώσεις το βιολοντσέλο (Μυτιλήνη, λόγια ορχήστρα), και πολύ πιο σπάνια για τα ελληνικά πράγµατα ο τοξωτός ταµπουράς. Επειδή το παίξιµο στηρίζεται σε µία χορδή, έχουµε πλήρη εποπτεία σε δύσκολα διαστηµατικά φαινόµενα (φθόγγοι σε κίνηση, γλιστρήµατα, κυµατισµοί, τρίλιες κλπ.). Είναι ελαφρά και εύκολα στη µεταφορά (εξαιρέσει του βιολοντσέλου) και σχετικά προσιτά για αγορά, άν και τα καλά βιολιά και βιολοντσέλα είναι πανάκριβα, ενώ δεν είναι φθηνές και οι καλές λύρες. Χωρίς να υστερούν σηµαντικά στην αίσθηση του ρυθµού µε τη δοξαριά (βλέπε και ειδική περίπτωση της λύρας µε γερακοκούδουνα), ανάγονται σε όργανα µέσου και ανώτερου επιπέδου τόσο στη ζωντανή πρακτική, αφού παίζουν σχεδόν πάντα ως πρώτα όργανα, όσο και στην µαθησιακή διαδικασία, αφού απαιτούν υψηλές γνώσεις και δεξιότητες, αποδίδοντας αναλόγως και τα τελειότερα στον εποπτικώς µελετώµενο εκτελεστικό τοµέα. Ωστόσο στα πρώτα στάδια µουσικής εκπαίδευσης εµφανίζουν αρκετά µειονεκτήµατα. Ως τυφλά όργανα (εξαιρέσει του τοξωτού ταµπουρά) και κουρδισµένα συνήθως σε πέµπτες απαιτούν πλήρη έλεγχο εκτεταµένων συστηµάτων (πεντάχορδο και τα µεγαλύτερά του) µε το αυτί το οποίο µε τη σειρά του οδηγεί τα τέσσερα δάχτυλα στις θέσεις δακτυλοθεσίας. Στην αρχή η εκµάθηση της παραγωγής του σωστού ήχου µε το δοξάρι είναι 32

33 πάντα δύσκολη ("νιαούρισµα οργάνων"). Ειδικά το βιολί µε την υποσιάγωνο θέση ηχεί δυνατά κοντά στο αυτί τιµωρώντας σκληρά τον παίκτη για τα λάθη. Κατά κανόνα έχουν µικρή ταστιέρα, οπότε τα διαστήµατα αλλάζουν µε την παραµικρή κίνηση. εν αυτοσυνοδεύονται εύκολα µε ισοκράτη εκτός από µία - δυό νότες (βλέπε σκοπός "τσαµπούνα" ή το συνεχές ίσο στις λύρες), καθώς παίζουν συνήθως σε κλειστές θέσεις. Εξαιρέσει του βιολιού που είναι πανελλήνιο, οι τοπικές λύρες αποδίδουν µόνο τις αντίστοιχες παραδόσεις και συνήθως έχουν µικρή έκταση, παίζουν σε µία χορδή και έχουν λίγες πρόσφορες βάσεις, ενώ στο λόγιο ρεπερτόριο εισχωρεί µόνο η πολίτικη. Ένα ενδιαφέρον ζήτηµα είναι το κούρδισµά τους, καθώς µαρτυρείται ποικιλία ακόµα και στο βιολί (βλέπε "τσιφτετέλι", κούρδισµα αλά τούρκα sol - re - la - re κ.ά.). Βολική για το βιολοντσέλο µαρτυρείται η χρήση 4ης re -sol - re - la, re - la - re - la, (Β. Βέτσος). Για να κλείσουµε θεωρώ πως είναι δύσκολο να αξιολογήσει κανείς απόλυτα τα εποπτικά µουσικά όργανα και να εκφέρει γνώµη περί ενός και µόνου καταλλήλου οργάνου. Μάλλον η συµπληρωµατικότητα των οργάνων αποτελεί την ενδεδειγµένη χρυσή λύση. Ένα όργανο είναι πάντα ένα εργαλείο - ένα µέσον, και η επιτυχής λειτουργία του στο κοινωνικό του περιβάλλον καθώς και η "βιωµατικότητα" που εξασφαλίζει αποτελεί πάντα ένα ειδικό και σηµαντικό µέγεθος. εν αποκλείεται να εµφανισθεί δεξιοτέχνης που ακόµα και το µονόχορδο του Πυθαγόρα να το αναγάγει σε κλασικό όργανο οπότε οι εποπτικές µας ανάγκες θα περάσουν σε ένα πιο σύνθετο και δυσκολότερο σε κατανόηση επίπεδο. Επίσης, συµβαίνει γνωστά "ταπεινά" όργανα να µην έχουν να επιδείξουν χρηστικές ή δεξιοτεχνικές κορυφές, επιτελούν όµως τη λειτουργία τους καλύτερα ίσως από τις τελειότερες κατασκευές. Είναι βέβαιο πως θέλουµε να συλλάβουµε και γνωστικά, µε άλλα λόγια να διδαχθούµε και να διδάξουµε εποπτικά αυτό το στάδιο της µουσικής τέχνης που είναι ίσως ανώτερο από την αποθησαύριση πληροφοριών και δεξιοτήτων. Τα αραβικά µονόχορδα ρεµπάπ ή οι µονόχορδοι σλαβικοί και οι δίχορδοι ελληνικοί ταµπουράδες εξάλλου δεν απέχουν πολύ.- ΕΠΙΜΕΤΡΟΝ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑ, ΥΠΟΜΝΗΜΑ Προς την Οργανωτική Επιτροπή της Συνάντησης - Συνεδρίου για τη ιδακτική της Ελληνικής Παραδοσιακής Μουσικής στα Κρέστενα Ηλείας ΚΟΙΝΟΠΟΙΗΣΗ Καλλιτεχνική Επιτροπή του ΥΠΕΠΘ Παιδαγωγικό Ινστιτούτο ιεύθυνση Β θµιας Εκπαίδευσης νοµού Πέλλας Μουσικά Σχολεία της χώρας 20 Νοεµβρίου 1997 ΘEMA: Συµβολή στο πρόβληµα καθορισµού παραδοσιακού οργάνου αναφοράς για τα Μουσικά Σχολεία 1. Πρώτα απ' όλα χαιρετίζουµε το γεγονός ότι επιτέλους γίνονται συναντήσεις µε σκοπό την οργάνωση της διδασκαλίας των µουσικών µαθηµάτων, και µάλιστα της Ελληνικής Παραδοσιακής Μουσικής, όπου θα αναδειχθεί η δουλειά και η συµβολή κάποιων συναδέλφων στην εκπαιδευτική διαδικασία για ένα τέτοιο καινούργιο και άγνωστο 33

34 αντικείµενο. Ευχόµαστε να συνεχισθούν µέχρι την πλήρη κάλυψη και των άλλων σχετικών αναγκών (όργανα επιλογής, εγχειρίδια και µέθοδοι οργάνων, προγράµµατα σπουδών κλπ.). 2. Κατά το µήνα Μάϊο του 1997 οργανώθηκε στη Θεσσαλονίκη η δεύτερη συνάντηση - συνέδριο των Μουσικών Σχολείων της χώρας, για να συζητηθούν τα προβλήµατα της λειτουργίας τους από καθηγητές, µαθητές, γονείς και εκπροσώπους της Πολιτείας. ιαφάνηκε στις συνεδριάσεις των οµάδων του Συνεδρίου κάποια ρευστότητα και κάποιες διαφωνίες ως προς το ποιο θα είναι σε κάθε σχολείο το παραδοσιακό όργανο αναφοράς. Στη συνεδρίαση των καθηγητών προτάθηκε οµόφωνα να διαφυλαχθεί η κατά τόπους παράδοση µε το εκάστοτε τοπικό όργανο, όπως γίνεται σε πολλά σχολεία, πρακτική της οποίας τα επιτυχή αποτελέσµατα ήδη διαπιστώσαµε. Η οµάδα επίσης των µαθητών ζήτησε ευελιξία στην καθιέρωση οργάνου αναφοράς, ώστε αυτό να επιλέγεται µεταξύ περισσοτέρων του ενός, συµπεριλαµβανοµένου και του τοπικού. Τέλος, η Καλλιτεχνική Επιτροπή του ΥΠΕΠΘ δια στόµατος του αναπληρωτού προέδρου της κ. Παπαζαρή δήλωσε δηµόσια ότι το σχετικό θέµα είναι ανοικτό και συζητά απόψεις και προτάσεις. 3. Ως θεσµοθετηµένο όργανο αναφοράς σήµερα σε όλα τα Μουσικά Σχολεία της χώρας για την καθ' ηµάς ανατολική µουσική είναι ο "ταµπουράς", του οποίου η ταυτότητα, η λειτουργικότητα και η αποτελεσµατικότητα είναι κατά τη γνώµη µας υπό συζήτηση. Εξάλλου σήµερα ταµπουράδες σε Μουσικά Σχολεία λέµε τα τουρκικά σάζια των οποίων την εισαγωγή κάνουµε µαζικά από τη γείτονα χώρα και των οποίων την τεχνική αναπόφευκτα µαθαίνουµε, µιας και την τεχνική του παλαιού αντίστοιχου ελληνικού οργάνου δεν γνωρίζουµε, αφού από τον περασµένο αιώνα διακόπηκε η ιστορική του συνέχεια και, καθώς αντικαταστάθηκε από το τρίχορδο µπουζούκι, παρέµεινε ως µουσειακό αντικείµενο. Χωρίς να αποκλείουµε την περίπτωση της αναβίωσης, πιστεύουµε πως, αν εκπονούνταν πρόγραµµα υποχρεωτικού οργάνου αναφοράς για ένα όργανο ξεχασµένο, τότε και η ελληνική µουσική παιδεία θα παρέµενε µουσειακή, υποτονική, χωρίς καµµία σύγχρονη δυναµική. 4. Η µουσική γεωγραφία του ευρύτερου ελληνισµού δεν υποδεικνύει ως κοινό παρονοµαστή τον ταµπουρά, ο σαφής ορισµός της φύσεως του οποίου είναι τουλάχιστον µουσικολογικό πρόβληµα. Ταµπουράδες είναι τόσο το ελληνικότατο µπουζούκι (το οποίο παρεµπιπτόντως προτείνουµε να συµπεριλαµβάνεται στα όργανα επιλογής και µάλιστα ο παλιός τύπος του τρίχορδου), όσο και το λαούτο και η λάβτα (ασυγκέραστο ή πολίτικο λαούτο) και το τουρκικό σάζι και το αλβανικό ικιτελί και το κρητικό µπουλγαρί και το βυζαντινό ταµπούρι, που το καθένα είναι συγκεκριµένου σχήµατος, δυνατοτήτων, γεωγραφικού χώρου και ρεπερτορίου. Χαρακτηριστικό παράδειγµα που δείχνει πως µε τον όρο "ταµπουράς" νοείται οικογένεια οργάνων και όχι συγκεκριµένο όργανο είναι η ετυµολογική ταύτιση των όρων "ταµπουράς" και "ούτι" στις γλώσσες καταγωγής τους. 5. Ενόψει των παραπάνω και για να διαφυλαχθεί η ιδιαιτερότητα των κατά τόπους µουσικών παραδόσεων του ελληνισµού προτείνουµε: Α. Ως κατά αρχήν όργανο αναφοράς για την καθ ηµάς ανατολική µουσική να διδάσκεται το κατά τόπους χαρακτηριστικό παραδοσιακό όργανο της περιοχής στην οποία εδρεύει το κάθε Μουσικό Σχολείο. Έτσι οι µαθητές θα αποκτήσουν µια ζωτική σχέση µε τη µουσική µας παράδοση έχοντας εµπειρίες και ακούσµατα. Θα βρεθούν εύκολα εξάλλου όργανα και οργανοπαίκτες για να διδάξουν και έτσι θα επιτελεσθεί µια αναγέννηση στα ζωντανά παραδοσιακά όργανα του τόπου. Β. Σηµαντικό κριτήριο στην επιλογή οργάνου αναφοράς θεωρούµε πως είναι η ικανότητα του οργάνου να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις τόσο του λαϊκού όσο και του λεγοµένου "λογίου" ρεπερτορίου (λόγια µουσική της Πόλης). Το δεύτερο αποτελεί ένα σπουδαίο κοµµάτι της µεταβυζαντινής πολιτιστικής µας κληρονοµιάς µε όλα τα στοιχεία της κλασικότητας ως αισθητική παραγωγή, το οποίο δεν πρέπει να απεµπολούµε, καθόσον µάλιστα σ' αυτό το είδος έχουµε ευάριθµους Ρωµηούς συνθέτες και έργα από το 16ο αιώνα µέχρι σήµερα. Παρόλο που το κάθε όργανο είναι "µέσον" και µπορεί ένας καλλιτέχνης (µε την επιφύλαξη να είναι τουλάχιστον ασυγκέραστο) να το αναδείξει σε λόγιο όργανο (όπως για παράδειγµα έγινε εισαγωγή της πολίτικης - θρακιώτικης λύρας στις ορχήστρες λόγιας µουσικής), θεωρούµε πως πρώτη επιλογή του νοµοθέτη και του παιδαγωγικού σχεδιαστή είναι τα δοκιµασµένα από το χρόνο και την πείρα των χειριστών όργανα και όχι όσα έως σήµερα η πράξη είτε δεν γνωρίζει είτε έχει απορρίψει. 34

35 Γ. Ως πλήρη από µουσικής απόψεως, ικανά δηλαδή να αποδίδουν τις ιδιαιτερότητες της ανατολικής µουσικής (η σπουδαιότερη των οποίων είναι η ποικιλία των διαστηµάτων, πράγµα στο οποίο υστερούν κάποια τοπικά όργανα), αλλά και µε κατασκευαστική δοµή τέτοια, ώστε να απεικονίζονται µερικά ή ολικά τα µουσικά συστήµατα), διδακτικώς κατάλληλα και σαφώς καθορισµένα όργανα προτείνουµε το ούτι, το ταµπούρ (τη µεγάλη δηλαδή πανδουρίδα ή θαµπούρα), το πολίτικο λαούτο και το κανονάκι. Θεωρούµε εφικτό να υπάρχει ένα από τα παραπάνω σε κάθε Μουσικό Σχολείο, το οποίο θα λειτουργεί είτε αυτόνοµα ως κύριο όργανο είτε συµπληρωµατικά µε το τοπικό όργανο ως εποπτικό της θεωρίας της ανατολικής µουσικής. Αν υπάρχει η δυνατότητα, δηλαδή υπάρχουν όργανα από τα παραπάνω καθώς και δάσκαλοι, θα µπορούν οι µαθητές να επιλέγουν το υποχρεωτικό όργανο αναφοράς.. Ως εποπτικό και µόνον όργανο επίσης προτείνουµε να ενταχθεί και το µονόχορδο του Πυθαγόρα ("ο κανών" του Ευκλείδη και του Πτολεµαίου) και να διδάσκεται η ερµηνεία του. Ε. Πρέπει να καθορισθεί (αν και όπου ισχύσει η χρήση του) ο τύπος του οργάνου "ταµπουράς". Η χρήση του σαζιού πρέπει για σηµειολογικούς, θεωρητικούς, οργανοχρηστικούς και αισθητικούς λόγους να αποκλεισθεί από τα Μουσικά Σχολεία της χώρας. Το συγκεκριµένο όργανο των Τούρκων Ασίκηδων, κατάλληλο για συγκεκριµένο ρεπερτόριο και µε το ιδιαίτερό του ηχόχρωµα δεν µπορεί να καταστεί εγχειρίδιο της εθνικής µας µουσικής. Γνωρίζουµε εξάλλου µεγάλους Ρωµηούς δεξιοτέχνες και κατασκευαστές στο ούτι, στη λάβτα, στο κανονάκι, στο ταµπούρ παλαιότερα, όχι όµως στο σάζι. Ο τύπος πρέπει να πλησιάσει στο µόνο ελληνικό ζωντανό τύπο ταµπουρά, οικείο στο χέρι και στο αυτί του Ελληνα, δηλαδή το τρίχορδο µπουζούκι στα διάφορα µεγέθη του, το οποίο µπορεί να κατασκευάζεται ασυγκέραστο. Προειδοποιούµε όµως για το πιθανότατο ενδεχόµενο, ενόψει και του καθεστώτος µη πλήρους ελέγχου καταλληλότητας του διδακτικού προσωπικού του Μουσικού Σχολείου που ισχύει σήµερα, να εµφανιστούν µπουζουκτσήδες ή κιθαρίστες οι οποίοι θα δηλώσουν πως γνωρίζουν τη χρήση του ταµπουρά, πεντέξι βασικά διαστήµατα και άλλους τόσους δρόµους, και θα αξιώσουν τη διδασκαλία του µαθήµατος στο σχολείο. Όργανα, όπως το ούτι ή το κανονάκι, ή µε πλήρη ανάπτυξη δεσµών στην ταστιέρα, όπως το ταµπούρ, σε συνδυασµό µε γνώση θεωρητικού συστήµατος είτε βυζαντινής µουσικής είτε µακαµίων είτε και των δύο, αποτελούν εγγύηση για επίτευξη του σκοπού διδασκαλίας παραδοσιακού οργάνου αναφοράς στα Μουσικά Σχολεία της χώρας. 6. Χαρακτηριστικό της παράδοσης του ελληνισµού είναι η ποικιλία της έκφρασης και όχι η επιβολή απολύτων αξιωµάτων. Ένα και µόνο όργανο, όπως είναι στη ύση το πιάνο, δεν δικαιούται να µονοπωλεί την αυθεντία ως όργανο αναφοράς. Η ευελιξία της επιλογής µεταξύ περισσοτέρων οργάνων θα έχει αντιθέτως πολλαπλά ευεργετικά αποτελέσµατα: θα προκύψουν χειριστές σε ποικιλία οργάνων, θα λυθούν πρακτικά προβλήµατα εύρεσης προσωπικού, και βέβαια η συγκεκριµένη ταυτότητα των οργάνων θα εγγυάται γνώση θεωρίας, καθώς θα αποκλείονται ερασιτέχνες και αυτοί που δηλώνουν ότι γνωρίζουν, ενώ απλώς προσπαθούν να µεταφέρουν στοιχεία οργανογνωσίας άλλου οργάνου. Τέλος θα εξασφαλίζεται ο ψυχολογικός όρος της όσο το δυνατόν µεγαλύτερης αποδοχής από τους µαθητές µε αντίστοιχο πολλαπλασιασµό των θετικών αποτελεσµάτων της διδασκαλίας οργάνου αναφοράς. Τα περισσότερα σηµεία αυτού του κειµένου είχαν συνταχθεί από οµάδα καθηγητών µε σκοπό να κατατεθούν στο συνέδριο της Θεσσαλονίκης που προαναφέρθηκε. Καθώς το Σεµινάριο καθιστά εξαιρετικά επίκαιρο το σχετικό ζήτηµα, καταθέτουµε τις απόψεις και τις προτάσεις µας και πιστεύουµε ότι αυτό θα λυθεί µε τρόπο σοβαρό, αξιόπιστο, παιδαγωγικά έγκυρο και επιστηµονικά τεκµηριωµένο. Για τη σύνταξη Θωµάς Αποστολόπουλος Μ. Σ. Γιαννιτσών ΠΕΡΙΛΗΨΗ 35

36 Για τη διδασκαλία της ελληνικής παραδοσιακής µουσικής έχουν χρησιµοποιηθεί από την αρχαιότητα έως σήµερα κάποια όργανα µε ιδιαίτερες τεχνικές και χρηστικές δυνατότητες, ώστε να καθίστανται περισσότερο από άλλα κατάλληλα για τη συγκεκριµένη λειτουργία. Ειδικότερα, πάνω σ αυτά τα όργανα γίνεται µε εποπτικό τρόπο η µελέτη των επί µέρους θεωρητικών ζητηµάτων της κατά κανόνα ετεροφωνικής ελληνικής µουσικής, όπως τα µεγέθη των διαστηµάτων, τα συστήµατα, το είδος των καλλωπισµών, της αυτοσυνοδείας, του ισοκρατήµατος κλπ. Κρίσιµο είναι το πόσο αντιπροσωπευτικό είναι ένα όργανο στις επί µέρους τοπικές παραδόσεις του ελληνισµού ( π.χ. ηπειρώτικα, ποντιακά κλπ.), όπως επίσης και κατά πόσο είναι παιδαγωγικά πρόσφορο, ιδίως σε µικρές ηλικίες Κάθε όργανο είναι ανακλαστικά εποπτικό για τη δική του εκµάθηση. Από τις κατηγορίες οργάνων ως πιο κατάλληλα κρίνονται τα έγχορδα, όπου υφίσταται η εποπτεία επί της χορδής. Τα έγχορδα έχουν δώσει στη µουσική θεωρία πολλούς θεωρητικούς όρους. Τα όργανα της οικογενείας της πανδουρίδας ή του λαούτου θεωρήθηκαν κατά καιρούς ως τα πλέον πρόσφορα στη διδασκαλία, χωρίς να λείπουν τα προβλήµατα, όπως π.χ. ο καθορισµός της φύσης και του τύπου του «ταµπουρά» που είναι και θεσµοθετηµένο όργανο αναφοράς στα Μουσικά Γυµνάσια της Ελλάδας. Το πολίτικο λαούτο (λάβτα) και ιδιαίτερα το ούτι, ανταποκρίνονται σε µεγάλο βαθµό στις σχετικές ανάγκες. Από τα πολύχορδα το κανονάκι έχει µεγάλες δυνατότητες ενώ το σαντούρι υστερεί κυρίως επειδή είναι συγκερασµένο σε ηµιτόνια. Τα έγχορδα µε δοξάρι (λύρες, βιολί και ενίοτε βιολοντσέλο) έχουν το µεγάλο πλεονέκτηµα του συνεχούς και κοντά στα πρότυπα της ανθρώπινης φωνής ήχου, αλλά είναι δύσκολα στην εκµάθηση. Η συµπληρωµατικότητα περισσοτέρων του ενός οργάνων είναι η πιο ενδεδειγµένη λύση για την κάλυψη της εποπτείας στη διδασκαλία, καθώς τα αντικείµενα, τα επίπεδα, οι δυσκολίες και οι ιδιαιτερότητες είναι πολλαπλά. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Σ ό λ. Μ ι χ α η λ ί δ η, Εγκυκλοπαιδεία της αρχαίας ελληνικής µουσικής, λήµµατα, "κανών", "ελικών" κλπ. Υ π ο υ ρ γ ι κ ή α π ό φ α σ η καθορισµού ύλης Μουσικών Γυµνασίων, υπ. αρ.γ2 /953 ΦΕΚ Β και έκτοτε σε όλες τις αλλαγές και αντικαταστάσεις της. Φ. Α ν ω γ ε ι α ν ά κ η, Ελληνικά λαϊκά µουσικά όργανα, Αθήνα Σ τ. Κ α ρ α κ ά σ η, Ελληνικά µουσικά όργανα, Αθήνα Γ ι ά ν ν η Α ρ β α ν ί τ η, Μέθοδος Ταµπουρά, Αθήνα Θ ω µ ά Κ. Α π ο σ τ ο λ ό π ο υ λ ο υ, "Το ούτι ως εκπαιδευτικό όργανο ελληνικής µουσικής", στον τόµο Ούτι - Μέθοδος εκµάθησης, εκδ. "Εν Χορδαίς", Θεσσαλονίκη 1996, σελ η µ. Κ ο φ τ ε ρ ο ύ, οκίµιο για το ελληνικό σαντούρι, Αθήνα - Γιάννινα η µ. Θ έ µ ε λ η, Το κανονάκι, ένα λαϊκό µουσικό όργανο, "Πρακτικά Α Συµποσίου Λαογραφίας", ΙΜΧΑ 153 (1975). Χ ρ υ σ ά ν θ ο υ, Μ. Θεωρητικόν, Τεργέστη Μ ο ν α χ ο ύ Ε υ θ. Ζ ι γ α β η ν ο ύ - Α γ ί ο υ Ν ι κ ο δ ή µ ο υ Α γ ι ο ρ ε ί τ ο υ, Ερµηνεία εις τους ρν Ψαλµούς του αυίδ, τόµοι 3, Κωνσταντινούπολις 1819, όπου οι παραποµπές στους παλαιότερους Πατέρες. Α π ο σ τ ό λ ο υ Κ ώ ν σ τ α, κώδικες οχειαρίου 389 και ΕΒΕ

ΕΠΟΠΤΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΕΠΟΠΤΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΘΩΜΑ ΑΠΟΣΤΟΛΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΟΠΤΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Εισήγηση στο Διεθνές Συνέδριο για τα παραδοσιακά μουσικά όργανα ΚΑΣΤΟΡΙΑ, ΙΟΥΝΙΟΣ 2001 ΕΠΟΠΤΙΚΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ

Διαβάστε περισσότερα

Οι κλίµακες της Βυζαντινής Mουσικής, κατά την Μουσική Επιτροπή του 1881

Οι κλίµακες της Βυζαντινής Mουσικής, κατά την Μουσική Επιτροπή του 1881 Οι κλίµακες της Βυζαντινής Mουσικής, κατά την Μουσική Επιτροπή του 1881 του Παναγιώτη. Παπαδηµητρίου panayiotis@analogion.net, α έκδοση: 4 Οκτωβρίου 2005 Το Οικουµενικό Πατριαρχείο στα 1881 συγκρότησε

Διαβάστε περισσότερα

Eν φωναίς και οργάνοις ΒασΙλησ Θ. ΓρατσοΥνασ

Eν φωναίς και οργάνοις ΒασΙλησ Θ. ΓρατσοΥνασ Eν φωναίς και οργάνοις ΒασΙλησ Θ. ΓρατσοΥνασ Μεθοδική παρουσίαση των θέσεων των φθογγοσήμων στο ούτι, το πολίτικο λαούτο και τον ταμπουρά σε σχέση με τις τονικές αλλαγές. AΘΗΝΑ 1999 2 3 Iούνιος 2001 Χρωστάω

Διαβάστε περισσότερα

Κουρδίσµατα (περίληψη)

Κουρδίσµατα (περίληψη) Κουρδίσµατα (περίληψη) Ι. Αρµονική στήλη Κάθε νότα που παράγεται µε φυσικά µέσα είναι ένα πολύ σύνθετο φαινόµενο. Ως προς το τονικό ύψος, συνιστώσες του ("αρµονικοί") είναι η συχνότητα που ακούµε ("θεµελιώδης")

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Απόστολος Σιόντας ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ Η τονικότητα ΝΤΟ µείζων Πειραµατικό Μουσικό Γυµνάσιο Παλλήνης Παλλήνη 2010 Πρόλογος Καθώς θεωρούµε ότι είναι απαραίτητη η γνώση του περιεχοµένου του µουσικού

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη μουσική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία 3. ΝΟΤΕΣ. 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός

Εισαγωγή στη μουσική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία 3. ΝΟΤΕΣ. 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Εισαγωγή στη μουσική 1. Μουσική 2. Μελωδία 3. Νότες 4. Ρυθμός 2 Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το Βιολί Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Περίληψη Στην

Διαβάστε περισσότερα

Ρυθµός Κίνηση Χορός Ενοποίηση µουσικοκινητικής αγωγής - χορού. ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φ.Α.

Ρυθµός Κίνηση Χορός Ενοποίηση µουσικοκινητικής αγωγής - χορού. ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φ.Α. Ρυθµός Κίνηση Χορός Ενοποίηση µουσικοκινητικής αγωγής - χορού στα δηµοτικά σχολεία µε Ε.Α.Ε.Π. ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φ.Α. Η θεµατική ενότητα «ρυθµός-κίνηση-χορός» στη σχολική Φυσική Αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία.

ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Όπως η εκκλησιαστική, έτσι και η δημοτική μουσική είναι μονοφωνική και τροπική και δεν ακολουθεί τη δυτική τονική αρμονία. Το δημοτικό τραγούδι αποτελεί μια σημαντική έκφραση της λαϊκής δημιουργίας. Ως λογοτεχνικό είδος αντλεί το υλικό του από την προφορική λογοτεχνική παράδοση. Στις παραδοσιακές κοινωνίες (στην εποχή της

Διαβάστε περισσότερα

[ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ]

[ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ] 2013 Μουσικό Γυμνάσιο / Λύκειο Ιλίου Ευαγγελία Λουκάκη [ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ] Σημειώσεις για τις ανάγκες διδασκαλίας του μαθήματος της Αρμονίας. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΜΟΝΙΑ Στην Αρµονία συναντώνται συνηχήσεις-συγχορδίες

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική νησιώτικη μουσική

Ελληνική νησιώτικη μουσική Ελληνική νησιώτικη μουσική Περιεχόμενα : Γενικά Ρυθμός Χοροί Σποράδες Κυκλάδες Δωδεκάνησα Ρόδος, Κάσος, Κάρπαθος Επτάνησα Μουσικά Όργανα Λύρα Λαούτο Βιολί Μπουζούκι Ασκομαντούρα Γενικά : Νησιώτικα, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ 1 Οι ήχοι που χρησιμοποιούμε στη μουσική λέγονται νότες ή φθόγγοι και έχουν επτά ονόματα : ντο - ρε - μι - φα - σολ - λα - σι. Η σειρά αυτή επαναλαμβάνεται πολλές φορές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 (18/05/2015) ΠΡΟΣΟΧΗ ΑΛΛΑΓΕΣ ΗΜ Ε/Λ Ω ΑΙΘΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 (18/05/2015) ΠΡΟΣΟΧΗ ΑΛΛΑΓΕΣ ΗΜ Ε/Λ Ω ΑΙΘΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-2015 (18/05/2015) ΠΡΟΣΟΧΗ ΑΛΛΑΓΕΣ ΗΜ Ε/Λ Ω ΑΙΘΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΞ ΕΥΤΕΡΑ 10 12 2 ΕΡΓΑΗΡΙΟ 2 ΚΥΡΙΤΣΑΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ ΙΙ Μ ΙΙ ΛΥΡΑ ΚΡΗΤΙΚΗ ΕΥΤΕΡΑ 12 14 2 ΕΡΓΑΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη

ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη ΑΠΟ ΤΟΥΣ : Γιάννης Πετσουλας-Μπαλής Στεφανία Ολέκο Χριστίνα Χρήστου Βασιλική Χρυσάφη Ο ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ (572-500 ΠΧ) ΗΤΑΝ ΦΟΛΟΣΟΦΟΣ, ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΟΣ ΚΑΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟΣ ΤΗΣ ΜΟΥΙΣΚΗΣ. ΥΠΗΡΞΕ Ο ΠΡΩΤΟΣ ΠΟΥ ΕΘΕΣΕ ΤΙΣ ΒΑΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

& percussion. Boomwhackers. Π ο τ έ έ ν α κ ρ ο υ σ τ ό δ ε ν ε ί χ ε τ έ τ ο ι ε ς δ υ ν α τ ό τ η τ ε ς

& percussion. Boomwhackers. Π ο τ έ έ ν α κ ρ ο υ σ τ ό δ ε ν ε ί χ ε τ έ τ ο ι ε ς δ υ ν α τ ό τ η τ ε ς & percussion Boomwhackers Π ο τ έ έ ν α κ ρ ο υ σ τ ό δ ε ν ε ί χ ε τ έ τ ο ι ε ς δ υ ν α τ ό τ η τ ε ς & percussion Βαλτετσίου 15, 10680 Αθήνα Τ: 210 3645147, F: 210 3645149 Ζακύνθου 7, 31100 Λευκάδα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Κατασκευή: Το μονόχορδο του Πυθαγόρα 2005-2006 Τόλιας Γιάννης Α1 Λ Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Α. Τσαγκογέωργα Περιεχόμενα: Τίτλος Εργασίας Σκοπός Υπόθεση (Περιγραφή Κατασκευής) Ορισμός Μεταβλητών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ. ιάρκεια εξέτασης: πέντε (5) ώρες

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ. ιάρκεια εξέτασης: πέντε (5) ώρες ΕΞΕΤΑΣΤΕΑ ΥΛΗ ΜΑΘΗΜΑ: ΥΠΑΓΟΡΕΥΣΗ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ - ΑΡΜΟΝΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΟΝΟ ΓΙΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗ ιάρκεια εξέτασης: πέντε (5) ώρες (Α) ΑΡΜΟΝΙΑ ιάρκεια εξέτασης: Τρεις (3) ώρες και τριάντα (30) λεπτά ίνονται στους

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου.

ΘΕΜΑ: Οδηγίες για τη διδασκαλία των Μαθηµατικών Γ/σίου και Γεν. Λυκείου. Να διατηρηθεί µέχρι... ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ENIAIOΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ Π/ΘΜΙΑΣ & /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ /ΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ /ΘΜΙΑΣ ΕΚΠ/ΣΗΣ ΤΜΗΜΑ Α' Αν. Παπανδρέου 37, 15180 Μαρούσι Πληροφορίες : Αν. Πασχαλίδου Τηλέφωνο

Διαβάστε περισσότερα

Ιωσήφ Βαλέτ. Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13. Οι ξένοι φθόγγοι. Ι. Βαλέτ, Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13

Ιωσήφ Βαλέτ. Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13. Οι ξένοι φθόγγοι. Ι. Βαλέτ, Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13 1 2 Ιωσήφ Βαλέτ Σημειώσεις Αρμονίας 2012-13 Οι ξένοι φθόγγοι 3 4 4δμητη ή 5δμητη αρμονία (συνηχήσεις από διαδοχικές 4 ες ή 5 ες ) καθώς δεν ανήκει στο στυλ που εξετάζουμε. 1. Καθυστερήσεις 1.1 Καθυστερήσεις

Διαβάστε περισσότερα

409 Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης Μακεδονίας (Θεσσαλονίκη)

409 Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης Μακεδονίας (Θεσσαλονίκη) 409 Μουσικής Επιστήμης και Τέχνης Μακεδονίας (Θεσσαλονίκη) Σκοπός Το Τμήμα προσφέρει προγράμματα εφαρμοσμένων μουσικών σπουδών στα πρότυπα των Ανωτάτων Μουσικών Ακαδημιών (Musikhochschule) και παρέχει

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Γνωριμία με την ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΘΕΩΡΙΑ 5. 1 ος ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ: ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ 7 Προσδοκώμενα αποτελέσματα 8

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Γνωριμία με την ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΘΕΩΡΙΑ 5. 1 ος ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ: ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ 7 Προσδοκώμενα αποτελέσματα 8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Γνωριμία με την ΑΚΟΥΣΤΙΚΗ 1 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ: ΘΕΩΡΙΑ 5 1 ος ΘΕΜΑΤΙΚΟΣ ΑΞΟΝΑΣ: ΤΑΛΑΝΤΩΣΕΙΣ 7 Προσδοκώμενα αποτελέσματα 8 1.1. Περιοδική κίνηση Περιοδικά φαινόμενα 9 1.2. Ταλάντωση - Ταλαντούμενα

Διαβάστε περισσότερα

Αναλυτική προσέγγιση στο έργο του Γιάννη Ξενάκη, EMBELLIE (1981), για σόλο βιόλα.

Αναλυτική προσέγγιση στο έργο του Γιάννη Ξενάκη, EMBELLIE (1981), για σόλο βιόλα. Αναλυτική προσέγγιση στο έργο του Γιάννη Ξενάκη, EMBELLIE (1981), για σόλο βιόλα. Ανδρέας Γεωργοτάς Η συγκεκριμένη μελέτη έχει σαν στόχο την αναλυτική προσέγγιση του έργου EMBELLIE (1981), για σόλο βιόλα

Διαβάστε περισσότερα

Να διατηρηθεί µέχρι Βαθµός ασφαλείας. Μαρούσι 20-7 - 2010 Αριθ. Πρωτ. Βαθµός Προτερ. Φ. 12 / 879 / 88413 /Γ1 Α Π Ο Φ Α Σ Η

Να διατηρηθεί µέχρι Βαθµός ασφαλείας. Μαρούσι 20-7 - 2010 Αριθ. Πρωτ. Βαθµός Προτερ. Φ. 12 / 879 / 88413 /Γ1 Α Π Ο Φ Α Σ Η Να διατηρηθεί µέχρι Βαθµός ασφαλείας ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΣΠΟΥ ΩΝ ΠPΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθήματος. Είδος. Έτος. ΜΣ 06 Λιάβας Εισαγωγή στην Ελληνική Δημοτική Μουσική Υ 1 χειμ. εξ. Ελληνική παραδοσιακή μουσική ΥΚ

Μαθήματος. Είδος. Έτος. ΜΣ 06 Λιάβας Εισαγωγή στην Ελληνική Δημοτική Μουσική Υ 1 χειμ. εξ. Ελληνική παραδοσιακή μουσική ΥΚ Τίτλος στο παλαιό Τίτλος Υποχρεωτικά ΜΣ 06 Λιάβας Εισαγωγή στην Ελληνική Δημοτική Μουσική Υ 1 χειμ. εξ. Ελληνική παραδοσιακή μουσική ΥΚ ΜΣ 03 Μπαλαγεώργος Εισαγωγή στη Βυζαντινή Μουσικολογία Υ 1 χειμ.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Ι

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Ι ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Ι ΓΕΩΡΓΙΑ ΠΑΡΠΑΡΟΥΣΗ 1. ΜΕΤΡΑ ΕΙ Η ΜΕΤΡΩΝ απλά µέτρα: 2/4, 2/8, 3/4, 3/8 2/4 q q \ e e e e \ x x x x x x x x \ εµβατήριο 2/8

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιοι Μαθητικοί Καλλιτεχνικοί Αγώνες 2006 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ 2006

Πανελλήνιοι Μαθητικοί Καλλιτεχνικοί Αγώνες 2006 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ 2006 Πανελλήνιοι Μαθητικοί Καλλιτεχνικοί Αγώνες 2006 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ 2006 1 ΑΓΩΝΕΣ ΧΟΡΟΥ Α ) Οι Αγώνες Χορού περιλαµβάνουν τρεις κύριους τοµείς : Αγώνες Ελληνικών Παραδοσιακών χορών. Αγώνες Κλασικού Μπαλέτου.

Διαβάστε περισσότερα

Επεξεργασία Ηχου και Μουσικής (ΤΗΛ313) Φροντιστήριο

Επεξεργασία Ηχου και Μουσικής (ΤΗΛ313) Φροντιστήριο Επεξεργασία Ηχου και Μουσικής (ΤΗΛ313) Εισαγωγή στη Θεωρία Μουσικής (Μέρος 1ο) Φροντιστήριο 03/03/2010 (Εισαγωγή στη Θεωρία Μουσικής (Μέρος 1ο)) Επεξεργασία Ηχου και Μουσικής (ΤΗΛ313) 03/03/2010 1 / 32

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγός πως να πιάνεις σωστά το μπουζούκι για να μαθεις να παιζεις γρηγορα σε μικρότερο διαστημα βήμα-βήμα και να έχεις σωστο και ωραιο ηχο!!!

Οδηγός πως να πιάνεις σωστά το μπουζούκι για να μαθεις να παιζεις γρηγορα σε μικρότερο διαστημα βήμα-βήμα και να έχεις σωστο και ωραιο ηχο!!! Οδηγός πως να πιάνεις σωστά το μπουζούκι για να μαθεις να παιζεις γρηγορα σε μικρότερο διαστημα βήμα-βήμα και να έχεις σωστο και ωραιο ηχο!!! Με αυτή τη μικρή αναφορά θα μάθεις πώς να παίζεις γρήγορα σε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Μαθηματικά (Άλγεβρα - Γεωμετρία) Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

2013-2014 ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ. Εργασία πληροφορικής

2013-2014 ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ. Εργασία πληροφορικής ΕΓΧΟΡΔΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ Εργασία πληροφορικής 2013-2014 Ονοματεπώνυμο: Αντωνιάδου Κατερίνα, Αντωνιάδου Μαρτίνα Μάθημα : Τεχνολογία Τμήμα: Β 1 Γυμνασίου - Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Καθηγητής: Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

σχετικά µε τις «Αναθέσεις µαθηµάτων Γυµνασίου, Γενικού Λυκείου, ΕΠΑ.Λ. και ΕΠΑ.Σ.»

σχετικά µε τις «Αναθέσεις µαθηµάτων Γυµνασίου, Γενικού Λυκείου, ΕΠΑ.Λ. και ΕΠΑ.Σ.» Κοινό Υπόµνηµα ΠΕΚΑΠ, +++? σχετικά µε τις «Αναθέσεις µαθηµάτων Γυµνασίου, Γενικού Λυκείου, ΕΠΑ.Λ. και ΕΠΑ.Σ.» Αξιότιµε Κύριε Υφυπουργέ Σε συνέχεια των εγγράφων που σας έχουµε αποστείλει σε σχέση µε τις

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη

Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Νάντια Παπαπαναγιωτάκη Στην ένταξη µε πάνε σαράντα κύµατα Οι περιοχές στις οποίες δραστηριοποιηθήκαµε από τον Νοέµβριο µέχρι σήµερα ήταν τα Άνω Λιόσια, το Ζεφύρι, το Ίλιον και οι Αχαρνές µε έντεκα (11)

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ - ΗΜΙΟΥΡΓΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Υπάρχει µεγάλη ποικιλία θεµάτων που θα µπορούσαν να δοθούν ως συνθετικές δηµιουργικές εργασίες. Όποιο θέµα όµως και να δοθεί, θα ήταν καλό να έχει ως στόχο τη στροφή του

Διαβάστε περισσότερα

Κοντσέρτο για Βιολί σε Μι ελάσσονα, έργο 64

Κοντσέρτο για Βιολί σε Μι ελάσσονα, έργο 64 Φέλιξ Μέντελσον (1809-1847) Κοντσέρτο για Βιολί σε Μι ελάσσονα, έργο 64 Η ορχηστρική μουσική του πρώιμου ρομαντικού συνθέτη Φέλιξ Μέντελσον περιλαμβάνει πέντε συμφωνίες, τις συναυλιακές εισαγωγές Όνειρο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ»

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ «ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ» ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Γεώργιος Κιούσης,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ 1 Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ Ο Σμυρναϊκός Μανές ή αλλιώς Μανέρως. Κατά τους Αρχαίους συγγραφείς ο Μανέρως ήταν θλιβερός ήχος και τον ονομάζανε Μανέρω ή Λίναιος θρήνος διότι κατά τα λεγόμενα με τον ήχο αυτό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΑΙΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΟΤΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΕΦΙΑΞΑΝ ΕΙΧΑ 2 ΜΕΓΕΘΗ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ 1800 ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΥ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΘΗΚΕ.

ΜΕΣΑΙΟΥ ΜΕΓΕΘΟΥΣ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΟΤΑΝ ΜΕ ΠΡΩΤΟΕΦΙΑΞΑΝ ΕΙΧΑ 2 ΜΕΓΕΘΗ, ΑΛΛΑ ΠΕΡΙΠΟΥ ΤΟ 1800 ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΜΟΥ ΣΤΑΘΕΡΟΠΟΙΗΘΗΚΕ. Εικόνα 1 ΒΙΟΛΙ ΕΙΜΑΙ ΕΝΑ ΕΓΧΟΡΔΟ ΜΕ 4 ΧΟΡΔΕΣ. ΤΑ ΚΛΕΙΔΙΑ ΣΤΟ «ΚΕΦΑΛΙ» ΜΟΥ ΤΑ Ι ΓΙΑ ΝΑ ΚΟΥΡΔΙΖΟΥΝ ΤΙΣ ΧΟΡΔΕΣ ΜΟΥ. ΠΑΡΑΓΩ ΗΧΟ ΟΤΑΝ ΟΙ ΧΟΡΔΕΣ ΜΟΥ ΠΙΕΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΟΤΑΝ ΤΟ ΔΟΞΑΡΙ ΤΙΣ ΧΑΪΔΕΥΕΙ. ΕΦΕΥΡΕΘΗΚΑ ΓΥΡΩ

Διαβάστε περισσότερα

1 η ΤΑΞΗ. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 1 ο. 1ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΥΓΧΟΡ ΙΩΝ Για να σχηµατίσουµε µία συγχορδία χρειαζόµαστε τρεις νότες.

1 η ΤΑΞΗ. Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 1 ο. 1ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΥΓΧΟΡ ΙΩΝ Για να σχηµατίσουµε µία συγχορδία χρειαζόµαστε τρεις νότες. Θ Ε Ω Ρ Ι Α Α Ρ Μ Ο Ν Ι Α Σ 1 η ΤΑΞΗ Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο 1 ο 1ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΣΥΓΧΟΡ ΙΩΝ Για να σχηµατίσουµε µία συγχορδία χρειαζόµαστε τρεις νότες. Μία σαν ΒΑΣΗ, µία σαν ΜΕΣΗ και µία σαν ΚΟΡΥΦΗ Έχουµε τρία

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Εφαρμογές Εκπαιδευτικού Λογισμικού για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση

Εφαρμογές Εκπαιδευτικού Λογισμικού για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Εφαρμογές Εκπαιδευτικού Λογισμικού για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση Μαρία Καραβελάκη-Καπλάνη, M.Sc. INTE*LEARN Αγν.Στρατιώτη 46 176 73 Καλλιθέα τηλ. 95 91 853, fax. 95 72 098 E-mail: intelrn@prometheus.hol.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΤΑΞΗΣ ΤΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ ΑΘΗΝΑ 1999 Οµάδα σύνταξης Συντονιστής: Κιούσης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΥΠΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ. ΘΕΣΕΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Α. Σχολή Χορού 1.Εκπαιδευτικό - καλλιτεχνικό προσωπικό. Τίτλοι σπουδών. Δίπλωμα

ΤΥΠΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ. ΘΕΣΕΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Α. Σχολή Χορού 1.Εκπαιδευτικό - καλλιτεχνικό προσωπικό. Τίτλοι σπουδών. Δίπλωμα ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΑΡΙΘΜΟΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑ ΤΥΠΙΚΑ ΕΙΔΙΚΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ ΘΕΣΕΩΝ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ Α. Σχολή Χορού.Εκπαιδευτικό - καλλιτεχνικό προσωπικό Τίτλοι σπουδών. Δίπλωμα για αναγνωρισμένης Ανώτερης Επαγγελματικής Σχολής Χορού

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού»

Θέµατα: «Βιβλία Γλώσσας Α, Β, Γ ηµοτικού», «Μαθηµατικά Α, Β ηµοτικού» 1 ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ Για την ενηµέρωση των υποψηφίων συγγραφέων εγχειριδίων Γλώσσας και Μαθηµατικών, κοινοποιούµε απάντηση σε σχετικό ερωτηµατολόγιο που µας είχαν υποβάλει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04)

ΠΕ60/70, ΠΕ02, ΠΕ03, ΠΕ04) «Επιµόρφωση εκπαιδευτικών στη χρήση και αξιοποίηση των ΤΠΕ στην εκπαιδευτική διδακτική διαδικασία» (Γ ΚΠΣ, ΕΠΕΑΕΚ, Μέτρο 2.1, Ενέργεια 2.1.1, Κατηγορία Πράξεων 2.1.1 θ) Αναλυτικό Πρόγραµµα Σπουδών για

Διαβάστε περισσότερα

«ΦΑΡΙΣ» ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ. ΑΠΟΦΑΣΗ Δ.Σ Ν ο 75/2013

«ΦΑΡΙΣ» ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ. ΑΠΟΦΑΣΗ Δ.Σ Ν ο 75/2013 «ΦΑΡΙΣ» ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΔΗΜΟΥ ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ ΑΡΙΘ. ΠΡΩΤ: 882/Δ ΑΠΟΦΑΣΗ Δ.Σ Ν ο 75/2013 Στην Καλαμάτα σήμερα 29 Αυγούστου 2013, ημέρα Πέμπτη και ώρα 13:30 συνήλθε στα γραφεία της Κ.Ε ΦΑΡΙΣ, Ασίνης 11 και

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013

ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΡΑΛΙΜΝΙΟΥ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΜΑΘΗΜΑ: Θέματα Μουσικής ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 27/05/2013 ΤΑΞΗ: Β Κατεύθυνσης ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 2:30 ΩΡΑ: 7:45 10:15 πμ Όνομα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες)

ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥ ΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΕΙ ΙΚΟ ΜΕΡΟΣ: ΚΛΑ ΟΣ ΠΕ60/70 (78 ώρες) 1. 9 Εκπαιδευτική χρήση βασικών εργαλείων πληροφορικής, πολυµεσικών εργαλείων και του διαδικτύου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΑΝΘΡΩΠΙΣΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΙ ΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Μάθηµα: Εφαρµοσµένη ιδακτική των Φυσικών Επιστηµών (Πρακτικές Ασκήσεις Γ Φάσης) ΜΙΧΑΗΛ ΣΚΟΥΜΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού

Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού Δημιουργική Μέθοδος ρυθμικού και θεατρικού παιχνιδιού Ενότητα 3: Ρυθμική Αγωγή Γαλάνη Μαρία (Μάρω) PhD Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης 1 Σκοποί ενότητας Γνωριμία με το Σύστημα Ρυθμικής Emil Jaques

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Για την πρόσληψη προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου ορισμένου χρόνου

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ Για την πρόσληψη προσωπικού με σύμβαση εργασίας ιδιωτικού δικαίου ορισμένου χρόνου ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΚΟΙΝΩΦΕΛΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΘΕΡΜΗΣ (Δ.Ε.Π.Π.Α.Θ.) Θέρμη 30-11-2012 ----------------------------------------------------------- Αριθμ. Πρωτ.:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΟ ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μελωδία Ντο Μείζων (2) ΣΧΟΛΕΙΟ/ΤΑΞΗ: ΑΡ. ΜΑΘΗΤΩΝ: ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΣΤΟΧΟΙ και ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ: Οι μαθητές να: ο ΑΚΡΟΑΣΗΣ: Επίπεδο 1 Επίπεδο 2 Διακρίνουν τη Ακούσουν

Διαβάστε περισσότερα

Β' Εξαμήνου. Γ Εξάμηνο. Δ Εξάμηνο

Β' Εξαμήνου. Γ Εξάμηνο. Δ Εξάμηνο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2009 ΜΑΘΗΜΑΤΑ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΑ Α' Εξάμηνο 1 ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ Ι 1/9/2009 10:00-12:00 13-14 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ (ΔΗΜΟΤΙΚΗ) ΜΟΥΣΙΚΗ Ι 2/9/2009 17:00-19:00

Διαβάστε περισσότερα

Τετράδια κιθάρας. Συνοδεία τραγουδιών. Οδηγός Ρυθμών. Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις. Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr

Τετράδια κιθάρας. Συνοδεία τραγουδιών. Οδηγός Ρυθμών. Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις. Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr Τετράδια κιθάρας Συνοδεία τραγουδιών Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr Δευτέρα, 1 Φεβρουαρίου 2010 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 Χρήση...3 Ευχαριστίες...3 Μέρος Α : Αρπέζ

Διαβάστε περισσότερα

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική.

Η σταδιακή ανάπτυξη της δοµής του, ήταν και το µοντέλο για όλα τα πρώτα ανάλογα εργαστήρια του Θεοδώρου, τα οποία κινούνταν σε αυτήν την θεµατική. ΠΟΛΥΤΕΧΝΟ από το 2000 µέχρι σήµερα ένα εργαστήρι σκηνικής έκφρασης και δηµιουργίας, ή µια πρόταση ασκήσεων δηµιουργικής φαντασίας -------------------------------------------- (α) αντικείµενο και ιστορικό

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα τριακοστή πρώτη

Ενότητα τριακοστή πρώτη Ενότητα τριακοστή πρώτη Σήμερα θα γνωρίσουμε τις συγχορδίες! Η συγχορδία είναι μια ομάδα τριών νοτών που παίζονται ταυτόχρονα και έχουν κάποια αρμονική σχέση μεταξύ τους. Θυμήσου τις διφωνίες που ήταν

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α. Την «Μουσική Αρµονία» θα µπορούσαµε να την δούµε κ έτσι?

ΜΕΡΟΣ Α. Την «Μουσική Αρµονία» θα µπορούσαµε να την δούµε κ έτσι? 1 Την «Μουσική Αρµονία» θα µπορούσαµε να την δούµε κ έτσι? Σήµερα η βιβλιογραφία της Αρµονίας είναι πλουσιότατη, σε πολλά επίπεδα σπουδής και σε πλήθος γλωσσών. Έτσι δεν θα πρότεινα µία από τα ίδια που

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΙΚΗ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΣΟΛΦΕΖ

ΜΟΥΣΙΚΗ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΣΟΛΦΕΖ ΜΟΥΣΙΚΗ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ ΚΑΙ ΣΟΛΦΕΖ Β και Γ Λυκείου Μάθημα Κατεύθυνσης ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ Λευκωσία ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Κύθνος (Θερμιά) Κυκλάδων

Κύθνος (Θερμιά) Κυκλάδων ΚΕΠΕΜ Σεμινάρια χορού 2012-2013 1 ο Σεμινάριο: Κύθνος (Θερμιά) Κυκλάδων Παρασκευή, 23 Νοεμβρίου 2012 18.00-21.30 Εισηγητής: Μάκης Πιρπινιάς ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΗΣ ΕΘΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΜΛΦ ΑΡΧΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογία ΠΩΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ. 7ο Λύκειο Καλλιθέας Σκαρλάτος Βασίλης Α4

Τεχνολογία ΠΩΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ. 7ο Λύκειο Καλλιθέας Σκαρλάτος Βασίλης Α4 Τεχνολογία ΠΩΣ Η ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΟΥ ΜΟΥΣΙΚΟΥ ΟΡΓΑΝΟΥ ΤΗΣ ΚΙΘΑΡΑΣ 7ο Λύκειο Καλλιθέας Σκαρλάτος Βασίλης Α4 Από τα παλιά χρόνια η κιθάρα χρησιμοποιούνταν ως μέσο ψυχαγωγίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-15 Α/Α ΜΑΘΗΜΑ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΗΜΕΡΑ ΩΡΑ ΑΙΘΟΥΣΑ

ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-15 Α/Α ΜΑΘΗΜΑ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΗΜΕΡΑ ΩΡΑ ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΑΡΙΝΟΥ ΕΞΑΜΗΝΟΥ 2014-15 Α/Α ΜΑΘΗΜΑ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΗΜΕΡΑ ΩΡΑ ΑΙΘΟΥΣΑ 1 ΑΓΓΛΙΚΑ ΙI ΣΤΕΦΑΝΟΥ ΤΖΕΝΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 10:00-13:00 ΑΜΦΙΘ.8 2 ΑΓΓΛΙΚΑ ΙV ΜΑΧΙΛΗ ΙΦΙΓΕΝΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Λαλιώτη Πολιτισμική και μουσική ανθρωπολογία Ι ΥΚ-2 1 ΜΜ 78 ΧΕ

Λαλιώτη Πολιτισμική και μουσική ανθρωπολογία Ι ΥΚ-2 1 ΜΜ 78 ΧΕ Υποχρεωτικά Κορμού ιδάσκων Μάθημα Είδος Νέο Έτο Κωδ (νπ) Χειμερινό Μαλιάρας Συνοπτική Ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής ΙΙ ΥΚ-1 1 ΜΜ 95 ΕΕ Μαλιάρας Ιστορία της Νεοελληνικής έντεχνης μουσικής ΥΚ-1 3 ΜΣ 39

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ

ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ 21357 ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ ΤΕΥΧΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Αρ. Φύλλου 1817 21 Αυγούστου 2015 Αριθμ. 130085/Δ2 Ωρολόγιο Πρόγραμμα των μαθημάτων των Α, Β και Γ τάξεων Μουσικού Γυμνασίου και

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Μαθήµατος: Πολυκάναλη Ηχογράφηση στο Audacity

Σχέδιο Μαθήµατος: Πολυκάναλη Ηχογράφηση στο Audacity Σχέδιο Μαθήµατος: Πολυκάναλη Ηχογράφηση στο Audacity Θεµατική Ενότητα: Μουσική Τεχνολογία Τάξη: Β Γυµνασίου Διάρκεια: 2 περίοδοι Καθηγητής: Σκοπός Με το συγκεκριµένο µάθηµα οι µαθητές θα γνωρίσουν την

Διαβάστε περισσότερα

Τετράδια κιθάρας Θεωρία της μουσικής. Τετράδια κιθάρας. Μείζονες κλίμακες (με υφέσεις και διέσεις) Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις

Τετράδια κιθάρας Θεωρία της μουσικής. Τετράδια κιθάρας. Μείζονες κλίμακες (με υφέσεις και διέσεις) Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις Τετράδια κιθάρας Μείζονες κλίμακες (με υφέσεις και διέσεις) Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr 1 Περιεχόμενα Κλίμακες... 3 Μείζονες κλίμακες... 3 Η κλίμακα Ντο μείζονα...

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ

ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΘΕΜΑ: ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ- ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΤΩΝ ΜΟΥΣΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΣΤΑ ΜΟΥΣΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ Ι. ΓΕΝΙΚΑ Κοινό τόπο αποτελεί η διαπίστωση ότι τα προγράμματα των Ωδείων είναι απαρχαιωμένα - και κατά συνέπεια

Διαβάστε περισσότερα

Ζήκος Γεώργιος: Πρόεδρος.Σ. ηµοτικός Σύµβουλος. Κατσιγιάννης Επαµεινώνδας: Αντιπρόεδρος ηµοτικός Σύµβουλος

Ζήκος Γεώργιος: Πρόεδρος.Σ. ηµοτικός Σύµβουλος. Κατσιγιάννης Επαµεινώνδας: Αντιπρόεδρος ηµοτικός Σύµβουλος Ηµεροµηνία, 11.7.2012 Αρ. Πρωτ.: 780 ΑΔΑ: Β41ΛΟΡΝΝ-ΡΝΧ ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΙΑ ΙΚΤΥΟ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΠΡΑΚΤΙΚΟΥ ΤΗΣ ΥΠ ΑΡΙΘΜ. 76/2012 ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΤΗΣ 14ης ΣΥΝΕ ΡΙΑΣΗΣ ΤΟΥ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ ΤΗΣ «ΚΟΙΝΩΦΕΛΟΥΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

1.. 2. , 3. : 4. 1. 2. 3. . 5. 1. ( inspiration). 2. ( GoogleEarth ). 3. ( powerpoint ). 4. (word ). 5. ( HotPotatoes).

1.. 2. , 3. : 4. 1. 2. 3. . 5. 1. ( inspiration). 2. ( GoogleEarth ). 3. ( powerpoint ). 4. (word ). 5. ( HotPotatoes). ΕΚΦΩΝΗΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ (µεγάλες τάξεις ηµοτικού) Σχεδιασµός σεναρίου µε θέµα «Ο Μέγας Αλέξανδρος και τις εκστρατείες του» µε τη χρήση λογισµικών γενικής χρήσης, οπτικοποίησης, διαδικτύου και λογισµικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΣΤΑ Α.Ε.Ι.

ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΣΤΑ Α.Ε.Ι. ΤΟ ΝΕΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΠΡΟΣΒΑΣΗΣ ΣΤΑ Α.Ε.Ι. Με βάση το ελτίο Τύπου του Υπουργείου Παιδείας της 6.4.2015: Α. ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ: ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Για να κατανοήσετε καλύτερα την προτεινόµενη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΔΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΩΔΕΙΟ Βενιζέλου 67 Τηλ. 250-2229 Φαξ: 25022963 E-mail: odeio@dkavalas.gr Πληρ. Ελ. Καλώτη Καβάλα 4 Νοεμβρίου 205 Α.Π: 742 ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ Πρόσληψης καλλιτεχνικού-διδακτικού

Διαβάστε περισσότερα

Σπύρος Χρ. Σιάσος. Μέθοδος Οργανοχρησίας του Ταμπουρά με χρήση Βυζαντινής Σημειογραφίας

Σπύρος Χρ. Σιάσος. Μέθοδος Οργανοχρησίας του Ταμπουρά με χρήση Βυζαντινής Σημειογραφίας Σπύρος Χρ. Σιάσος Μέθοδος Οργανοχρησίας του Ταμπουρά με χρήση Βυζαντινής Σημειογραφίας Αθήνα 2014 Κάθε γνήσιο αντίγραφο φέρει υπογραφή του συγγραφέα. /Each genuine copy is signed by the author. 2014, Σπύρος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΚΟΝΙΚΗ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ. «Τα µαθηµατικά της Μουσικής» Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ. Κεφάλαιο 5. ΙΑΡΚΕΙΑ: Μια διδακτική ώρα

ΕΙΚΟΝΙΚΗ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ. «Τα µαθηµατικά της Μουσικής» Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ. Κεφάλαιο 5. ΙΑΡΚΕΙΑ: Μια διδακτική ώρα ΕΙΚΟΝΙΚΗ Ι ΑΣΚΑΛΙΑ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ Κεφάλαιο 5 «Τα µαθηµατικά της Μουσικής» ΙΑΡΚΕΙΑ: Μια διδακτική ώρα ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΣΑ ΜΕΣΑ (Για τον Καθηγητή) CD player Μελωδικό πολυφωνικό όργανο ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΣΑ ΜΕΣΑ (Για τους

Διαβάστε περισσότερα

. Ερωτήσεις διάταξης. να διαταχθούν από τη µικρότερη προς τη µεγαλύτερη οι τιµές: f (3), f (0), f (-1), f (5), f (-2), f ( ), f (1).

. Ερωτήσεις διάταξης. να διαταχθούν από τη µικρότερη προς τη µεγαλύτερη οι τιµές: f (3), f (0), f (-1), f (5), f (-2), f ( ), f (1). . Ερωτήσεις διάταξης. Οι συναρτήσεις f (x) = x, g (x) = x, h (x) = x, φ (x) = 3x, ρ (x) = 5x, t (x) = 7x έχουν κοινό πεδίο ορισµού το Α = [- 3, 3]. Να γράψετε τις συναρτήσεις σε µια σειρά έτσι ώστε η γραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΙΔΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. ΤΟΠΟΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ.

ΤΙΤΛΟΣ: ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΙΔΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. ΤΟΠΟΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ. ΤΙΤΛΟΣ: ΜΟΥΣΙΚΑ ΟΡΓΑΝΑ ΠΟΥ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΟΥΝΤΑΙ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΟΛΑ ΤΑ ΕΙΔΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ. ΤΟΠΟΙ ΠΡΟΕΛΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΤΟΥΣ. ΤΙΤΛΟΣ ΥΠΟΘΕΜΑΤΟΣ: ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

ΠΡΑΚΤΙΚΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Ταχ. Δ/νση: 630 75 Ιερισσός Ιερισσός, 13-10-2015 Τηλ.: 2377 0 21130, 23770 21121 Αρ.Πρωτ: 345 Fax: 2377 0 21132 E mail:aristoteleio@dimosaristoteli.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΘΕΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚΦΕ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΚΦΕ : Ν. ΛΕΣΒΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΦΕ (όνομα - ειδικότητα) : ΑΙΒΑΛΙΩΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ

ΕΚΘΕΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚΦΕ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2011-2012 ΕΚΦΕ : Ν. ΛΕΣΒΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΦΕ (όνομα - ειδικότητα) : ΑΙΒΑΛΙΩΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΕΚΘΕΣΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΕΚΦΕ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 211-212 ΕΚΦΕ : Ν. ΛΕΣΒΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΚΦΕ (όνομα - ειδικότητα) : ΑΙΒΑΛΙΩΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ 1.Επικαιροποιημένα στοιχεία του ΕΚΦΕ. Ονοματεπώνυμο Ειδικότητα Είδος

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΟΥ Ν.Π.Δ.Δ. «ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΩΔΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ»

Ο ΠΡΟΕΔΡΟΣ ΤΟΥ Ν.Π.Δ.Δ. «ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΩΔΕΙΟ ΚΑΒΑΛΑΣ» ΑΝΑΡΤΗΤΕΑ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΝΟΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΔΗΜΟΣ ΚΑΒΑΛΑΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΩΔΕΙΟ Βενιζέλου 67 Τηλ. 50-9 Φαξ: 50963 E-mail: odeio@dkavalas.gr Πληρ: Ε. Παράσχου Καβάλα, Νοεμβρίου 04 Α.Π: 549 ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ

Διαβάστε περισσότερα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα

ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα ιδασκαλία της Ροµποτικής Επιστήµης στη ευτεροβάθµια Εκπαίδευση Εµπειρίες από άλλα εκπαιδευτικά συστήµατα και προσαρµογή στην Ελληνική πραγµατικότητα Αντώνιος Τζες Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµατος Ηλεκτρολόγων

Διαβάστε περισσότερα

Λ. βαν. Μπετόβεν (1770-1827) Συμφωνία αρ. 6, σε Φα Μείζονα, Op. 68 (Ποιμενική) 3 η και 4 η κίνηση. Γενικοί Στόχοι:

Λ. βαν. Μπετόβεν (1770-1827) Συμφωνία αρ. 6, σε Φα Μείζονα, Op. 68 (Ποιμενική) 3 η και 4 η κίνηση. Γενικοί Στόχοι: Λ. βαν. Μπετόβεν (1770-1827) Συμφωνία αρ. 6, σε Φα Μείζονα, Op. 68 (Ποιμενική) 3 η και 4 η κίνηση Γενικοί Στόχοι: Πέρασμα από τον Κλασικισμό στο Ρομαντισμό Σύγκριση Προγραμματικής και Απόλυτης Μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Το µοντέλο επιµόρφωσης των εκπαιδευτικών πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης στο Πρόγραµµα «ΜΕΛΙΝΑ Εκπαίδευση και Πολιτισµός»

Το µοντέλο επιµόρφωσης των εκπαιδευτικών πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης στο Πρόγραµµα «ΜΕΛΙΝΑ Εκπαίδευση και Πολιτισµός» Το µοντέλο επιµόρφωσης των εκπαιδευτικών πρωτοβάθµιας εκπαίδευσης στο Πρόγραµµα «ΜΕΛΙΝΑ Εκπαίδευση και Πολιτισµός» εισήγηση του Μένη Θεοδωρίδη που πραγµατοποιήθηκε στο πλαίσιο του Πανελληνίου Συνεδρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ ΣΤΗ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΙΝΑΚΑΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΩΝ............................... 15 ΠΡΟΛΟΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ................................... 17 ΜΕΡΟΣ Ι ΣΤΑΘΜΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΚΑΘΙΕΡΩΣΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Λέσχη Ανάγνωσης Μαθηματικής Λογοτεχνίας. Εκπαιδευτήριο Το Παγκρήτιον Λύκειο, Αγ.Ιωάννης, Ηράκλειο

Λέσχη Ανάγνωσης Μαθηματικής Λογοτεχνίας. Εκπαιδευτήριο Το Παγκρήτιον Λύκειο, Αγ.Ιωάννης, Ηράκλειο Λέσχη Ανάγνωσης Μαθηματικής Λογοτεχνίας Εκπαιδευτήριο Το Παγκρήτιον Λύκειο, Αγ.Ιωάννης, Ηράκλειο Πρώτη νύχτα Μονάδα Όνειρα ( εργασία ) Η έννοια του απείρου Φρόυντ Κλάσματα Αριθμητικό σύστημα ( εργασία

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα

Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά. Ε. Κολέζα Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας ενότητας στα Μαθηµατικά Ε. Κολέζα Α. Θεωρητικές αρχές σχεδιασµού µιας µαθηµατικής ενότητας: Βήµατα για τη συγγραφή του σχεδίου Β. Θεωρητικό υπόβαθρο της διδακτικής πρότασης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠOΥΡΓΕΙO ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡO ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙOΛOΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙOΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ

ΥΠOΥΡΓΕΙO ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡO ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙOΛOΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙOΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΥΠOΥΡΓΕΙO ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡO ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΞΙOΛOΓΗΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΤΗΣ Α ΛΥΚΕΙOΥ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΑΘΗΝΑ 1998 Συντάκτες του φυλλαδίου Αλέξανδρος Καριώτογλου, ρ. Θεολογίας Ανδρέας

Διαβάστε περισσότερα

Ολοήμερα Δημοτικά Σχολεία με Ενιαίο Αναμορφωμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα. Σοφία Καλογρίδη Σχολική Σύμβουλος

Ολοήμερα Δημοτικά Σχολεία με Ενιαίο Αναμορφωμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα. Σοφία Καλογρίδη Σχολική Σύμβουλος Ολοήμερα Δημοτικά Σχολεία με Ενιαίο Αναμορφωμένο Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα Σοφία Καλογρίδη Σχολική Σύμβουλος ΔΣ ΕΑΕΠ Σε 960 ολοήμερα Δημοτικά Σχολεία της χώρας, 12/θεσια και με τον μεγαλύτερο μαθητικό πληθυσμό

Διαβάστε περισσότερα

Τετράδια κιθάρας. Ασκήσεις για εξάσκηση και ζέσταμα. Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις. Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr

Τετράδια κιθάρας. Ασκήσεις για εξάσκηση και ζέσταμα. Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις. Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr Τετράδια κιθάρας Επιμέλεια: Ευγένιος Αστέρις Επικοινωνία : evgeniosasteris@pathfinder.gr 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 Ασκήσεις χωρίς την κιθάρα...4 Ασκήσεις έκτασης δαχτύλων...5 1-2-3-4 (Απλοποιημένη Εκδοχή)...5

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόµενα της διάλεξης. ιδασκαλία και µάθηση. Ποιος παίρνει τις αποφάσεις; παραγωγικότητας

Περιεχόµενα της διάλεξης. ιδασκαλία και µάθηση. Ποιος παίρνει τις αποφάσεις; παραγωγικότητας ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Ανάπτυξη της δηµιουργικότητας: Η µέθοδος της αποκλίνουσας παραγωγικότητας ιγγελίδης Νικόλαος Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία: Υοιτήτρια: Καραΐσκου Φρύσα. Τπεύθυνος καθηγητής: κούλιος Μάρκος

Πτυχιακή εργασία: Υοιτήτρια: Καραΐσκου Φρύσα. Τπεύθυνος καθηγητής: κούλιος Μάρκος Πτυχιακή εργασία: «υγκριτική μελέτη των θεωρητικών Κ.Μαρμαρινού, Κων/νου πρωτοψάλτη και Π.Κηλτζανίδου στην οικογένεια του μακάμ Ράστ με βάση τον Νη, σε αντιπαραβολή με σύγχρονα θεωρητικά κείμενα» Υοιτήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ, Αθήνα 7 / 2 / 2006

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ, Αθήνα 7 / 2 / 2006 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Βαθµός Ασφαλείας.. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΘΝ. ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΕΝΙΑΙΟΣ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ, Αθήνα 7 / 2 / 2006 ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗΣ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΩΝ Αριθ. Πρωτ. : 13362 / Γ7 ΙΕΥΘΥΝΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ»

Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ «ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ» 1.1 Βασικές κατευθύνσεις Η αξιολόγηση ενός μαθήματος είναι αρχικά θέμα προσδιορισμού και κατανόησης της ταυτότητάς του. Θέματα όπως είναι ο τίτλος του

Διαβάστε περισσότερα