Η κατάθλιψη είναι μια αντίδραση σε τωρινές εμπειρίες, οι οποίες προσλαμβάνονται ως εξαιρετικά απεχθείς και μη ελέγξιμες [1].

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η κατάθλιψη είναι μια αντίδραση σε τωρινές εμπειρίες, οι οποίες προσλαμβάνονται ως εξαιρετικά απεχθείς και μη ελέγξιμες [1]."

Transcript

1 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ Θεραπευτικά προγράμματα συμπεριφορικής κινητοποίησης (Behavioral Activation, BA) για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Νεότερες Εξελίξεις και Προοπτικές Φουνδουλάκης Εμμανουήλ 1, Ευθυμίου Κωνσταντίνος 1 1 Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς Αλληλογραφία: Φουνδουλάκης Εμμανουήλ, Ασκληπιού 116, Αθήνα, 11471, Αττική Τηλ: Η κατάθλιψη είναι μια αντίδραση σε τωρινές εμπειρίες, οι οποίες προσλαμβάνονται ως εξαιρετικά απεχθείς και μη ελέγξιμες [1]. Περίληψη Η παρούσα ανασκόπηση αφορά την ιστορία και τις δυνατότητες των προγραμμάτων συμπεριφορικής κινητοποίησης (Behavioral Activation) στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Επιπλέον, αναφέρεται στην εφαρμογή των προγραμμάτων αυτών στη θεραπεία και άλλων διαταραχών, όπου η κατάθλιψη συνυπάρχει με άλλα προβλήματα και αποτελεί τροχοπέδη της ομαλής έκβασης της εκάστοτε παρέμβασης. Η συμπεριφορική κινητοποίηση, προερχόμενη από τη μεγάλη συμπεριφορική παράδοση, είχε τεθεί συγκυριακά στο περιθώριο τα τελευταία 20 χρόνια, μέχρι η εμπειρική ερευνά να την αναδείξει ως σημαντική συνιστώσα της ΓΣ θεραπείας της κατάθλιψης. Οι μεγαλύτερες τυχαιοποιημένες μελέτες, μετά - αναλύσεις και συστηματικές βιβλιογραφικές ανασκοπήσεις του δυτικού κόσμου καταδεικνύουν τη θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης ως μια αυτόνομη, εμπειρικά τεκμηριωμένη θεραπεία στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Η πιο πρόσφατη βιβλιογραφία παρέχει ισχυρές ενδείξεις ότι μπορεί να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην κλινική διαχείριση πολύπλοκών περιστατικών (συννοσηρότητα με σωματικές ασθένειες, εξαρτήσεις, Διαταραχή Μετά - Τραυματικού Στρες, κτλ.) σε συνδυασμό με άλλες τεκμηριωμένες παρεμβάσεις σε μια ποικιλία πληθυσμών. Η καταγραφή και ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων αποτελεί την κοινή συνισταμένη όλων των θεραπευτικών εγχειριδίων, που έχουν εκδοθεί και η αξιοποίηση αυτών των τεχνικών μπορεί να γίνει σε ένα μεγάλο εύρος κοινωνικών πλαισίων και εφαρμογών περιορίζοντας το κόστος της παρέμβασης σε σχέση με άλλες τεκμηριωμένες θεραπείες. Οι πρόσφατες οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις καθιστούν αναγκαίες τέτοιου είδους παρεμβάσεις στα πλαίσια προγραμμάτων προαγωγής της υγείας, ιδιαίτερα αν συνυπολογίσουμε τη μείωση του φαρμακευτικού κόστους για την αντιμετώπιση των συναισθηματικών διαταραχών. Λέξεις κλειδιά: Συμπεριφορική Κινητοποίηση, Κατάθλιψη, Διαταραχή Μετά Τραυματικού Στρες, Κόστος Όφελος θεραπείας, Απαρτιωτικά θεραπευτικά προγράμματα. Εισαγωγή Πολύ συχνά στην καθημερινότητα μας, οι φίλοι, γνωστοί, κτλ., μας συμβουλεύουν, όταν είμαστε στενοχωρημένοι, δύσθυμοι ή κατακλυζόμαστε από επίμονη κακή διάθεση να ξεκινήσουμε μια ευχάριστη δραστηριότητα ελεύθερου χρόνου. Αυτή η συμβουλή πολύ συχνά προέρχεται από κάποιο δικό τους βίωμα, όταν σε μία δύσκολη περίοδο της ζωής τους, διαπίστωσαν ότι η καθημερινή ρουτίνα τους «έσωσε από την κατάθλιψη». Η απάντηση της ερώτησης αυτής, αν ευσταθεί δηλαδή, σύμφωνα με τη σύγχρονη επιστημονική ψυχολογία η πιο πάνω άποψη, που εκφράζεται στα πλαίσια μιας «λαϊκής ψυχολογίας» της καθημερινότητας μας και αν υπάρχουν ερευνητικά δεδομένα που την επαληθεύουν, είναι o σκοπός της παρούσας ανασκόπησης. Αναφερόμενοι στην κατάθλιψη, οι πρώτοι ψυχολόγοι της συμπεριφοράς, τόνιζαν τον ρόλο της ενίσχυσης, που δίνεται σε κάθε ατομική συμπεριφορά[2]: Με δεδομένο ότι είναι αδύνατη η επεξεργασία των εσωτερικών υποκειμενικών διεργασιών, που οδηγούν σε αυτή, ένας θεραπευτής, θα προσπαθήσει να τροποποιήσει τα προγενέστερα αλλά και τις επιπτώσεις αυτών των διεργασιών. Είναι προφανές, πως αυτή η άποψη έχει τις ρίζες της στην ανάλυση της συμπεριφοράς του ατόμου διά του μοντέλου: 81

2 Θεραπευτικά προγράμματα συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης Φουνδουλάκης και Ευθυμίου Προγενέστερα --> Συμπεριφορά --> Επιπτώσεις Επίσης, διαφαίνεται πως μεταξύ προγενέστερων και συμπεριφοράς δεν παρεμβάλλονται γνωσίες, μνήμες, σχήματα, κτλ. Αργότερα, ο P. Lewinsohn[2] ανέπτυξε ένα πρόγραμμα συμπεριφορικής κινητοποίησης για τη θεραπείας της κατάθλιψης. Το μοντέλο του Lewinsohn[2] για την κατάθλιψη μπορεί να συνοψιστεί στα εξής: Η κατάθλιψη οφείλεται στην μείωση των καθημερινών πηγών ευχαρίστησης, που βιώνονται στο κοινωνικό περιβάλλον του ασθενούς. Ένας φαύλος κύκλος εγκαθιδρύεται όταν ή έλλειψη ενίσχυσης από το κοινωνικό περιβάλλον οδηγεί στη μείωση, ή μερικές φορές στην απόσβεση των συμπεριφορών, που αποτελούσαν μέχρι πρότινος τις κύριες πηγές ευχαρίστησης[3]: Τα κύρια μέρη αυτού είναι η ίδια η κατάθλιψη, η έλλειψη θετικής ενίσχυσης από το περιβάλλον καθώς και η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων, μέσω των οποίων θα μπορούσε το άτομο να αντικαταστήσει με νέες, τις πηγές ενίσχυσης που χάθηκαν. Η μειωμένη θετική ενίσχυση διατηρεί την καταθλιπτική συμπεριφορά[4]. Το άτομο καλείται να ξεπεράσει τις παθητικές ενασχολήσεις, που διατηρούν την κατάθλιψη, υιοθετώντας έναν πιο ενεργητικό τρόπο ζωής και αυξάνοντας έτσι την παρουσία θετικών ενισχυτών στην καθημερινότητα του. Πρόσφατη έρευνα[5] έδειξε ότι το είδος και η διαθεσιμότητα των ενισχυτών, μπορούν να αποτελέσουν καθοριστικούς παράγοντες της συμμετοχής του ασθενούς σε ένα πρόγραμμα συμπεριφορικής κινητοποίησης (NAR). Όταν το άτομο έχει υιοθετήσει παθητικές ενασχολήσεις, η κατάθλιψη διατηρείται όταν αυτές οι συμπεριφορές ενισχύονται από το κοινωνικό του περιβάλλον, το οποίο συχνά δείχνει τη συμπάθεια του, τον λυπάται ή τον φροντίζει με ποικίλους τρόπους. Σε αυτήν την περίπτωση ανακυκλώνεται ο φαύλος κύκλος της αδράνειας και η κατάθλιψη επιμένει, εφόσον επιβραβεύεται κοινωνικά. Άλλες επιπτώσεις αυτής της κατάστασης, είναι η έλλειψη κοινωνικών δεξιοτήτων, όπως η αποφυγή του βλέμματος του άλλου, ο χαμηλός τόνος φωνής, η έλλειψη διεκδικητικότητας, οι ικανότητες διαλόγου, κτλ. Η εκπαίδευση σε αυτές ακριβώς τις δεξιότητες αποτελεί μέρος του θεραπευτικού προγράμματος του Lewinsohn για την κατάθλιψη[4], όπως και η τεχνική του προγραμματισμού δραστηριοτήτων[6]. Η θεωρία και το θεραπευτικό πρόγραμμα του Lewinsohn οδήγησαν στην έκδοση ενός εγχειριδίου για τον θεραπευτή το Παρόλο που η θεραπεία της κατάθλιψης με τη μέθοδο της συμπεριφορικής κινητοποίησης φαίνεται πως αποτελεί μια σχετικά πρόσφατη εξέλιξη στον κλινικό χώρο, πρόκειται για μια παλιά θεωρία, η οποία συγκυριακά[7] έπεσε στη λήθη για να επανέλθει στο προσκήνιο από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 και μετέπειτα[7]. Αυτή η πρόσκαιρη περιθωριοποίηση συνδέεται με την απουσία γνωσιακών τεχνικών από την θεραπεία του Lewinsohn, γεγονός που εκλήφθηκε ως «αδυναμία» των συμπεριφορικών παρεμβάσεων, με αποτέλεσμα οι τελευταίες να θεωρηθούν «ρηχές» ή στερούμενες «βάθους». Σε αυτό το κλίμα, από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 έως τα μέσα του 1980, αμφισβητήθηκε η χρησιμότητα των συμπεριφορικών παρεμβάσεων σε σχέση με τις γνωσιακές και τελικά ο Lewinsohn πρότεινε ένα απαρτιωτικό πρόγραμμα, το οποίο περιλάμβανε όλες τις συνιστώσες ενός ΓΣ προγράμματος στη θεραπεία της κατάθλιψης: γνωσιακές & συμπεριφορικές τεχνικές με παράλληλη εκπαίδευση σε δεξιότητες, αφού πρώτα κατέδειξε ερευνητικά την έλλειψη υπεροχής κάποιας από αυτές τις συνιστώσες σε σχέση με τις άλλες[6]. Έτσι, το γνωσιακό συμπεριφορικό πρόγραμμα για τη θεραπεία της κατάθλιψης, καθώς περιλαμβάνει και συμπεριφορικές τεχνικές, οι οποίες συνήθως λαμβάνουν χώρα στην αρχή του προγράμματος, έχει ως αποτέλεσμα την αλληλοεπικάλυψη των τεχνικών, ώστε να είναι δύσκολο να καθοριστεί ποια λειτουργεί σε κάθε περίπτωση. Η ολοένα αυξανόμενη ανάγκη για σύντομες και αποτελεσματικές παρεμβάσεις χαμηλού κόστους, έφερε πάλι στο προσκήνιο την συμπεριφορική συνιστώσα της ΓΣ θεραπείας, όσο παρέμενε το ερώτημα του τι συμβάλει στη θεραπευτική αλλαγή. Το τελευταίο μάλιστα ενισχύθηκε από την παρατήρηση ότι η αρχική βελτίωση συνέβαινε στα πρώτα στάδια της θεραπείας, όπου χρησιμοποιούνται κυρίως συμπεριφορικές τεχνικές[7]. Απάντηση στο παραπάνω ερώτημα προσπάθησε να δώσει ο John D. Teasdale, στα μέσα της δεκαετίας του 1980[1]. Μία υπόθεση του 1 ήταν ότι η αποτελεσματικότητα των ΓΣ θεραπειών απορρέει από τη μείωση του αρνητικού συναισθήματος των ασθενών για την ίδια τους την κατάθλιψη αυξάνοντας παράλληλα την αίσθηση ότι μπορούν να την ελέγξουν. Αυτό επιτυγχάνεται με την ανάπτυξη δεξιοτήτων στα πρώτα στάδια της θεραπείας μέσα από την ενασχόληση τους με ευχάριστες δραστηριότητες (άσκηση, κοινωνική αλληλεπίδραση), οι οποίες βελτιώνουν το αίσθημα επάρκειας του ασθενή και ανεβάζουν το ηθικό του ως προς την αντιμετώπιση της ασθένειας. Η αυτοπεποίθηση, που απορρέει από την επίτευξη των πρώτων στόχων βοηθά στην ανάπτυξη αισθήματος ελέγχου της ασθένειας, η οποία πλέον προσλαμβάνεται ως ένα πρόβλημα, που μπορεί να αντιμετωπιστεί. Έτσι, ο φαύλος κύκλος της σκέψης: «Πρέπει να είμαι τελικά πολύ χάλια για να νιώθω έτσι» αντικαθίσταται από «έχω ένα πρόβλημα, που λέγεται κατάθλιψη και μπορώ να το αντιμετωπίσω». Ο ασθενής παύει να προσλαμβάνει την κατάθλιψη ως δομικό πρόβλημα, χαρακτηριστικό της προσωπικότητας του, αποκτά απόσταση από αυτό και ξεκινά να το αντιμετωπίζει, όπως μια σωματική ασθένεια, δηλαδή ως κάτι ξένο, έναν εισβολέα. Ορισμός και εφαρμογή ενός προγράμματος Συμπεριφορικής Κινητοποίησης στη Θεραπευτική Αντιμετώπιση της Κατάθλιψης Η συμπεριφορική κινητοποίηση αποτελεί μια δομημένη θεραπευτική πρόταση τόσο για τις ήπιες όσο και για πιο 82

3 σοβαρές μορφές της κατάθλιψης, αυξάνοντας την κινητοποίηση του ασθενούς και παράλληλα μειώνοντας την αποφυγή[8,9]. Μια ένδειξη της λειτουργίας αυτής της μεθοδολογίας σε επίπεδο φαινομενολογίας, είναι η σχέση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας με τον κιρκαδιανό κύκλο. Σύμφωνα με πρωτόλεια δεδομένα[10], όταν οι συμμετέχοντες καθυστερούσαν να ξεκινήσουν την ημερήσια δραστηριοποίηση τους μεταθέτοντας την για το απόγευμα, τότε σκόραραν υψηλά σε μια κλίμακα για την κατάθλιψη. Αντίθετα, όταν οι συμμετέχοντες ξεκινούσαν τη μέρα τους το πρωί, τότε καταγράφηκαν χαμηλές επιδόσεις στην ίδια κλίμακα για την κατάθλιψη. Έτσι, ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων, από το πρωί ως το βράδυ, το θεμέλιο της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης, μπορεί να σχετίζεται άμεσα με την ομαλοποίηση του κιρκαδιανού κύκλου, γεγονός, που δυνητικά εξηγεί την ευεργετική επίδραση του στη βελτίωση του καταθλιπτικού συναισθήματος των ασθενών. Πρόκειται για ένα εύκολο στην εκμάθηση, σύντομο και χαμηλού κόστους θεραπευτικό πρόγραμμα για τη θεραπεία της κατάθλιψης, ακόμα και των σοβαρών μορφών της, για μια ποικιλία πληθυσμών. Σύμφωνα με πρόσφατη βιβλιογραφική ανασκόπηση[9] από το 1976 και μετά έχουν κυκλοφορήσει 7 θεραπευτικά εγχειρίδια για τη συμπεριφορική κινητοποίηση, συνολικά 9, αν συνυπολογίσουμε και τα δύο που εκδόθηκαν πρόσφατα[8,9]. Οι βασικές αρχές της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης είναι απλές και κατανοητές τόσο για τους επαγγελματίες υγείας, όσο και για τους θεραπευόμενους. Μια βασική παραδοχή είναι ότι η διάθεση μπορεί να βελτιωθεί μέσω των αποτελεσμάτων της κινητοποίησης. Ενώ συχνά οι άνθρωποι επιλέγουν να μην κινητοποιηθούν, όταν «δεν έχουν όρεξη», η συμπεριφορική θεωρία υποστηρίζει πως η κινητοποίηση θα «ανοίξει» την όρεξη. Π.χ., όταν ξυπνάμε ένα κρύο, χειμωνιάτικό πρωινό συχνά δεν έχουμε διάθεση να πάμε στην εργασία μας, παρόλα αυτά όταν πάμε ακολουθώντας ένα προκαθορισμένο πρόγραμμα, νιώθουμε ότι στην πορεία η διάθεση μας βελτιώνεται. Καθώς δραστηριοποιούμαστε, αυξάνεται το ενδιαφέρον μας καθώς και η πεποίθηση μας ότι μπορούμε να τα καταφέρουμε. Οι αλλαγές σε αυτήν την καθημερινότητα, όπως, π.χ., η απώλεια της εργασίας, μπορούν να οδηγήσουν στην κατάθλιψη και κάποιες αποσπασματικές μέθοδοι αντιμετώπισης, όπως, π.χ., η αποφυγή των συζητήσεων με φίλους για την απώλεια της εργασίας, μπορούν να επιδεινώσουν την κατάθλιψη ως βίωμα. Π.χ., κάποιος που αποφεύγει συζητήσεις τέτοιου είδους επειδή «ντρέπεται» είναι πιθανό να επιλέξει την αποφυγή των κοινωνικών επαφών επιδεινώνοντας την κατάσταση του, αν οι τελευταίες αποτελούν σημαντικές πηγές ευχαρίστησης σε όλη τη διάρκεια της μέχρι τότε ζωής του. Έτσι, οδηγούμαστε στην αδράνεια και ακολούθως στην περιορισμένη κινητοποίηση, η οποία αποτελεί συνθήκη, ικανή να διευκολύνει την εμφάνιση της κατάθλιψης. Συμμετέχοντας στο πρόγραμμα, οι θεραπευόμενοι παροτρύνονται να συμπεριφέρονται με κατεύθυνση την εκπλήρωση ενός στόχου και όχι ακολουθώντας τη διάθεση τους. Ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων είναι εξατομικευμένος, οπότε είναι και λεπτομερής, ανεξάρτητα αν πρόκειται για διαχείριση του κινητοποιητικού έργου ή για διευθέτηση ζητημάτων όπως οι αποφυγές ή ο έλεγχος των ενισχυτών. Σε αυτά τα πλαίσια δομείται και η ατομική συμπεριφεριολογική ανάλυση. Η κινητοποίηση αξιολογείται με τη χρήση ψυχομετρικών εργαλείων11, όπως το Ημερολόγιο Καταγραφής Ευχάριστων Γεγονότων PES (Pleasant Events Schedule)[12]. Η αξιοπιστία και η πρακτικότητα αυτού του ψυχομετρικού εργαλείου έχουν αμφισβητηθεί λόγω της πληθώρας των ερωτήσεων (320), καθώς απαιτείται πολύς χρόνος για να συμπληρωθεί, ενώ περιλαμβάνει ερωτήσεις, που θα μπορούσαν να αξιολογούν και τη διάθεση του ασθενούς αντί της κινητοποίησης. Εντούτοις, το εργαλείο έχει χρησιμοποιηθεί ευρέως, ενώ έχει προσαρμοστεί για τη χορήγηση του σε πληθυσμούς ηλικιωμένων και ατόμων με άνοια λόγω της νόσου του Alzheimer, που διαβιούν είτε σε κλειστές δομές είτε είναι εξωτερικοί ασθενείς δομών παροχής ψυχογηριατρικών υπηρεσιών[13]. Πρόσφατα, οι Manos, Kanter & Luo[12], ανέπτυξαν τη σύντομη εκδοχή της κλίμακας της συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης (The Behavioral Activation for Depression Scale Short Form) ώστε να διευκολυνθεί η αξιολόγηση των ασθενών, παρέχοντας πληροφορίες αναφορικά με πότε και πόσο κινητοποιούνται κατά τη διάρκεια του θεραπευτικού προγράμματος. Μετά τη στάθμιση του σε κλινικό πληθυσμό φοιτητών με αυξημένη καταθλιπτική συμπτωματολογία, το ψυχομετρικό εργαλείο παρουσίαζε εξαιρετικά χαρακτηριστικά όπως είναι η ταχύτητα ως προς τη συμπλήρωση, καθώς και αποδεκτά επίπεδα εγκυρότητας και αξιοπιστίας[14]. Ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων αποτελεί την κορωνίδα των παρεμβάσεων, που περιλαμβάνονται στο θεραπευτικό πρόγραμμα. Άλλες τεχνικές είναι η διαχείριση των συμπεριφορών αποφυγής και γενικά των καταστάσεων, που συντηρούν το πρόβλημα, η εκπαίδευση σε κοινωνικές δεξιότητες, στις τεχνικές χαλάρωσης καθώς και η αντιμετώπιση της καταστροφοποίησης, που αποτελεί κοινό γνώρισμα της καταθλιπτικής διαταραχής[6]. Ωστόσο, απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή στην κατάτμηση των δραστηριοτήτων ξεκινώντας από την εκπλήρωση των ελάχιστων συνιστωσών της επιθυμητής συμπεριφοράς. Σε αυτό το πλαίσιο, ουσιώδης εξακολουθεί να είναι η ενίσχυση της τελευταίας. Η ενίσχυση μπορεί να είναι πρωτογενής (φυσική) ή δευτερογενής (τεχνητή), ενώ δίνεται έμφαση στον προγραμματισμό δραστηριοτήτων, που συνοδεύονται συνήθως από φυσικούς ενισχυτές, που βρίσκονται στο περιβάλλον του ασθενούς, ώστε να διευκολυνθεί η θεμελιώδης αρχή της «γενίκευσης» των κεκτημένων δεξιοτήτων. Ανατρέχοντας σε θεραπευτικά εγχειρίδια, κάποιος μπο- 83

4 Θεραπευτικά προγράμματα συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης Φουνδουλάκης και Ευθυμίου Πίνακας 1. Μελέτες αποτελεσματικότητας των θεραπευτικών προγραμμάτων συμπεριφορικής κινητοποίησης (Β.Α) για την κατάθλιψη (ενδεικτικά) Συγγραφείς Έτος Δημοσίευσης Αριθμός Συμμετεχόντων/Μελετών Jacobson et al εξωτερικοί καταθλιπτικοί ασθενείς. Burns D & Spangler D εξωτερικοί ασθενείς υποβλήθηκαν σε ΓΣΘ για κατάθλιψη. Dermut, Miller & Brown 2001 Μετά-ανάλυση 48 ομαδικών ερευνητικών πρωτοκόλλων, για τη θεραπεία της κατάθλιψης. Dimidjian et al άτομα, ετών, με διάγνωση Κατάθλιψης κατά DSM-IV. Cuijpers, Van Straten & Warmerdam 2007 Μετά-ανάλυση 16 τυχαιοποιημένων κλινικών μελετών με 780 συμμετέχοντες. Longmore RJ, Worrell M 2007 Συστηματική ανασκόπηση 13 μελετών για τις ενεργές συνιστώσες της αποτελεσματικής θεραπείας της κατάθλιψης. Dobson KS et al Φαρμακοθεραπεία=100 άτομα, ΓΣ=45, Συμπεριφορική κινητοποίηση =43. Ekers D et al Δύο συνθήκες συμπεριφορικής κινητοποίησης (n=24) και Συνήθους Θεραπείας (n=23). Κύρια Συμπεράσματα Δεν προέκυψε ουσιώδης διαφορά στο θεραπευτικό αποτέλεσμα μεταξύ των 3 συνθηκών (Κινητοποίηση, ΓΣ, Τροποποίηση αυτόματων σκέψεων), ακόμα και μετά από 6μηνο follow-up. Δεν προέκυψε αιτιώδης σχέση μεταξύ δυσλειτουργικών σκέψεων, κατάθλιψης και άγχους. Προτείνεται η ύπαρξη μιας «τρίτης» μεταβλητής. Δεν προκύπτει πως η ατομική θεραπεία της κατάθλιψης είναι ανώτερη από την ομαδική. H ΓΣ και η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης έχουν την ίδια αποτελεσματικότητα με τη φαρμακοθεραπεία δρώντας αποτρεπτικά της υποτροπής, ενώ δεν παρατηρούνται στατιστικά σημαντικές διαφορές μεταξύ τους. Η αποτελεσματικότητα των συμπεριφορικών παρεμβάσεων ήταν υψηλή σε σχέση με όλες τις συνθήκες ελέγχου. Δεν παρατηρήθηκαν σημαντικές διαφορές σε σχέση με τις άλλες θεραπείες (π.χ., ΓΣ), κάτι που ισχύει και για το follow up. Δεν υποστηρίζεται ότι οι γνωσιακές τεχνικές αυξάνουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων. Η συμπεριφορική κινητοποίηση είναι θεραπευτικά ισάξια της ΓΣ. Τα αποτελέσματα ήταν υπέρ της συνθήκης της συμπεριφορικής κινητοποίησης (π.χ., ο Μ.Ο στο BDI-II ήταν 11,93, ενώ για τη δεύτερη συνθήκη ήταν 27,40) σε στατιστικά σημαντικό βαθμό. H θεραπεία υλοποιήθηκε από νοσηλεύτριες ψυχικής υγείας υπό την εποπτεία και εκπαίδευση θεραπευτών συμπεριφορικής κινητοποίησης. 84

5 Πίνακας 1. Μελέτες αποτελεσματικότητας των θεραπευτικών προγραμμάτων συμπεριφορικής κινητοποίησης (Β.Α) για την κατάθλιψη (ενδεικτικά) Συγγραφείς Έτος Δημοσίευσης Αριθμός Συμμετεχόντων/Μελετών Hopko Dr et al γυναίκες, που είχαν επιβιώσει, από τον καρκίνο του μαστού/σύγκριση πριν και μετά από τη συμπεριφορική παρέμβαση. Carlbring P άτομα, η σύγκριση της μέσω διαδικτύου θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης σε συνδυασμό με συνιστώσες της ACT (Acceptance and Commitment Therapy) έγινε με λίστα αναμονής. Κύρια Συμπεράσματα Σημαντική βελτίωση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας ακόμα και μετά από 12μηνο follow-up. Στατιστικά σημαντική διαφορά μεταξύ των πειραματικών ομάδων στο BDI-II. Gelkopf M, Hasson Ohayon L, Bikman M, Kravetz S Βετεράνοι Πολέμου/20 άτομα, από λίστα αναμονής. Βελτιώθηκε η γενική λειτουργικότητα ασθενών με PTSD, αυξήθηκε η αίσθηση ελέγχου απέναντι στην ασθένεια. Moradveisi L et al καταθλιπτικοί ασθενείς στη συνθήκη συμπεριφορικής κινητοποίησης/50 καταθλιπτικοί ασθενείς στη συνθήκη της φαρμακοθεραπείας. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως η μείωση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας ήταν μεγαλύτερη στη συνθήκη της συμπεριφορικής κινητοποίησης σε σχέση με τη φαρμακοθεραπεία, 13 και 49 εβδομάδες μετά από τη λήξη της παρέμβασης. ρεί να παρατηρήσει ότι έχουν δοκιμαστεί και τα ακόλουθα: αξιολόγηση στόχων και αξιών, εκπαίδευση σε δεξιότητες, διαχείριση προβλημάτων, τεχνικές βελτίωσης της λεκτικής συμπεριφοράς, διαχείριση της αποφυγής. Παρόλο που για κάποιες συνιστώσες της θεραπείας (προγραμματισμός δραστηριοτήτων, χαλάρωση και εκπαίδευση σε δεξιότητες) τεκμηριώνεται η συμβολή τους στη βελτίωση των ασθενών με κατάθλιψη[15], δεν είμαστε ακόμη σίγουροι σχετικά με το ποιος συνδυασμός αυτών οδηγεί σε βέλτιστα θεραπευτικά αποτελέσματα, εκτός της καταγραφής και του προγραμματισμού δραστηριοτήτων. Συνοπτικά, κάποιοι βασικοί άξονες της θεραπείας είναι η πρώιμη αξιολόγηση, η καταγραφή της δραστηριότητας, η αξιολόγηση των προσωπικών χαρακτηριστικών του θεραπευόμενου και ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων. Ο προγραμματισμός επιπλέον παρεμβάσεων, βασίζεται στο βαθμό ανταπόκρισης του ασθενή στην αρχή της θεραπείας[14] και στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, όπως προκύπτουν από την αξιολόγηση. Για ήπιες μορφές κατάθλιψης, τα τελευταία χρόνια έχει δημιουργηθεί και η σύντομη εκδοχή της θεραπείας (BATD R) συμπεριφορικής κινητοποίησης, της οποίας το θεραπευτικό εγχειρίδιο αναθεωρήθηκε πρόσφατα[9] και ενδείκνυται για περιπτώσεις, όπου μια περισσότερο άμεση και σύντομη προσέγγιση είναι επιθυμητή. Ευελιξία ως προς την Εφαρμογή του Θεραπευτικού Προγράμματος, σχέση κόστους και αποτελεσματικότητας Οι δημιουργοί της Συμπεριφορικής Κινητοποίησης τονίζουν τον ευέλικτο χαρακτήρα της, καθώς μπορεί να συνδυαστεί επικουρικά με την εκάστοτε τεκμηριωμένη θεραπεία για τις Διαταραχές Προσωπικότητας[16], αλλά και με τη θεραπεία περισσότερο πολύπλοκων περιπτώσεων, όπως είναι, η συννοσηρότητα με εξαρτήσεις[17,18], με σοβαρές σωματικές ασθένειες[19] κ.α. Πρόσφατη έρευνα από την Ιατρική σχολή της Μασαχουσέτης έδειξε ότι η σύντομη εκδοχή της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης μπορεί να συνδυαστεί με ένα συμπεριφορικό πρόγραμμά απώλειας σωματικού βάρους σε γυναικείο πληθυσμό με σοβαρή κατάθλιψη[20]. Πιο συγκεκριμένα, οι συμμετέχουσες στη συνθήκη, που περιλάμβανε τη σύν- 85

6 Θεραπευτικά προγράμματα συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης Φουνδουλάκης και Ευθυμίου τομη παρέμβαση της συμπεριφορικής κινητοποίησης σε συνδυασμό με το καθιερωμένο συμπεριφορικό πρόγραμμα για την παχυσαρκία, έδειξαν σημαντική βελτίωση (73%) στην καταθλιπτική συμπτωματολογία, όταν αυτή αξιολογήθηκε έξι μήνες μετά από την παρέμβαση. Στη συνθήκη της παροχής αποκλειστικής συμπεριφορικής θεραπείας για την απώλεια βάρους, το ανάλογο ποσοστό ήταν 54%. Επίσης, οι ενδείξεις είναι θετικές ως προς την υλοποίηση της μέσω εφαρμογών του διαδικτύου, με την παροχή ψυχοεκπαιδευτικού υλικού, σε συνδυασμό με συνιστώσες από το τρίτο κύμα της ΓΣΘ (π.χ., Mindfullnes, ACT) [21] και υπό της μορφή της ελάχιστης επικοινωνίας με έναν πιστοποιημένο θεραπευτή ακόμα και μέσω λογισμικού κινητών τηλεφώνων[22]. Η δραστηριοποίηση βελτιώνει το συναίσθημα, ακόμα και στην περίπτωση, που αυτό παροτρύνει τον ασθενή να παραμένει απαθής. Ο θεραπευτής, εργάζεται με κατεύθυνση από «έξω προς τα μέσα», καθώς αυτός είναι ο τρόπος να έχουμε το βέλτιστο αποτέλεσμα υιοθετώντας τη στάση «πρώτα ενεργοποιήσου και μετά νιώσε καλύτερα»[23]. Αντίθετα, η θέση της ΓΣ θεραπείας, είναι ότι η υιοθέτηση ενός διαστρεβλωτικού τρόπου σκέψης μπορεί να οδηγήσει στην κατάθλιψη, η οποία μπορεί να ξεπεραστεί με την προσεκτική γνωσιακή αναδόμηση αυτών των σκέψεων, ώστε να γίνουν πιο ακριβείς[24]. Έτσι, δυσλειτουργικές σκέψεις και πυρηνικές πεποιθήσεις, που λειτουργούν με διαστρεβλωτικό τρόπο, αυξάνουν τον κίνδυνο να εμφανίσει ένα άτομο κάποια στιγμή στην ζωή του καταθλιπτική συμπτωματολογία. Εντός αυτού του γνωσιακού πλαισίου, η συμπεριφορική συνιστώσα της ΓΣ θεραπείας παρέχει τμηματικά βοήθεια στο καταθλιπτικό άτομο αυξάνοντας τη θετική ενίσχυση από το περιβάλλον του και φέρνοντας το σε επαφή με δυνητικές πηγές ευχαρίστησης[24]. Η σταθερή παρουσία του ασθενή σε περιβάλλοντα, που παρέχουν θετική ενίσχυση με φυσικό τρόπο, οδηγεί στην επανάληψη των επιθυμητών συμπεριφορών, βελτιώνοντας το συναίσθημα. Έτσι, δημιουργούνται οι κατάλληλες συνθήκες για τις γνωσιακές τεχνικές, καθώς είναι απαραίτητο το άτομο να είναι κινητοποιημένο και περισσότερο λειτουργικό ώστε να ανταποκριθεί στις αυξημένες απαιτήσεις του γνωσιακού προγράμματος αναλαμβάνοντας σταδιακά ένα πιο ενεργό και αυτόνομο ρόλο, που περιλαμβάνει την αυτορρύθμιση και τη γενίκευση των προς εκμάθηση δεξιοτήτων. Η αμφισβήτηση των αυτόματων σκέψεων δεν αποκλείεται αλλά ούτε ενθαρρύνεται, καθώς έρευνες συνιστωσών της ΓΣ θεραπείας έδειξαν ότι η κινητοποίηση είναι ισοδύναμη με την πλήρη ΓΣ θεραπεία και τη φαρμακοθεραπεία[25]. Αντίθετα, υπάρχουν ενδείξεις, από μελέτες περιπτώσεων, ό,τι σε ορισμένους τύπους προσωπικότητας, η αναγνώριση των αρνητικών σκέψεων μπορεί να οδηγήσει σε αντίθετα αποτελέσματα, καταστροφοποίηση και χαμηλή αποτελεσματικότητα[23]. Στη Θεραπεία Συμπεριφορικής Κινητοποίησης (Θ.Σ.Κ.), η θεραπευτική κατεύθυνση παραμένει σταθερά εστιασμένη στην κινητοποίηση, η οποία αποτελεί την απάντηση στο αρνητικό συναίσθημα και στις σκέψεις από τις οποίες απορρέει το τελευταίο. Αυτή η απλή αρχή, της επιτρέπει δυνητικά να συνυπάρξει αρμονικά και με άλλα ψυχοθεραπευτικά πρωτόκολλα στα πλαίσια ενός απαρτιωτικού μοντέλου. Έτσι, σύμφωνα με μελέτες περιπτώσεων[16], η Θ.Σ.Κ. μπορεί να βοηθήσει στη θεραπεία κάποιων συμπτωμάτων της οριακής διαταραχής της προσωπικότητας, όπως η πρόληψη των αυτοκαταστροφικών συμπεριφορών, που προκύπτουν ως αποτέλεσμα καταθλιπτικών επεισοδίων, εντούτοις, είναι αναγκαία η περαιτέρω εμπειρική τεκμηρίωση αυτού του ευρήματος. Επιπρόσθετα, αν η ΓΣ θεραπεία για την κατάθλιψη είναι βραχύβια και οικονομική από άποψη κόστους αποτελεσματικότητας, η Θ.Σ.Κ. διαθέτει τα ίδια χαρακτηριστικά σε μεγαλύτερο βαθμό, καθώς η γνωσιακή συνιστώσα δεν κρίνεται απαραίτητη, όπως και η χορήγηση αντικαταθλιπτικών[25], οπότε εξοικονομούνται πόροι τόσο από άποψη αριθμού συνεδριών, όσο και κόστους αντικαταθλιπτικής αγωγής. Επίσης, τυχαιοποιημένες μελέτες[26] παρέχουν ενδείξεις ότι μπορεί να βοηθήσει και πληθυσμούς ηλικιωμένων με καταθλιπτική συμπτωματολογία. Υπό διερεύνηση είναι η αποτελεσματικότητα και το κόστος της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης στην πρωτοβάθμια φροντίδα και με ιδιαίτερους πληθυσμούς στόχους, όπως είναι οι ηλικιωμένοι αφροαμερικανοί, οι οποίοι αποτελούν πληθυσμό υψηλού κινδύνου για κατάθλιψη λόγω χαμηλού επιπέδου μόρφωσης, κοινωνικοοικονομικού επιπέδου και συνοδών παθογενειών, όπως είναι οι χρόνιες ασθένειες και η αναπηρία[26] αλλά και οι ασθενείς με διαβήτη, όπου μπορεί η καταθλιπτική διαταραχή να συνυπάρχει και με άλλα προβλήματα[27]. Οι ίδιες μελέτες συνιστούν την Θ.Σ.Κ., όταν άλλες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις δεν αποδίδουν λόγω π.χ., ελλιπούς κατανόησης του εκάστοτε θεραπευτικού μοντέλου από τον ασθενή, λόγω πιθανής χαρακτηριολογικής ψυχοπαθολογίας[23] ή απροθυμίας συμμόρφωσης στις υποδείξεις των κλινικών για ψυχολογική θεραπεία, π.χ., όπως συνήθως συμβαίνει σε βετεράνους πολέμων. Δυσκολίες στην Εφαρμογή του Προγράμματος Γενικότερα, η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης απευθύνεται σε ασθενείς, που έχουν κίνητρο να αλλάξουν και συμφωνούν ότι η θεραπεία είναι μια συνεργατική διαδικασία. Ασθενείς, που, επηρεασμένοι από το ψυχοδυναμικό μοντέλο των ψυχολογικών θεραπειών, δεν εναρμονίζονται με κάποιες βασικές παραδοχές της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης, όπως είναι ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων και η ανάθεση εργασιών για το σπίτι, είναι πιθανόν να δυσκολευτούν με τη Θ.Σ.Κ. Και αυτό διότι, ίσως αναμένουν μία περισσότερο «εις βάθος» προσέγγιση θεωρώντας την «ανώτερη» για αυτόν 86

7 ακριβώς τον λόγο. Εντός αυτού του εξηγητικού πλαισίου, η ανάθεση εργασιών για το σπίτι και ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων εκλαμβάνονται ως ενδείξεις επιφανειακότητας, οπότε και μη «αντάξιες» παρεμβάσεις για κάποιους τύπους προσωπικοτήτων. Η συχνή επανάληψη των αρχών της θεραπείας και της από «έξω προς τα μέσα» στάσης απέναντι στο πρόβλημα, οδηγούν στη σύναψη της θεραπευτικής συμμαχίας και τελικά σε όσο το δυνατό καλύτερο θεραπευτικό αποτέλεσμα[15]. Άλλα προβλήματα, που μπορούν να παρουσιαστούν στη θεραπεία είναι η αδυναμία αποδοχής του ρόλου του ασθενούς. Και αυτό συμβαίνει ιδιαίτερα σε πληθυσμούς, όπως είναι οι βετεράνοι πολέμων, όπου η αναζήτηση ψυχολογικής βοήθειας εκλαμβάνεται ως ένδειξη αδυναμίας, οπότε οι τελευταίοι δεν συμμετέχουν σε θεραπευτικά προγράμματα, παρόλο που η κατάσταση τους, την επιβάλει. Πρόσφατη έρευνα στο Ισραήλ[5] έδειξε πως ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων περιπέτειας (Nature Adventure Rehabilitation, N.A.R), όπως η ετήσια παρακολούθηση μαθημάτων ιστιοπλοΐας, μπορεί να βελτιώσει συνολικά τη συμπτωματολογία βετεράνων με διαταραχή μετά - τραυματικού στρες, οι οποίοι δεν δέχονται να συμμετάσχουν στα ψυχοθεραπευτικά προγράμματα πρώτης επιλογής. Αυτή η βελτίωση επιτυγχάνεται με όρους μείωσης της αγχώδους και καταθλιπτικής συμπτωματολογίας, καθώς και με την επακόλουθη αύξηση της λειτουργικότητας, της ποιότητας ζωής, όπως και της αίσθησης ελέγχου πάνω στην ασθένεια. Οι ερευνητές αναφέρονται στις ενεργές συνιστώσες της θεραπείας, όπου η συμπεριφορική κινητοποίηση κατέχει εξέχουσα θέση ως κύριο «αντικαταθλιπτικό» εργαλείο αλλά και ως ένα συμπεριφορικό «πείραμα», που αμφισβητεί κεντρικά καταθλιπτικογόνα σχήματα των ασθενών, όπως είναι οι σκέψεις, που οδηγούν στην απελπισία και στην απώλεια της αίσθησης ελέγχου πάνω στην ασθένεια. Από τις αναλύσεις των συνεντεύξεων των ασθενών προκύπτει η αλλαγή του τρόπου σκέψης, που σηματοδοτείται με την αμφισβήτηση της αδυναμίας πάνω στην ασθένεια και την αύξηση του ελέγχου σε αυτήν: «αφού μπορώ να ελέγξω το σκάφος στην τρικυμία, τότε μπορώ να διαχειριστώ και την ασθένεια μου». Επίσης, οι συγγραφείς[5] προτείνουν τη N.A.R ως θεραπεία δεύτερης γραμμής για τη διαχείριση της διαταραχής μετατραυματικού στρες, ιδιαίτερα σε ευαίσθητους πληθυσμούς, που δεν δέχονται να παρακολουθήσουν προγράμματα θεραπειών πρώτης γραμμής (ΓΣΘ, Θεραπεία Έκθεσης), διότι όπως χαρακτηριστικά αναφέρει συμμετέχων του προγράμματος: «εδώ τουλάχιστον δεν με αντιμετωπίζουν ως ασθενή, ο συντονιστής μπορεί να με καταλάβει»[5]. Συνοψίζοντας, η Θ.Σ.Κ. θα μπορούσε να υποστηριχτεί ότι χαρακτηρίζεται από χρήσιμα για την κοινωνική και οικονομική περίσταση πλεονεκτήματα, όπως αποτελεσματικότητα, βραχύτητα, χαμηλό κόστος, ευκολία στη εφαρμογή και ευελιξία με «δύσκολους πληθυσμούς», δηλαδή υψηλή σχέση κόστους και αποτελεσματικότητας. Μέθοδος Επιλέχθηκε η αναζήτηση στην ηλεκτρονική βιβλιογραφική βάση Pubmed με τους όρους Behavioral Activation, Depression, Εffectiveness για τη χρονική περίοδο Η αναζήτηση περιορίστηκε σε συστηματικές ανασκοπήσεις της βιβλιογραφίας, τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες, καθώς και σε μετά-αναλύσεις, αναφορικά με την αποτελεσματικότητα των προγραμμάτων συμπεριφορικής κινητοποίησης. Η επιλογή της παραπάνω μεθοδολογίας έγινε για λόγους πρακτικούς, καθώς οι δύο κύριοι συγγραφείς είχαν άμεση πρόσβαση στη βιβλιογραφική βάση μέσω των συνδρομών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Ευρήματα Η εμπειρική τεκμηρίωση του θεραπευτικού προγράμματος Ένα θέμα, που εύλογα απασχόλησε την ψυχολογική έρευνα αφορά τις ενεργές συνιστώσες της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης[28], ώστε να καθοριστούν με ευκρίνεια οι παράγοντες, που συμβάλουν στο βέλτιστο θεραπευτικό αποτέλεσμα. Οι Jacobson και συνεργάτες 29 προσπαθώντας να δώσουν μια απάντηση σε αυτό, διερεύνησαν ποιες συνιστώσες της γνωσιακής συμπεριφορικής θεραπείας για την κατάθλιψη, συμβάλουν καθοριστικά στο θεραπευτικό αποτέλεσμα. Οι 150 συμμετέχοντες στην έρευνα, διαγνωσμένοι καταθλιπτικοί ασθενείς, χωρίστηκαν σε τρεις πειραματικές ομάδες: μία ομάδα παρακολούθησε το πλήρες γνωσιακό συμπεριφορικό πρόγραμμα για τη θεραπεία της κατάθλιψης, μία δεύτερη μόνο τη συμπεριφορική συνιστώσα (Θ.Σ.Κ.) και μία τρίτη τη συνιστώσα της τροποποίησης των δυσλειτουργικών αυτομάτων σκέψεων, δίχως την αμφισβήτηση του κεντρικού καταθλιπτικογόνου σχήματος, που αποτελεί βασικό μέρος του πλήρους θεραπευτικού προγράμματος. Απαντώντας στην αμφισβήτηση της έρευνας ως προς την επαρκή εφαρμογή της Γ- Σ συνθήκης, οι Jacobson & Gortner[30] αναφέρουν ότι ήταν δύσκολο να πειστούν οι φιλικά διακείμενοι στη γνωσιακή θεραπεία, θεραπευτές, να προσπαθήσουν όσο μπορούν περισσότερο για την πιστή εφαρμογή της συμπεριφορικής συνιστώσας της έρευνας, μία κατάσταση, που θα μπορούσε να είχε ευνοήσει την πλήρη Γ-Σ θεραπευτική συνθήκη. Τελικά, ενώ αναμενόταν το πλήρες θεραπευτικό πρόγραμμα να δείξει την υπεροχή του σε σχέση με τις δύο συνιστώσες του, δεν παρατηρήθηκε καμία διαφορά μεταξύ των συνθηκών τόσο μετά τη λήξη της θεραπευτικής παρέμβασης, όσο και μετά από 6 μήνες, 1 χρόνο, 1,5 χρόνο και 2 χρόνια[30], θέτοντας ερωτήματα, τόσο για την κλασσική θεωρία[31], όσο και για την κλινική πράξη, αν αναλογιστούμε π.χ., ότι η θεραπεία της συμπεριφορικής κινητοποίησης έχει μικρότερο κόστος σε σχέση με το πλήρες γνωσιακό συμπεριφορικό πρόγραμμα. Μία υπόθεση που προέκυψε τότε 87

8 Θεραπευτικά προγράμματα συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης Φουνδουλάκης και Ευθυμίου ήταν η πιθανή συμβολή της συμπεριφορικής κινητοποίησης στην αλλαγή του τρόπου με τον οποίο σκέφτονται οι ασθενείς με κατάθλιψη, η οποία είναι κυρίως αντικείμενο της γνωστικής συνιστώσας, σύμφωνα με την κλασσική θεωρία: «Φυσικά, είναι επίσης πιθανό, οι θεραπείες, που επικεντρώνονται στην τροποποίηση της συμπεριφοράς, να αποτελούν περισσότερο αποτελεσματικούς τρόπους αλλαγής της σκέψης των ατόμων, σε σχέση με θεραπείες που επιχειρούν άμεσα να διαφοροποιήσουν τη σκέψη»[30]. Η υπόθεση είναι απλή: Το άτομο ελέγχει εμπειρικά τις αρνητικές απόψεις, που το κάνουν να δυσλειτουργεί, άμεσα, στην καθημερινότητα του, βιώνοντας παράλληλα καταστάσεις, που δυνητικά λειτουργούν με αντικαταθλιπτικό τρόπο, καθώς αποτελούν φυσικούς ενισχυτές[30]. Π.χ., η καταθλιπτικογόνος σκέψη «είμαι εντελώς ανίκανος για οτιδήποτε» μπορεί να αμφισβητηθεί in vivo, από έναν ασθενή, που παρακολουθώντας μια σειρά μαθημάτων μαγειρικής, είναι τελικά σε θέση να παρασκευάσει μία απλή συνταγή. Τότε, η σκέψη «τουλάχιστον μπορώ να κάνω αυτό» προκύπτει με φυσικό τρόπο ως μία εναλλακτική, η οποία αμφισβητεί την αρχική καταθλιπτικογόνο σκέψη. Έτσι, παράλληλα με τη βελτίωση της διάθεσης, επιτυγχάνεται και η αλλαγή του καταθλιπτικογόνου τρόπου σκέψης, κάτι το οποίο αποτελεί προφυλακτικό παράγοντα απέναντι στον κίνδυνο μιας μελλοντικής υποτροπής. Η βασική ιδέα αυτής της ανακάλυψης είναι ότι η γνωσιακή αλλαγή μπορεί να επέλθει μέσω της συμπεριφορικής κινητοποίησης με αυτόματο τρόπο[30,32] και με τη χρήση κατάλληλων συμπεριφορικών τεχνικών, που επικεντρώνονται στη γνωσιακή αλλαγή, όπως τα συμπεριφορικά πειράματα[33]. Δηλαδή, μέσα από μια διαδικασία ενεργούς συλλογής δεδομένων από το περιβάλλον, που αμφισβητούν με άμεσο τρόπο τις καταθλιπτικογόνες σκέψεις, έναντι των γνωσιακών τεχνικών, οι οποίες στερούνται ίσως της βιωματικής φύσης, που χαρακτηρίζει τις τακτικές της συμπεριφορικής κινητοποίησης. Με αυτόν τον τρόπο, αμφισβητείται ο ρόλος των δυσλειτουργικών σκέψεων στη διαμόρφωση των επιπέδων άγχους και κατάθλιψης, γεγονός που επιβεβαιώνεται και από ενδείξεις, που προέρχονται από άλλες μελέτες της ίδιας περιόδου[34], οι οποίες έδειξαν σημαντική συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων άγχους, κατάθλιψης και δυσλειτουργικών σκέψεων αλλά δίχως την ύπαρξη αιτιώδους σχέσης μεταξύ τους[34]. Αντίθετα, αυτή η συσχέτιση μεταξύ των τριών αυτών παραγόντων φαίνεται πως αιτιολογείται από μία τέταρτη «άγνωστη» ανεξάρτητη μεταβλητή, η οποία δεν είναι γνωσιακοί παράγοντες, αλλά μεταξύ άλλων υποθέσεων, ένας «συνδυασμός βιολογικών, ψυχολογικών ή περιβαλλοντικών παραγόντων με ταυτόχρονες αιτιώδεις επιδράσεις σε στάσεις και συναισθήματα»[30]. Συνδυάζοντας κανείς τα ευρήματα των παραπάνω ερευνών θα μπορούσε να οδηγηθεί εύλογα στην υπόθεση ότι αυτός ο τέταρτος «άγνωστος» παράγοντας της έρευνας των Burns & Spangler[34], είναι το επίπεδο της συμπεριφορικής κινητοποίησης, κάτι το οποίο βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τους περιβαλλοντικούς παράγοντες. Σύμφωνα με τους Jacobson & Gortner[30]: «Τα παραπάνω δεδομένα ξεπερνούν τη σύγκριση Γ-Σ θεραπείας και συμπεριφορικής κινητοποίησης στη θεραπεία της κατάθλιψης και εγείρουν ζητήματα, που αφορούν κάθε κλινική πρακτική». Την ίδια περίοδο (αρχές του 2000), ερωτήματα εγείρονται αναφορικά με τους μηχανισμούς της αλλαγής της συμπεριφορικής κινητοποίησης και τι τελικά συνιστά αυτήν, αν εύλογα θεωρήσουμε τις γνωσιακές τεχνικές, όπως την αμφισβήτηση των δυσλειτουργικών σκέψεων ως λιγότερο απαραίτητες. Η τυχαιοποιημένη μελέτη των Dobson και συνεργατών[35] έδειξε ότι η γνωσιακή (Cognitive Therapy) και η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης (BA Therapy) έχουν την ίδια αποτελεσματικότητα με τη φαρμακοθεραπεία δρώντας αποτρεπτικά της υποτροπής. Επίσης, οι δύο παρεμβάσεις ήταν περίπου ισοδύναμες, ενώ οι όποιες διαφορές τους ήταν μικρές σε μέγεθος και στατιστικά μη σημαντικές. Οι ερευνητές χώρισαν τα υποκείμενα σε τέσσερις ομάδες (ελέγχου, συμπεριφορικής κινητοποίησης, φαρμακοθεραπείας & γνωσιακής θεραπείας) επιλέγοντας έναν μεταξύ των ομάδων ερευνητικό σχεδιασμό και με αξιολόγηση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας 1 και 2 χρόνια μετά από τη φάση της παρέμβασης. Οι ερευνητές συγκρίνοντας τις ομάδες μεταξύ τους διαπίστωσαν ότι και οι τρεις θεραπευτικές προσεγγίσεις ήταν ισοδύναμες τόσο ως προς την αποτελεσματικότητα, όσο και ως προς την πρόληψη της υποτροπής. Εντούτοις, μετά την αρχική θεραπεία και τη μείωση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας σε μη κλινικά επίπεδα, οι ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις διακόπηκαν, ενώ η φαρμακοθεραπεία συνεχίστηκε, γεγονός, που συνέβαλε στην αύξηση του κόστους της τελευταίας. Οι ερευνητές συγκρίνοντας το κόστος των θεραπειών διαπιστώνουν ότι τα οφέλη από τις ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις είναι μεγαλύτερα με όρους πρόληψης της υποτροπής, ενώ για να επιτευχθεί αυτό στην περίπτωση της φαρμακοθεραπείας απαιτείται η συνέχιση της, παράγοντας, ο οποίος αυξάνει αθροιστικά το συνολικό κόστος σε σχέση με την γνωσιακή και συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, οι οποίες είναι συγκριτικά πιο βραχύβιες, οπότε και έχουν μικρότερο κόστος. Στο ίδιο μήκος κύματος, η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης απαιτεί μικρότερο αριθμό συνεδριών σε σχέση με τη ΓΣ συνθήκη, καθώς εκλείπουν οι συνεδρίες που αφιερώνονται στη γνωσιακή αμφισβήτηση του καταθλιπτικογόνου τρόπου σκέψης, παράγοντας, που μειώνει καθοριστικά το κόστος της θεραπείας. Η έρευνα αυτή αποτέλεσε το θεμέλιο λίθο της τεκμηριωμένης αποτελεσματικότητας της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, καθώς παρέχει ισχυρές ενδείξεις ότι είναι μια ισοδύναμη θεραπεία με τις παραδοσιακές δίχως να διαθέτει τα μειονεκτήματα τους: χαμηλότερο κόστος σε σχέση με τη ΓΣ θεραπεία, πιο μόνιμα αποτελέσματα και καμία παρενέρ- 88

9 γεια για τον ανθρώπινο οργανισμό σε σχέση με τη φαρμακοθεραπεία. Μια μετά ανάλυση 16 τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων μελετών (RCTs) με 780 συμμετέχοντες βρήκε ότι η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης είναι πιο αποτελεσματική στον περιορισμό των καταθλιπτικών συμπτωμάτων σε πληθυσμό ενηλίκων και ηλικιωμένων σε σχέση με τη συνηθισμένη θεραπεία (Treatment as Usual) και μια συνθήκη ελέγχου και εξίσου αποτελεσματική με τη γνωσιακή θεραπεία[36], ενώ το αποτέλεσμα αυτό είναι συμβατό και με παλαιότερες μετά αναλύσεις[37,38,39]. Σύμφωνα με πρόσφατη συστηματική βιβλιογραφική ανασκόπηση[39], η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης είναι μια εμπειρικά τεκμηριωμένη θεραπεία για την κατάθλιψη, η οποία δεν είναι λιγότερο αποτελεσματική σε σχέση με άλλες θεραπείες, ενώ σε κάποιους τομείς, όπως το κόστος, η ανταπόκριση σε «ειδικούς» πληθυσμούς και οι παρενέργειες σε σχέση με τη φαρμακοθεραπεία είναι πιθανό να υπερέχει των υπολοίπων. Σε αυτήν την ανασκόπηση, η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης αποδείχτηκε ανώτερη από τις συνθήκες ελέγχου (π.χ., λίστες αναμονής) και τουλάχιστον ισοδύναμη με τη ΓΣΘ και τη γνωσιακή θεραπεία. Αναφορικά με την πιθανότητα διακοπής της θεραπείας, η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης φαίνεται να εμφανίζει μικρότερα ποσοστά από τις δύο τελευταίες. Επίσης, υπάρχουν ενδείξεις ότι οδηγεί σε χαμηλότερα ποσοστά υποτροπών σε σχέση με τη φαρμακοθεραπεία, είναι οικονομική και δεν συνδυάζεται με τις παρενέργειες της λήψης φαρμάκων[39]. Στο ίδιο μήκος κύματος, πρόσφατες ερευνητικές ενδείξεις στις ΗΠΑ, έρχονται να ενισχύσουν τα παλαιότερα ευρήματα για την αποτελεσματικότητα της συμπεριφορικής κινητοποίησης σε ηλικιωμένο πληθυσμό μέσω βιβλιοθεραπείας[40]. Μία κριτική, που εύλογα έχει ασκηθεί στη θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης είναι πως οι μέχρι τώρα έρευνες για την αποτελεσματικότητα της έχουν διεξαχθεί με την ενεργό συμμετοχή κάποιων «αυθεντιών» του χώρου, όπως οι συγγραφείς του θεραπευτικού εγχειριδίου Martell, Dimidjian & Herman Dunn 8. Παράλληλα, όπως πολλές μελέτες γενικότερα, οι έρευνες προέρχονταν από τον ακαδημαϊκό χώρο και δεν λάμβαναν χώρα στα πλαίσια της καθημερινή κλινικής ρουτίνας. Σε αυτό κλήθηκαν να απαντήσουν οι Ekers et al[41], οι οποίοι συνέκριναν τη θεραπεία Συμπεριφορικής Κινητοποίησης, όπως αυτή παρέχεται από έμπειρες νοσηλεύτριες ψυχικής υγείας υπό την εποπτεία και εκπαίδευση θεραπευτών συμπεριφορικής κινητοποίησης, με τη συνήθη θεραπεία (Treatment As Usual), που παρέχεται στα πλαίσια του εθνικού συστήματος υγείας της Μ. Βρετανίας. Οι νοσηλεύτριες, έμπειρα στελέχη ψυχικής υγείας, εκπαιδεύτηκαν από εξειδικευμένο ψυχολόγο στην προσέγγιση της συμπεριφορικής κινητοποίησης, σε πέντε (5) συνεδρίες, ενώ τους παρεχόταν και κλινική εποπτεία. Η παρέμβαση στη συνθήκη της συμπεριφορικής κινητοποίησης ολοκληρώθηκε σε 12 συνεδρίες, ενώ στην περίπτωσης της συνηθισμένης θεραπείας, ακολουθήθηκαν όλες οι καθιερωμένες διαδικασίες, που ορίζει το πλαίσιο του εθνικού συστήματος υγείας της Μ. Βρετανίας. Η επιλογή των συμμετεχόντων ήταν τυχαία και για τις 2 ομάδες, ενώ, όπου χρειάστηκε αντικαταθλιπτική αγωγή χορηγήθηκε εξίσου, στον ίδιο περίπου αριθμό συμμετεχόντων, οι οποίοι προέρχονταν και από τις δύο ομάδες. Η τελική αξιολόγηση έγινε με μια μπαταρία ψυχομετρικών τεστ, μεταξύ των οποίων ήταν και το Beck Depression Inventory-II. Όλες οι συνεδρίες καταγράφηκαν και αξιολογήθηκαν από ένα ανεξάρτητο κριτή, προκειμένου να διασφαλιστεί ότι τηρήθηκε το θεραπευτικό πρωτόκολλο. Όταν οι παρεμβάσεις αξιολογήθηκαν, 3 μήνες μετά, τα αποτελέσματα ήταν αναφανδόν υπέρ της συνθήκης της συμπεριφορικής κινητοποίησης (π.χ., ο Μ.Ο στο BDI-II ήταν 11,93, ενώ για τη δεύτερη συνθήκη ήταν 27,40) σε στατιστικά σημαντικό βαθμό. Τα αποτελέσματα αυτά, δημιουργούν αισιοδοξία ως προς την κατεύθυνση της ευελιξίας της θεραπείας, αν αναλογιστούμε πως επιτευχθήκαν από νοσηλευτικό προσωπικό, χωρίς προηγούμενη ψυχοθεραπευτική εμπειρία. Σε αυτήν την περίπτωση μπορεί κανείς να ισχυριστεί πως ενισχύεται το επιχείρημα της μεγαλύτερης σχέσης κόστους οφέλους της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης σε σχέση με τις άλλες καθιερωμένες παρεμβάσεις. Επίσης, οι προοπτικές για την εφαρμογή της σε μεγάλα προγράμματα αγωγής υγείας του πληθυσμού φαίνονται κάτι παραπάνω από αξιόλογες υπό αυτήν την οπτική. Εύλογα προκύπτει το ερώτημα της αποτελεσματικότητας της παρέμβασης σε διαφορετικά από τα δυτικά, πολιτισμικά πλαίσια. Αυτήν την πτυχή διερεύνησε η τυχαιοποιημένη κλινική μελέτη (RCT) των Moradveisi et al[42] στο Ιράν. Οι σύγκριση αυτή τη φορά ήταν μεταξύ μιας συνθήκης συμπεριφορικής κινητοποίησης, τηρώντας το θεραπευτικό πρωτόκολλο, που περιγράφεται στο εγχειρίδιο των Martell, Dimidjian, Herman-Dunn[8] και αντικαταθλιπτικής φαρμακευτικής αγωγής (Sertraline). Στη μελέτη συμμετείχαν 100 καταθλιπτικοί ασθενείς, οι οποίοι μοιράστηκαν εξίσου στις 2 συνθήκες. Στην ομάδα της συμπεριφορικής κινητοποίησης, οι συμμετέχοντες προσήλθαν σε 16 θεραπευτικές συνεδρίες, γεγονός, που επαναλήφθηκε και στη συνθήκη της αντικαταθλιπτικής αγωγής. Προκειμένου να αξιολογηθεί η αποτελεσματικότητα κάθε παρέμβασης, χρησιμοποιήθηκαν 2 ερωτηματολόγια, το BDI, καθώς και το Hamilton Rating Scale for Depression σε τέσσερα διαφορετικά χρονικά σημεία: αμέσως μετά από τη λήξη της παρέμβασης, καθώς και 4,13 και 49 εβδομάδες μετά. Τα αποτελέσματα έδειξαν πως η μείωση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας ήταν μεγαλύτερη στη συνθήκη της συμπεριφορικής κινητοποίησης σε σχέση με τη φαρμακοθεραπεία, 13 και 49 εβδομάδες μετά από τη λήξη της παρέμβασης. Η βαρύτητα της διαταραχής έπαιζε διαμεσολαβητικό ρόλο στην αποτελεσματικότητα των δύο παρεμβάσεων: Ένα άλλο εύρημα ήταν πως οι συμμετέ- 89

10 Θεραπευτικά προγράμματα συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης Φουνδουλάκης και Ευθυμίου χοντες με τη βαρύτερη καταθλιπτική συμπτωματολογία μπορούσαν να ωφεληθούν περισσότερο από τη θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης. Η έρευνα αυτή είναι σημαντική καθώς αποτελεί την πρώτη, η οποία μελέτησε την αποτελεσματικότητα της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης χωρίς να εποπτεύεται από αυθεντίες τις προσέγγισης, όπως είναι οι συγγραφείς του βασικού εγχειριδίου[8]. Αντίθετα, η εποπτεία διεξήχθη από ένα μη ειδικό θεραπευτή, ο οποίος χρησιμοποίησε το παραπάνω εγχειρίδιο, μεταφρασμένο στα ιρανικά.. Η συμπεριφορική κινητοποίηση συμπεραίνεται πως είναι ένα εύκολο στην εκμάθηση, απλό θεραπευτικό πρόγραμμα, δίχως ιδιαίτερες απαιτήσεις σε δεξιότητες είτε από τη μεριά του θεραπευτή, είτε του θεραπευόμενου. Οι συγγραφείς εξηγούν τα υψηλά ποσοστά υποχώρησης (91,1%) των συμπτωμάτων και ανταπόκρισης (97,8%) στη θεραπεία σε σχέση με τη μελέτη των Dimidjian et al[25] (52-56% και 60-76%, αντίστοιχα) προβάλλοντας το επιχείρημα της διαπολιτισμικότητας: Στο Ιράν το στίγμα της ψυχικής ασθένειας είναι μεγαλύτερο για όσους λαμβάνουν αντικαταθλιπτική αγωγή σε σχέση με όσους πηγαίνουν στον ψυχολόγο, όποτε προκύπτουν και τα μικρότερα ποσοστά αποχώρησης από τη θεραπεία (drop-outs), η οποία ήταν περισσότερο αποδεκτή εντός του συγκεκριμένου πολιτισμικού πλαισίου[42]. Οι Moradveisi et al[42] αναφέρουν πως η ιρανική κοινωνία προσλαμβάνει όποιον πηγαίνει στον ψυχολόγο ως κάποιον που «έχει προβλήματα με την ζωή του», ενώ εκείνον, που λαμβάνει ψυχοφαρμακευτική αγωγή ως «ψυχικά ασθενή», γεγονός εξαιρετικά στιγματιστικό και ιδιαίτερα για τους άνδρες. Η έρευνα αυτή, παρά τους περιορισμούς της, δείχνει πως η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης μπορεί να εφαρμοστεί και σε μη δυτικά πλαίσια παροχής υπηρεσιών υγείας και σε κάποιες περιπτώσεις, ίσως με μεγαλύτερη επιτυχία. Οι ερευνητές υπολόγισαν το κόστος της ψυχοθεραπείας στα 128 ευρώ και αυτό της αντικαταθλιπτικής αγωγής στα 198 ευρώ, συμπεραίνοντας παράλληλα ότι η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης έχει πολύ καλές προοπτικές ως προς της σχέση κόστους πιθανού οφέλους. Τέλος, η εφαρμογή της από μη εξειδικευμένο προσωπικό και η αποτελεσματικότητα της στις βαριές περιπτώσεις καταθλιπτικών ασθενών, αποτελούν ενθαρρυντικά σημεία για την εφαρμογή της στην καθημερινή κλινική πρακτική ποικίλων εξωνοσοκομειακών και ενδονοσοκομειακών δομών υγείας. Στην Ελλάδα εφαρμόζεται στο Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς, στη βάση ενός προσαρμοσμένου στα ελληνικά εγχειριδίου των Ευθυμίου, Καπνογιάννη και Κακλαμάνη το The coping with depression course - CWDC (To Πρόγραμμα για την Αντιμετώπιση της Κατάθλιψης) των Lewinsohn et al. (1984)[4], χωρίς να υπάρχουν ακόμη ερευνητικά δεδομένα σχετικά με την αποτελεσματικότητά του. Τέλος, ως αποτέλεσμα όλων αυτών των εμπειρικών δεδομένων (πίνακας 1), εκδόθηκαν κατευθυντήριες γραμμές ορθής κλινικής πρακτικής από οργανισμούς υψηλής αναγνώρισης στο χώρο της υγείας (όπως το Εθνικό Ίδρυμα Υγείας και Καλής Κλινικής Πρακτικής της Μ. Βρετανίας [NICE]), που συνιστούν τη θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης για την αποτελεσματική θεραπεία της κατάθλιψης[43]. Συζήτηση Συνοπτικά, είδαμε πως η συμπεριφορική κινητοποίηση αποτελεί ένα δομημένο θεραπευτικό πρόγραμμα το οποίο αποσκοπεί να φέρει το θεραπευόμενο σε όσο το δυνατό μεγαλύτερη επαφή με δυνητικά αντικαταθλιπτικούς περιβαλλοντικούς ενισχυτές μέσω του προγραμματισμού δραστηριοτήτων και της μείωσης των συμπεριφορών αποφυγής, οι οποίες προσλαμβάνονται ως αρνητικοί ενισχυτές σύμφωνα με τη συμπεριφορική θεωρία και πρακτική. Όπως σε όλα τα ΓΣ θεραπευτικά προγράμματα, μια διατύπωση περίπτωσης (case formulation) συγκροτείται στην αρχή της παρέμβασης μέσω της συνεργασίας θεραπευόμενου και θεραπευτή, κατόπιν, η όποια μετέπειτα συνεργασία στηρίζεται σε αυτήν, η οποία τυγχάνει αναθεωρήσεων στην πορεία της θεραπείας. Χρησιμοποιείται ένα σύνολο τεχνικών, το οποίο περιλαμβάνει ημερολόγια αυτό-καταγραφής, εντοπισμό πιθανών καταθλιπτικογόνων συμπεριφορών και ορισμό ενός εναλλακτικού προγράμματος δραστηριοτήτων, ανάλογα με τους στόχους, που ορίζονται μέσω της διατύπωσης περίπτωσης. Απώτερος σκοπός του προγράμματος δεν είναι η πρόσκαιρή ανακούφιση των θεραπευόμενων από τα καταθλιπτικά συμπτώματα αλλά η μόνιμη επανασύνδεση τους με φυσικά ενισχυτικά περιβάλλοντα και η κατανόηση των αρχών της συμπεριφορικής κινητοποίησης, ώστε να μπορούν να διαχειρίζονται το συναίσθημα τους σε μόνιμη βάση. Οι θεραπείες της συμπεριφοράς στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης, παρόλο που δεν αποτελούν μια νέα εξέλιξη, έχουν εξελιχθεί σε σημαντικό βαθμό την τελευταία δεκαπενταετία. Η έκδοση[8,15,16,17] εννέα (9) θεραπευτικών εγχειριδίων της θεραπείας συμπεριφορικής κινητοποίησης για την κατάθλιψη δείχνει το ενδιαφέρον ερευνητών και επαγγελματιών για ένα σύντομο, αποτελεσματικό και χαμηλού κόστους θεραπευτικό πρόγραμμα. Επίσης, οι τελευταίες εξελίξεις δείχνουν την τάση ενός επιστημονικού κλάδου για εξέλιξη σε θεωρητικό και πρακτικό επίπεδο μέσα από την εμπειρική τεκμηρίωση. Η καταγραφή και ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων αποτελεί την κορωνίδα της θεραπευτικής παρέμβασης της συμπεριφορικής κινητοποίησης ή αλλιώς τη σταθερά, που οδηγεί στη μείωση της καταθλιπτικής συμπτωματολογίας. Η εξατομίκευση των παρεμβάσεων καθιστά απαραίτητη τη χρήση και άλλων καθιερωμένων συμπεριφορικών τεχνικών. Τα απαραίτητα συστατικά μια αποτελεσματικής θεραπευτικής παρέμβασης συμπεριφορικής κινητοποίησης είναι η αξιολόγηση και η καταγραφή της κινητοποίησης, ο προγραμματισμός δραστηριοτήτων και η συμπεριφεριολογική 90

11 ανάλυση, η οποία καθορίζει την περαιτέρω χρήση και άλλων τεχνικών. Η πρόσφατη έρευνα από το χώρο της θετικής ψυχολογίας[44] αφήνει ενθαρρυντικά μηνύματα για τη χρήση της συμπεριφορικής κινητοποίησης στην ανάπτυξη της ευεξίας του γενικού πληθυσμού[38]. Παράλληλα, στα πλαίσια απαρτιωτικών προγραμμάτων παρέμβασης, η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης μπορεί να συνδυαστεί και με άλλες παρεμβάσεις ιδιαίτερα όταν ένα από τα κύρια θεραπευτικά αιτήματα είναι η ανακούφιση από την καταθλιπτική συμπτωματολογία. Οι ενδείξεις είναι ενθαρρυντικές για μια ποικιλία διαταραχών όπως η διαταραχή μετά - τραυματικού στρες σε βετεράνους του πολέμου[5,45,46,47,48] η συν-νοσηρότητα με εξαρτήσεις (Ψυχοτρόπες Ουσίες, HIV, Κάπνισμα) και σωματικές ασθένειες[49,50] και η κλινική διαχείριση της σχιζοφρένειας[51]. Επίσης, η ευελιξία της είναι χαρακτηριστική ως προς την εφαρμογή της σε ποικιλία πληθυσμών (βετεράνους[5,45,46,47,48] ηλικιωμένους, αφροαμερικανούς[3,26]) αλλά και μέσω εφαρμογών διαδικτύου[52] και κινητών τηλεφώνων σε πληθυσμούς, που για διάφορους λόγους δεν έχουν πρόσβαση σε πηγές παροχής υπηρεσιών ψυχικής υγείας. Οι πρόσφατες παγκόσμιες κοινωνικές και οικονομικές εξελίξεις καθιστούν απαραίτητες αποτελεσματικές, βραχείες και χαμηλού κόστους[42] θεραπείες στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης πληθυσμών, που αντιμετωπίζουν ποικίλα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, λαμβάνοντας υπόψη και τον πολιτισμικό παράγοντα[42]. Σε έναν κόσμο, όπου το κόστος της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης καθίσταται δυσβάσταχτο για ασφαλιστικά ταμεία και ασφαλισμένους, η συμπεριφορική θεραπεία της κατάθλιψης μπορεί να αποτελέσει το χαμηλού κόστους ισοδύναμο των φαρμακοθεραπειών, ιδιαίτερα όταν εντάσσεται στα πλαίσια ομαδικών προγραμμάτων ή άλλων μορφών ελάχιστης επαφής (minimal contact) με το θεραπευτή (βιβλία αυτοβοήθειας, επικοινωνία μέσω ίντερνετ, κτλ.)[53]. Μία τάση της σύγχρονης έρευνας είναι η αναζήτηση θεραπευτικών παρεμβάσεων χαμηλού κόστους και ικανοποιητικής αποτελεσματικότητας ώστε να εφαρμοστούν ευρέως στον πληθυσμό, ο οποίος ίσως δεν έχει τη δυνατότητα να παρακολουθήσει ατομικές συνεδρίες[53]. Η θεραπεία συμπεριφορικής κινητοποίησης έχει τις απαιτούμενες προδιαγραφές για τη χρήση της σε μαζικά προγράμματα προαγωγής και αγωγής της υγείας του πληθυσμού, εντούτοις, η αποτελεσματικότητα αυτών των χαμηλής έντασης θεραπευτικών προγραμμάτων μένει να αποδειχθεί από τη μελλοντική έρευνα, καθώς τα μέχρι τώρα δεδομένα δεν επαρκούν, κυρίως λόγω μεθοδολογικής ανομοιογένειας[53]. Η υλοποίηση προγραμμάτων ευρείας κλίμακας και χαμηλού κόστους με στόχο την καθημερινή κινητοποίηση του ανενεργού και άνεργου πληθυσμού με καταθλιπτική συμπτωματολογία σε δομές που ήδη υπάρχουν και παραμένουν αναξιοποίητες, μπορεί να βοηθήσει στην επίλυση ενός προβλήματος των σημερινών καιρών. A short review of Behavioral Activation (B.A) treatment plans and interventions for depression. Recent Developments and Perspectives. Foundoulakis, E. 1, Efthimiou, K. 1 1 Institute of Behavior Research and Therapy Correspondence: Foundoulakis Emanouel, Asklipiou 116, Athens, 11471, Attica, Tel: Summary The current review refers to the history and potential of Behavioral Activation treatment for depression. In addition, it refers to its implementation in the treatment of various disorders, where depression coexists with other health problems and hinders the positive outcome of each intervention. Behavioral Activation, finding its conceptual origin in traditional Behaviorism, had been coincidentally neglected by the scientific community during the past 20 years, until the time that empirical research highlighted it as an important component of Cognitive and Behavioral treatment of depression. The need for cost-effective interventions for treating depression, motivated researchers in order to clarify the effective components of the current evidence - based therapies, namely Cognitive Behavioral Therapies. Significant RCT's, Meta - analyses and systematic literature reviews of the Western world, suggest behavioral activation treatment as an independent, evidence - based therapy in the treatment of depression. The main therapeutic technique of behavioral activation treatment is the scheduling of activities, a common element of all related interventions, which have been implemented until nowadays. BA is a short term therapy, targets avoidance and aims to increase positive reinforcement from the environment adopting an outside-in approach to alleviate the depressed individual from his/her symptoms. The scheduling of activities is a procedure by which central depressive schemas are questioned, through the active collection of contradictory data from the environment, playing a vital role in the modification of behavioral patterns, which lead to immobility, and thus, to depression. For example, a thought, which leads to immobility is I m not in mood to do anything, whereas, behavioral activation techniques aim to alter the above dysfunctional thought with the alternative First I ll activate myself and then I ll see how I feel. Data coming from the most recent research, provides strong evidence that BA can play an important role in the clinical management of complex cases (comorbidity with physical illnesses, Addictions, PTSD, etc.), in conjunction with other evidence-based interventions in a variety of populations. The recording and planning of activities is the common component of all treatment manuals, which have been published and these tech- 91

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης

Προαγωγή Υγείας. Προγράμματα άσκησης Προαγωγή Υγείας Προγράμματα άσκησης Σύσταση 13: Συστήνεται οι Γενικοί Ιατροί, άλλοι Ιατροί, καθώς και επαγγελματίες υγείας της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας να ενθαρρύνουν τους ασθενείς με κατάθλιψη (κυρίως

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων

Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Πιστοποιημένες εξ αποστάσεως εκπαιδεύσεις από την Βρετανική Ένωση Ψυχολόγων Εισαγωγή στην Κλινική Νευροψυχολογία της Μείζωνος Κατάθλιψης & της Σχιζοφρένειας (ONLINE CLINICAL SEMINAR) Εισηγητής: Δρ. Αλεξάνδρα

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας

Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας A. Montgomery Θεμελιώδεις αρχές επιστήμης και μέθοδοι έρευνας Καρολίνα Δουλουγέρη, ΜSc Υποψ. Διαδάκτωρ Σήμερα Αναζήτηση βιβλιογραφίας Επιλογή μεθοδολογίας Ερευνητικός σχεδιασμός Εγκυρότητα και αξιοπιστία

Διαβάστε περισσότερα

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014

Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Γεώργιος Ν.Λυράκος Μάθηµα Ψυχολογία της Υγείας Φυσικοθεραπεία ιάλεξη 8η 2014 Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες ένας αριθµός εναλλακτικών µοντέλων για τον πόνο πέραν του ιατρικού ενσωµατώνουν ψυχολογικούς(αντίληψη,

Διαβάστε περισσότερα

ιακοϖή καϖνίσµατος: Παρουσίαση ενός εγχειριδίου για θεραϖευτές και θεραϖευόµενους K. Ευθυµίου & Α. Σοφιανοϖούλου, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραϖείας της Συµϖεριφοράς ιακόϖτουµε το κάϖνισµα ζούµε ξανά ελεύθεροι

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion

Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Τα αποτελέσµατα της οµαδικής Γνωσιακής/Συµπεριφοριστικής παρέµβασης στη διακοπή του καπνίσµατος µε και χωρίς τη χρήση bupropion Αγγελή, Κ., Ευθυµίου, Κ., Χαρίλα,, Ν., Καλπάκογλου,, Θ., Βλάχου, Μ., & Καλαντζή

Διαβάστε περισσότερα

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1

Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 Αιμιλίζα Στεφανίδου 1, Δημοσθένης Μπούρος 2, Μιλτιάδης Λειβαδίτης 2, Αθανασία Πατάκα 1, Παρασκευή Αργυροπούλου 1 1 Μονάδα Αναπνευστικής Ανεπάρκειας, Α.Π.Θ., Γ.Π.Ν. «Γ.Παπανικολάου» 2 Τμήμα Ιατρικής, Δημοκρίτειο

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ

ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ ΟΜΑΔΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: ΔΙΑΦΥΛΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ Μυρτώ Λεμονούδη και Έλλη Κουβαράκη MSc Κλινική Ψυχολογία Παν/μίου Αθηνών -Ψυχοθεραπεύτριες Επόπτης: Γιώργος Ευσταθίου Διδάκτωρ Κλινικής Ψυχολογίας Παν/μίου Αθηνών-Ψυχοθεραπευτής

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη (150 λέξεις) Ελληνικά (και Αγγλικά αν ζητείται) Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση στον Άξονα Ι Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης..."

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος

Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Ηβραχείαςµορφής Συµβουλευτική διαδικασία Η εφαρµογή του Γνωσιακού-Συµπερι φοριστικού µοντέλου ψυχοθεραπείας στη διακοπή του καπνίσµατος Μέθοδοι διακοπής καπνίσµατος Το διαθεωρητικό

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Σεπτέμβριος - Δεκέμβριος 2015 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου

Ε.Κατσάµπα, Γ.Ευσταθίου Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης γυναίκας µε Υποχονδρίαση και Ιδεοψυχαναγκαστική ιαταραχή και στοιχεία Ιδεοψυχαναγκαστικής ιαταραχής Προσωπικότητας 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας της Ελληνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2014-2015 Πάτρα, 2014 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής: Καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος

πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος "Η χρόνια νόσος μέσα από το πρίσμα της παραγωγικότητας Ολιστική προσέγγιση" Κρικέλλα Αλκινόη-Ιατρός Εργασίας Πετροχείλου Αικατερίνη-Κλινική Ψυχολόγος ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ιατρική ομάδα

Διαβάστε περισσότερα

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής

Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Βασιλική Ψάρρα, MSc Επιμελήτρια Β Ψυχιατρικής Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Αττικής Εισαγωγή Η διάγνωση καρκίνου του μαστού αποτελεί ιδιαίτερα τραυματικό γεγονός 1,2 Στην τελευταία έκδοση του Diagnostic and Statistical

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8

Διατροφικές Διαταραχές. Κεφάλαια 7 8 Διατροφικές Διαταραχές Κεφάλαια 7 8 7. Πώς να βοηθήσουμε τα άτομα που υποφέρουν από Ψυχογενή Ανορεξία Στόχος η πάσχουσα να τρέφεται κανονικά ώστε να αποκατασταθεί το φυσιολογικό της βάρος. Ο στόχος αυτός

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr

Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr ΣΤΑ ΙΑ ΤΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θεραπευτική διαδικασία Γεώργιος Ευσταθίου, gefstath@psych.uoa.gr 1. Εισαγωγική φάση εδραίωση θεραπευτικής συµµαχίας 2. Γνωσιακή διερεύνηση 3. ιατύπωση περίπτωσης 4. Σχεδιασµός θεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία. Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Πορεία, Πρόγνωση και Θεραπεία Φίλιππος Γουρζής Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Πορεία, Πρόγνωση Η πορεία είναι κρίσιμος παράγοντας για την εκτίμηση των κοινωνικών συνεπειών, του κόστους,

Διαβάστε περισσότερα

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών

Αρετή Ευθυμίου. Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Αρετή Ευθυμίου Υπεύθυνη Κέντρων Ημέρας Εταιρεία Νόσου Alzheimer & Συναφών Διαταραχών Αθηνών Ποιος είναι ο Φροντιστής Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνει το δίκτυο EUROCARERS (www.eurocarers.org), φροντιστής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΗ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΚΑΙ ΕΠΙΘΥΜΙΑ ΠΡΙΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΤΟΞΙΝΩΣΗ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΛΗΨΗ ΝΑΛΤΡΕΞΟΝΗΣ ΠΡΩΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΠΙΛΟΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ(Διαφ.1) Στη 10χρονη εμπειρία μου με χρήστες ηρωίνης

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας

ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ. Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΕΣ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ Ευγενία Β. Γκιντώνη Ψυχολόγος, MSc Επιστημονική Συνεργάτης Ψ.Ν.Τ ΚΕΔΔΥ Αρκαδίας ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ Εντάσσεται στο Μέτρο 2.3 «Ενέργειες Πρόληψης Ενίσχυσης της Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία ΑΓΧΟΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΧΡΥΣΟΒΑΛΑΝΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΛΕΜΕΣΟΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό

Ένα οµαδικό πρόγραµµα παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Ευάγγελος Χ. Καραδήµας & Αναστασία Καλαντζή-Αζίζι Τοµέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ένα οµαδικό παρέµβασης για τη διαχείριση του στρες σε µετεφηβικό-φοιτητικό πληθυσµό Παρουσίαση στη ιηµερίδα του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Η ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΟΥ ΑΠΑΡΤΙΩΤΙΚΟΥ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ (Ι.Ρ.Τ.) ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Ε. Σαββίδου¹, Ε. Σπηλιώτη ¹, Ε. Κάττουλας², Λ. Μαντωνάκης ², Ε. Ανυφαντή ², Ν. Σμυρνής ¹ ² 1. Ερευνητικό Πανεπιστημιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΠΟΥΔΕΣ. 2009 2014 Ειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΠΟΥΔΕΣ. 2009 2014 Ειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΣΠΟΥΔΕΣ 2009 2014 Ειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία, Ινστιτούτο Έρευνας και Θεραπείας της Συμπεριφοράς. 2010 2011 Μεταπτυχιακό Δίπλωμα Προαγωγή ψυχικής υγείας και Πρόληψη

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής:

Περίληψη Αναφορά στην ηλικία του θεραπευόµενου. Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Θεραπευτής/τρια: Επόπτης/τρια: Εξωτερικός κριτής: Έντυπο Συµµόρφωσης προς το Υπόδειγµα Συγγραφής Μελέτης Περίπτωσης µε Κύρια ιάγνωση ιαταραχή Προσωπικότητας Σηµειώστε: Τίτλος Έναρξη µε "Περιγραφή ατοµικής

Διαβάστε περισσότερα

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου

Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Αποκατάσταση Καρδιοπαθούς Ασθενούς Ο ρόλος του Ψυχιάτρου Πανταζής Α. Ιορδανίδης Διδάκτωρ Ψυχιατρικής Α.Π.Θ Καθηγητής Ψυχολογίας & Διατροφής, ΑΤΕΙ Ιορδανίδης,, 10/3/11 1 ρ.πανταζής Ιορδανίδης, 10/3/11 2

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή διατριβή Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΩΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΓΙΑ ΑΠΟΠΕΙΡΑ ΑΥΤΟΚΤΟΝΙΑΣ Παναγιώτου Νεοφύτα 2008969752 Επιβλέπων καθηγητής Δρ. Νίκος Μίτλεττον,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ

ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ Η νοσηλευτική διεργασία : Αποτελεί συστηματική μέθοδο που κατευθύνει τον νοσηλευτή και τον ασθενή στον αμοιβαίο: Προσδιορισμό των αναγκών για νοσηλευτική φροντίδα σχεδιασμό και εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

Journal Club. Journal club. Journal club

Journal Club. Journal club. Journal club Ορόλοςτηςγραπτήςµελέτηςπερίπτωσης (case study) ως εκπαιδευτικό εργαλείο και ως πιστοποίηση της επιτυχηµένης εκπαίδευσης στο Γνωσιακό Συµπεριφοριστικό µοντέλο θεραπείας Κ. Ευθυµίου Ινστιτούτο Έρευνας και

Διαβάστε περισσότερα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με ρευματοειδή αρθρίτιδα

Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με ρευματοειδή αρθρίτιδα Πρότυπα περίθαλψης (ΠΠ) για ανθρώπους με ρευματοειδή αρθρίτιδα Μετάφρασ η σε: Ολοκληρώθ ηκε από: Email: ΠΠ 1 Οι άνθρωποι με συμπτώματα ρευματοειδούς αρθρίτιδας (ΡΑ) θα πρέπει να έχουν έγκαιρη πρόσβαση

Διαβάστε περισσότερα

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο

5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο 5. Τελικές συστάσεις, βαθμός τεκμηρίωσης και σύστασης με υποστηρικτικό κείμενο Διάγνωση και διαγνωστικά εργαλεία Αναγνώριση Ανίχνευση της κατάθλιψης σε ομάδες υψηλού κινδύνου Σύσταση 1: Συστήνεται στους

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ

ΨΥΧΟΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΟΡΙΣΜΟΣ: Ψυχοεκπαιδευση είναι μια μορφή εκπαίδευσης και θεραπεία επιλογής για τα άτομα με ψυχικό πρόβλημα η οποία συνδιάζει διάφορες μορφές θεραπείας όπως η συμπεριφορική και η προσωποκεντρική.

Διαβάστε περισσότερα

Τηλ.210-6136075, 210-7252227, κιν.6974124411 kefthim@psych.uoa.gr. ibrt@ibrt.gr

Τηλ.210-6136075, 210-7252227, κιν.6974124411 kefthim@psych.uoa.gr. ibrt@ibrt.gr οµή και οδηγίες για την γραπτή παρουσίαση (case study) της θεραπείας ενός περιστατικού 1 Κωνσταντίνος Ευθυµίου Κλινικός Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπευτής (επόπτης Ι.Ε.Θ.Σ.) Παπαδιαµαντοπούλου 14, Αθήνα. Τηλ.210-6136075,

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ

ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΚΑΛΟΣΩΡΙΣΑΤΕ ΣΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΘΕΜΑ Διερεύνηση ποσοτικών και ποιοτικών χαρακτηριστικών συνύπαρξης ψυχιατρικής διαταραχής με εξάρτηση από ψυχοδραστικές ουσίες. Η Περίπτωση του θεραπευτικού προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από

Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους. Οργανώνεται από Διετές εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Η Θεραπεία Συμπεριφοράς στις Διαταραχές Άγχους Οργανώνεται από Το Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής (Ε.Π.Ι.Ψ.Υ.) Την Α Ψυχιατρική Κλινική του

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

PSYCHOLOGY. Δηλώσεις συμμετοχής: seminars@bca.edu.gr. Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία

PSYCHOLOGY. Δηλώσεις συμμετοχής: seminars@bca.edu.gr. Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία Σεμινάρια του τμήματος Ψυχολογίας του BCA για το Ακαδημαϊκό έτος 2012/2013 Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία Το Τμήμα Ψυχολογίας του BCA σε συνεργασία με το Κέντρο Γνωσιακής και Συστημικής Ψυχοθεραπείας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014

Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014 Ανακοίνωση της Ετήσιας Έκθεσης του ΙΝCB για το 2013 Αθήνα, 4 Μαρτίου 2014 Γεράσιμος Νοταράς, πρόεδρος του Δ.Σ. του ΚΕΘΕΑ Η διεθνής οικονομική κρίση και τα μέτρα λιτότητας που εφαρμόζονται σε πολλές χώρες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ.

Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Βασικές αρχές της γνωσιακής συµπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου Γνωσιακή συµπεριφοριστική θεραπεία Σειρά προτάσεων παρέµβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΑΣΘΕΝ-Ν ΣΤΗ ΣΤΕΦΑΝΙΑΙΑ ΜΟΝΑΔΑ ΚΑΙ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤ-ΠΙΣΗ ΧΑΤΖΗΣΤΕΦΑΝΟΥ ΦΑΝΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΡΙΑ Τ.Ε. Β Γ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Η στεφανιαία µονάδα είναι ένας χώρος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ Τμήμα Ιατρικής Ψυχιατρική Κλινική Διευθυντής: Αν. Καθηγητής Φ. Γουρζής ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Ακ. Έτος 2013-2014 Πάτρα, 2013 Επιστημονικό Προσωπικό Ψυχιατρικής Κλινικής Διευθυντής:

Διαβάστε περισσότερα

European Federation of Psychological Associations (EFPA)

European Federation of Psychological Associations (EFPA) European Federation of Psychological Associations (EFPA) Εκπαιδευτικά Κριτήρια για τους ψυχολόγους που ειδικεύονται στην Ψυχοθεραπεία 24/3/2003 http://www.efpa.be/documentsonprofissues/docmain.htm Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Ορόλοςκαιησηµασίατων οµάδων αυτογνωσίας στην εκπαίδευση και εξειδίκευση των ψυχολόγων

Ορόλοςκαιησηµασίατων οµάδων αυτογνωσίας στην εκπαίδευση και εξειδίκευση των ψυχολόγων Ορόλοςκαιησηµασίατων οµάδων αυτογνωσίας στην εκπαίδευση και εξειδίκευση των ψυχολόγων 1ο Πανελλήνιο Συνέδριο Φοιτητών Ψυχολογίας 11 13 Απριλίου 2008, Αθήνα Γ. Ευσταθίου & Α. Καλαντζή -Αζίζι «ουλειά µε

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.

Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία. Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι. Μεταπτυχιακή φοιτήτρια: Τσιρογιαννίδου Ευδοξία Επόπτης: Πλατσίδου Μ. Επίκουρη Καθηγήτρια Β Βαθμολογητής: Παπαβασιλείου-Αλεξίου Ι.- Λέκτορας Συναισθηματική Νοημοσύνη - Μια μορφή κοινωνικής νοημοσύνης, η

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια

Μοντέλα Υγείας. Βασικές Αρχές Βιοϊατρικού Μοντέλου. Θετικές επιπτώσεις Βιοϊατρικής προσέγγισης. 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια ΜΟΝΤΕΛΑ ΥΓΕΙΑΣ-ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΑΡΡΩΣΤΙΑΣ 2 Βασικές Ιδεολογίες για Υγεία & Αρρώστια Μοντέλα Υγείας Βιοιατρικό Μοντέλο Ολιστικό, Βιοψυχοκοινωνικό Μοντέλο Αρχαία Ελλάδα (Ιπποκράτης 400π.Χ.)

Διαβάστε περισσότερα

Clinical Coordinator course A.T.L.S - D.S.T.C.,

Clinical Coordinator course A.T.L.S - D.S.T.C., ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΟΥ ΑΣΤΩΝ Α.Τ.Ε.Ι. Λ. ΣΤΟ Π.Γ.Ν.Λ. ΧΑΡΙΣΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ Τ.Ε. Ειδική Χειρουργική Νοσηλεύτρια - Μ.Sc, Υπεύθυνη Τοµέα Εκπαίδευσης Ν.Υ. - Π.Γ.Ν.Λ., Clinical Coordinator course A.T.L.S - D.S.T.C.,

Διαβάστε περισσότερα

Ευθυμίου Κωνσταντίνος, Ψυχολόγος PhD Καπνογιάννη Σοφία, Ψυχολόγος MSc Κακλαμάνη Γεωργία, Ψυχολόγος MSc Αργαλιά Ευτυχία, Ψυχολόγος Βλασσοπούλου

Ευθυμίου Κωνσταντίνος, Ψυχολόγος PhD Καπνογιάννη Σοφία, Ψυχολόγος MSc Κακλαμάνη Γεωργία, Ψυχολόγος MSc Αργαλιά Ευτυχία, Ψυχολόγος Βλασσοπούλου Ευθυμίου Κωνσταντίνος, Ψυχολόγος PhD Καπνογιάννη Σοφία, Ψυχολόγος MSc Κακλαμάνη Γεωργία, Ψυχολόγος MSc Αργαλιά Ευτυχία, Ψυχολόγος Βλασσοπούλου Αγγελική, Ψυχολόγος Oμαδικό πρόγραμμα αντιμετώπισης της κατάθλιψης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΠΡΟΩΘΩΝΤΑΣ ΤΗΝ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Η ΧΡΗΣΗ ΤΗΣ ΔΥΝΑΜΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΓΙΑ ΒΕΛΤΙΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Λεωνίδας Κυριακίδης Αναστασία

Διαβάστε περισσότερα

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης»

«Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» «Η απασχόληση Ψυχολόγων και Παιδαγωγών στις δράσεις της Ιατρικής Παρέμβασης» ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ Η Ιατρική Παρέμβαση (Medical Intervention -Med.In) είναι μια Ελληνική ιατρική οργάνωση αρωγής με δράσεις εντός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου

Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου Είναι υποειδικότητα της ψυχιατρικής που διαμεσολαβεί μεταξύ της ψυχιατρικής και υπόλοιπης ιατρικής Αντικείμενο της ο ασθενής του γενικού νοσοκομείου που αντιμετωπίζει ψυχικά προβλήματα λόγω της σωματικής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

A Fairy Tale Model of Trauma Informed Treatment Μοντέλο των φάσεων του παραµυθιού για τη θεραπεία του τραύµατος Ηµερήσιο Εργαστήριο Εισηγητής: Dr. Ricky Greenwald Child Trauma Institute, New York 6 Ιουνίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες

Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Η εφαρµογή της Γ/Σ θεραπείας στις σεξουαλικές δυσλειτουργίες Κωνσταντίνος Ευθυµίου Εισήγηση για την ιηµερίδα: "Εκπαίδευση στην Γνωσιακή - Συµπεριφοριστική Ψυχοθεραπεία" Αθήνα, Αula Φιλοσοφικής Σχολής Εθνικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ HEKTIΜΗΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΠΟΛΑΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΣΑΛΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ X.ΠΩΓΩΝΙΔΗΣ 1,Α.ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ 2,Ε.ΞΕΝΟΔΟΧΙΔΟΥ 3, Δ.ΟΥΖΟΥΝΗΣ 2, Μ.ΤΣΟΥΛΗ 3,Α.ΠΑΠΠΑ 3, Ε.ΚΑΡΑΜΠΕΛΑ 4 1.Κ.Υ ΜΑΥΡΟΘΑΛΑΣΣΑΣ, 2.Κ.Υ ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Ιανουάριος-Ιούνιος 2014. Promoting Excellence in Mental Health through Learning

BRAIN MATTERS INSTITUTE. Προγράμματα. Ιανουάριος-Ιούνιος 2014. Promoting Excellence in Mental Health through Learning BRAIN MATTERS INSTITUTE Προγράμματα Ιανουάριος-Ιούνιος 2014 Στόχος του η Προώθηση της Ψυχικής Υγείας μέσα από την Μάθηση Promoting Excellence in Mental Health through Learning www.brainmattersinstitute.com

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ»

Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης. Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Η Χυχιατρική στην Κοινότητα Αρχές Χυχοκοινωνικής Αποκατάστασης Ρ. Γουρνέλλης Επίκουρος Καθηγητής Χυχιατρικής Β ΧΚΠΑ, ΠΓΝ «ΑΣΣΙΚΟΝ» Κοινωνική Χυχιατρική Η Κοινωνική Χυχιατρική αποτελεί κλάδο της ψυχιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ

ΜΕΘΟΔΟΣ -ΕΥΡΗΜΑΤΑ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗ ΑΡΘΡΩΝ ΣΤΗΝ ΜΗΧΑΝΗ ΑΝΑΖΗΤΗΣΗΣ PUBMED ΜΕ ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ, ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ, ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ, ΑΠΟΔΟΣΗ, ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΙΚΑΝΟΠΟΙΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΑΛΛΙΑΡΟΥ ΜΑΡΙΑ Λοχαγός, Νοσηλεύτρια Ψυχικής Υγείας M.Sc Πληροφορική Υγεία Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Διοίκησης Μονάδων Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ

ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ ΠΩΣ ΝΑ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕΤΕ ΕΝΑ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΨΥΧΙΚΑ ΥΓΙΕΣ-ΕΝΑ ΣΧΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 7 ΒΗΜΑΤΩΝ Το φυλλάδιο «Ένας οδηγός για την προαγωγή της ψυχικής υγείας στο χώρο εργασίας- πηγή βοήθειας για τους εργοδότες» απευθύνεται

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις

Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Λαµβάνοντας τη διάγνωση: συναισθήµατα και αντιδράσεις Πιθανότατα αισθάνεστε πολύ αναστατωµένοι αφού λάβατε µια διάγνωση καρκίνου. Συνήθως είναι δύσκολο να αποδεχθείτε τη διάγνωση αµέσως και αυτό είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΙΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΟΥ ΑΓΓΙΓΜΑΤΟΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΩΣ ΑΝΑΚΟΥΦΙΣΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ ΑΝΤΡΕΑΣ ΠΙΤΣΙΛΛΟΣ Α.Φ.Τ 2007947541 ΛΕΥΚΩΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 1 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΤΙΣ 12 ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΡΧΗ ΤΗΣ ΜΑΘΗΣΗΣ: Ενεργός συμμετοχή (βιωματική μάθηση) ΘΕΜΑ: Παράδοση στο μάθημα των «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ», για τον τρόπο διαχείρισης των σκληρών δίσκων.

Διαβάστε περισσότερα

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος

Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας. Β Μέρος Ενσωματωμένες υπηρεσίες Συμπεριφορικής Υγείας στις δομές υγείας Β Μέρος Κατάθλιψη Αξιολόγηση Χρήση ψυχομετρικών εργαλείων Ερωτήσειςγια: Συναίσθημα Ύπνο Ενδιαφέροντα Ενοχή Ενέργεια Συγκέντρωση Όρεξη Ψυχοκοινωνική

Διαβάστε περισσότερα

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη,

Διπολική διαταραχή μανιοκατάθλιψη, ΨΥΧΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Ο όρος ψυχική διαταραχή περιλαμβάνει ένα μεγάλο εύρος προβλημάτων που έχουν σχέση με την ψυχική κατάσταση και την συμπεριφορά ενός ατόμου. Οι διάφορες ψυχικές διαταραχές εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης²

Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ. Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Η ΑΥΞΗΣΗ ΤΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΝΟΗΤΙΚΗ ΥΣΤΕΡΗΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ: ΜΙΑ ΕΡΕΥΝΑ ΔΡΑΣΗΣ Γεωργία Γκαντώνα¹ & Νικόλαος Παρίτσης² Οικοτροφείο ΕΠΑΚΜΟΣ, Εταιρία Συστημικής Θεραπείας και Παρέμβασης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή

ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΜΕ9900 ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή Διάλεξη 7η Αναζήτηση

Διαβάστε περισσότερα

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας

νος Κλουβάτος Κων/νος Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Κων/νος νος Κλουβάτος Σύμβουλος 3 η ς Περιφέρειας Δημ. Εκπ/σης Ν. Κυκλάδων Εναλλακτικές μορφές αξιολόγησης των μαθητών με ανομοιογενή χαρακτηριστικά Αξιολόγηση της διαφοροποιημένης διδασκαλίας Μορφές αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου...

Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου... Περιεχόμενα Πρόλογος της διευθύντριας της σειράς... 13 Προλογικό σημείωμα 1... 17 Προλογικό σημείωμα 2... 21 Ευχαριστίες... 25 Αντί προλόγου... 27 Εισαγωγή στην Ψυχοτραυματολογία 1. Τι είναι τραύμα;...

Διαβάστε περισσότερα

Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια

Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια Ψυχιατρικό Τμήμα Ενηλίκων Νοσοκομείου «Γ. Γεννηματάς» Ινστιτούτο Έρευνας & Θεραπείας της Συμπεριφοράς Συμπόσιο Βιοψυχοκοινωνικές Παρεμβάσεις στη Σχιζοφρένεια Προκαταρκτικό πρόγραμμα Σάββατο 30 Μαΐου 2009,

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού

Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400 Διοίκηση Ανθρώπινου Δυναμικού 400.01 Δύο ημέρες 16 ώρες Επιλογή Στελεχών: Ξεχωρίζοντας τους Καλύτερους Με την ολοκλήρωση του σεμιναρίου οι συμμετέχοντες θα έχουν σχηματίσει ολοκληρωμένη αντίληψη όλων

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ Αυτός ο οδηγός γνώσεων περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την πνευμονική αποκατάσταση της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και της Αμερικάνικης

Διαβάστε περισσότερα

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης

Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Furthering Innovative and Entrepreneurial Regions of Europe Προώθηση Καινοτόμων και Επιχειρηματικών Περιφερειών της Ευρώπης Έκθεση Έρευνας μεταξύ Στελεχών Οργανισμών της Περιφέρειας Ελλάδα 2015 Αριθμός

Διαβάστε περισσότερα