Με μια εικόνα που προέρχεται από τη Βίβλο) ο ΝΤΕ"κάρτ* (εκλατινισμι\ιο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Με μια εικόνα που προέρχεται από τη Βίβλο) ο ΝΤΕ"κάρτ* (εκλατινισμι\ιο"

Transcript

1 ΚΕΦΜΑιΟ Η άλλη εyκaθωρυση: φιλοσοφία κalλuytκή Ρενέ Ντεκάρτ: μeτaφvσικοi δuιλoyισμoί Με μια εικόνα που προέρχεται από τη Βίβλο) ο ΝΤΕ"κάρτ* (εκλατινισμι\ιο C81tesius, κι από ' δώ το εξελληνισμένο Καρτέσιος, ) παραβάλλει τη φιλοσοφία μ' ένα δέντρο. Οι ρίζες του είναι η Μεταφυσική) ο κορμός του η Φυσική και τα κλαδιά του οι άλλες επιστήμες. Το ότι η μεταφυσι!d] είναι η ρίζα της φιλοσοφίας σημαίνει πως η μζταφυσική απαλλάσσει γενιιcότερα από το εξής φιλοσοφικό καθήκον: να δώσει απολύτως σίγουρη βάση στο σύνολο της γνώσης, της φυσικής συμπεριλαμβανομένης. Το καθήκον τούτο, ωστόσο, μπορεί να παραλειφθεί αν και μόνο α) η μεταφυσική κατορθώσει να μην έχει ως προϋπόθεση τίποτε εξωγενές που θα της αφαιρεί ή θα της περιορίζει την αυτονομία, β) προκύπτει ότι η γνώση στο σύνολό της Προϋποθέσεις κazσ1ωπ6ς της μεταφυσικής συνάγεται στην ουσία της από τις αρχές της μεταφυσικής. Είναι δύο αρχές που οφείλουν άμεσα να διευκρινιστούν. Ι) Το ότι η μεταφυσική δεν πρέπει να δέχεται στους κόλπους της εξωγενείς προϋποθέσεις δεν συνεπάγεται ότι ΑΕΝΕ DESCARTES, Ρενέ Ντεκάρτ (λατ. Cartesius, ελλ. Καρτέσι ος). Γεννήθηκε το 1596 στη Λα Έιγ ( 0\ιιρ ). Ο ΠΘ1'έρας του Ιωακε ίμ ήταν κοινοβουλευτικός σύμβeιυλoς στη Ρέμη. ΤΘ 1605, ο ΝΤΘκόρτ μπg1ίνει στο κολέγ.ιο των ιησουιτών τη ς La και πειραμένει εκεί μέχρι το Σπουδάζει στη συνέχεια στο Πεινεπιστήμιο του ΠOυ lτιέ, όπου και παίρνει, το 1616, το mυχίο Κ<:1Ι την άδεια της νομική ς. Το 1618 φεύγε ι γ ια την Ολλα'Jδία, για να αταταγεί στον στρατό του Moritz Τ0υ Nassau. Στην Ολλανδία συναντα τον επιστημ.θvειlsaac Beeckman ( ), με τον οποίο avamwoosi σχέσεις με κοινό γνώμο'1.{1 την επιστf}μη κα ι στον οποίο αφ ιερώνει το κειμενο Compendium rrιusigae. Στη συνέχειαl μεταβqίνει στη Γερμανία, όπθυ κατατάσσεται στον στρστό του Μαξιμιλιανού της (3Qυαρίας. ΤΟ καλοκαίρ ι το 1619 παρευ ρίσκετειι στη στέψη του αυ τo~τoρα Φερ< ινάνδου Β' στη Φραvκφoύρτη και, κατά το ταξίδι της επιστροφής, αποκλείεται Και παραι.ιένει τον χειμώνα I(ovτό στο Oυ~ μ. Εφώ -::δ ιηγείται ο ίδιοc;- ενο ρόται τη'" dπoστoλfj το υ ως φ ιλο creφου. 433

2 δεν πρέπει να θέτει καμιά προϋπόθεση: μπορεί να έχει τις δικές της, ενδογενείς προϋποθέσεις. Il) Το ότι από τις αρχές της πρέπει να μπορεί να εξάγεται η γνώση εξ ολοκλήρου δεν συνεπάγεται ότι οφείλουν να εξάγονται από τη μεταφυσική όλα τα ειδικά περιεχόμενα κάθε γνώσης συνεπάγεται μόνο ότι οφείλουν να μπορούν να εξάγονται απ' αυτήν όλες οι επιστήμες, εφόσον ενυπάρχει σ' αυτές το ουσιώδες, το θεμελιώδες. Αvπnιομiα τr;ς 1. Το ότι η Μεταφυσική, ως θεμέλιο της γνώσης, δεν πρέπει να δέχεται μπaφ υσζκ 1ς και στο εσωτερικό της εξωγενείς προϋποθέσεις, είναι απλώς η εκ προοιμίου ατoμlκ1hπoίjiα,, θ' Κ ' θ' δ ' ς; απορριψη της αρχης της «αυ εντιας». αμια «αυ εντια» εν μπορει να επιβληθεί στη σκέψη από έξω: ούτε η φιλοσοφική παράδοση, ούτε η «revίjcfj συναίνεση» (consensus gentium)] ούτε η κοινή λογική. Όλα αυτά δεν μπορούν Αφόύ αφήνει τη l-ωή του στβατιωτrκgύ, γιο τα εχτρμενα ~ννέα )φόνια 0 Ντ&κόι;>τ ταξιδεύει σχέδόν,qwνεχώς στη Γερμανία, στην Ολλαν0ια, στην lτ<:ιλία και στη PQλλia;l. Kα~ τά τη δ~άρk~lα aut(i)v των ετών πρέπει πιθςtνι;x; να γρdφιrjkε τθ η\jιτελές έρ::υο ίου RegulξIe ad dire-qionem iflgenίί. Από το 16~'9 e> Ντε κάι;>τ εγκq.θίσταται σ;τη~ ΘλλqΥδίό, όπqυ κ,qι μενει μ~'xρ! τ61949, με τη διε1κgl'tή κότ10ιων ταξιριών τομ στει Παρίσι Αυτη την περίβοα ηcφόυε.ι τα πιο qημα Υτιι:<ά έργα του: την πρανματεtα φυριιτης Q Κ6σμο..ς, τη)' oπoία~ρxισε να συννράφε;! τ~ 1630 αλλά αρνή βηκε να εκδώσει' 1"Q1:' ΛόΥσ. περί τηι; μεθόδου που ε~-δόθηt(ε το 1637 μq,~ί με τα 1Δ.σκίμια ttlιρπtρική; Μετέω7:Jα κφ Γέωμεtρία), τις Meditqtioh~S' &e prima phi/osqphia (ΣKέψ~ις περί της πρώτης ΦιλοσοφlΘ.ς) οι οπο \ες, με την πρρσθήκη των (1 ντιρρήσεωvοριρμένρ>ν με}.ετητών Κ6.Ι τις QX~IK~S απάvτήσει~, εκδίδb VΤς:ιι στο ΠαρΙο ι για πρώτη φοβά το 16~1 και για δ~ίιτερη (ίj'ε διευι;>υμε\tη έκδe>gηj Τ& 1642' το Prineipia (Αρχές της ΦιAoσoφIα~), qljoτηpg1l'lκtι συνοψη της ΚQρτεσιαvf1ς φιανψι OJί]-G;, έί<~oση του 1644' Kaf, τέλδς~ ΤΟΓελειιταίςι του εργο, τα παθη τηςψuχήr;, έkδoσrj το υ Το 1649 σ Ντ εκάρ τ, μετά από πρόσ i)λnψl της βασίλισ-ίρι::ις ~~ΙQΤ,Ι.νας της ΣΟΙJηδίας, εγκαταλείπει την Ολλαν5ίαι γ ια τη Στοκχόλμη,όπσυ κ.αιθα πεθ.άνει το 16_5θ. 1. Καθολική συναiνεση (Consensus gentium). Η ιδέα της «καθολικής συναίνεσης" είναι πολύ παλιά: ανάγεται στον ΑΡΙΟίοτέλη και παραδίδεται ακόμη και από τον Κικέρωνα. Η έκφραση ση. μαίνει κατά γράμμα : "αυτό που όλοι οι άνθρωποι όλων των εποχών θεώρησαν πάντοτε αναμφι σβητήτως αληθινό». Και εξηγείται κατ ' αυτόν τον τρόπο: δεδομένου ότι υπάρχουν και είναι ανι χνεύσιμες και μπορούν να ορισθούν θέσεις που ανέκαθεν θεωρήθηκαν από όλους αληθινές, διά φορες φιλοσοφίες (αρχαίες, μεσαιωνικές, νεότερες) θέλησαν να α) ταυτίσουν αυτές τις θέσεις με τη μία ή την άλλη αρχή και β) να τους αποδώσουν μια αξία τέτοια που η λογική (ή ο νους ή οι -t

3 σε καμιά περίπτωση ν ' αποτελέσουν στερεή βάση της Μεταφυσικής ως θεμέλιου της γν6χυης, ενώ μέσα στους κόλπους της ο φιλόσοφος δεν μπορεί να στηριχτεί σε καμιά απ' αυτές τις εξωυενείς «αυθεντίες» που του επιβάλλουν τι πρέπει να σκεφτεί. Εδώ ο φιλόσοφος είναι απολύτως μόνος με τον εαυτό του. Φαίνεται, επομενως, ότι πρέπει να υπάρχει, και πράγματι υπάρχει ένας εσώτατος δεσμός μεταξύ της αυτονομίας της μεταφυσικής και της ατομικότητας του φιλοσόφου, σαν να επρόκειτο δηλαδή ο φιλόσοφος, για να ασχοληθεί με τη μεταφυσική, να πρέπει να συμβουλεύεται μόνο τον εαυτό του. Ο λ.6υος περί της μεθ6δου (1637), που αποτελεί την πνευματική αυτοβιογραφία του Ντεκάρτ και διηγείται τη δική του «ιστορία», επιβεβαιώνει την παραπάνω αντίληψη. Η αλληλουχία των προσωπικών συμβάντων του ατόμου Ντεκάρτ και οι φιλοσοφικοί διαλογισμοί του φιλοσόφου Ντεκάρτ, συμπλέκονται άμεσα μεταξύ τους στον Α6Υο. Για άλλη μια φορά, ωστόσο, τα πράγματα είναι πιο περίπλοκα. Α) Οι Μεταφυσικοί διαλσυισμο( (1641) του Ντεκάρτ αποτελούν το έργο Aιrι:oνoμiα και που παρουσιάζει τη μεταφυσική με τον πιο διεισδυτικό τρόπο και την πιο «φvσiκ6 φως» κατάλληλη μέθοδο. Οι Διαλογισμοί δείχνουν ότι ο Ντεκάρτ δεν έχει σε καμ~ά περίπτωση την πρόθεση να συνδέσει άμεσα τη μεταφυσική δομή και το «εγώ» του όπως συνδέεται με την προσωπική του ιστορία. Στους Διαλογισμούς αναγνωρίζεται με τρόπο ολοκληρωτικό η αυτονομία της μεταφυσικής και, υπό αυτή την έννοια, οι Διαλογισμοί επεκτείνουν την άρνηση της «αρχής της αυθεντίας»: η μεταφυσική δεν μπορεί να εξαρτάται από την αυθεντία της παράδοσης, της καθολικής συναίνεσης, της κοινής λογικής, αλλfx ούτε μπορεί ποτέ να εξαρτάται απ' ό,τι ανήκει στην Ιστορία, απ' ό,τι έγινε ή γίνεται μέσα στον χρόνο και κατά συνέπεια δεν μπορεί να εξαρτάται ούτε και από την προσωπική, ειδική εμπειρία ενός ατόμου όπως εκτυλίσσεται στη διάρκεια του χρόνου. Οποιαδήποτε προσωπική πεποίθηση, κύημα μέσα στον χρόνο, πρέπει να απορρίπτεται ως εξωγενής, ως κάτι από το οποίο η σκέψη δεν πρέπει να εξαρτάται, στο οποίο δεν πρέπει να στηρίζεται: το ατομικό γνωστικές πράξεις) να πρέπει να uπoταχθεί σ ' αυτές, χωρίς να τις αναλύσει Κατ αυτόν τον τρόπο, η «καθολική συναίνεση» εκλαμβάνεται ως αδήριτη απόδειξη της αλήθειας της μιας ή της άλλης θέσης που φέρεται ως ανέκαθεν αποδεκτή από ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Η ανάλυση, η κριτική και η απόρριψη της «καθολικής συναίνεσης,) ως απαρέγκλιτης απόδει ξης της αλήθειας (ορισμένων) θέσεων, στη νεότερη σκέψη, ανάγονται κυρίως στον Ντεκάρτ, ο οποίος την φέρνει κοντά στην " αρχή της αυθεντίας" και στις λεγόμενες «αλήθειες της κοινής λογικής,), 437

4 {<ευώ», εξ ολοκλήρου, δεν μπορεί να εκλαμβάνεται ως κάτι που έχει αξία για την έρευνα της μεταφυσικής. Και το ατομικό «εγώ» αντιπροσωπεύει κάτι ~iff'{ενές, κάτι που στη φιλοσοφία δεν μπορεί να γίνει αποδεκτό «έτσι όπως είναι», ως βάση ή προϋπόθεση. Καταρχήν, αντιθέτως, αυτό το «εγώ» οφείλει να αποβάλει ό, τι του επέβαλε η αλληλουχία των συμβάντων μέσα στον χρόνο, ό,τι από έξω του επέβαλε η προσωπική, η ατομική του ιστορία. Απ ' αυτό το απoγυμνωμi\!o, Kαθαρισμi\!o από κάθε ΠΡOσeήκη «εγώ», αναδύεται ένα άλ/...ο «εγώ» που δεν είναι ο Ντεκάρτ-άτομο ούτε οποιοδήποτε άλλο τέτοιο ά~oμo, έτσι πλασμένο στη διάρκεια του χρόνου. Καθαρισμένο από κάθε ατομικό χαρακτηριστικό, προβάλλει ένα «εγώ» αγνό, ένα «εγώ, στη γενική του διάσταση». Αυτό το «εγώ, στη γενική του διάσταση» μπορεί να πάρει και οποιαδήποτε άλλη ονομασία, αρκεί να μην έχει ατομικό χαρακτήρα. Ως «εγώ, στη γενική του διάσταση» είναι ένα «εγώ» όλων, ενυπάρχει σε όλους και δεν ανήκει σε κανένα άτομο ειδικά. Σ ' αυτό το καθαρό «εγώ» ο Ντεκάρτ δίνει διάφορες ονομασίες: «φυσικό φως», «λόγο-λογική», «jntuitus mentis». Ε, λοιπόν, αυτό το «εγώ», αυτή η «λογική», αυτό το «φυσικό φως» είναι η ενδογενής προϋπόθεση της μεταφυσικής. Δεν είναι η μοναδική ενδογενής προϋπόθεση (υπαρχει και μια άλλη), είναι όμως σίγουρα μια προϋπόθεση που δεν μπορεί να εξαλειφθεί: από το «φυσικό φως», από το, «λόγο», τη «λογική» οφείλει να εξαρτάται η μεταφυσική. Το «φυσικό φως» (ή «λογική») δεν αποτελεί μόνο την προϋπόθεση από την οποία ξεκινά η μεταφυσική. Το «φυσικό φως» είναι -για τον Ντεκάρτκαι ο προορισμός, το νήμα τερματισμού της μεταφυσικής. Υπό ποια έννοια; Το «φυσικό φως» δίδεται εξαρχής σε κάθε άνθρωπο: αυτό σημαίνει ότι είναι «φυσικό». Ωστόσο, η παράδοση, η εκπαίδευση, η συνήθεια, οι προκαταλήψεις έχουν μειώσει κατά πολύ την ικανότητα του ανθρώπου να χρησιμοποιεί σωστά αυτό το «φως>. Επομένως, το ζητούμενο δεν είναι μόνο να τεθεί ως άφθαρτη προϋπόθεση, αλλά και να θεμελιωθεί η σωστή χρήση αυτού του «φυσικού φωτός» (ή «λογικής» ). Μ' αυτή τη θέση ολοκληρώνεται το πλαίσιο των Διαλογισμών. Οι Διαλογισμοί απομακρύνουν την ανάγκη να δοθεί στη γνώση ένα ασφαλές θεμέλιο, πράγμα που μπορεί να γίνει αν ξεκινήσει κανείς από το <~φυσιkό φως». Και η σωστή χρήση του συνίσταται μόνο στην απογύμνωση από τις προσθήκες που το περιορίζουν, κάτι που το κάνει, και μπορεί μόνο να το κάνει το ίδιο το «φυσικό φως» που αντιπροσωπεύει την ά φθαρτη προϋπόθεση της μεταφυσικής. Έτσι ολοκληρώνεται και το πλαίσιο της μεταφυσικής. Αυτή κινείται σ ' έναν κύκλο: το «φυσικό φως» από τη μία είναι προϋπόθεση -το σημείο εκκίνησης- και από την άλλη είναι και αποτέλεσμα - το σημείο τερματισμού. Είναι ενδογενής, αδιαμφισβήτητη προϋπόθεση πάνω στην οποία δομείται η μεταφυσική. EmnMov, όμως, είναι και αποτέλεσμα: η μεταφυσική το αναπτύσσει με όλο και καθαρότερη μορφή, το Το φυσζκ6 φως ως σκοπ6ς της μnaφυσlkής 439

5 ελευθερώνει από προσθήκες και μόνο έτσι το αποδέχεται τελικά ως το αληθινό θεμέλιο της γνώσης. Όλα τούτα σημαίνουν ότι στους Διαλογισμούς Ι) η λογική (ή «φυσικό φως») αναζητά η ίδια από μόνη της να βρει την αυτονομία της, Π) η λογική εξελίσσεται ενώπιον του εαυτού της απελευθερώνοντάς τον από ό,τι είναι μη λoγιlcή, δηλαδή από την παράδοση, την κοινή λογική, την Ιστορία, τη μη καθαρότητα, τις προσθήκες, ΙΠ) η λoγιlcή εδραιώνεται με τη μορφή κάθαρσης από κάθε σκουριά: καθαρή, κατ' αυτόν τον τρόπο, η «λογική» γίνεται το θεμέλιο ολόκληρης της γνώσης, η «αρχή» της. Β) Η «λογική»ή «φυσικό φως» δεν αποτελεί όμως τη μοναδική προϋπόθεση της μεταφυσικής. Οφείλουμε να της αναγνωρίσουμε και μία άλλη. Η μεταφυσική, πράγματι, ξεκινά εκτός από το «φυσικό φως> και από μια emλoyή, από μια ελεύθερη απόφαση: να απαλλάξει τη λογική από κάθε προκατάληψη, από κάθε αυθεντία, από κάθε Ιστορία που της επιβάλλεται εξωγενώς. Η επιλογή αυτή, τώρα, είναι δυνατή μόνο μέσα από την ελεύθερη βούληση. Μέσω αυτής της ελευθερίας, αποφασίζουμε εξαρχής να απορρίψουμε αντί να αποδεχτούμε αυθεντίες, προκαταλήψεις, Ιστορία και γι' αυτό η μεταφυσική προϋποθέτει (και) αυτή την ελευθερία, αυτή την επιλογή. Η δεύτερη τούτη προϋπόθεση δεν είναι αποσυνδεδεμένη από την πρώτη. Το «φυσικό φω;» και η ~~ελευθερία επιλογής» συνιστούν τα δύο πρόσωπα της αυτονομίας της μεταφυσικής: ανάγονται η μία στην άλλη. Αρχικά, η ελευθερία επιλογής φαίνεται πως ενεργεί με αδιαφορία σε ό,τι αφορά τις δύο ισοδύναμες δυνατότητες, την αποδοχή και την απόρριψη προκαταλήψεων, αυθεντιών, Ιστορίας. Κατ ' αυτόν τον τρόπο η μεταφυσική φαίνεται να εξαρτάται άμεσα από μια ελευθερία που είναι μόνο αυθαίρετη βούληση, που δεν διαθέτει από μόνη της κριτήριο επιλογής και εμφανίζεται εντελώς απαγκιστρωμένη από τη «λογική», από το «φυσικό φως». Στην πορεία όμως των Διαλayισμών φαίνεται σιγά-σιγά με ευκρίνεια ότι η ελευθερία από την οποία εξαρτάται η μεταφυσική δεν είναι αυθαίρετη επιλογή, αλλά ελευθερία και επιλογή θεμελιωμένη στη «λoγιlcή», ότι, ακόμη πιο πέρα, η ελευθερία αυτή, η αυθεντική επιλογή δεν συνίσταται καθόλου, όπως δίνεται η εντύπωση στην αρχή, στην καθαρή αυθαίρετη βούληση, αλλά αντιθέτως, στην επιλογή ακριβώς μέσω της λογικής, και ότι, κοντολογίς, η ελευθερία και η λογική συνδέονται στενά μεταξύ τους. Έτσι, στους Διαλογισμούς, όλα εκτυλίσσονται μαζί: ενόσω η λογική βρίσκει τον εαυτό της και καθίσταται καθαρή λογική, έτσι και η ελευθερία συγκεκριμενοποιείται και ολοκληρώνεται' η ολοκληρωμένη συνείδηση που κατακτάται από τη λογική οδηγεί στην ανάπτυξη της δεύτερης προϋπόθεσης της μεταφυσικής, την ελευθερία, καθώς και στη Θεώρηση ότι σ' αυτήν ενυπάρχει όχι η αυθαίρετη βούληση, ciλλ,ά η λογική. Κατ' αυτόν τον τρόπο, λογική και ελευθερία, χωριστές αρχικά, ανάγονται τελικά η μία στην άλλη. Η ελεvθερm: &ύτερη προϋπόθεση της μt7:aφυσlκής 441

6 Η αμφιβολία ως μέθοο0ς Π. Η λογική που αναζητά στους Διαλογισμούς να βρει τον εαυτό της, οφείλει πρωτίστως να εξαγνιστεί, να ελευθερωθεί από οποιαδήποτε προσθήκη που της έχει επιβληθεί από έξω: να απα/.λαγεί από όλες τις προκαταλήψεις για να γίνει καθαρή - καθαρή λογική, καθαρό «φυσικό φως». Πώς λειτουργεί μια τέτοια απελευθέρωση; Ο Ντεκάρτ θέτει σε ενέργεια μία μοναδική μέθοδο, τη μέθοδο της αμφιβολίας. Κάνοντας χρήση της ίδιας του της ελευθερίας, ο φιλόσοφος αποφασίζει να αμφιβάλλει για όλες τις απόψεις, για όλες τις πεποιθήσεις. Δεν περιορίζεται σε τούτο, αλλά θεμελιώνει αυτή την απόφασή του, αυτή την επιλογή του ενάντια στην προκατάληψη πάνω στη λογική. Βρισκόμαστε μπροστά σ' ένα σημείο καθοριστικής σημασίας. 442 Η ΡΖζΖκή αμφζβολia Α) Η αμφιβολία, που εισάγει ο Ντεκάρτ ως μέθοδο κατά των προκαταλήψεων, δεν συνιστά αυτοσκοπό. Είναι μια αμφισβήτηση που εισάγεται ως μέσο για την επίτευξη ενός στόχου που δεν είναι άλλος απ' αυτόν της μεταφυσικής: η κατάκτηση «κάτι σταθερού και διαρκούς». Έτσι, ο Ντεκάρτ δεν αμφιβάλλει απλώς για να αμφιβάλλει, χωρίς συγκεκριμένο στόχο. Από την άλλη πλευρά, η συγκεκριμένη αμφιβολία φαίνεται να εμπνέεται από «κάτι ακριβές και διαρκές» καθώς και να προϋποθέτει και να χρησιμοποιεί αυτό το ~~αkριβές και διαρκές» ως κριτήριο βάσει του οποίου παρεμβαίνει εκφραζόμενη σχετικά με απόψεις, πεποιθήσεις, εικασίες που επιβάλλονται στη λογική από έξω. Αν όλα αυτά τα πράγματα δεν παρουσιάζονται ως «ακριβή και διαρκή», οφείλουν να εγκαταλειφθούν στην αμφιβολία, στη μεταβαλλόμενη ανακρίβειά τους. Έτσι, κρατώντας σταθερό το κριτη ριο σύμφωνα με το οποίο αδιαμφισβήτητο είναι ό,τι είναι «ακριβές και διαρκές», όλες οι απόψεις, οι πεποιθήσεις, οι θεωρήσεις τις οποίες ο φιλόσοφος διαμόρφωσε κατά τη διάρκεια της ζωής του, υποχρεώνονται να περάσουν μπροστά από ένα τέτοιο κριτήριο. Ε, λοιπόν, καμιά δεν μπορεί ν' αντισταθεί στη δοκιμασίαίσως να μην είναι όλες αναληθείς, καμιά όμως δεν αποδεικνύεται αδιαμφισβήτητη, δηλαδή «ακριβής και διαρκής» παρά συγκαταλέγονται όλες στον χώρο της αμφισβήτησης. Η (μεθοδική) αμφιβολία μπορεί να προχωρήσει ακόμη πιο πέρα και να μεσουρανήσει ως ακραία υπόθεση που θέτει υπό αμφισβήτηση ακόμη και την πεποίθηση ότι υπάρχει ο εξωτερικός κόσμος, καθώς και ότι υφίστανται οι πιο απλές μαθηματικές προτάσεις. Πρόκειται, ειδικότερα, για την υπόθεση ότι υπάρχει ένας Θεός παντοδύναμος και απατηλός «Ποιος μπορεί να με διαβεβαιώσει ότι αυτός ο Θεός δεν τα έχει κάνει έτσι ώστε να μην υπάρχει καμιά γη, κανένας ουρανός, κανένα εκτεταμένο σώμα, καμιά μορφή, κανένα μέγεθος, κανένας τόπος και παρ' όλ' αυτά εγώ να τα αισθάνομαι αυτά και να μου φαίνονται ότι υπάρχουν όπως τα βλέπω; Και επιπλέον... μπορεί Εκείνος να με εξαπατά όλες τις φορές που προσθέτω το δύο με το τρία, ή όλες

7 τις φορές που μετρώ τις πλευρές ενός τετραγώνου ή που λύνω ένα πρόβλημα ακόμη mo εύκολο απ' αυτό, αν υπάρχει mo εύκολο πρόβλημα». Τούτη η ακραία υπόθεση ενός Θεού που εξαπατά, είναι αυτή στην οποία συμπυκνώνονται όλες οι αμφιβολίες του πρώτου ΔιαλοΥΖσμού. Μια παρόμοια υπόθεση δεν πρέπει να νοείται ως άρνηση οποιασδήποτε mθανής βεβαιότητας: πρόκειται για την mo ριζοσπαστική υπόθεση που μπορεί να αντιπαρατεθεί στο ιδεώδες της απόλυτης βεβαιότητας ακριβώς όμως επειδή είναι η αντίθεσή της και αντιπαρατίθεται σ' αυτήν, μια τέτοια υπόθεση συνδέεται αδιάρρηκτα μ' αυτό το ιδεώδες. Αυτό σημαίνει, γράφει ο Ντεκάρτ, ότι αν θέλω να βρω κάτι απολύτως σίγουρο, είναι αναγκαίο να αμφιβάλλω ριζικά για όλα. Δεν αμφιβάλλω για να αρνηθώ κάθε βεβαιότητα (πώς θα μπορούσα;), αλλά για να καταλήξω στην απόλυτη βεβαιότητα και να την συλλάβω στην απόλυτή της καθαρότητα, ελεύθερη από κάθε meαyή σκουριά του ανακριβούς και του μεταβλητού. Επομένως, μόνο από την ακραία υπόθεση ότι τίποτε δεν είναι σίγουρο μπορώ να δω να αναδύεται πλήρως μια παρόμοια καθαρή, απόλυτη βεβαιότητα και το κριτήριο για να ορίσουμε αν, πώς και πότε υ πάρχει η απόλυτη βεβαιότητα: χαράζω μια γραμμή-σύνορο μεταξύ αμφισβητήσιμου και αδιαμφισβήτητου και εξωθώ κάθε άποψη, κάθε πεποίθηση, εξωθώ τα πάντα στη σφαίρα της αμφισβήτησης. Μόνο έτσι μου ξεκαθαρίζεται μέχρι βάθους, απελευθερωμένηαπ' όλα, η μη-αμφισβήτηση, η απόλυτη βεβαιότητα. Στο τέλος, αυτή παραμένει μόνη, απoμoνωμt,\rη από όλα όσα είναι αμφισβητήσιμα, καθαρή όπως είναι καθεαυτήν. Β) Η πορεία που ακολουθεί εδώ ο Ντεκάρτ δεν είναι στο σύνολό της Η noflria γραμμική και ο ίδιος την διακρίνει σε δύο στάσεις: για μια πρώτη στιγμή, επεκτείνοντας την αμφιβολία σε όλα, Ι) φτάνει κανείς σ' αυτήν που είναι η πρώτη σίγουρη γνώση (το cogito)' σε δεύτερο χρόνο, ξεκινώντας απ' αυτή την πρώτη σίγουρη γνώση, τη φτάνει ακόμη ψηλότερα, σ' αυτό που είναι η εγγύηση για κάθε βεβαιότητα (Θεός). Ι) (ΤΟ cogito). Η πρώτη σίγουρη, αδιαμφισβήτητη γνώση βασίζεται στο ίδιο το «φυσικό φως» και εκφράζεται σε μια πολύ σύντομη και περιεκτική διατύπωση, με τον τύπο: Cogito etgo sum - σκέφτομαι, άρα υπάρχω. Πρέπει να είμαστε πολύ προσεκτικοί μ' αυτόν τον τόσο περιεκτικό τύπο, με τον οποίο φαίνεται ότι ο Ντεκάρτ συνάγει την ίδια την ύπαρξη (slιm) από την ίδια του τη σκέψη (cogito). Εξαιτίας της λαkωvιkότητάς του, ο συγκεκριμένος τύπος έχει τόσο εκτεθεί σε παρεξηγήσεις, ώστε καλύτερα ίσως να τον ξεχάσει κανείς και να επικεντρωθεί αντιθέτως στην οδό που οδηγεί από τη (ριζική) αμφιβολία σ' αυτή την πρώτη αδιαμφισβήτητη βεβαιότητα. Στην αρχή του δεύτερου Διαλογισμού, ο Ντεκάρτ αναρωτιέται: «Ποιο πράγμα μπορεί να θεωρηθεί αληθινό;» Και απαντά: «Ίσως τίποτε άλλο από το ότι στον κόσμο τίποτε δεν είναι 443

8 dίγουρο». Εντούτοις συνεχίζει, w εγώ αμφιβάλλω, w εγώ σκέφτομαι ότι τίπoτε δεν είναι σίγουρο, εγώ υπάρχω2. Μπορώ να επιμείνω στη σταθερότητα της ακραίας υπόθεσης ενός παντοδύναμου Απατηλού Θεού που με εξαπατά συνεχώς. Ε, λοιπόν, ωι με εξαπατά, ωι εξαπατά εμένα, εγώ υπάρχω: «Ας με εξαπατά όσο θέλει. Δεν θα μπορέσει ποτέ να με εκμηδενίσει έως ότου εγώ θα σκέφτομαι ότι είμαι κάτι». Το ότι εγώ υπάρχω είναι ωιαγκαστικά αληθινό και σίγουρο όλες τις φορές που το σκέφτομαι και όσο το σκέφτομαι. Τι σημαίνει, όμως, ακριβώς ότι εγώ υπάρχω; Προς στιγμήν σημαίνει μόνο το εξής ότι είμαι ένα «πράγμα που σκέφτεται» (res cogitans) και ένα «πράγμα» που υπάρχει όσο σκέφτεται. Παραμένει υπό αμφισβήτηση, όπου καταλήγουν και τα υπόλοιπα, το ωι εγώ είμαι ένας άνθρωπος ωι έ:χω χέρια, πρόσωπο, βραχίονες κ.τ.λ: αμφισβητείται, εν ολίγοις, w εκτός από «πράγμα που σκέφτεται», ΗπρrJτ,/ βεβαιιnψα εγώ είμαι και έχω ένα σώμα. Η βεβαιότητα όμως είναι η εξής η βεβαιότητα Cogito Κι1Ζ ύπαρξη που έχω ότι σκέφτομαι και, όσο σκέφτομαι, η βεβαιότητα ότι υπάρχω. Η βεβαιότητα αυτή παραμένει βεβαιότητα μόνο όσο σκέφτομαι «γιατί θα μπορούσε να μου συμβεί, w έπαυα να σκέφτομαι, να πάψω ταυτοχρόνως και να είμαι και να υπάρχω». Επομένως, «σκέφτομαι, άρα υπάρχω» δεν σημαίνει ότι η ίδια η ύπαρξή μου μπορεί ως τέτοια να συναχθεί από την ίδια μου τη σκέψη, alw σημαίνει ότι όσο σκέφτομαι, έχω μια ξεκάθαρη αντίληψη του ότι υπάρχω ως «πράγμα που σκέφτεται» και το βλέπω αυτό μόνο με το <-<φυσικό φως». Τούτη η πρώτη βεβαιότητα είναι το πιο σημωιτικό σημείο στο οποίο στηρίζεται όλη η μεταφυσική του Ντεκάρτ και απ' αυτήν προσπαθεί να εξαγάγει το κριτήριο κάθε βεβαιότητας «Εγώ είμαι σίγουρος ότι είμαι "ένα πράγμα που σκέφτεται". Γνωρίζω όμως μ' αυτό και τι χρειάζεται επίσης για να είμαι σίγουρος για κάτι &J.J.i:J; Σ' αυτή την πρώτη (σίγουρη) γνώση δεν βρίσκεται Σαφήνεια τίποτε &JJ...o από τη σαφή και ευκρινή ωιτίληψη του γεγονότος ότι σκέφτο μαι: αντίληψη η οποία, για να πούμε την αλήθεια, δεν θα ήταν επαρκής για να με διαβεβαιώσει ότι είναι αληθινή, w ποτέ τύχαινε να βρεθεί ένα πράγμα που γίνεται ωιτιληπτό με σαφήνεια και ευκρίνεια. Γι' αυτόν τον Μγο, μου φαίνεται ότι μπορώ να ορίσω ως γενικό κανόνα ότι όλα τα πράγματα που αντιλαμβανόμαστε σαφώς και ευκρινώς, είναι αληθινά». Κατ' αυτόν τον τρόπο, το cogito φαίνεται να συνιστά την πρώτη σίγουρη γνώση και, ταυτοχρόνως, να συνιστά το ίδιο το κριτήριο οποιασδήποτε άλλης σίγουρης γνώσης: από το cogito εξάγεται αυτή η θεμελιώδης αρχή (<<γενικός κανόνας»): <~ Ό,τι συλλαμβάνω με σαφήνεια και ευκρίνεια, είναι αληθινό». και εvκρινεza 2. Γι' αυτό και το cogito Brgo sum αποδίδεται και ως: αμφιβάλλω, άρα υπάρχω. (Στ. Ε.) 445

9 1η (Θεός). Το παραπάνω κριτήριο κάθε βεβαιότητας χρειάζεται ωστόσο μια εγγύηση. Και την έχει ανάγκη για τον λόγο ότι η βεβαιότητα που προσφέρει το cogito είναι βεβαιότητα περιoρισμtνη στον χρόνο: όλες τις φορές που αντιλαμβάνομαι με ευκρίνεια και σαφήνεια ότι σκέφτομαι, είμαι απολύτως σίγουρος ότι υπάρχω ως «πράγμα που σκέφτεται»: όταν όμως στρέφω τη σκέψη στη ριζοσπαστική υπόθεση ενός παντοδύναμου Απατηλού Θεού, ξαναπέφτω στην αμφιβολία, καθώς πρέπει να αποδεχτώ ότι, αν το θέλει, μπορεί να με εξαπατήσει ακόμη και σ' εκείνο που το «φυσικό φως» φαίνεται να μου παρουσιάζει με τον mo σαφή και ευκρινή τρόπο. Επομένως, πρέπει να εδραιώσω το κριτήριο-αρχή της ευκρίνειας και της καθαρότητας πάνω σ' ένα τέτοιο θεμtλιo που να βγάζει εκτός παιχνιδιού, μια και έξω, όλες τις υποθέσεις του Απατη λού Θεού και να εγγυάται τη διατή ρηση της βεβαιότητας εκείνου που με σαφήνεια και ευκρίνεια μου παρουσιάζει το «φυσικό φως», ακόμη και όταν εγώ δεν το αντιλαμβάνομαι. Μόνο έτσι μπορώ να «συγκρατήσω» εκείνες τις μεμoνωμfύες «λάμψεις» βεβαιότητας που μου προσφέρει η αντίληψή μου ως «πράγματος που σκέφτεται», μόνο έτσι μπορώ να ελπίζω να κατακτήσω δύο πράγματα καθοριστικής σημασίας: 1) καθιστώντας συνεχές το φως εκείνων των μεμονωμένων «λάμψεων» και καθιστώντας συνεχή τη βεβαιότητα που αυτές μου δίνουν με τρόπο ασυνεχή, μπορώ να επεκτείνω το φως και τη βεβαιότητα της άμεσης ενόρασης σε όλο το βασίλειο της νοητικής σκέψης, που είναι το βασίλειο του φιλοσοφικού-επιστημονικού λόγου' 2) καθιστώντας συνεχές το φως εκείνων των μεμονωμένων «λάμψεων» και καθιστώντας συνεχή τη βεβαιότητα που αυτές μου δίνουν με τρόπο ασυνεχή, μπορώ να ελπίζω ότι ολόκληρη η γνώση γεμίζει από εκείνο το ίδιο φως και την ίδια βεβαιότητα που μου δίνεται τώρα μόνο σε μία στιγμή. Ο Ντεκάρτ αναζητά πλέον αυτό που εγγυάται τη σαφήνεια και τη βεβαιότητα κάθε θέματος, τη σαφήνεια και τη βεβαιότητα κάθε γνώσης η συγκεκριμένη εγγύηση είναι ο Θεός. Ο Ντεκάρτ ανυψώνεται προς τον Θεό μέσα από τρεις δρόμους. α) Η τελευταία οδός (στον πέμπτο ΔιαλΟΥΖσμο) είναι η λεγόμενη «απόδει Θεός: ξη apjiori» της ύπαρξης του Θεού. Σύμφωνα με αυτήν, η ύπαρξη του Θεού απόοειξηa priori συνάγεται από την ίδια του την ουσία και η απαγωγική διαδικασία προχωρεί με τον εξής τρόπο: στην έννοια (= ιδέα) του Θεού περικλείεται κάθε τελειότητα. Όμως: η- ύπαρξη καθεαυτήν είναι μια τελειότητα. Επομένως: ο Θεός υπάρχει. Ο Ντεκάρτ, γι' αυτή την απόδειξη a ΡΓίοπ λέει ότι, ακόμη κι αν έπρεπε να αποδειχτούν αναληθή όλα όσα έγραψε στους προηγούμενους Διαλο ΎlσμOύς (συμπεριλαμβανομένων επομένως και των άλλ.ων αποδείξεων του Θεού), τούτη η απόδειξη a priori θα διατηρούσε τουλάχιστον τον ίδιο βαθμό 447

10 βεβαιότητας που ανήκει δικαιωματικά στις μα&ηματικές αλήθειες. Αυτό σημαίνει δύο πράγματα: πρωτίστως, ότι η συγκεκριμένη απόδειξη στέκει από μόνη της και δεν ακολουθεί άμεσα τη γραμμή των ΔιαλσΥΖσμώγ κατά δεύτερο λόγο σημαίνει ότι η συγκεκριμένη απόδειξη δεν είναι από μόνη της επαρκής ώστε να ξεπεράσει τη ριζική αμφιβολία, η οποία μπορεί ακριβώς να περιλάβει «ακόμη και τις πιο απλές μα&ηματικές αλήθειες». Πρέπει επομένως να κοιτάξει κανείς τις άλλες δύο αποδείξεις (β, γ): είναι εκείνες που θέτουν εκτός παιχνιδιού την υπόθεση του παντοδύναμου Απατεώνα και καταλήγουν να βρουν την εγγύηση της σαφήνειας και της βεβαιότητας. β) Από τις δύο άλλες αποδείξεις, η πρώτη ακολουθεί τον εξής δρόμο. Εγώ, «πράγμα που σκέφτεται», βρίσκω σ' εμένα την ιδέα του Θεού, ενός άπειρου και τέλειου όντος. AπoδεχόμzvOς αυτή τη θέση, το «φυσικό φως» μού πιστοποιεί ως προφανή την εξής αρχή: «πρέπει να υπάρχουν τουλάχιστον τόσες αλήθειες στην αιτία, όσες και στο αποτέλεσμά της». Η συγκεκριμένη αρχή μπορεί να εφαρμοστεί και στις ιδέες το αίτιο μιας ιδέας οφείλει να περιέχει τόση αλήθεια όση περιέχει και το αποτέλεσμά της (δηλαδή η ιδέα). Επομένως: αν δεν υπήρχε ο Θεός, η ιδέα του Θεού που έχω μέσα μου θα έπρεπε να έχει ως αιτία ή εμένα ή τον συνδυασμό ενός πεπερασμένου αριθμού ιδεών πεπερασμένων και ατελών πραγμάτων. Και στις δύο περιπτώσεις, η αιτία της ιδέας δεν θα απαριθμούσε την αντίστοιχη αλήθεια μ' αυτήν που περιέχει η ίδια η ιδέα. Άρα: ο Θεός πρέπει να υπάρχει επειδή εγώ, ον πεπερασμένο και ατελές, έχω μέσα μου την ιδέα του Θεού. Ο Θεός είναι, τελικά, η αληθινή αιτία που αναλογεί στην ιδέα που εγώ txω για τον Θεό. Θε6ς: οι aπlo)...oyz'κiς αποοε!ξεζς γ) Η τρίτη απόδειξη προχωρεί με τον ακόλουθο τρόπο. Εγώ, «πράγμα που σκέφτεται» και που έχει μέσα του την ιδέα του Θεού, υπάρχω. Αν ο Θεός δεν υπήρχε, η αιτία της ύπαρξής μου (= «πράγματος που σκέφτεται») θα έπρεπε να είναι ή εγώ ο ίδιος, ή άλλα πεπερασμένα και ατελή όντα (γονείς, παππούδες κ.τ.λ.). Όμως αν εγώ ήμουν ο δημιουργός του εαυτού μου, θα μου αποδίδονταν μαζί με την ύπαρξη και όλες οι ιδιότητες της τελειότητας που περικλείονται στην ιδέα του Θεού, τις οποίες, αντιθέτως, εγώ δεν διαθέτω. Επομένως: εγώ δεν είμαι η αιτία της ύπαρξής μου. Το ίδιο ισχύει και για τα άλλα πεπερασμένα και ατελή όντα (γονείς, παππούδες, κ.τ.λ.). Άρα: για το γεγονός ότι εγώ -που έχω την ιδέα του Θεού- υπάρχω, υπάρχει αναγκαστικά και ο Θεός η αιτία της ύπαρξής μου είναι ο Θεός. Μέσα από τις δύο αυτές οδούς (α, β), συμπεραίνω επομένως ότι ο Θεός υπάρχει και ότι είναι τέλειος. Όμως, τότε: ίν είναι τελειότητα δεν μπορεί να είναι Απατηλός. Η εξαπάτηση είναι πάντοτε σημάδι αδυναμίας και δόλου. Η υπόθεση ενός παντοδύναμου Απατηλού Θεού πρέπει τελικά να εγκαταλειφθεί 449

11 κι έτσι η αρχή της καθαρότητας και της ευκρίνειας προκύπτει θεμελιωμένη σε μία εγγύηση με απόλυτη ισχύ. Η αμφιβολία -η ακραία, η ριζική αμφιβολία- επομένως έχει ηττηθεί. Με τα παραπάνω, η καρτεσιανή μεταφυσική κλείνει τον κύκλο μέσα στον οποίο κινείται η ίδια. Ο Θεός δεν είναι μόνο η υπέρβαση της αμφιβολίας. Ο Θεός είναι επίσης και το αρχέτυπο ιδεώδες της απόλυτης βεβαιότητας που, αρχικά, καθιστούσε πιθανή την ίδια την αμφιβολία ( << πώς θα μπορούσα να μάθω ότι αμφιβάλλω, ότι επιθυμώ, να μάθω δηλαδή πως μου λείπει κάτι, αν δεν είχα μέσα μου καμιά ιδέα ενός όντος πιο τέλειου από εμένα, που κατά τη σύγκρισή μαζί του, το μόνο που μπορώ να αναγνωρίσω είναι ότι κάτι λείπει από τη φύση μου ;») Εν κατακλείδι, προκύπτει ότι ο Θεός ήταν παρών από την αρχή της διαδρομής και καθ' όλη τη διάρκειά της. Ως ιδεώδες της απόλυτης βεβαιότητας, ο Θεός κατέστησε δυνατή την αμφιβολία ως «λάμψη» βεβαιότητας εμφανίστηκε στο cogito ως απόλυτη εγγύηση κάθε βεβαιότητας αποκαλύφθηκε, τελικά, μέσα στο «απέραντο φως του». Επομένως, ο Θεός βρίσκεται στην αρχή όπως και στο τέλος και βρίσκεται στο τέλος όπως είναι στην αρχή. Ο κύκλος αυτός φωτίζει ολόκληρη τη μεταφυσική, η οποία πρέπει να νοηθεί ως ανακάλυψη, που ολοκληρώνεται σταδιακά από τη λo-yιιcή, αυτού που προϋποτίθεται ήδη από την αρχή: η λογική που αρχικά αμφιβάλλει, έπειτα μαθαίνει, ακολούθως ανυψώνεται προς τον Θεό, ανακαλύπτει σιγά-σιγά, με όλο και mo εξελιγμένες μορφές την ιδέα του Θεού που επιστρέφει στην ίδια και που καθιστά δυνατό κάθε βήμα της. Η ιδέα του Θεού -της τελειότητας- είναι επoμf-νως εκείνη που δίνει τη δυνατότητα στη λογική να είναι λογική η λογική μεταφέρει στην ίδια αυτό το «κάτι θείκό», την ιδέα της τελειότητας, το «αποτύπωμα» ή την ιδέα του Θεού. Γι' αυτό, όλη η πορεία των ΔιαλΟΥΖσμώv εμφανίζεται στο τέλος μέσα σε πλήρες φως: οι αμφιβολίες, οι αποδείξεις, η εmχειρηματολογία - όλα παρουσιάζονται ως ένας και μόνο διαλογισμός που στρέφεται γύρω από μία ιδέα και διαπερνά τη φωτεινότητά της βήμα προς βήμα, η φωτεινότητα αυτή γίνεται όλο και πιο δυνατή και πλήρης: είναι η φωτεινότητα της ιδέας ή το «φως» που υπάρχει στη λογική και είναι η ίδια η λογική. Οι πρώτοι τρεις Διαλογισμοί αποτελούν μια άνοδο, μια ανακάλυψη, σκαλοπάτι το σκαλοπάτι, του πλήρους, άμεσης ενόρασης εκείνου φωτός, που είναι μέσα μας η ιδέα του Θεού. Όταν το όραμα του φωτός ολοκληρώνεται, ολοκληρώνεται και το καθαρό, έλλογο όραμα αυτού που είναι καθαρή λογική. Τότε, φαίνεται επίσης ότι τούτο είναι το φως (= λογική) που προϋπάρχει και θεμελιώνει κάθε στοχασμό' ότι αυτό είναι το φως (= λογική) που προϋπάρχει και θεμελιώνει τις αποδείξεις, τις ίδιες αποδείξεις που οδηγούν στο όραμα. Έτσι, φαίνεται επίσης ότι αυτό είναι το φως που ως καθαρή λογική προϋπάρχει και πάνω στο οποίο θεμελιώνεται ολόκληρη η γνώση. Ο κύκλος πις μeτaφvσtκής 451

12 ill. Σ ' αυτό το σημείο ανακύπτουν δύο προβλήματα: α) το πρόβλημα της πλάνης και β) το πρόβλημα της ελευθερίας. Α) Σχετικά με το πρώτο, ο Ντεκάρτ αναρ~ται: αν ο Θεός δεν μπορεί να Τοπρ6βλημα είναι Απατηλός επειδή είναι τέλειος, πώς γίνεται να πtφτω ε:υώ μερικές φορές σε σφάλμα; Αν η εξαπάτησή μου είναι αντίθετη στην τελειότητα του Θεού, δεν είναι κατά τον ίδιο τρόπο αντίθετο στην τελειότητά του το ότι επιτρέπει την εξαπάτησή μου; Γιατί δεν με έπλασε έτσι ώστε να μην εξαπατώμαι ποτέ; Το πρόβλημα μπορεί να διατυπωθεί και ως εξής αν η λογική καθεαυτήν είναι «εικόνα» και «φως» του Θεού, πώς είναι δυνατή η περίπτωση πλάνης α- πό μια παρόμοια λογική; Στην πραγματικότητα, οι παραπάνω ερωτήσεις ο- φείλουν να αναδιατυπωθούν κάτω από το φως εκείνου που είναι πλάνη και λαμβάνοντας υπόψη εκείνο που οδηγεί στην πλάνη. Για να διαλευκάνει αυτό το σημείο, ο Ντεκάρτ ξεκινά από εκείνο που ονομάζεται κρίση. Τι είναι η της πλάνης «κρίση» ; Η «κρίση» ορίζεται πάντα ως η κατάφαση (ή άρνηση) κάποιου Η 1«!Iσr; πράγματος (Β) σε σχέση με κάποιο άλλο (Α). «Ο Πέτρος είναι ανόητος» είναι μια κρίση: επιβεβαιώνει ένα πράγμα (την ανοησία) κάποιου άλλου πράγματος (του Πέτρου). «Ο Ήλιος ζεσταίνει» είναι επίσης μια κρίση: επιβεβαιώνει κάτι (την εκπομπή θερμότητας) από κάτι άλλο (τον Ήλιο). Η πλάνη, τώρα, μπορεί να υπάρξει μόνο στην κρίση, στην πράξη του κρίνειν, μόνο δηλαδή όταν και όπου επιβεβαιώνεται (κάτι) σε σχέση με κάτι άλλο : «το Α είναι Β» είναι μια κρίση και μπορεί να είναι λανθασμένη αν Π.χ. λέγαμε «ο Σωκράτης (Α) είναι καμήλα (Β)>>. Με λίγα λόγια, μόνο η κρίση μπορεί να είναι λάθος. Και η αποδοχή αυτής της θέσης επιβάλλει το εξής ερώτημα: ποιος παράγει τις κρίσεις; Η απάντηση του Ντεκάρτ είναι η ακόλουθη: οι κρίσεις δεν παράγονται ποτέ μόνο από τον νου. Ο νους συλλαμβάνει ιδέες απομονωμένες μεταξύ τους (Α, Β), για την κατάφαση ή την άρνηση (το Α είναι Β), ό- μως, είναι απαραίτητο να παρέμβει εκτός από τον νου και η (ελεύθερη) βούληση. Έτσι, από το πρόβλημα του λάθους οδηγούμαστε στην εξέταση των σ,,/:έσεων μεταξύ νόησης και βούλησης, μεταξύ νόησης και ελευθερίας. Ας εξετάσουμε επομένως αυτές τις σχέσεις. Ο Ντεκάρτ ισχυρίζεται ότι και η βούληση είναι «σημάδι» του Θεού μέσα μου και πως ακόμη πιο πολύ από τη νόηση και τη γνώση, η βούληση είναι που με εξομοιώνει με τον Θεό. Αυτή η θέλησή μου είναι κάτι πολύ πιο ευρύ, κάτι πολύ πιο εκτενές από τον νου. Και αυτή η διαφορά στην έκταση της βούλησης και της νόησης καθιστά δυνατούς τους δύο τρόπους για θεώρηση της ελευθερίας της βούλησης και των σχέσεών της με τον νου. α) Ο πρώτος τρόπος συνίσταται στη θεώρηση της Ελι:ύθερη βούληση βούλησης ως ικανότητας επιλογής εντελώς ανεξάρτητης από τον νου, η οποία δεν πηγάζει από κανένα νοητικό κριτήριο για την επιλογή ανάμεσα σε δύο εναλλακτικές λύσεις. Πρόκειται για ό,τι ονομάζεται ελεύθερη βούληση ή, επίσης, αυθαίρετη ελευθερία επιλογής. β) Ο δεύτερος τρόπος συνίσταται στη 453

13 θεώρηση της βούλησης ως ελεύθερης, μόνο όταν αυτή περιορίζεται από τα όρια του νου, αποδέχεται τα κριτήριά του και τον ακολουθεί. Ο πρώτος τρόπος διαγράφει «τον πιο χαμηλό βαθμό ελζυθερίας», ενώ ο δεύτερος τον πιο υψηλό και αυθεντικό βαθμό της «αληθινής» ελευθερίας της βούλησης. Τούτο σημαίνει ότι πραγματική ελευθερία της βούλησης είναι εκείνη που ακολουθεί τον νου. Γι' αυτό δεν κρίνει αυθαιρέτως και ανεξαρτήτως από τον νου a/j../j, ακολουθώντας τον, αποδεχόμενη αυτά που ο νους με τη σειρά του συλλαμβάνει και κρίνει με καθαρότητα και ευκρίνεια και, ακολουθώντας τον πάντα, σταματά να κρίνει, αποφεύγει να εκφράσει κρίσεις γι ' αυτά που κατ' εκείνον δεν απoδεικvύoνται ούτε σαφή ούτε ευκρινή. Έτσι, η θεώρηση του Ντεκάρτ σχετικά με την πλάνη συγκεκριμενοποιείται πλήρως: «από πού γεννιούνται τα λάθη μου; Μόνο απ' αυτό: ότι δηλαδή εγώ δεν περιορίζω τη βούληση -η οποία είναι πολύ πιο εκτεταμένη από τον νου-- μέσα στο πλαίσιο αυτού που ξεκάθαρα και ευκρινώς λέει ο νους, παρά, αντιθέτως, την επεκτείνω στην επιβεβαίωση πραγμάτων που δεν κατ αλαβ αίνω [με τρόπο ευκριvή και σαφή]... Έτσι, λοιπόν, η θέληση [η ελεύθερη επιλογή της] περιέρχεται σε σύγχυση και παίρνει το κακό για καλό και το ψευδές για αληθές. Αυτός είναι ο λόγος που εξαπατώμαι, που πέφτω σε σφάλμα, που αμαρτάνω». Β) Η αιτία της πλάνης, επομένως, δεν βρίσκεται στις ικανότητες που μου έδωσε ο Θεός: το «φυσικό φως» (ή «λογική,» είναι από μόνο του αλάνθαστο' η αιτία του λάθους έγκειται στην κακή χρήση του «φυσικού φωτός». Έχει ήδη ειπωθει οι Διαλογισμοί αντιπροσωπεύουν την προσπάθεια επαναφοράς της σωστής χρήσης του νου και της ελευθερίας της βούλησης και, μαζί μ' αυτά και την επαναφορά των σωστών σχέσεων μεταξύ τους. Γι' αυτόν τον Μγο, εκεί που ο νους (ή «λογική») βρίσκει τον εαυτό του, βρίσκει και η ελευθερία την πιο πλήρη και αληθινή μορφή της από βούληση χωρίς λογική εξυψώνεται σε αληθινή ελευθερία που συνίσταται στην επιλογή ακολουθώντας τη λογική. Οι δύο μαζί, λογική και ελευθερία -που είναι οι ενδογενείς «προϋποθέσεις» της μεταφυσικής- δεν παρουσιάζονται πια διαχωρισμένες, όπως στην αρχή, αλλά συνυφασμένες, σε σχέση αμοιβαιότητας μεταξύ τους. Τελικά, η σωστή χρήση της ελευθερίας προϋποθέτει εκείνο το κριτήριο της έλλογης επιλογής που αποτελεί και το κριτήριο της βεβαιότητας τη σαφήνεια και την ευκρίνεια, που προβάλλουν ως «αρχή» από τον εξαγνισμό που η λογική επιτελεί στον εαυτό της. Γ) Μήπως όλο αυτό σημαίνει ότι η κατάκτηση της ίδιας της λογικής από τον εαυτό της συνιστά άμεσα, απευθείας και την κατάκτηση της «αληθινής» ελευθερίας, τη διαμιάς και παντοτινή ήττα της πλάνης και της αμαρτίας; Οφείλει να πει κανείς: ο Ντεκάρτ δεν προχωρεί τόσο μπροστά και σε καμιά περίπτωση δεν ταυτίζει, ως ένα και το αυτό πράγμα, την ελευθερία και τη λογική. Πράγματι, ήδη από το ξεκίνημα των Διαλογισμών, υπογραμμίζει ~EλMY'7 eλεvθeρia 455

14 Η προσωρινή ηθική ότι οι Διαλογισμοί δεν έχουν καμιά σχέση με την ανθρώπινη δράση: αφο ρούν μόνο τον διαλογισμό και τη γνώση. Πιο πριν, στον λόγο περί της μεθ6 δου -απευθυνόμενος σ ' ένα κοινό πολύ mo ευρύ από εκείνο για το οποίο προόριζε τους ΔιαλΟΥισμους- στάθηκε αναλογικά και mo επεξηγηματικός. Είχε εmπλέον επιμείνει με τρόπο διεξοδικό σε μια σειρά από πρακτικούς κανόνες που στα μάτια του φαίνονταν ότι «γλιτώνουν» από την αμφιβολία μαζί μ' εκείνους που αποτελούν τις «αλήθειες της πίστης>. Η σειρά τέτοιων πρακτικών κανόνων είναι η ακόλουθη: να υπακούει κανείς στους νόμους και στα έθιμα της πατρίδας του, να ασπάζεται και Υ' ακολουθεί τη θρησκεία με την οποία μεγάλωσε, να δρα με σταθερότητα ακόμη και στην περίπτωση αμφιβολίας, να προσαρμόσει τις προσωπικές εmθυμίες του στην παγκόσμια τάξη. Η συγκεκριμένη σειρά πρακτικών κανόνων αποτελεί συνολικά την προσωρινή ηθική, τους κανόνες δηλαδή που σε κάθε περίπτωση ακολουθούνται από κάθε άνθρωπο στην καθημερινή συμπεριφορά του, χωρίς να πρέπει να περιμέ νει την πλήρη αποκατάσταση όλων των βεβαιοτήτων. Αυτές οι διατάξεις ή πρακτικοί κανόνες έχουν ακριβώς τον σκοπό να προσανατολίσουν τη δράση του ανθρώπου, ενώ ο φιλόσοφος είναι απασχολημένος με την αναδόμηση των βεβαιοτήτων. Το ότι οι κανόνες αυτοί είναι προσωρινοί δηλώνει αμέσως πως ('Χει προβλεφθεί να ισχύσουν τα αποτελέσματα του διαλογισμού σχετικά με τη γνώση, τελικά, και για την ηθική και την πρακτική συμπεριφορά. Πράγματι, ο Ντεκάρτ -ακόμη κι αν το τελευταίο έργο που συγγράφει αφορά ακριβώς τα Πάθη της ψυχής- δεν θα οριστικοποιήσει ποτέ εκείνου ς τους, όχι mα προσωρινούς, κανόνες που θα έπρεπε να στεφανώσουν, με τη μορφή μιας πραγματείας ηθικής φιλοσοφίας, και να κλείσουν, κατά μία έννοια, τη φιλοσοφία του. Η (~ηθική» του Ντεκάρτ παραμένει, κατ' αυτόν τον τρόπο, ακριβώς μόνο εκείνη η «προσωρινή». 456 Μeταφvσtκή και φvσική IV. Ποια είναι επομένως η θεμελίωση της γνώσης; Η μεταφυσική αποτε λεί τις ρίζες του δέντρου της γνώσης, η φυσική αντιπροσωπεύει τον κορμό του. Τούτο σημαίνει ότι για τον Ντεκάρτ, τα αποτελέσματα της μεταφυσικής αποτελούν, εκτός από εικόνα, και τη θεμελίωση της φυσικής. Ως προς αυτό, δεν χρειάζεται να φανταστεί κανείς ότι (~θεμελίcooη της φυσικής» με τα αποτελέσματα της μεταφυσικής σημαίνει (απαγωγή) του ειδικού περιεχομένου της φυσικής από τη μεταφυσική. Σημαίνει μόνο, αντιθέτως, ότι από τη μεταφυσική-ρίζα εξέρχεται μια «ζωογόνος λύμφη» που τρέφει τη φυσική με δύο τρόπους. Κατά πρώτο λόγο, από τη μεταφυσική αντλεί η φυσική το κριτήριο που πρέπει η ίδια να ακολουθεί, το κριτήριο της βεβαιότητας «ό,τι συλλαμβάνω με ευκρίνεια και σαφήνεια, είναι αληθινό». Κατά δεύτερο λόγο, από τη μεταφυσική αντλεί η φυσική το ίδιο της το θεμέλιο, δηλαδή τον Θεό. Ο πρώτος παράγοντας της ~<λύμφης» -το κριτήριο της βεβαιότητας

15 αντιπροσωπεύει το πρότυπο σύμφωνα με το οποίο καθορίζεται εκείνο που γενικά αποτελε.ί το αντιkεί,l1ζνo της φυσικής αν η φυσική θέλει να είναι γνώση, επιστήμη ακριβής, τότε το αντικείμενό της πρέπει να είναι ΈVα αντικείμενο σαφές και ευκρινές. Ο δεύτερος παράγοντας της «λύμφης» -{) Θεός ως θεμέλιο- εγγυάται ότι το αντικείμενο της φυσικής, χαρακτηριζόμενο κατ' αυτόν τον τρόπο, αντιστοιχεί πραγματικά σε κάτι αληθινό, σε κάτι που ανήκει στην εξωτερική πραγματικότητα. Α) Το αντικείμενο της φυσικής, τώρα, θα έπρεπε να ήταν τα «εξωτερικά πράγματα». Για να μπορέσουν όμως να γίνουν τέτοια πράγματα αντικείμενο απολύτως βέβαιης γνώσης, πρέπει εγώ να «εξαγνίσω» την ιδέα που έχω γι ' αυτά, πρέπει να φτάσω να τα συλλάβω με τρόπο ξεκάθαρο και ευκρινή. Γι' αυτόν τον σκοπό, πρέπει να μετατρέψω τα «εξωτερικά πράγματα» σε καθαρή «εκτεταμένη ουσία» - πράγμα που αποτελεί το αυθεντικό αντικείμενο της φυσικής. Τούτο σημαίνει ότι πρέπει να διακρίνω τα πράγματα από τις αισθητές μεταβαλλόμενες εντυπώσεις, πρέπει, με άjj.j:x λόγια, να χαράξω διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στις ιδιότητες που τα εξωτερικά πράγματα -υφιστάμενα όσο μου το πιστοποιούν οι αισθήσεις- φαίνεται να έχουν και πρέπει να διαχωρίσω απ' αυτές τις μόνιμες και ουσιαστικές ιδιότητες: μεγέθη, μορφές, κίνηση. Αυτές αποτελούν αντικείμενο της γεωμετρίας και μπορούν να γίνουν αντιληπτές ξεκάθαρα ως απολύτως διακριτές από τις μεταβαλλόμενες ιδιότητες (όπως τα χρώματ~ οι ήχοι, οι γεύσεις), οι οποίες μπορούν να γίνουν αντιληπτές μόνο εν μέρει. Και όταν χαραχτεί αυτή η διαχωριστική γραμμή, οφείλω να θεωρήσω ως αντικείμενο της φυσικής αποκλειστικά και μόνο τον πρώτο τύπο των ποιοτήτων. Καταλήγω έτσι να ορίσω ότι αντικείμενο της φυσικής πρέπει να είναι η καθαρή «εκτεταμένη ουσία» και η κίνησή της το αντικείμενο της φυσικής πρέπει να συνίσταται σε όλες εκείνες τις ιδιότητες -και μόνο σ ' αυτές- που επιδέχονται μαθηματικο-γεωμετρική θεώρηση. Εν συντομία: αν η φυσική πρέπει να ικανοποιήσει την αρχή της ευκρίνειας και της σαφήνειας, τότε πρέπει να καταστεί γεωμετρική φυσική. Β) Μήπως είναι αναγκαίο να καταλήξουμε στο συμπέρασμα ότι η φυσική μετατρέπεται σε γεωμετρία; Όχι, ο Ντεκάρτ δεν πηγαίνει τόσο μακριά. Η γεωμετρία καθεαυτήν δεν μας μεταφέρει κατευθείαν στην πραγματικότητα. Γι' αυτό και τίθεται το πρόβλημα αντιστοίχισης του αντικειμένου της γεωμετρικής-φυσικής με κάτι πραγματικό ή, με άλλα λ!jγια, το πρόβλημα απόδειξης ότι το αντικείμενο τούτο υπάρχει. Γι ' αυτόν τον σκοπό είναι απαραίτητη η εκ νέου παρέμβαση του Θεού. Μόνο χάρη στο γtyονός ότι ο Θεός δεν μπορεί να είναι απατηλός υπάρχουν αναγκαστικά όλα τα πράγματα που αντιλαμβάνομαι με ευκρίνεια και σαφήνεια στις εξωτερικές τους ουσίες (και επομένως τις Φvσtκ1 και ελεvθερia του Θεού 457

16 γεωμετρικές τους ιδιότητες). Το φυσικό αντικείμενο, αν και αποστερημένο από όλες τις «αισθητές» του ιδιότητες, έχει πάντα v.ια χαρακτηριστικό περισσότερο σε σχέση με το γεωμετρικό αντικείμενο: την ύπαρξη έξω από τη σκέψη. Η φυσική, επομένως, δεν μπορεί να υποβιβαστεί σε γεωμετρία. Έτσι, αν και αποκλείει τις «αισθητές» ιδιότητες (ήχους, μυρωδιές, γεύσεις κ.τ.λ.) από τη σύσταση του φυσικού αντικειμένου, ο Ντεκάρτ, δεν απορρίπτει ριζικά τη λειτουργία της εμπειρίας στη δόμηση της φυσικής. Παραδέχεται ότι κατά την ερμηνεία ειδικών φυσικών φαινομένων μπορούν να υποτεθούν περισσότεροι πιθανοί εναλλακτικοί γεωμετρικοί τύποι, που ο χώρος δοκιμής τους συνίσταται στην εμπειρία. Αν πράγματι ο Θεός θεμελιώνει εν γένει την αντιστοιχία μεταξύ φυσικής και γεωμετρίας, ο ίδιος καθιστά αδύνατη και την πλήρη αναγojyή, έως σε επίπεδο λεπτομερειών, της φυσικής σε γεωμετρία. Ως εκ τούτου, ο Θεός του Ντεκάρτ δεν είναι καθαρή γεωμετρική αναγκαιότητα από την οποία πηγάζει ως αναγκαιότητα, σε κάθε της ειδικό στοιχείο, η γεωμετρική δομή του κόσμου. Πολύ μακριά από το να συνιστά δέσμιο της γεωμετρικής αναγκαιότητας, ο Θεός του Ντεκάρτ είναι ο ίδιος δημιουργός των γεωμετρικών-μαθηματικών αληθειών και, μολονότι δεν μπορεί να είναι απατηλός, είναι απολύτως ελεύθερος και η θέλησή του είναι ανεξιχνίαστη. Η αδυναμία αναγωγής της φυσικής στα θεμέλιά της που συνίστανται στις έμφυτες ιδέες (μαθηματικο-γεωμετρικές αλήθειες και ιδέα του Θεού) που ο Θεός εμφύτευσε στην ανθρώπινη λογική, μας οδηγεί, τελικά, στον ριζικό διαχωρισμό που θέτει ο καρτεσιανός δυισμός ανάμεσα στην «εκτεταμένη (εκτατή) ουσία», διαιρετή στο άπειρο και μη σκεπτόμενη και τη «σκεπτόμενη ουσία», μη εκτεταμένη και αδιαίρετη. Η «res extensa» εξαγνίστηκε με ακρίβεια από τις μεταβαλλόμενες και ασαφείς «αισθητές» ποιότητες και γι' αυτό μπορεί να γίνει αντιληπτή με ευκρίνεια και σαφήνεια. Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, η «res extensa» (εκτατή ουσία) δεν είναι «res cogitans», υπάρχει έξω από την πράξη του να γίνει αντιληπτή από τη «re8 cogitans», παραμένοντας πάντα διαφορετική από τη «res cogit11l.ίs» που την συλλαμβάνει. Όσο η «res extensa» δεν είναι τα ασαφή και μεταβαλλόμενα πράγματα που μας παρουσιάζονται από τις αισθήσεις, είναι εγγυημένη η δυνατότητα γνώσης της πραγματικότητας από τη λογική. Όσο η «res extensa» δεν είναι «res cogitans», διατηρείται το ενδεχόμενο της πραγματικότητας και της ελευθερίας του Θεού. Eισεταμbη (εκτατή) oυσiα και σκεm6μενr; οvσiα Γ) Ο συμβιβασμός αυτής της αντίθεσης μεταξύ λογικότητας και ελευθερίας είναι η μεγάλη αποστολή του καρτεσιανού στοχασμού, εφόσον δεν έχει την πρόθεση να προχωρήσει μέχρι την αποδοχή της ταυτοσημίας μεταξύ ελευθερίας και απόλυτης αναγκαιότητας. Σε πολλά σημεία αφήνει ασάφειες Ψυχή καζ σώμα 459

17 ο τρόπος με τον οποίο ο Ντεκάρτ αντιμετωπίζει αυτή την αποστολή. Υπάρχει όμως ειδικότερα ένα σημείο όπου φαίνεται ότι «όλοι οι κόμποι σκοντάφτουν στη ΧΤΙΎα». Πρόκειται για τη δυνατότητα να κατανοήσουμε πώς γίνεται στον άνθρωπο η «σκεπτόμενη ουσία» και η <~εkτατή ουσία)), δηλαδή η ψυχή και το σώμα, να μπορούν να είναι ταυτοχρόνως ριζικά διαχωρισμένα και, ωστόσο, συνδεδεμένα. Με δεδομένη τη ριζική διάκριση μεταξύ των δύο τύπων ουσίας (<<σκεπτόμενης» και «εκτατήρ), φαίνεται ότι ανάμεσά τους δεν μπορεί να υπάρξει καμιά σύνδεση. Το σώμα νοείται από τον Ντεκάρτ ως μηχανή στην οποία κάθε λειτουργία μπορεί να περιοριστεί σε κινήσεις της σωματικής ύλης. Και πώς είναι δυνατόν μία κίνηση αυτής της ύλης να έχει επίπτωση στην ψυχή, που είναι άυλη και αδιάσπαστη; Ή, αντιστρόφως, πώς είναι δυνατόν μία σκέψη της ψυχής να καθορίζει μια αλλαγή στη σωματική ουσία; Ο Ντεκάρτ δεν αρνείται ασφαλώς μια τέτοια αλληλεπίδραση μεταξύ ψυχής και σώματος που επιβεβαιώνεται από την καθημερινή εμπειρία. Προσπαθεί, επομένως, να της δώσει μια εξήγηση: η <~επιkoινωνία)) ανάμεσα στην ψυχή και στο σώμα υποστηρίζει ότι επιτελείται σε έναν αδένα (τον «κωναριοειδή αδένα))) «πολύ μικρό)) που βρίσκεται στο κέντρο του εγκεφάλου, ανάμεσα σε μικροσκοπικά μόρια ύλης, τα «πνεύματα)), τα οποία με ελάχιστες κινήσεις λειτουργούν ως γέφυρες μεταξύ των σωματικών κινήσεων και των σκέψεων της ψυχής. Αυτή η παράξενη ερμηνεία -αν όντως είναι παράξενη- δεν κάνει τίποτε illo παρά να μεταθέτει το πρόβλημα χωρίς να το επιλύει. Το ότι η αποτυχία επίλυσης δεν είναι τυχαία και ότι αυτό δεν είναι ένα ασήμαντο πρόβλημα, αλλά το τεκμήριο της βαθιάς αμηχανίας στον στοχασμό του Ντεκάρτ θα το δείξει και η ιστορία της διανόησης που (άμεσα ή εμμέσως) προέρχεται από τον καρτεσιανό στοχασμό: θα επιστρέψει επανειλημμένως στον Ντεκάρτ προσπαθώντας να επιλύσει ένα πρόβλημα που σ' αυτόν δεν βρίσκει ουσιαστική λύση Ο επισηjμmι~ ΜπλεζΠασκάλ Στη συνολική της διάσταση, η μορφή του Πασκάλ* (Blaise Pascal, ) είναι διχασμένη. Ο Πασκάλ είναι επιστήμονας και ταυτοχρόνως θρησκευτικός στοχαστής. Μέσα στη ζωή του οι δύο αυτές ιδιότητες δεν κυλούν,ο; ~~ ~ ν,~'~,,~ { ;' ',Ξ~*~~~~ Mπλ~ζ Πασκόλ (SLAlSE PASCAL). Η ζφή ΤΟΥ f1dqkoλ είναι ψ(~xtf CΣξ: Θ,τ"! άφορό. fξω 460 Τερι~ά ρυμβpvτςι. Γεννήθηκε, στζq 19 lουυίου τοl:.l 1623 στο Κλ~φμόv (AIverm'ia), κδι ΌΤα T~.ία του χρόνια χό νει. τη μγ1τερα του. Η ~δερφrι του ε fvqι ~KείΨη ποιι θα αvqλά~ει τη~ --),

18 Franco Alessio Ιστορία της Νεότερης Φιλοσοφίας ~TPAγΛOΣ ΕΚΔΟTlΚΟΣ ΟΙΚΟΣ QC ;t

19 Τίτλος πρωτοτύπου: Filosofia Moderna Copyright Zanichelli editore S.p.A., Bologna Για την ελληνική γλλj:xjσα: Copyright Εκδοτικός Οίκος Τ ΡΑΥ ΛΟΣ ISBN: Πρώτη έκδοση: 2012 Μετάφραση: Θεοδώρα Θυμιοπούλου Εmστημονική εmμέλεια: Σωτήριος Φουρνάρος Εmμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος ΣiλιOOπoίηση: Εκδοτι κός Οίκος ΤΡΑ γ ΛΟΣ Εκτύπωση: CROSS Media Βιβλιοδεσία: Κώστας Καλογρίδης Κεντρική διάθεση Εκδοτικός Οίκος ΤΡΑΥΛΟΣ Καλλιδρομίου 54Α, ΑΘΗΝΑ Τηλ.: , Fax: Διεύθυνση στο διαδίκτυο:,vww.travlos.gr Ι

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ.

ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. 24 ΟΙ ΑΠΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗ ΝΕΟΤΕΡΗ ΕΠΟΧΗ. Οι σκεπτικιστικές απόψεις υποχώρησαν στη συνέχεια και ως την εποχή της Αναγέννησης κυριάρχησε απόλυτα το αριστοτελικό μοντέλο. Η εκ νέου αμφιβολία για

Διαβάστε περισσότερα

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α.

2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22. ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. Θέµατα & Ασκήσεις από: www.arnos.gr 2η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΟ 22 ΘΕΜΑ: Οι βασικοί σταθµοί του νεώτερου Εµπειρισµού από τον Locke µέχρι και τον Hume. ΣΧΕ ΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύµφωνα µε τη θεωρία του εµπειρισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804)

ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ - ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΤΗΣ ΓΝΩΣΙΟΘΕΩΡΙΑΣ ΤΟΥ 1 ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ ΚΑΝΤ (1724-1804) (Η σύντομη περίληψη που ακολουθεί και η επιλογή των αποσπασμάτων από την πραγματεία του Καντ για την ανθρώπινη γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 2 η : Μεταφυσική ή Οντολογία Ι: Θεός Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµα Α1 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον καθένα: Α

Διαβάστε περισσότερα

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1

Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 Το Αληθινό, το Όμορφο και η απόλυτη σχέση τους με την Νοημοσύνη και τη Δημιουργία Σελ.1 (ΕΠΙΦΥΛΛΙΔΑ - ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ) Μια σύνοψη: Κατανοώντας ορισμένες λέξεις και έννοιες προκύπτει μια ανυπολόγιστη αξία διαμορφώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Αρχών Φιλοσοφίας Θεωρητικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Θέµα Α1 Α.1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας τα ονόµατα των φιλοσόφων (στήλη Α) και δίπλα την έννοια (στήλη Β) που συνδέεται µε τον

Διαβάστε περισσότερα

Λογική. Μετά από αυτά, ορίζεται η Λογική: είναι η επιστήμη που προσπαθεί να εντοπίσει και να αναλύσει τους καθολικούς κανόνες της νόησης.

Λογική. Μετά από αυτά, ορίζεται η Λογική: είναι η επιστήμη που προσπαθεί να εντοπίσει και να αναλύσει τους καθολικούς κανόνες της νόησης. Λογική Εισαγωγικά, το ζήτημα της Λογικής δεν είναι παρά η άσκηση 3 δυνάμεων της νόησης: ο συλλογισμός, η έννοια και η κρίση. Ακόμη και να τεθεί θέμα υπερβατολογικό αναφορικά με το ότι πρέπει να αποδειχθεί

Διαβάστε περισσότερα

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη

Νοητική Διεργασία και Απεριόριστη Νοημοσύνη (Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο). ΜΙΑ ΣΥΝΟΨΗ Η κατανόηση της νοητικής διεργασίας και της νοητικής εξέλιξης στην πράξη απαιτεί τη συνεχή και σε βάθος αντίληψη τριών σημείων, τα οποία είναι και τα βασικά σημεία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ

ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ 33 ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΑΓΓΛΩΝ ΕΜΠΕΙΡΙΣΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΓΝΩΣΗ JOHN LOCKE (1632-1704) Το ιστορικό πλαίσιο. Την εποχή του Locke είχε αναβιώσει ο αρχαίος ελληνικός σκεπτικισμός. Ο σκεπτικισμός για τον Locke οδηγούσε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

EDMUND HUSSERL ( Ε. ΧΟΥΣΕΡΛ, )

EDMUND HUSSERL ( Ε. ΧΟΥΣΕΡΛ, ) EDMUND HUSSERL 1 EDMUND HUSSERL ( Ε. ΧΟΥΣΕΡΛ, 1859-1938) Ο Καρτέσιος (Ντεκάρτ) αναζήτησε να θεμελιώσει τη γνώση και να εξασφαλίσει την ανάπτυξη της Επιστήμης στις πρώτες αναμφισβήτητες παρατηρήσεις που

Διαβάστε περισσότερα

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία

4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία 4. Η τέχνη στο πλαίσιο της φιλοσοφίας του Χέγκελ για την ιστορία Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Πώς συλλαµβάνει ο Χέγκελ τη σχέση ιστορίας και πνεύµατος και ποιο ρόλο επιφυλάσσει στο πνεύµα; 2. Τι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Το ερωτικό παιχνίδι του άντρα και της γυναίκας είναι μια μικρή εκδήλωση του παιχνιδιού όλης της ζωής. Το ζευγάρι γνωρίζει και ζει τους κραδασμούς που το διαπερνούν, συμμετέχοντας έτσι στις δονήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

ΤΖΟΡΤΖ ΜΠΕΡΚΛΕΫ (George Berkeley, )

ΤΖΟΡΤΖ ΜΠΕΡΚΛΕΫ (George Berkeley, ) ΤΖΟΡΤΖ ΜΠΕΡΚΛΕΫ (George Berkeley, 1685-1753) ΜΕΡΙΚΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ (Από το φιλοσοφικό έργο του Τζορτζ Μπέρκλεϋ) " Να κρίνουμε σύμφωνα με το σύνολο. Όποιος θα καταπιασθεί να κρίνει ένα μέρος, θα ήθελα να συμφωνήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ

ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ ΑΠΟΔΕΙΞΗ ΕΔΡΑΙΩΜΕΝΗ ΕΠΙ ΤΗΣ ΚΒΑΝΤΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥΗΤΑΣ ΟΤΙ Η ΦΥΣΗ ΔΕ ΣΥΓΚΡΟΤΕΙΤΑΙ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΥΛΗ 1.Η Φυσική ως η επιστήμη που μελετά τις ιδιότητες της ύλης Για τη Φυσική η ύλη είναι μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα.

Διαβάστε περισσότερα

Η έννοια της αιτιότητας στη φιλοσοφία του Kant: η σημασία της Δεύτερης Αναλογίας

Η έννοια της αιτιότητας στη φιλοσοφία του Kant: η σημασία της Δεύτερης Αναλογίας Η έννοια της αιτιότητας στη φιλοσοφία του Kant: η σημασία της Δεύτερης Αναλογίας Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Ιστορία και Φιλοσοφία της Επιστήμης και της Τεχνολογίας» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΧΡΟΝΟΣ ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ & ΔΙΑΚΕΚΡΙΜΕΝΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Σελ.1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Υπάρχει τεράστια διαφορά μεταξύ Νοημοσύνης και Λογικής. Λογική είναι οι γνώσεις και οι εμπειρίες από το παρελθόν. Η Λογική έχει σχέση με το μέρος εκείνο της

Διαβάστε περισσότερα

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών

Περί της Ταξινόμησης των Ειδών Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Φυσικής 541 24 Θεσσαλονίκη Καθηγητής Γεώργιος Θεοδώρου Tel.: +30 2310998051, Ιστοσελίδα: http://users.auth.gr/theodoru Περί της Ταξινόμησης

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα 21/04/2015 Το φως της λάμπας πάνω στο τραπέζι αχνοφέγγει για να βρίσκουν οι λέξεις πιο εύκολα το δρόμο τους μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling )

Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling ) FRIEDRICH W. SCELLING ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ 1 Σέλλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling 1775-1854) (ΜΕΡΙΚΑ ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΑ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ*) Από το φιλοσοφικό έργο του Σέλλινγκ "Η ΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ"

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: ΚΑΤΑΝΟΩΝΤΑΣ ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΔΕΥΤΕΡΗ: ΛΕΞΕΙΣ ΝΟΗΜΑ ΚΑΙ ΚΑΘΟΛΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Λέξεις και νόημα Η γλώσσα αποτελείται από λέξεις. Η λέξη είναι το μικρότερο τμήμα της γλώσσας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 5 Έννοιες και Κλασική Θεωρία Εννοιών Έννοιες : Θεμελιώδη στοιχεία από τα οποία αποτελείται το γνωστικό σύστημα Κλασική θεωρία [ή θεωρία καθοριστικών

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Επιστημολογίας. Ρένια Γασπαράτου

Θέματα Επιστημολογίας. Ρένια Γασπαράτου Ρένια Γασπαράτου Στο σημερινό μάθημα: λίγη ιστορία της φιλοσοφίας (&) της επιστήμης ο παραδοσιακός ορισμός της γνώσης Οι απαρχές της φιλοσοφίας & της επιστήμης Ιωνία, 7ος-6ος αι. π.χ. Προ-σωκρατικοί (Θαλής,

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 8 η : Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Με τι ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ;

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; Ημερομηνία 23/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link diavasame.gr Ευμορφία Ζήση http://www.diavasame.gr/page.aspx?itemid=ppg1396_2146 ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; 23.07.2015 Συντάκτης: Ευμορφία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1. 1 Τα κείμενα που ακολουθούν συνοδεύουν και υποβοηθούν τη μελέτη των αντίστοιχων

ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1. 1 Τα κείμενα που ακολουθούν συνοδεύουν και υποβοηθούν τη μελέτη των αντίστοιχων ΚΕΙΜΕΝΑ Ι 1 J. Locke, Δοκίμιο για την ανθρώπινη νόηση, [An Essay Concerning Human Understanding], μτφρ. Γρ. Λιονή, επιμ. Κ. Μετρινού, Αθήνα: Αναγνωστίδης, χ.χ. 2 1. [Η εμπειρική καταγωγή της γνώσης.] «Ας

Διαβάστε περισσότερα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα

Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα Το ζήτημα της πλάνης στο Σοφιστή του Πλάτωνα του μεταπτυχιακού φοιτητή Μαρκάτου Κωνσταντίνου Α.Μ.: 011/08 Επιβλέπων: Αν. Καθηγητής Άρης Κουτούγκος Διατμηματικό μεταπτυχιακό πρόγραμμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Β ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΟΜΑ Α Α Α.1 Να γράψετε στο τετράδιό σας τους αριθµούς της Στήλης Α και δίπλα σε κάθε αριθµό το γράµµα της Στήλης Β, που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

EΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ

EΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ EΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ Διδάσκων: Επίκ. Καθ. Aθανάσιος Σακελλαριάδης Σημειώσεις 4 ης θεματικής ενότητας (Μάθημα 9 Μάθημα 10) ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΝΟΥ Ο κλάδος της φιλοσοφίας που περιλαμβάνει τη φιλοσοφία

Διαβάστε περισσότερα

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1

Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 Η Απουσία του Χρόνου Σελίδα.1 (Επιφυλλίδα Οπισθόφυλλο) Ο Εαυτός και η Απουσία του Χρόνου Δεν είναι καθόλου συνηθισμένο να γίνονται συζητήσεις και αναφορές για την Απουσία του Χρόνου ακόμη και όταν υπάρχουν,

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α. Τρόποι απόδειξης Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 3 ο, Τμήμα Α Ο πυρήνας των μαθηματικών είναι οι τρόποι με τους οποίους μπορούμε να συλλογιζόμαστε στα μαθηματικά. Τρόποι απόδειξης Επαγωγικός συλλογισμός (inductive)

Διαβάστε περισσότερα

Tο βασικό ερώτημα στην ηθική φιλοσοφία αναφέρεται

Tο βασικό ερώτημα στην ηθική φιλοσοφία αναφέρεται Π P O Λ O Γ O Σ Tο βασικό ερώτημα στην ηθική φιλοσοφία αναφέρεται στον καθορισμό τού τι είναι καλό. Ό,τι, με τις ηθικές θεωρίες που διατυπώθηκαν κατά καιρούς, επιχείρησαν, πρωτίστως, οι εισηγητές των να

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ

Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Η ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΣΤΟΝ ΠΛΑΤΩΝΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Ενότητα: 1 η Ελένη Περδικούρη Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Ενότητα 1 η Το ερώτημα της γνώσης 1. Τι γνωριζουμε, δηλαδη ποια ειναι τα αντικειμενα της γνωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 3 η : Μεταφυσική ή Οντολογία ΙΙ: Ελεύθερη Βούληση Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ Την έρευνα για τη φύση του την αρχίζει ο άνθρωπος θέτοντας στον εαυτό του την ερώτηση: «Ποιός είμαι; Τι είμαι;» Στην πορεία της αναζήτησης για την απάντηση, η ερώτηση διαφοροποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΘΙΚΗ. ΣΥΝΟΨΙΖΟΝΤΑΣ ΣΕ ΛΙΓΕΣ ΣΕΛΙΔΕΣ ΤΙΣ ΘΕΜΕΛΙΑΚΕΣ ΣΚΕΨΕΙΣ > ΣΤΟ ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΣ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΓΝΩΣΗΣ: 1) Η σκέψη γίνεται εμπόδιο στη γνώση και αντιστρόφως, η γνώση

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ»

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σάββατο, 16 Νοεμβρίου 2013 Αρχαία Ελληνική Φιλοσοφία Ενηλίκων Τμήμα Β Την προηγούμενη φορά. ΣΚΕΠΤΙΚΟΙ Οὐδὲν ὁρίζομεν «τίποτε δεν θέτουμε ως βέβαιο» (Διογένης

Διαβάστε περισσότερα

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν

Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Λούντβιχ Βιτγκενστάιν Ο τάφος του Βίτγκεντάιν στο Κέιμπριτζ κοσμείται από το ομοίωμα μιας ανεμόσκαλας: «Οι προτάσεις μου αποτελούν διευκρινίσεις, όταν αυτός που με καταλαβαίνει, τελικά τις αναγνωρίσει

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Τα ερωτήματα Δύο σώματα έχουν το ίδιο σχήμα και τις ίδιες διαστάσεις με το ένα να είναι βαρύτερο του άλλου. Την ίδια στιγμή τα δύο σώματα αφήνονται ελεύθερα να πέσουν μέσα στον

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί

στις οποίες διαμορφώθηκαν οι ιστορικοί και οι πολιτισμικοί όροι για τη δημοκρατική ισότητα: στη δυτική αντίληψη της ανθρώπινης οντότητας, το παιδί 160 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ Τα δικαιώματα του παιδιού και οι συνέπειες της αναγνώρισής τους σε διεθνές επίπεδο αντιπροσωπεύουν μια τεράστια αλλαγή των αντιλήψεων και των νοοτροπιών για το παιδί, γεγονός που συνοδεύτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6

Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Γιατί ο Ιησούς Χριστός ήταν και είναι «σημείον αντιλεγόμενον» Διδ. Εν. 6 Υπαπαντή του Κυρίου «θα είναι σημείο αντιλεγόμενο, για να φανερωθούν οι πραγματικές διαθέσεις πολλών» (Λουκ. 2, 34-35) Διχογνωμία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΛΕΙΣΤΟΥ Ή ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΥ ΤΥΠΟΥ Με τις ερωτήσεις του τύπου αυτού καλείται ο εξεταζόμενος να επιλέξει την ορθή απάντηση από περιορισμένο αριθμό προτεινόμενων απαντήσεων ή να συσχετίσει μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΥΛΗ. ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΚΕΨΗ ΟΛΩΝ

ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΥΛΗ. ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΚΕΨΗ ΟΛΩΝ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΥΛΗ. ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΚΕΨΗ ΟΛΩΝ Από τα πρώτα ερωτήματα που συνάντησαν όσοι σκέφτηκαν για την προέλευση των πραγμάτων και επιχείρησαν μια φυσική ερμηνεία για τη συγκρότηση

Διαβάστε περισσότερα

11ο Μάθημα ΒΑΡΟΣ - ΒΑΡΥΤΗΤΑ - ΠΕΔΙΟ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ

11ο Μάθημα ΒΑΡΟΣ - ΒΑΡΥΤΗΤΑ - ΠΕΔΙΟ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ 11ο Μάθημα ΒΑΡΟΣ - ΒΑΡΥΤΗΤΑ - ΠΕΔΙΟ ΒΑΡΥΤΗΤΑΣ Το βάρος ενός σώματος: Μια εξ αποστάσεως ή εξ επαφής δύναμη που ασκεί η γη στο σώμα Το βάρος ενός σώματος είναι δύναμη και μετρείται κι αυτό σε νιούτον. Είναι

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Η Ανάληψη. Σήμερα θα μιλήσουμε για τον Θεό, την Ανώτερη Εξουσία.

Η Ανάληψη. Σήμερα θα μιλήσουμε για τον Θεό, την Ανώτερη Εξουσία. Η Ανάληψη Όπως αποκαλύφθηκε στον Μάρσαλ Βιάν Σάμμερς στης 16 Απριλίου 2011 στο Μπόλντερ, Κολοράντο ΗΠΑ Σήμερα θα μιλήσουμε για τον Θεό, την Ανώτερη Εξουσία. Η Ανώτερη Εξουσία σου μιλά τώρα, μιλώντας μέσω

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΡΙΝΑ ΓΙΩΤΗ: «Η επιτυχία της Στιγμούλας, μου δίνει δύναμη να συνεχίσω και να σπρώχνω τα όριά μου κάθε φορά ακόμα παραπέρα»

ΜΑΡΙΝΑ ΓΙΩΤΗ: «Η επιτυχία της Στιγμούλας, μου δίνει δύναμη να συνεχίσω και να σπρώχνω τα όριά μου κάθε φορά ακόμα παραπέρα» Ημερομηνία 27/11/2015 Μέσο trikalakids.gr Συντάκτης Link http://www.trikalakids.gr/bookcorner/%ce%bc%ce%b1%cf%81%ce%b9%ce%bd %CE%B1-%CE%B3%CE%B9%CF%89%CF%84%CE%B7-%CE%B7- %CE%B5%CF%80%CE%B9%CF%84%CF%85%CF%87%CE%AF%CE%B1-

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία (Φ101)

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία (Φ101) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ (Φ101) 3η ενότητα: Θεμελιώδη ερωτήματα & κλάδοι της φιλοσοφίας Γιώργος Ζωγραφίδης Τμήμα Φιλοσοφίας & Παιδαγωγικής Άδειες Χρήσης Το παρόν

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ Ενότητα 1: ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Α.Ε.Α.Θ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΕΡΑΤΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

DPSDbeyond: The font Σκέψεις, παρατηρήσεις, συμπεράσματα

DPSDbeyond: The font Σκέψεις, παρατηρήσεις, συμπεράσματα DPSDbeyond: The font Σκέψεις, παρατηρήσεις, συμπεράσματα Η διαδικασία που ακολουθήθηκε στο ολιγόωρο workshop εκείνου του Σαββάτου (12/11/2011) είχε ως αποτέλεσμα την δημιουργία 59 σχεδίων, ένα (ή και περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων

Κεφάλαιο 9. Έλεγχοι υποθέσεων Κεφάλαιο 9 Έλεγχοι υποθέσεων 9.1 Εισαγωγή Όταν παίρνουμε ένα ή περισσότερα τυχαία δείγμα από κανονικούς πληθυσμούς έχουμε τη δυνατότητα να υπολογίζουμε στατιστικά, όπως μέσους όρους, δειγματικές διασπορές

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί ότι η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στο ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17

Περιεχόμενα. Προλογικό Σημείωμα... 17 11 Προλογικό Σημείωμα... 17 Ενότητα Ι: Δημιουργική Αναζήτηση... 19 Δ01 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός και η Ανάδυση της Επιστημονικής Σκέψης...21 Δ1.1 Ο Ιωνικός Διαφωτισμός... 21 Δ1.2 Η Επιστημονική Σκέψη... 22

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εισαγωγή Μεθοδολογία της Έρευνας ΕΙΚΟΝΑ 1-1 Μεθοδολογία της έρευνας. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Εισαγωγή Η Μεθοδολογία της Έρευνας (research methodology) είναι η επιστήμη που αφορά τη μεθοδολογία πραγματοποίησης μελετών με συστηματικό, επιστημονικό και λογικό τρόπο, με σκοπό την παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1

Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Η ΝΟΗΤΙΚΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΑ: Η Σχετικότητα και ο Χρονισμός της Πληροφορίας Σελ. 1 Μια σύνοψη του Βιβλίου (ΟΠΙΣΘΟΦΥΛΛΟ): Η πλειοψηφία θεωρεί πως η Νόηση είναι μια διεργασία που συμβαίνει στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος

Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Θέμα: «Η ιστορική μέθοδος ερμηνείας» Υπεύθυνος καθηγητής: κ. Ανδρέας Δημητρόπουλος Η Ιστορία, όπως τονίζει ο Μεγαλοπολίτης ιστορικός Πολύβιος σε μια ρήση του, μας διδάσκει ότι τίποτα δεν γίνεται στην τύχη

Διαβάστε περισσότερα

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015

Κοινή Γνώμη. Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Κοινή Γνώμη Κολέγιο CDA ΔΗΣ 110 Κομμωτική Καρολίνα Κυπριανού 11/02/2015 Έννοια, ορισμός και ανάλυση Κοινής Γνώμης Κοινή γνώμη είναι η γνώμη της πλειοψηφίας των πολιτών, πάνω σε ένα ζήτημα που αφορά την

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι η Φιλοσοφία της Ιστορίας: Εξέλιξη της συνείδησης της ελευθερίας. (Αυτή δεν είναι αυστηρή και ιστορικά συνεχής.)

Τι είναι η Φιλοσοφία της Ιστορίας: Εξέλιξη της συνείδησης της ελευθερίας. (Αυτή δεν είναι αυστηρή και ιστορικά συνεχής.) Χέγκελ Γεννήθηκε το 1770. 19 χρονών όταν έγινε η Γαλλική Επανάσταση. Το 1806 έγινε η Μάχη της Ιένας, νίκη του Ναπολέοντα. Γαλλική κυριαρχια, 1806-1814. Φιλελευθεροποίηση, κατάργηση δουλοπαροικίας και λογοκρισίας.

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας»

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτή τη Γη.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ

Η ΔΥΝΑΜΗ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ Η ΜΙΑ ΓΥΝΑΙΚΑ Αμέτρητες γυναίκες! Ανήλικες, ενήλικες, ηλικιωμένες. Γυναίκες παντρεμένες ή ανύπαντρες, μητέρες ή άτεκνες, διαζευγμένες ή χήρες. Άλλες νοικοκυρές, άλλες εργαζόμενες, άλλες συνταξιούχοι. Πολλές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ

Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ ΜΑΘΗΜΑ 5: Η ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ Ο ΝΤΕΤΕΡΜΙΝΙΣΜΟΣ Salviati: Εκεί όπου δεν μας βοηθούν οι αισθήσεις πρέπει να παρέμβει η λογική, γιατί μόνο αυτή θα επιτρέψει να εξηγήσουμε τα φαινόμενα ΓΑΛΙΛΑΪΚΟΙ ΔΙΑΛΟΓΟΙ Η

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη φιλοσοφία

Εισαγωγή στη φιλοσοφία Εισαγωγή στη φιλοσοφία Ενότητα 6 η : Μεταηθική Ρένια Γασπαράτου Σχολή Ανθρωπιστικών & Κοινωνικών Επιστημών Τμήμα Επιστημών της Εκπαίδευσης & της Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Περιεχόμενα ενότητας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος

Εισηγητής Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος. Δρ. Αβραάμ Παπασταθόπουλος Εισηγητής Δύναμη: Η πιθανότητα που έχει ο «άνθρωπος» να είναι σε θέση να «περάσει» τις δικές του επιθυμίες μέσα από μία κοινωνική σχέση παρά την αντίσταση. Εξουσία: Η εξουσία ορίζεται ως το νόμιμο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες

εξισώσεις-ανισώσεις Μαθηματικά α λυκείου Φροντιστήρια Μ.Ε. ΠΑΙΔΕΙΑ σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες Με τον διεθνή όρο φράκταλ (fractal, ελλ. μορφόκλασμα ή μορφοκλασματικό σύνολο) στα Μαθηματικά, τη Φυσική αλλά και σε πολλές επιστήμες ονομάζεται ένα γεωμετρικό σχήμα που επαναλαμβάνεται αυτούσιο σε άπειρο

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική σχεδίαση με ηλεκτρονικό υπολογιστή

Αρχιτεκτονική σχεδίαση με ηλεκτρονικό υπολογιστή Γ Αρχιτεκτονική σχεδίαση με ηλεκτρονικό υπολογιστή Η χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών στο τεχνικό σχέδιο, και ιδιαίτερα στο αρχιτεκτονικό, αποτελεί πλέον μία πραγματικότητα σε διαρκή εξέλιξη, που επηρεάζει

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

"ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου

ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Παρουσίαση βιβλίου από τον Κ. Γ. Νικολουδάκη, Δεκ. 2015 Ιαν. 2016 "ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΘΕΩΡΙΑΣ" του Δημητρίου Α. Φιλάρετου Υπότιτλος στο εξώφυλλο: -ΤΟ ΚΥΡΟΣ ΤΟΥ ΟΡΘΟΥ ΛΟΓΟΥ -Ο ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ ΚΑΙ Ο ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ

Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Η ΓΥΝΑΙΚΕΙΑ ΟΨΗ ΜΕΣΑ ΣΤΗ ΦΥΣΗ Τα τραγούδια των ανθρώπων μιλούσαν και μιλούν πάντα για τη μαγεία της γυναίκας. Μιλούν και τραγουδούν, άλλοτε με χαρά κι άλλοτε με θλίψη και με καημό, για τον ρόλο που η γυναίκα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. Και οι απαντήσεις τους

ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ. Και οι απαντήσεις τους ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Και οι απαντήσεις τους Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο «παλιό» και στο «σύγχρονο» μάθημα των Μαθηματικών; Στο μάθημα παλαιού τύπου η γνώση παρουσιάζεται στο μαθητή από τον διδάσκοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Ηγούμαι 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Ηγούμαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Τι είναι Ηγεσία «Η Ηγεσία, δεν είναι θέση! γιαυτό

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015

Κατακόρυφη πτώση σωμάτων. Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Κατακόρυφη πτώση σωμάτων Βαρβιτσιώτης Ιωάννης Πρότυπο Πειραματικό Γενικό Λύκειο Αγίων Αναργύρων Μάιος 2015 Α. Εισαγωγή Ερώτηση 1. Η τιμή της μάζας ενός σώματος πιστεύετε ότι συνοδεύει το σώμα εκ κατασκευής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας

Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Η καμπύλωση του χώρου-θεωρία της σχετικότητας Σύμφωνα με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας που διατύπωσε ο Αϊνστάιν, το βαρυτικό πεδίο κάθε μάζας δημιουργεί μια καμπύλωση στον χώρο (μάλιστα στον χωροχρόνο),

Διαβάστε περισσότερα

Συνέντευξη του Ν. Λυγερού στην εκπομπή «Καλή σας ημέρα» ΡΙΚ 1, 03/11/2014

Συνέντευξη του Ν. Λυγερού στην εκπομπή «Καλή σας ημέρα» ΡΙΚ 1, 03/11/2014 Συνέντευξη του Ν. Λυγερού στην εκπομπή «Καλή σας ημέρα» ΡΙΚ 1, 03/11/2014 Δημοσιογράφος: -Μπορούν να συνυπάρξουν η θρησκεία και η επιστήμη; Ν.Λυγερός: -Πρώτα απ όλα συνυπάρχουν εδώ και αιώνες, και κάτι

Διαβάστε περισσότερα