Σχέσεις μεταξύ ρέουσας νοημοσύνης και εργαζομένης μνήμης: Γνωστικές και αναπτυξιακές προοπτικές

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σχέσεις μεταξύ ρέουσας νοημοσύνης και εργαζομένης μνήμης: Γνωστικές και αναπτυξιακές προοπτικές"

Transcript

1 Σχέσεις μεταξύ ρέουσας νοημοσύνης και εργαζομένης μνήμης: Γνωστικές και αναπτυξιακές προοπτικές Σαββίδου Ελένη Πανεπιστήμιο Κύπρου & Σπανούδης Γιώργος Πανεπιστήμιο Κύπρου Περίληψη Οι προοδευτικές μήτρες του Raven (ΠΜΡ) συνιστούν τυπική μέτρηση της ρέουσας ευφυΐας η οποία απαιτεί από τον εξεταζόμενο να χειριστεί μη λεκτικές πληροφορίες, προκειμένου να βρει λύση στα χορηγούμενα προβλήματα. Παρά τον όγκο της βιβλιογραφίας για τους μηχανισμούς που ενεργοποιούνται κατά τη λύση των ΠΜΡ καμιά άποψη δεν φαίνεται να αποσαφηνίζει πλήρως το ζήτημα. Επιπρόσθετα, πολλές μελέτες καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι υπάρχει μέτρια έως υψηλή συσχέτιση ανάμεσα στη ρέουσα ευφυΐα και την εργαζόμενη μνήμη. Το συστηματικό αυτό εύρημα αποτέλεσε για ορισμένους θεωρητικούς τη βάση να επιχειρηματολογήσουν υπέρ της άποψης ότι οι ατομικές διαφορές της ευφυΐας προβλέπονται σε πολύ σημαντικό βαθμό ή ακόμη ταυτίζονται με τις διαφορές που εμφανίζουν τα άτομα στις επιδόσεις της εργαζόμενης μνήμης. Η έρευνα κατά την τελευταία δεκαετία έδειξε ότι οι ατομικές διαφορές της εργαζόμενης μνήμης είναι ισχυρή προβλεπτική μεταβλητή των επιδόσεων στις ΠΜΡ στον ενήλικο πληθυσμό. Ελάχιστες ωστόσο, έρευνες έχουν εστιάσει στην αναπτυξιακή σχέση των δύο εννοιών. Σκοπός της παρούσας έρευνας ήταν να μελετηθεί η σχέση που υφίσταται μεταξύ της εργαζόμενης μνήμης και της ρέουσας ευφυΐας υπό μια αναπτυξιακή προοπτική. Στην παρούσα έρευνα συμμετείχαν 95 παιδιά τριών ομάδων, με μέσους όρους ηλικίας 6, 8 και 10 χρονών. Χορηγήθηκε το έργο των Έγχρωμων Προοδευτικών Μητρών του Raven (ΕΠΜΡ), μια συστοιχία έργων μέτρησης της οπτικο-χωρικής εργαζόμενης μνήμης (corsi-block task, έργο βραχύχρονης διατήρησης σχημάτων) και ένα έργο λύσης προβλημάτων με μήτρες παρόμοιες με αυτές των ΕΠΜΡ με τη διάφορά ότι στην πρώτη συνθήκη δινόταν ο κανόνας λύσης ταυτόχρονα με τη μήτρα και τις εναλλακτικές απαντήσεις, ενώ σε μια δεύτερη συνθήκη το παιδί έπρεπε να διατηρήσει στη βραχύχρονη μνήμη του τον κανόνα ή τους κανόνες για να τους εφαρμόσει αμέσως μετά. Η ανάλυση των αποτελεσμάτων έδειξε ότι οι μετρήσεις εργαζόμενης μνήμης προβλέπουν στατιστικώς σημαντικά τις επιδόσεις της ρέουσας ευφυΐας και στις τρεις ομάδες. Ακόμη, η δεύτερη συνθήκη του έργου εφαρμογής κανόνα ερμήνευε σημαντικό μέρος της διακύμανσης στις επιδόσεις των ΕΠΜΡ, γεγονός που αντανακλά, κατά πάσα πιθανότητα, τη σπουδαιότητα του μηχανισμού της εργαζόμενης μνήμης στην εκδήλωση ευφυούς συμπεριφοράς. Τα ευρήματα συζητούνται στο πλαίσιο των σύγχρονων θεωριών για τις σχέσεις των δύο ικανοτήτων. Εισαγωγή Η μνήμη αποτελεί μια από τις σημαντικότερες γνωστικές λειτουργίες του ανθρώπου. Συνιστά ένα πολυδιάστατο αναπτυσσόμενο σύστημα που επηρεάζει και επηρεάζεται από πολλές γνωστικές δομές και μηχανισμούς. Η σημασία της στην εκτέλεση ποικίλων έργων της καθημερινότητας μας, στη λειτουργικότητα του γνωστικού μας συστήματος και της ευφυΐας γενικότερα αλλά και στη δόμηση της προσωπικότητας μας είναι αυταπόδεικτη. Το μνημονικό σύστημα αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί τον πιο συστηματικά ερευνώμενο τομέα της ψυχολογίας και άλλων συναφών επιστημονικών κλάδων. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 806

2 Το πολυδιάστατο της μνήμης και των λειτουργιών της είναι εύκολο να το διαπιστώσει κανείς αρκεί να αναλογιστεί ότι υπάρχουν στοιχεία στη μνήμη του (για παράδειγμα, έννοιες) που του επιτρέπουν αυτή τη στιγμή να κατανοεί το κείμενο που διαβάζει, ενώ την ίδια στιγμή δεν μπορεί να θυμάται επακριβώς τις λέξεις που διάβασε στην προηγούμενη παράγραφο. Σύμφωνα με την τρέχουσα αντίληψη της ψυχολογίας (Baddeley, 2003) υπάρχουν τουλάχιστον τρία επίπεδα μνημονικής ανάλυσης και επεξεργασίας: ένα αισθητηριακό, ένα βραχύχρονο και ένα μακρόχρονο. Στο πρώτο επίπεδο, το αισθητηριακό/αντιληπτικό εισιόν διατηρείται για χιλιοστά του δευτερολέπτου, ώστε να κωδικοποιηθεί κατάλληλα, στο δεύτερο επίπεδο, το βραχύχρονο, το κωδικοποιημένο πια εισιόν αναλύεται στο πλαίσιο της τρέχουσας επεξεργασίας που εκτελείται και τέλος, στο τρίτο, το επίπεδο της μακρόχρονης διατήρησης/αποθήκευσης, το εισιόν ενσωματώνεται στο σώμα της γνώσης μας (μάθηση). Ταυτόχρονα, πρέπει να έχουμε υπόψη μας, ότι η μνήμη μας διαθέτει τουλάχιστον τέσσερις λειτουργίες/μηχανισμούς: την ανάκληση, την αναγνώριση, την αποθήκευση και την ανακατασκευή. Η παρούσα έρευνα εξετάζει την εργαζόμενη μνήμη και την ανάπτυξη της κατά την παιδική ηλικία σε συνάρτηση με τη ρέουσα νοημοσύνη (fluid intelligence). Εργαζόμενη Μνήμη Με τον όρο εργαζόμενη μνήμη αναφερόμαστε στο μνημονικό σύστημα που είναι υπεύθυνο για τη διαχείριση και επεξεργασία της τρέχουσας πληροφορίας και την προώθησή της, εφόσον αυτό κρίνεται απαραίτητο, προς μονιμότερη αποθήκευση στις δομές της μακρόχρονης μνήμης. Οι πληροφορίες, στο πλαίσιο της εργαζόμενης μνήμης, τυγχάνουν επεξεργασίας και διατήρησης παροδικά, ώστε αυτές να χρησιμοποιηθούν από άλλες γνωστικές λειτουργίες ή μηχανισμούς, όπως ο συλλογισμός, η κατανόηση και η μάθηση. Ο Baddeley (2003) με τον όρο εργαζόμενη μνήμη αναφέρεται στο σύστημα της μνήμης που παραδοσιακά αποκαλούνταν βραχύχρονη μνήμη. Κατά το Baddeley (2003) η εργαζόμενη μνήμη αποτελείται από τρεις δομές ή μνημονικά υποσυστήματα: το κεντρικό εκτελεστικό σύστημα, το οπτικο-χωρικό σημειωματάριο και το αρθρωτικό κύκλωμα. Το κεντρικό εκτελεστικό σύστημα ελέγχει τη ροή των πληροφοριών προς τις άλλες δύο δομές, επικοινωνεί με τη μακρόχρονη μνήμη και εστιάζει-συντηρεί την τρέχουσα επεξεργασία. Αποτελεί τον ουσιαστικό ρυθμιστή του γνωστικού μας συστήματος που συντονίζει τις διάφορες δραστηριότητες της εργαζόμενης μνήμης και κατανέμει τους υπάρχοντες πόρους επεξεργασίας. Με άλλα λόγια, αποτελεί την καρδιά του συστήματος επεξεργασίας πληροφοριών που διαθέτουμε ως γνωστικά όντα. Ο κεντρικός εκτελεστής συνεργάζεται στενά με τα άλλα δύο υποσυστήματα, από τα οποία το μεν αρθρωτικό σπείρωμα είναι αφιερωμένο στην επεξεργασία λεκτικών πληροφοριών, ενώ δουλειά του οπτικοχωρικού σημειωματάριου είναι η επεξεργασία των οπτικο-χωρικών πληροφοριών. Το αρθρωτικό ή φωνολογικό σπείρωμα (phonological loop) αποτελεί ένα ολοκληρωμένο σύστημα που διατηρεί και επεξεργάζεται ηχητικές ή φωνολογικές πληροφορίες. Η λειτουργία του οπτικοχωρικού σημειωματάριου (visuospatial sketchpad) είναι παρόμοια με αυτήν του φωνολογικού σπειρώματος, με τη διαφορά ότι αυτό σχετίζεται με την επεξεργασία και διαχείριση των μη λεκτικών πληροφοριών, δηλαδή, με πληροφορίες που αναφέρονται στα χαρακτηριστικά, τη μορφή ή τη θέση των αντικειμένων του φυσικού ή φανταστικού κόσμου. Το σύστημα 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 807

3 αυτό εμπλέκεται σε διεργασίες επεξεργασίας και διατήρησης οπτικών και χωρικών πληροφοριών υπό μορφή οπτικο-χωρικού κώδικα. Τα δύο υποσυστήματα της εργαζόμενης μνήμης μπορούν να διατηρήσουν την πληροφορία για βραχύ χρονικό διάστημα. Αν μέσα σε αυτό το σύντομο χρονικό διάστημα δεν περατωθεί η επεξεργασία των πληροφοριών που βρίσκονται εντός των υποσυστημάτων της εργαζόμενης μνήμης, τότε οι πληροφορίες είναι καταδικασμένες σε φθορά και απώλεια. Με άλλα λόγια, η εργαζόμενη μνήμη εργάζεται πάντοτε ενάντια στο χρόνο. Αυτή η χρονική πίεση πρέπει να συνδυαστεί και με μια πληροφοριακή πίεση. Συνεχώς νέες πληροφορίες από τον εξωτερικό ή τον εσωτερικό μας κόσμο συνωστίζονται στον προθάλαμο της εργαζόμενης μνήμης αναμένοντας να τύχουν άμεσης επεξεργασίας. Το γνωστικό μας σύστημα για να έχει επαφή με τον εξωτερικό και εσωτερικό του κόσμο σε πραγματικούς χρόνους, είναι αναγκασμένο να επεξεργάζεται, μέσω της εργαζόμενης μνήμης, όσο γίνεται πιο γρήγορα και όσο γίνεται πιο αποτελεσματικά ένα τεράστιο όγκο πληροφοριών. Για να επιτύχει στην τόσο δύσκολη αποστολή της η εργαζόμενη μνήμη κάνει τουλάχιστον τρία πράγματα. Πρώτον, συνεργάζεται στενά με το σύστημα της προσοχής (στην πράξη η προσοχή, στο μοντέλο του Baddeley, είναι μέρος της εργαζόμενης μνήμης), ώστε να εστιάζει συνεχώς την ανάλυση της στο πιο σχετικό, από πληροφοριακής άποψης, στοιχείο του υλικού που τυγχάνει επεξεργασίας, επιτυγχάνοντας, κατ αυτόν τον τρόπο, να είναι αποτελεσματική. Δεύτερον, επικοινωνεί συνεχώς με τη μακρόχρονη μνήμη, ώστε να νοηματοδοτεί γρήγορα και ορθά το προς ανάλυση υλικό και τρίτον διαμορφώνει συν τω χρόνω στρατηγικές διαχείρισης και επεξεργασίας των πληροφοριών (μεταμνημονικές δεξιότητες). Αυτός ο διαχωρισμός της εργαζόμενης μνήμης σε δύο υποσυστήματα που το καθένα είναι υπεύθυνο για διαφορετικού τύπου πληροφορίες (πληροφορίες που συλλέγονται από το ακουστικό σύστημα προς πληροφορίες που συλλέγονται από το οπτικό σύστημα) υποστηρίζεται συστηματικά από πολλά εμπειρικά δεδομένα (Logie et al.,1994; Hale et al., 1996; Shah and Miyake, 1996; Leather and Henry, 1994). Συνεπώς, η εργαζόμενη μνήμη είναι ένα σύστημα υψηλής εξειδίκευσης τόσο σε δομικό όσο και σε λειτουργικό επίπεδο, η λειτουργικότητα του οποίου συνυφαίνεται με και καθορίζει το σύνολο των λεγόμενων ανώτερων νοητικών λειτουργιών. Η ανάπτυξη της εργαζόμενης μνήμης Ένα τόσο σύνθετο και σημαντικό για την επιβίωση μας σύστημα είναι λογικό να καθορίζεται γενετικά ως προς τις γενικές του δομές και λειτουργίες αλλά σε σημαντικό βαθμό η εξειδίκευση και η εν γένει λειτουργικότητα του να καθορίζεται από τις εμπειρίες μας. Η μνήμη είναι ένα πολυσχιδές σύστημα που αναπτύσσεται καθ όλη τη διάρκεια της ζωής μας, παρουσιάζοντας ωστόσο, τις θεμελιoδέστερες αλλαγές στη δομή και λειτουργία της κατά την πρώτη δεκαπενταετία της ζωής μας (Gathercole, 1999, Cowan, 1997, Baddeley, 2006). Η εργαζόμενη μνήμη, ειδικότερα, φαίνεται ότι παρουσιάζει τις εντονότερες δομικές και λειτουργικές αλλαγές κατά τις δύο πρώτες δεκαετίες της ζωής μας (Gathercole et al., 2003). Η μελέτη της εργαζόμενης μνήμης σε παιδιά προσχολικής, σχολικής και εφηβικής ηλικίας μπορεί να παρέχει σημαντικές πληροφορίες σχετικές με τη φύση του εξελισσόμενου μνημονικού συστήματος και των σχέσεων του με τις ανώτερες νοητικές λειτουργίες. Η ψυχολογική έρευνα των τελευταίων δεκαετιών έχει 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 808

4 επιβεβαιώσει τους ισχυρούς δεσμούς της εργαζόμενης μνήμης και της ανάπτυξης της με τη νοημοσύνη χωρίς ωστόσο, να καταφέρει να αποσαφηνίσει πλήρως τη μορφή και τις αναπτυξιακές διαδρομές των επιδράσεων που ασκεί η ανάπτυξη της μιας στην ανάπτυξη της άλλης. Με άλλα λόγια, δεν είναι σαφές αν οι αλλαγές και η βελτιωμένη απόδοση της εργαζόμενης μνήμης κατά τη διάρκεια της παιδικής ηλικίας καθορίζει τις βελτιωμένες επιδόσεις στις οπτικοχωρικές ικανότητες και τη νοημοσύνη γενικότερα κατά την εφηβική και νεαρή ενήλικη ζωή. Επίσης, η έρευνα δεν έχει καταλήξει σε μια ευρέως αποδεκτή θέση για τη φύση των μνημονικών αλλαγών που συντελούνται κατά τη διάρκεια της παιδικής και σχολικής ηλικίας. Δύο γενικές θέσεις έχουν διατυπωθεί. Σύμφωνα με την πρώτη, η φύση των αλλαγών που καθορίζουν τη βελτιωμένη απόδοση του μνημονικού συστήματος οφείλεται σε λειτουργικές αλλαγές (αλλαγές στη στρατηγική δραστηριότητα της εργαζόμενη μνήμης) (Case, 1995), ενώ σύμφωνα με τη δεύτερη, οι βελτιωμένες μνημονικές επιδόσεις οφείλονται αποκλειστικά σε αύξηση του μνημονικού πεδίου (δομικές αλλαγές στην αποθηκευτική ικανότητα της εργαζόμενης μνήμης) (Pascual-Leone, 1970). Στη μετανάλυση του για τη χωρητικότητα του μνημονικού πεδίου, ο Dempster (1988) επισήμανε ότι υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές στη χωρητικότητα της μνήμης του παιδιού από την αντίστοιχη χωρητικότητα του ενήλικα. Επιπλέον, έδειξε ότι το μεγαλύτερο μέρος της αύξησης του μνημονικού πεδίου συντελείται κατά τη διάρκεια των πρώτων σχολικών ετών. Κατά το Dempster (1993) υπάρχει μια καθορισμένη μη γραμμική σχέση μεταξύ του μνημονικού πεδίου και της ηλικίας παράλληλη προς τη μη γραμμική αύξηση στην ταχύτητα επεξεργασίας κατά τη διάρκεια της ίδιας αναπτυξιακής περιόδου. Οι Gathercole and Baddeley (1993) κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η αύξηση της μνημονικής ικανότητας βασίζεται στη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του συστήματος της εργαζόμενης μνήμης. Επισήμαναν ακόμη ότι αν και η βελτίωση της εργαζόμενης μνήμης εμφανίζεται να είναι καθαρά ποσοτική μετά την ηλικία των 6 ετών, κάποια στοιχεία υποδεικνύουν ότι μπορούν να υπάρξουν και ποιοτικές αλλαγές στη λειτουργία της εργαζόμενης μνήμης κατά την προσχολική περίοδο. Νοημοσύνη Η όρος νοημοσύνη αναφέρεται, σε γενικές γραμμές, στη σύνθετη ικανότητά μας να μαθαίνουμε, να νοηματοδοτούμε και να προσαρμοζόμαστε γρήγορα και αποτελεσματικά στο περιβάλλον μας. (βλέπε Snow et al., 1984; Carpenter et al., 1990 Εδώ και ένα αιώνα, η ψυχολογία προσπαθεί να ορίσει και να μετρήσει τη νοημοσύνη. Αυτή η προσπάθεια έχει οδηγήσει σε μεγάλες προόδους, χωρίς ωστόσο, να έχει απαντήσει πλήρως όλα τα ερωτήματα σχετικά με τη φύση της νοημοσύνης, τις σχέσεις της με άλλες ανώτερες νοητικές ικανότητες και βασικούς γνωστικούς μηχανισμούς και την ανάπτυξή της. Ο Spearman (1927) εισήγαγε την υπόθεση ότι υπάρχει μια γενική νοητική ικανότητα (την οποία ονόμασε g)και πολυάριθμες άλλες συγκεκριμένες δυνατότητες. Η διάκριση της νοημοσύνης σε ρέουσα (fluid intelligence) και αποκρυσταλλωμένη (crystallized intelligence) που προτάθηκε από τον Cattell (1971) διατηρείται μέχρι σήμερα καθώς σωρεία δεδομένων την επιβεβαιώνουν (Horn and Cattell, 1967). Με τον όρο ρέουσα νοημοσύνη αναφερόμαστε σε εκείνο το κομμάτι της νοημοσύνης που μεταβιβάζεται σε σημαντικό βαθμό μέσω των γονιδίων και αναπτύσσεται κατά τις πρώτες δύο δεκαετίες της ζωής μας. Ο όρος αποκρυσταλλωμένη νοημοσύνη αναφέρεται στην 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 809

5 επίκτητη γνώση και τις δεξιότητες που έχουν αποκτηθεί μέσω της εμπειρίας. (Horn, 1976, 1982, 1985; Horn and Hofer, 1992). Οι Προοδευτικές Μήτρες του Raven (Raven Progressive Matrices Test (APM)).Το Raven (Raven, 1998) θεωρούνται μια από τις καλύτερες μετρήσεις του παράγοντα g ή της ρέουσας νοημοσύνης. Πρόκειται για μη λεκτική δοκιμασία, διότι τα προβλήματα που δίνονται στον εξεταζόμενο παρουσιάζονται με τη μορφή γεωμετρικών σχημάτων. Οι δοκιμασίες του Raven θεωρούνται εξαιτίας της μη γλωσσικής τους μορφής με την οποία παρουσιάζονται απαλλαγμένες από πολιτισμικές επιδράσεις. Υπάρχουν τρεις δοκιμασίες του Raven, οι Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες (ΕΠΜ) που αφορούν στη μέτρηση της νοημοσύνης σε παιδιά προσχολικής και σχολικής ηλικίας, καθώς και σε ειδικούς πληθυσμούς (παιδιά με δυσκολίες μάθησης, με νοητική καθυστέρηση κ.α.), οι Τυπικές Προοδευτικές Μήτρες για τη μέτρηση της νοημοσύνης κατά την εφηβική και ενήλικη ζωή και οι Ανεπτυγμένες Προοδευτικές Μήτρες για άτομα με νοημοσύνη που βρίσκεται στο ανώτερο 50% της κατανομής της νοημοσύνης. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι για τους οποίους το τεστ τουraven συνιστά κατάλληλη μέτρηση της ρέουσας νοημοσύνης. Κατ' αρχάς, το μέγεθος και η σταθερότητα των ατομικών διαφορών που προκύπτουν από τη μέτρηση, ακόμη και μεταξύ των παιδιών σχολικής ηλικίας, δείχνουν ότι η μέτρηση είναι ευαίσθητη στις γνωστικές διαδικασίες που λαμβάνουν όταν ένα άτομο επιδεικνύει ευφυή συμπεριφορά. Επίσης ο σχετικά μεγάλος αριθμός στοιχείων στη δοκιμασία (36 προβλήματα) προσφέρει αρκετές πληροφορίες για τις θεωρητικές και πειραματικές αναλύσεις της συμπεριφοράς που επιδεικνύεται κατά την επίλυση προβλήματος. Τέλος, η συσχέτιση μεταξύ των αποτελεσμάτων των δοκιμασιών του Raven με άλλες γενικές μετρήσεις της νοημοσύνης υποδεικνύει ότι οι δοκιμασίες μετρούν γενικές παρά συγκεκριμένες ικανότητες (Court & Raven, 1982). Λόγω της μη λεκτικής μορφής της, οι δοκιμασίες Raven είναι ένα σύνηθες ερευνητικό εργαλείο που χρησιμοποιείται τόσο στην έρευνα και κλινική πράξη με τυπικούς αλλά και μη τυπικούς πληθυσμούς. Η ευρεία χρήση των δοκιμασιών συνδυάστηκε με συστηματική έρευνα σε σχέση με το τη φύση των διαδικασιών που ενεργοποιούνται όταν λύνονται τα προβλήματα, την αξιοπιστία και την εγκυρότητα τους και τη σχέση τους με ποικίλες μετρήσεις γνωστικών λειτουργιών. Ανάπτυξη της νοημοσύνης Η έρευνα σχετικά με την ανάπτυξη της νοημοσύνης δείχνει ότι αυτή βελτιώνεται γρήγορα κατά την πρώτη παιδική ηλικία και συνεχίζει να αυξάνεται βαθμιαία καθ όλη τη διάρκεια της σχολικής εφηβικής ηλικίας. Υπάρχει εκτενής βιβλιογραφία που συνδέει την ανάπτυξη της νοημοσύνης με την ταχύτητα επεξεργασίας και την εργαζόμενη μνήμη. Οι σχέσεις της εργαζόμενης μνήμης με τη νοημοσύνη έχουν απασχολήσει πολλούς ερευνητές (Babcock, 1994; Kyllonn & Christal, 1990; Larson & Saccuzzo, 1989). Οι σχέσεις αυτές αποτυπώνονται στη συστηματική συνδιακύμανση που εμφανίζουν οι καλές επιδόσεις στην εργαζόμενη μνήμη με τις υψηλές επιδόσεις σε έργα που μετρούν ευφυΐα. Κατά τους Conway and Engle (1996) αυτή η συνδιακύμανση δεν οφείλεται στην καλύτερη επεξεργασία πληροφοριών στα άτομα με καλύτερη εργαζόμενη μνήμη, αλλά στην ουσιαστική σχέση που υφίσταται μεταξύ νοημοσύνης και εργαζόμενης μνήμης. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 810

6 Υποθέσεις Η παρούσα έρευνα είχε διττό στόχο, αναπτυξιακό και γνωστικό. Ο αναπτυξιακός αφορούσε στον έλεγχο της αναπτυξιακής της σχέσης που υφίσταται μεταξύ νοημοσύνης και εργαζόμενης μνήμης. Ειδικότερα η υπόθεση που τέθηκε σε έλεγχο ήταν κατά πόσο υπάρχει σχέση και πόσο ισχυρή είναι αυτή μεταξύ ρέουσας νοημοσύνης και εργαζόμενης μνήμης κατά τη διάρκεια της σχολικής ηλικίας. Η αναπτυξιακή υπόθεση τέθηκε προς έλεγχο με στόχο να συμπληρωθεί η ογκούμενη βιβλιογραφία των τελευταίων χρόνων η οποία έχει επιβεβαιώσει μεν τη συστηματική σχέση μεταξύ των δύο δομών (νοημοσύνης και εργαζόμενης μνήμης) χωρίς ωστόσο να έχει εξετάσει συστηματικά τις αναπτυξιακές διαδρομές αυτής της σχέσης. Για το σκοπό αυτό αποφασίστηκε να εξεταστούν συγχρονικά τρεις ομάδες παιδιών σχολικής ηλικίας (6, 8 και 10 ετών). Η γνωστική υπόθεση αφορούσε στον έλεγχο των σχέσεων που υφίστανται μεταξύ εργαζόμενης μνήμης και ρέουσας νοημοσύνης. Ειδικότερα, ελέγχθηκε η θεωρία που πρεσβεύει ότι στα άτομα που επιτυγχάνουν υψηλές επιδόσεις σε έργα ρέουσας νοημοσύνης η εργαζόμενη μνήμη λειτουργεί αποτελεσματικότερα. Δεδομένου ότι για τη μέτρηση της ρέουσας νοημοσύνης χρησιμοποιήθηκε η δοκιμασία των Έγχρωμων Μητρών του Raven, μια μη λεκτική δοκιμασία, αποφασίστηκε να μετρηθεί η χωροταξική εργαζόμενη μνήμη των παιδιών. Επιπρόσθετα μετρήθηκε και η ταχύτητα επεξεργασίας κατά τη διάρκεια των προσπαθειών, ώστε να ελεγχθεί η εμπλοκή της ταχύτητας επεξεργασίας στη σχέση νοημοσύνης και εργαζομένης μνήμης. Σχεδιάστηκαν δύο συνθήκες προς πειραματικό έλεγχο, μία συνθήκη με εφαρμογή κανόνα, όπου η εργαζόμενη μνήμη δεν εμπλεκόταν και μία στην οποία η εφαρμογή κανόνα συνδεόταν με τη βραχύχρονη διατήρηση πληροφοριών. Σε αυτή τη δεύτερη συνθήκη ήταν δυνατό να εξεταστεί ο βαθμός εξάρτησης της ικανότητας να λύνουμε προβλήματα επαγωγικής σκέψης, όπως αυτά που περιλαμβάνει το τεστ Raven, από την αποτελεσματική λειτουργία της εργαζόμενης μνήμης. Μεθοδολογία Συμμετέχοντες Στην παρούσα έρευνα συμμετείχαν 95 παιδιά των τάξεων Α, Γ, και Ε του δημοτικού σχολείου Αποστόλου Βαρνάβα, της επαρχίας Λευκωσίας. Από τα 30 της Πρώτης τάξης, τα 14 ήταν αγόρια και τα 16 κορίτσια, από τα 30 της Τρίτης τάξης, τα 14 ήταν επίσης αγόρια και τα 16 κορίτσια και από τα 35 της Πέμπτης τάξης, τα 15 ήταν αγόρια και τα υπόλοιπα 20 κορίτσια. Συνολικά στην έρευνα μας συμμετείχαν 43 αγόρια και 52 κορίτσια μέσου και ανώτερου κοινωνικοοικονομικού επιπέδου όπως προκύπτει από τα στοιχεία του σχολείου και με μητρική γλώσσα την ελληνική. Στο δείγμα μας δεν υπήρχαν παιδιά με ειδικά προβλήματα ή δυσκολίες. Η ομοιομορφία του δείγματος ως προς το κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, το φύλο και τη γλώσσα, διασφαλίστηκε προκειμένου να εξουδετερωθούν τυχόν επιδράσεις, υπό τη μορφή επείσακτων μεταβλητών, στα αποτελέσματα της έρευνας. Η συλλογή των δεδομένων της έρευνας, διήρκεσε περίπου ένα μήνα. Τα παιδιά προσέρχονταν σε χώρο του σχολείου ειδικά διαμορφωμένο και εξετάζονταν ατομικά. Η εξέταση διαιρέθηκε σε δύο μέρη, ώστε να μειωθεί κατά το δυνατόν η επίδραση της κόπωσης στις επιδόσεις και διήρκεσε συνολικά περίπου μια ώρα. Η εξέταση έγινε μετά την έγγραφη άδεια των γονιών και του Υπουργείου Παιδείας, ήταν εν γνώσει του σχολείου και κατ αυτή τηρήθηκαν όλοι οι δεοντολογικοί κανόνες. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 811

7 Μετρήσεις Σκοπός της έρευνας ήταν να μελετηθεί η σχέση που υφίσταται μεταξύ της εργαζόμενης μνήμης και της ρέουσας ευφυΐας υπό μια αναπτυξιακή προοπτική. Συγκεκριμένα το βασικό μελετώμενο ερώτημα ήταν σε ποιο βαθμό είναι δυνατή η πρόβλεψη των ατομικών διαφορών της ρέουσας ευφυΐας, επί τη βάσει των ατομικών διαφορών που χαρακτηρίζουν την ικανότητα της εργαζόμενης μνήμης. Προς επίτευξη του στόχου αυτού χρησιμοποιήσαμε ένα έργο που μετράει ρέουσα ευφυΐα και μια συστοιχία που μετρούν χωροταξική εργαζόμενη μνήμη. Ειδικότερα το έργο που χορηγήθηκε στα παιδιά για να εκτιμηθεί η κατάσταση της ρέουσας νοημοσύνης ήταν οι Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες του Raven (Coloured Progressive Matrices Raven, 1976). Η συστοιχία των έργων μέτρησης της εργαζόμενης μνήμης, περιλάμβανε μια ηλεκτρονική παραλλαγή του Corsi Block test, ένα έργο εξέτασης της ικανότητας των παιδιών να διατηρήσουν γεωμετρικά σχήματα στη βραχύχρονη μνήμη, ένα έργο εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και τέλος ένα έργο διατήρησης σχήματος και εφαρμογής κανόνα. Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες Raven (Coloured Progressive Matrices test Raven) Οι Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες περιλαμβάνουν 36 προβλήματα τα οποία παρουσιάζονται υπό μορφή μήτρας 3x3 η οποία περιέχει γεωμετρικά σχήματα ή σχέδια. Στα σχέδια υπάρχει κάποιου είδους λογική ακολουθία η οποία περιγράφεται από κάποιο κανόνα ή κανόνες. Οι κανόνες καθορίζουν την πρόοδο των σχεδίων κατά μήκος των σειρών ή των στηλών και αυτούς καλείται ο εξεταζόμενος να ανακαλύψει. Το τελευταίο φατνίο της μήτρας αφήνεται κενό και από τον εξεταζόμενο ζητιέται να βρει ποιο από τα σχέδια που υπάρχουν κάτω από τη Μήτρα ταιριάζει ώστε να συμπληρώσει κατάλληλα το κενό φατνίο. Πριν την έναρξη της εξέτασης εξηγούνταν στο παιδί το έργο που έπρεπε να εκτελέσει και του δινόταν ένα παράδειγμα να λύσει. Η μέγιστη δυνατή επίδοση ήταν το 36. Τεστ χωρικής Μνήμης (ΤΧΜ) Το έργο αυτό είχε στόχο να μετρήσει τη χωροταξική εργαζόμενη μνήμη των παιδιών. Η οθόνη του υπολογιστή χωρίστηκε σε 25 τετράγωνα με πλευρά ένα εκατοστό. Το παιδί έβλεπε στην οθόνη του υπολογιστή μια φιγούρα γνωστού ήρωα κινούμενων σχεδίων να εμφανίζεται για ένα δευτερόλεπτο μέσα σε κάποιο από τα τετράγωνα και αμέσως μετά να «αναπηδά» σε κάποιο άλλο τετράγωνο. Δημιουργήθηκαν επτά σειρές εμφανίσεων του ήρωα με τρεις δοκιμές η καθεμιά. Στην πρώτη σειρά το παιδί έβλεπε μόνο σε μια θέση τον ήρωα και αμέσως μετά του ζητούνταν να υποδείξει τη θέση του ήρωα κάνοντας κλικ πάνω στο σχετικό τετράγωνο. Στη δεύτερη σειρά το παιδί έβλεπε τον ήρωα να αναπηδά σε δύο θέσεις, στην Τρίτη σειρά σε τρεις κ.ο.κ. Οι συμμετέχοντες έπρεπε μετά το τέλος των αναπηδήσεων του ήρωα να κάνουν κλικ πάνω στα τετράγωνα που τον είδαν, ξεκινώντας από την τελευταία του θέση και κινούμενοι προς την πρώτη (backward). Όσο το παιδί εκτελούσε επιτυχώς τη δοκιμασία, η δυσκολία του έργου αυξανόταν καθώς συνεχώς αυξανόταν και ο αριθμός των θέσεων αναπήδησης του ήρωα. Στα πλαϊνά της οθόνης το παιδί μπορούσε να βλέπει πόσες φορές εμφανίστηκε η φιγούρα και στο κάτω μέρος της οθόνης πόσα κλικ του μένουν σε κάθε δοκιμή. Το έργο ολοκληρωνόταν ανάλογα με την επίδοση του παιδιού. Αν το παιδί ήταν επιτυχές τουλάχιστον στο 60% των προσπαθειών κάθε σειράς (2 προσπάθειες) προχωρούσε, διαφορετικά σταματούσε. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 812

8 Έργο μέτρησης χωρικού πεδίου Το έργο αυτό είχε στόχο να μετρήσει την ικανότητα του παιδιού να διατηρεί στη χωρική του μνήμη βραχυπρόθεσμα κάποιο σύνθετο γεωμετρικό σχήμα. Η συνθετότητα των γεωμετρικών σχημάτων, καθορίστηκε επί τη βάσει τριών κριτηρίων, του αριθμού των σχημάτων που περιλάμβανε το σύνθετο σχήμα, του αριθμού διαφορετικών σχημάτων και του αριθμού των εφαπτόμενων σχημάτων. Στο παιδί δινόταν η οδηγία να προσέχει το σύνθετο σχήμα στην οθόνη, διότι αυτό μετά από μερικά δευτερόλεπτα θα χανόταν από την οθόνη και σε αυτήν θα εμφανίζονταν πέντε σχήματα, υποδεικνύοντας έτσι ποιο θεωρούσε ίδιο με το αρχικό. Έργο του παιδιού ήταν να κάνει κλικ πάνω σε ένα από τα πέντε σχήματα, υποδεικνύοντας έτσι ποιο θεωρούσε ίδιο με το αρχικό. Το έργο ήταν διαρθρωμένο κατά κάποιο τρόπο που τα λιγότερο σύνθετα σχήματα να βρίσκονται στην αρχή και τα περισσότερο σύνθετα στο τέλος. Συνολικά το έργο περιλάμβανε 21 δοκιμές (3 δοκιμές 7σειρές). Έργο εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και έργο διατήρησης σχήματος και εφαρμογής κανόνα Το έργο εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και το έργο διατήρησης σχήματος και εφαρμογής κανόνα, περιλάμβαναν τους ίδιους ερεθισμούς, αλλά διέφεραν ως προς τον τρόπο παρουσίασης. Τα έργα αυτά αφορούσαν την εφαρμογή τεσσάρων απλών κανόνων, [ κανόνας πρόσθεσης (+), αφαίρεσης (-), συμπλήρωσης ( ) και περιστροφής (< >) και τριών σύνθετων (αφαίρεση και πρόσθεση, πρόσθεση και περιστροφή, αφαίρεση και περιστροφή)]. Στο έργο εφαρμογής κανόνα παρουσιάζονταν στη μέση της οθόνης δύο σχήματα και στο πάνω μέρος της οθόνης ένας από τους τέσσερις απλούς κανόνες ή ο συνδυασμός των απλών κανόνων, ώστε να παραχθεί ένας από τους τρεις σύνθετους κανόνες. Οι συμμετέχοντες έπρεπε να εφαρμόσουν τους κανόνες και να επιλέξουν το σωστό σχήμα που προέκυπτε μεταξύ έξι εναλλακτικών σχημάτων που φαίνονταν στο κάτω μέρος της οθόνης. Δηλαδή αρχικά έπρεπε να παρατηρήσουν τα σχήματα στο μέσο της οθόνης, έπειτα να εφαρμόσουν τον κανόνα ή τον συνδυασμό κανόνων και τέλος να επιλέξουν ένα από τα έξι σχήματα κάνοντας κλικ πάνω του. Για παράδειγμα αν ο κανόνας ήταν η πρόσθεση έπρεπε να προσθέσουν τα δύο σχήματα και να επιλέξουν πιο από τα προτεινόμενα προκύπτει. Αντίστοιχα συνέβαινε και στην αφαίρεση, συμπλήρωση και περιστροφή καθώς και στο συνδυασμό δύο κανόνων. Το έργο αυτό περιλάμβανε 21(3 προβλήματα Χ 7 τύποι) δοκιμές. Οι δοκιμές και σε αυτά τα έργα ήταν κλιμακωμένες με βάση τη δυσκολία. Στις πρώτες δοκιμές τα σχήματα ήταν πιο απλά και απαιτούσαν εφαρμογή ενός κανόνα. Στη συνέχεια οι δοκιμές γίνονταν δυσκολότερες, τα σχήματα ήταν πιο σύνθετα και απαιτούσαν εφαρμογή δύο κανόνων. Για να εξασφαλιστεί ότι τα παιδιά είχαν κατανοήσει τους τέσσερις κανόνες του έργου, πριν τη χορήγηση, τους δόθηκαν καρτέλες με σχετικά προβλήματα και κλήθηκαν να εφαρμόσουν τους κανόνες αυτούς και να επιλέξουν το σωστό σχήμα που προέκυπτε. Στο έργο διατήρησης σχήματος και εφαρμογή κανόνα το παιδί έβλεπε το σχήμα στο οποίο έπρεπε να εφαρμοστεί ο κανόνας για 5 δευτερόλεπτα και εν συνεχεία στην οθόνη εμφανιζόταν ο κανόνας στο πάνω μέρος της οθόνης και στο κάτω μέρος τα έξι εναλλακτικά σχήματα. Η διαφορά του με το προηγούμενο έργο, είναι ότι το παιδί καλούταν να διατηρήσει στη βραχυπρόθεσμη μνήμη του το σχήμα και ακολούθως να το εφαρμόσει σε αυτόν τον κανόνα για να βρει την απάντηση. Επομένως στο έργο αυτό αξιολογείται η επίδραση που μπορεί να έχει η ικανότητα βραχύχρονης διατήρησης των σχημάτων στην μνήμη. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 813

9 Διαδικασία Οι συμμετέχοντες της έρευνας αυτής, ολοκλήρωσαν το σύνολο των έργων σε δύο συναντήσεις. Στην πρώτη συνάντηση, χορηγήθηκαν στους συμμετέχοντες οι Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες Raven. Η μέτρηση αυτή εκτελέστηκε ατομικά και για το κάθε παιδί καταγράφηκε μαζί με τις απαντήσεις και η διάρκεια εκτέλεσης με τη χρήση χρονομέτρου. Αρχικά δίνονταν οι οδηγίες και το παιδί καλούνταν να απαντήσει σε ένα παράδειγμα, ώστε να εξασφαλιστεί ότι κατανόησε τις οδηγίες και μπορεί να εκτελέσει το έργο σωστά. Τα παιδιά δεν παρουσίασαν καμία δυσκολία στην κατανόηση του παραδείγματος. Στη δεύτερη συνάντηση χορηγήθηκαν τα υπόλοιπα έργα τα οποία ήταν σε ηλεκτρονική μορφή. Τα έργα χορηγήθηκαν με συγκεκριμένη και προσχεδιασμένη σειρά. Στα μισά υποκείμενα χορηγήθηκε πρώτα το έργο εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και τελευταίο το έργο διατήρησης σχήματος και εφαρμογής κανόνα και στα υπόλοιπα παιδιά αντίστροφα, δηλαδή πρώτα το έργο διατήρησης σχήματος και εφαρμογής κανόνα και τελευταίο το έργο εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα. Αυτό έγινε για να μεσολαβήσει στην εκτέλεση των δύο έργων αρκετός χρόνος, ώστε να ελεγχθούν οι τυχόν επιδράσεις της μάθησης. Με άλλα λόγια, τα έργα αυτά χορηγήθηκαν με όσο το δυνατό μεγαλύτερη χρονική απόσταση μεταξύ τους για να μην υπάρχει επίδραση του ενός στα αποτελέσματα του άλλου. Επίσης δόθηκαν στα μισά παιδιά με την αντίστροφή σειρά, για να ελεγχθεί η επίδραση της σειράς χορήγησης. Λόγω της ομοιότητας των έργων αυτών υπήρχε η πιθανότητα οι συμμετέχοντες να θυμούνται τα σχήματα και τις απαντήσεις που έδωσαν, με καταστροφικές συνέπειες στην εγκυρότητα των μετρήσεων. Στο διάστημα που μεσολαβούσε, παρεμβάλλαμε τα άλλα δύο έργα, το τεστ χωρικής μνήμης και το έργο μέτρησης χωρικού πεδίου. Οι συμμετέχοντες χωρίστηκαν με τυχαίο τρόπο στις δύο ομάδες χορήγησης. Πριν την έναρξη των έργων, παρασχέθηκε μικρή εξάσκηση των κανόνων για εξοικείωση των συμμετεχόντων με αυτούς. Η μέτρηση δεν χορηγούταν αν τα παιδιά δεν είχαν κατανοήσει σαφώς τι έπρεπε να κάνουν στο κάθε έργο. Κατά την εξάσκηση φάνηκε ότι τα μικρότερα παιδιά δυσκολεύονταν να κατανοήσουν τους κανόνες. Ιδιαίτερη δυσκολία αντιμετώπιζαν στην κατανόηση των κανόνων της αφαίρεσης, της περιστροφής και της συμπλήρωσης. Επίσης τα μικρά παιδιά έτειναν να αγνοούν κάποιες ουσιαστικές γραμμές στα σχήματα και μπέρδευαν τις γραμμές με αποτέλεσμα να δίνουν συχνά λανθασμένες απαντήσεις. Ως προς τον κανόνα της αφαίρεσης τα μικρά παιδιά συχνά είχαν δυσκολία να αφαιρέσουν γραμμές ή στοιχεία από ένα σχήμα και γενικά είχαν την τάση του εγκλεισμού, δηλαδή προσπαθούσαν να ολοκληρώνουν τα σχήματα. Ανάμεσα στη δεύτερη και την τρίτη ηλικιακή ομάδα, δηλαδή την Τρίτη και Πέμπτη τάξη αντίστοιχα, φάνηκε κατά τη διεξαγωγή της έρευνας να μην υπάρχουν ιδιαίτερες διαφορές. Κατανοούσαν με σχετική ευκολία τις οδηγίες και εκτελούσα συνήθως με επιτυχία όλα τα παραδείγματα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Όπως και τα παιδιά της Πρώτης τάξης, τα παιδιά της Τρίτης τάξης παρουσίασαν κάποια δυσκολία στην κατανόηση του κανόνα της αφαίρεσης. Πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι, αριθμητικά ήταν πολύ λιγότερα. Τα υποκείμενα της Πέμπτης τάξης παρατηρούσαν και επεξεργάζονταν πιο προσεκτικά τα σχήματα, γιατί σε αντίθεση με τις άλλες δύο ηλικιακές ομάδες ανέφεραν άμεσα τις απορίες τους σχετικά με το μέγεθος και το χρώμα του σχήματος. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 814

10 Συγκεκριμένα στον κανόνα της συμπλήρωσης όπου απουσίαζε ένα μέρος του σχήματος, στις εναλλακτικές λύσεις για να είναι πιο ευδιάκριτα, τα κομμάτια που έλειπαν παρουσιάζονταν μεγαλύτερα. Αυτό δημιουργούσε απορία στη συγκεκριμένη ομάδα αν πρέπει να λαμβάνουν υπόψη το μέγεθος του σχήματος που συμπληρώνει το κενό, επειδή όλα τα σχήματα στις εναλλακτικές λύσεις ήταν μεγαλύτερα από το κενό που έπρεπε να συμπληρωθεί. Απορίες εξέφρασαν και ως προς τον κανόνα της περιστροφής, προς ποια πλευρά θα γινόταν η περιστροφή, γεγονός που δείχνει πόσο προσεκτικά παρατηρούσαν τα σχήματα. Επίσης οι συμμετέχοντες της ομάδας αυτής αγνοούσαν γραμμές του δεύτερου σχήματος στον κανόνα της πρόσθεσης, δηλαδή ενώ είχαν ξεκάθαρο το πρώτο σχήμα, στην λύση που επέλεγαν όταν πρόσθεταν τα σχήματα παρέλειπαν γραμμές του δεύτερου σχήματος. Η καθεμιά από τις ηλικιακές ομάδες παρουσίασε τις δικές της δυσκολίες, όμως και οι τρεις ομάδες έδειξαν να δυσκολεύονται κυρίως με το έργο της διατήρησης σχήματος και εφαρμογής κανόνα, παρά το γεγονός ότι οι δοκιμές ήταν οι ίδιες με το έργο εφαρμογής κανόνα. Για την ανάλυση των δεδομένων που συλλέχθηκαν, εκτός των μέτρων περιγραφικής στατιστικής, χρησιμοποιήθηκε το κριτήριο t, την ανάλυση διακύμανσης - ANOVA Repeated Measures και η πολλαπλή παλινδρόμηση. Αποτελέσματα Στην παρούσα έρευνα οι εξαρτημένες μεταβλητές ήταν δύο ειδών: το αθροίσματα των ορθών απαντήσεων και οι χρόνοι αντίδρασης στις ποικίλες συνθήκες. Στον Πίνακα 1 παρουσιάζονται οι μέσοι όροι και οι τυπικές αποκλίσεις όλων των έργων ανά ηλικιακή ομάδα και φύλο. Όπως φαίνεται στον Πίνακα 1, τα παιδιά ηλικίας 8 χρονών έχουν καλύτερες επιδόσεις από τα παιδία των 6 χρονών και χαμηλότερες επιδόσεις από τα 10-χρονα παιδιά. Αξίζει να σημειωθεί ακόμη ότι υπάρχει μεγαλύτερη διαφορά στις δύο πρώτες ηλικιακές ομάδες σε σχέση με τις άλλες δύο. Η ηλικία και το φύλο είναι οι δύο μεταξύ των υποκειμένων μεταβλητές του πειραματικού σχεδίου. Για να ελέγχουν οι τυχόν επιδράσεις τους στις εξαρτημένες μεταβλητές εκτελέστηκε μια Πολυμεταβλητή Ανάλυση Διακύμανσης 3 (ηλικία) Χ 2 (φύλο) με ανεξάρτητες μεταβλητές το φύλο και την ηλικία και εξαρτημένες μεταβλητές τα αθροίσματα των ορθών απαντήσεων στα έργα: Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες του Raven, Έργο Μέτρησης Χωρικού Πεδίου, Έργο Εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και Έργο Διατήρησης Σχημάτων και Εφαρμογής Κανόνα. Η ανάλυση έδειξε ότι το φύλο δεν επιδρά πάνω στις εξαρτημένες μεταβλητές, F (1,94)=. 002 έως 1.087, p<.05. Αντίθετα, υπάρχει στατιστικώς σημαντική επίδραση της ηλικίας [ F (2,94)=27.85, p<.05] στη μεταβλητή του ΕΠΜ, στην μεταβλητή ΕΧΜΠ [ F (2,94)=24.30, p<.05], στην μεταβλητή ΤΧΜ [ F (2,94)=13.45, p<.05], στην ΕΚΚ, [ F (2,94)=17.33, p<.05] και στην μεταβλητή ΕΔΕΚ, [F (2,94)=14.20, p<.05]. 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 815

11 Πίνακας 1: Μέσοι όροι και τυπικές αποκλίσεις όλων των εξαρτημένων μεταβλητών Ηλικιακές Μέσοι Τυπική Ν Τάξη Όροι Απόκλιση ΕΠΜ 30 Α Γ Ε ΕΜΧΠ 30 Α Γ Ε ΤΧΜ 30 Α Γ Ε ΕΕΚ 30 Α Γ Ε ΕΔΕΚ 30 Α Γ Ε ΕΠΜ - Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες του Raven ΕΜΧΠ Έργο Μέτρησης Χωρικού Πεδίου, ΤΧΜ Τεστ Χωρικής Μνήμης, ΕΕΚ Έργο Εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα, ΕΔΕΚ Έργο Διατήρησης σχημάτων και Εφαρμογής κανόνα Εκτελέστηκε μια Πολυμεταβλητή Ανάλυση Διακύμανσης 3 (ηλικία) Χ 2 (φύλο) με ανεξάρτητες μεταβλητές το φύλο και την ηλικία και εξαρτημένες μεταβλητές τα αθροίσματα των χρόνων αντίδρασης στα έργα: Έργο Μέτρησης Χωρικού Πεδίου, Έργο Εφαρμογής Κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και Έργο Διατήρησης Σχημάτων και Εφαρμογής Κανόνα. Η ανάλυση έδειξε ότι δεν υπήρχαν στατιστικά σημαντικές διαφορές σε καμιά από τις εξαρτημένες μεταβλητές. Αυτό οφείλεται πιθανόν στο γεγονός ότι οι ερεθισμοί παρουσιάζονταν μέχρις ότου απαντήσει το παιδί και όχι για ορισμένο διάστημα. Από τα έργα της συστοιχίας τα δύο σημαντικότερα είναι το Έργο Εφαρμογής Κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα και το Έργο Διατήρησης σχημάτων και Εφαρμογής κανόνα. Υπενθυμίζεται ότι αυτά τα έργα περιλάμβαναν δύο συνθήκες, μια απλή όπου απαιτούνταν η εφαρμογή ενός κανόνα και μία σύνθετη, όπου απαιτούνταν η εφαρμογή δύο κανόνων. Εφαρμόστηκε μια Ανάλυση Διακύμανσης με ανεξάρτητη μεταβλητή την ηλικία και εξαρτημένη τις συνθήκες απλή και σύνθετη των έργων ΕΕΚ και ΕΔΕΚ. Η ανάλυση, έδειξε ότι υπάρχει επίδραση της ηλικίας τόσο στην απλή συνθήκη του ΕΕΚ [ F (2,96)=12.45, p<.05] όσο και στη σύνθετη [ F (2,96)=8.91, p<.05]. Στο έργο ΕΔΕΚ φάνηκε ότι υπάρχει επίδραση της ηλικίας [ F 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 816

12 (2,96)=23.34, p<.05] στην απλή, αλλά όχι στη σύνθετη συνθήκη [ F (2,96)=.55, p<.05]. Όπως φαίνεται και από τον Πίνακα 2 όσο μεγαλώνουν τα παιδιά οι επιδόσεις βελτιώνονται σημαντικά στο έργο της εφαρμογής του κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα στις απλές και σύνθετες συνθήκες του. Στην περίπτωση του έργου διατήρησης του σχήματος και εφαρμογής του κανόνα, ωστόσο, η βελτίωση των επιδόσεων παρατηρείται μόνο στην απλή συνθήκη και όχι στη σύνθετη. Πίνακας 2: Μέσοι όροι και τυπικές αποκλίσεις στις απλές και σύνθετες δοκιμές Ηλικιακές Μέσοι Τυπικές Ομάδες όροι αποκλίσεις ΕΕΚ Α Απλό Γ Ε ΕΕΚ Α Σύνθετο Γ Ε ΕΔΕΚ Α Απλό Γ Ε ΕΔΕΚ Α Σύνθετο Γ 1.93 Ε Όπως φαίνεται στον Πίνακα 3 τα έργα της συστοιχίας παρουσίαζαν από μέτριες έως υψηλές συσχετίσεις. Η ψηλότερη συσχέτιση παρατηρήθηκε μεταξύ του Έργου Εφαρμογής Κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα (ΕΕΚ) και του Έργου Διατήρησης σχημάτων και εφαρμογής κανόνα (ΕΔΕΚ), r=. 72. Αυτό μπορεί να οφείλεται στην ομοιότητα των δύο αυτών έργων. Υψηλή συσχέτιση βρέθηκε ακόμη (r=. 68) μεταξύ του έργου των Έγχρωμων Μητρών του Raven (ΕΠΜ) και του Έργου Μέτρησης Χωρικού Πεδίου καθώς και του Έργου Διατήρησης σχημάτων και εφαρμογής κανόνα (ΕΔΕΚ). Πίνακας 3: Πίνακας Συσχετίσεων ΕΠΜ ΕΜΧΠ ΤΧΜ ΕΕΚ ΕΜΧΠ.68** ΤΧΜ.48**.46** ΕΕΚ.56**.52**.35** ΕΔΕΚ.68**.67**.44**.72** ** p<.01, ΕΠΜ - Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες του Raven, ΕΜΧΠ Έργο Μέτρησης Χωρικού Πεδίου, ΤΧΜ Τεστ Χωρικής Μνήμης, ΕΕΚ Έργο Εφαρμογής κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα, ΕΔΕΚ Έργο Διατήρησης σχημάτων και Εφαρμογής κανόνα 10 o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 817

13 Εκτελέστηκε μια ανάλυση πολλαπλής παλινδρόμησης για να ελεγχθεί ποιες από τις μεταβλητές μπορούν να προβλέψουν καλύτερα την επίδοση στο έργο Έγχρωμες Προοδευτικές Μήτρες του Raven (ΕΠΜ). Η ανάλυση παλινδρόμησης έδειξε ότι τα έργα που προβλέπουν καλύτερα τη ρέουσα ευφυΐα [ F(2,94)=80.92, p<. 001, R²=. 64] είναι το Έργο Μέτρησης Χωρικού Πεδίου (Beta=.402, p>.001) και το Έργο Εφαρμογής Κανόνα σε γεωμετρικά σχήματα (Beta=.42, p>.001) Συζήτηση Στόχος αυτή της έρευνας ήταν να εξετάσει τις σχέσεις της ρέουσας νοημοσύνης με την εργαζόμενη μνήμη υπό μια αναπτυξιακή και μια γνωστική προοπτική. Οι δύο αυτές προοπτικές έχουν μελετηθεί εκτενώς στο πλαίσιο δύο διαφορετικών παραδόσεων, της γνωστικής-πειραματικής και της αναπτυξιακής-διαφορικής. Όσον αφορά στο αναπτυξιακό ερώτημα που τέθηκε οι αναλύσεις έδειξαν ότι τόσο η εργαζόμενη μνήμη όσο και η ρέουσα νοημοσύνη αναπτύσσονται καθόλη τη διάρκεια της σχολική ηλικίας. Τα δεδομένα δείχνουν ότι οι πιο έντονες αλλαγές συμβαίνουν από τα 6 έως τα 8 χρόνια, ενώ μετά ο ρυθμός αλλαγής τόσο της ρέουσας νοημοσύνης όσο και της μνημονικής ικανότητας ελαττώνεται. Τα ευρήματα αυτά είναι σε συμφωνία με τις νεοπιαζετιανές θεωρίες οι οποίες προβλέπουν ότι η αύξηση της εργαζόμενης μνήμης είναι ένας από τους αιτιώδεις παράγοντες της γενικής νοημοσύνης (Pascual-Leone, 1970). Αυτή η άποψη ενισχύεται από τα δεδομένα της παρούσας έρευνας με δύο τρόπους. Πρώτον, στη σύνθετη συνθήκη του έργου διατήρησης του σχήματος και εφαρμογής του κανόνα δεν παρατηρείται διαφορά στις επιδόσεις των τριών τάξεων και δεύτερον η ανάλυση παλινδρόμησης έδειξε ότι διακύμανση της μέτρησης της ρέουσας νοημοσύνης προβλέπεται σημαντικά (65%) από τις δύο μετρήσεις της εργαζόμενη μνήμης. Τα έργα που προβλέπουν καλύτερα την ρέουσα ευφυΐα είναι το Έργο Μέτρησης Χωρικού Πεδίου (ΕΜΧΠ) και το Έργο Διατήρησης σχημάτων και εφαρμογής κανόνα (ΕΔΕΚ) και όχι το έργο εφαρμογής κανόνα. Όσον αφορά στο γνωστικό ερώτημα τα δεδομένα της έρευνας συμφωνούν με όσους υποστηρίζουν ότι η εργαζόμενη μνήμη δεν είναι ισομορφική προς τη ρέουσα νοημοσύνη ικανότητα (Babcock, 2002). Τα έργα της εργαζόμενης μνήμης δεν ερμηνεύουν όλη τη διακύμανση στο έργο του Raven. Αυτό σημαίνει ότι ένα σημαντικό μέρος της ατομικής μεταβλητότητας δεν συλλαμβάνεται από τα έργα της μνήμης υποδεικνύοντας ότι και άλλοι παράγοντες-μηχανισμοί ενεργοποιούνται κατά τη λύση των έργων που μετρούν ρέουσα νοημοσύνη. Τα αποτελέσματα της έρευνας επιβεβαιώνουν τη θέση ορισμένων ερευνητών (Verguts & De Boeck, 2002) ότι η ρέουσα νοημοσύνη είναι ακόμη εννοιολογικά αδιαφανής. Η εργαζόμενη μνήμη συνιστά μια πολύ σημαντική μεταβλητή συγκαθορισμού της νοημοσύνης στην αναπτυξιακή της τροχιά μαζί με άλλες λειτουργίες και ικανότητες. Βιβλιογραφία Babcock, R. L. (1994). Analysis of adult age differences on the Raven s advanced progressive matrices test. Psychology and Aging, 9, Babcock, R.L. (2002). Analysis of age differences in types of errors on the Raven s Advanced Progressive Matrices. Intelligence 30, Carpenter, P.A., Just, A.J. & Shell, P. (1990). One Intelligence Test Measures: A Theoretical Account of the Processing in the Raven Progressive Matrices Test. Psychological Review (Vol. 97, No. 3), o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 818

14 Conway, A. R. A. & Engle, R. W. (1996). Individual differences in working memory capacity: more evidence for a general capacity theory. Memory, 4, Court, J. H., & Raven, J. (1982). Manual for Raven's progressive matrices and vocabulary scales (Research Supplement No. 2, Pt. 3, Section 7). London: H. K. Lewis. Cowan, N. (1997). The development of working memory. In N. Cowan (Ed.), The development of memory in childhood (pp ). Hove, UK: Psychology Press. De Ribaupierre, A. & Lecerf, T. (2006). Relationships between working memory and intelligence from a developmental perspective: Convergent evidence from a neo-piagetian and a psychometric approach. European journal of cognitive psychology,18(1), Deshon, R.P., Chan, D.A. & Weissbein, D.A. (1995). Verbal Overshadowing Effects on Raven s Advanced Progressive Matrices: Evidence for Multidimensional Performance Determinants. Intelligence 21, Dempster, F.N. (1985). Short-term memory development in childhood and adolescence. In: Brainerd, C.J., Pressley, M. (Eds.), Basic Processes In Memory Development. Springer, New York, pp Fry, A.F. & Hale, S. (2000). Relationships among processing speed, working memory, and fluid intelligence in children. Biological Psychology 54, Gathercole, S.E. (1999). Cognitive approaches to the development of short-term memory. Trends in Cognitive Sciences, 3, Gathercole, S.E. & Baddeley, A. (1993). Working Memory and Language. Erlbaum, Hillsdale, NJ. Cattell, R.B. (1971). Abilities: Their structure, growth, and action. New York: Houghton Mifflin. Hale, S., Myerson, J., Rhee, S.H., Weiss, C.S. & Abrams, R.A. (1996). Selective interference with the maintenance of location in working memory. Neuropsychology 10, Horn, J.L. (1976). Human abilities: a review of research and theory in the early 1970s. Ann. Rev. Psychol.27, Horn, J.L. (1982). The aging of human abilities. In: Wolman, B.B. (Ed.), Handbook of Developmental Psychology. Prentice Hall, Englewood Cliff, NJ, pp Horn, J.L. (1985). Remodeling old models of intelligence. In: Wolman, B.B. (Ed.), Handbook of Intelligence: Theories, Measurements, and Applications. Wiley, New York, pp Horn, J.L. & Cattell, R.B. (1967). Age differences in fluid and crystallized intelligence. Acta Psychol. 26, Horn, J.L. & Hofer, S.M. (1992). Major abilities and development in the adult period. In: Sternberg, R.J. & Berg, C.A. (Eds.), Intellectual Development. Cambridge University Press, Cambridge, UK, pp Kyllonen, P. & Christal, R. (1990). Reasoning ability is (little more than) WM capacity?! Intelligence, 14, Larson, G. E. & Saccuzzo, D. P. (1989). Cognitive correlates of general intelligence: toward a process theory of g. Intelligence, 13, Leather, C.V. & Henry, L.A. (1994). Working memory span and phonological awareness tasks as predictors of early reading ability. J. Exp. Child Psychol. 58, o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 819

15 Logie, R.H., Gilhooly, K.J. & Wynn, V. (1994). Counting on working memory in arithmetic problem solving. Mem. Cogn. 22, Pickering, S.J. (2001). The development of visuo-spatial working memory. Memory 9, Pascual-Leone, J. (1970). A mathematical model for the transition rule in Piaget's developmental stages. Acta Psychologica 63, pp Pickering, J.S., Gathercole, S.E., Hall, M. & Lloyd, S.A. (2001). Development of memory for pattern and path: Further evidence for the fractionation of visuospatial memory. The quarterly journal of experimental psychology, 54A(2), Raven, J. C., Raven, J. E. & Court, J. H. (1998). Progressive matrices. Oxford, England7 Oxford Psychologists Press. Shah, P. & Miyake, A. (1996). The separability of working memory resources for spatial thinking and language processing: an individual differences approach. J. Exp. Psychol.: Gen. 125, Spearman, C. (1927). The abilities of man. New York: Macmillan. Verguts, T. & De Boeck, P. (2002). On the correlation between working memory capacity and performance on intelligence tests. Learning and Individual Differences 13, o Συνέδριο Παιδαγωγικής Εταιρείας Κύπρου 820

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών

Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Αξιολόγηση Εκτελεστικών Λειτουργιών Εισαγωγή: οκιμασίες Εκτελεστικών Λειτουργιών και η Συμβολή τους στην Επαγγελματική σας Επιλογή Η σημασία της αξιολόγησης των γνωστικών δεξιοτήτων Οι γνωστικές ικανότητες

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία

Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Μεταπτυχιακό στην Εκπαιδευτική/Σχολική Ψυχολογία Στόχοι του Προγράμματος Ο γενικός στόχος του προγράμματος είναι η ανάπτυξη επιστημονικής γνώσης στη θεωρία και στην εφαρμογή των ψυχολογικών και κοινωνικών

Διαβάστε περισσότερα

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015

Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής Ευθύνης για Παιδιά και Νέους Αθήνα, Ιούνιος 2015 Η Επίδραση της Επαφής και της Διαδραστικής Συνεργασίας με Νέους με Αναπηρίες στη Στάση των Μαθητών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης: Ένα Πιλοτικό Πρόγραμμα Παρέμβασης Σ.Κ.Ε.Π. - Σύνδεσμος Κοινωνικής

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων

Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων Ποιοτική και ποσοτική ανάλυση ιατρικών δεδομένων Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας ΑΠΘ Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ 1 ο βήμα : καταγραφή δεδομένων Το πιο πρακτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ

ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΓΕΝΙΚΑ Βασικός στόχος είναι η ανατροφοδότηση της εκπαιδευτικής διαδικασίας και ο εντοπισμός των μαθησιακών ελλείψεων με σκοπό τη βελτίωση της παρεχόμενης σχολικής εκπαίδευσης. Ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283

ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 ΤΟ ΤΕΣΤ ΑΝΙΧΝΕΥΣΗΣ ΤΗΣ ΔΥΣΛΕΞΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΝΗΛΙΚΕΣ(DAST) Δριδάκη Αργυρώ Α.Μ.: 10909 Κόλλια Δήμητρα Α.Μ.: 11283 Αναπτυξιακή Δυσλεξία Παγκόσμια Ομοσπονδία Νευρολογίας το 1968 «μια διαταραχή στα παιδιά τα οποία,

Διαβάστε περισσότερα

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης

5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης 5 Ψυχολόγοι Προτείνουν Τις 5 Πιο Αποτελεσματικές Τεχνικές Μάθησης Μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση για τις πιο αποτελεσματικές στρατηγικές και τεχνικές μάθησης για τους μαθητές όλων των ηλικιών ανοίγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗΣ 2008

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗΣ 2008 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗΣ 2008 ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΟΥ: "Μελέτη της χρηματοοικονομικής αποτύπωσης περιβαλλοντικών πληροφοριών, της περιβαλλοντικής διαχείρισης, επίδοσης και αποτελεσματικότητας των ελληνικών επιχειρήσεων"

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση )

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΫΠΗΡΕΣΙΑΚΗΣ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ (Απογευματινή φοίτηση ) Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ,ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΤΩΝ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΠΙΛΥΣΗ ΜΗ ΡΕΑΛΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής. Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Συντάκτης: Δημήτριος Κρέτσης 1. Ο κλάδος της περιγραφικής Στατιστικής: α. Ασχολείται με την επεξεργασία των δεδομένων και την ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες για το νέο HSK

Πληροφορίες για το νέο HSK Πληροφορίες για το νέο HSK Μετάφραση από την ιστοσελίδα http://www.chinesetesting.cn/gosign.do?id=1&lid=0# Το νέο HSK δημιουργήθηκε από το Χανπάν σε μια προσπάθεια καλύτερης εξυπηρέτησης των σπουδαστών

Διαβάστε περισσότερα

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος.

Προσοχή. Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Προσοχή Ηπροσοχήείναιµία κεντρική λειτουργία του γνωστικού συστήµατος. Ηπροσοχήεµπλέκεται στην επιλογή των στοιχείων του περιβάλλοντος που επιθυµούµε να επεξεργαστούµε, και παράλληλα στην αγνόηση στοιχείων

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 10 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Ηποσοτικήέρευνα. (Θεμελιώδεις έννοιες)

Ηποσοτικήέρευνα. (Θεμελιώδεις έννοιες) Ηποσοτικήέρευνα (Θεμελιώδεις έννοιες) 1 Πειραματική έρευνα Ποσοτική έρευνα Πειραματική Ημι-πειραματική Αντιστροφής Περιγραφική Σύγκρισης Συσχέτισης Διαδοχικων Μ. 2 Μη Ισοδ..Ομ. Αντιστροφής Πειραματική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18. 18 Μηχανική Μάθηση ΚΕΦΑΛΑΙΟ 18 18 Μηχανική Μάθηση Ένα φυσικό ή τεχνητό σύστηµα επεξεργασίας πληροφορίας συµπεριλαµβανοµένων εκείνων µε δυνατότητες αντίληψης, µάθησης, συλλογισµού, λήψης απόφασης, επικοινωνίας και δράσης

Διαβάστε περισσότερα

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων

Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Πιστοποίηση επάρκειας της ελληνομάθειας. Οδηγίες για την ανάπτυξη εξεταστικών ερωτημάτων Εισαγωγή Από το Μάιο του 2011 έγιναν ουσιαστικές και ριζικές αλλαγές στο πιστοποιητικό ελληνομάθειας, που αφορούν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ (One-Way Analyss of Varance) Η ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ «ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ» Τριανταφυλλίδου Ιωάννα Μαθηματικός

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ «ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ» Τριανταφυλλίδου Ιωάννα Μαθηματικός ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ «ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΚΑΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΜΕ ΤΟ SPSS To SPSS θα: - Κάνει πολύπλοκη στατιστική ανάλυση σε δευτερόλεπτα -

Διαβάστε περισσότερα

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Υπεύθυνη Συντονισµού Διδακτικού Μαθησιακού Αντικειµένου της Γεωγραφίας: Αικατερίνη Κλωνάρη, Επίκουρη Καθηγήτρια, Τµήµα Γεωγραφίας, Πανεπιστήµιο Αιγαίου ΕΣΠΑ 2007-13\Ε.Π. Ε&ΔΒΜ\Α.Π. 1-2-3 «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Σύγκριση διδασκαλίας στοιχείων Στατιστικής μέσω Ηλεκτρονικού Υπολογιστή και παραδοσιακής διδασκαλίας

Σύγκριση διδασκαλίας στοιχείων Στατιστικής μέσω Ηλεκτρονικού Υπολογιστή και παραδοσιακής διδασκαλίας Σύγκριση διδασκαλίας στοιχείων Στατιστικής μέσω Ηλεκτρονικού Υπολογιστή και παραδοσιακής διδασκαλίας Κωνσταντακοπούλου Ευαγγελία, Μεταπτυχιακή φοιτήτρια Καφαλούκου Κωνσταντίνα, Υποψήφια Δρ. Χάσκου Σοφία,

Διαβάστε περισσότερα

Το πρώτο πιστοποιημένο Σεμινάριο διάρκειας 20 ωρών για την επαγγελματική χρήση του WAIS-IV GR

Το πρώτο πιστοποιημένο Σεμινάριο διάρκειας 20 ωρών για την επαγγελματική χρήση του WAIS-IV GR Το πρώτο πιστοποιημένο Σεμινάριο διάρκειας 20 ωρών για την επαγγελματική χρήση του WAIS-IV GR Συνεργασία ΜΟΤΙΒΟ ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΕ & ΚΥΠΡΙΑΚΟΥ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟΥ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ στην Κύπρο 9,10&11 Οκτωβρίου 2015 Θα παρέχεται

Διαβάστε περισσότερα

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL

INFO. Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ ΤΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ ECDL INFO ECDL Expert Ένα ολοκληρωµένο Πρόγραµµα Πιστοποίησης γνώσεων πληροφορικής και δεξιοτήτων χρήσης Η/Υ ΠΡΟΧΩΡΗΜΕΝΟΥ ΕΠΙΠΕ ΟΥ Copyright ECDL Ελλάς, Σεπτέµβριος 2004 ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΑΥΤΟΥ ΤΟΥ ΕΝΤΥΠΟΥ ΑΦΟΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ)

ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ (ΔΑΦ) Κατερίνα Μάσχα Λέκτορας Αναπτυξιακής Ψυχολογίας Τμήμα Ψυχολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης kmascha@psy.soc.uoc.gr ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΗΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΣΕ ΕΠΙΠΕΔΟ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΣΕ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΑΥΤΙΣΤΙΚΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα

Αναπτυξιακές Γλωσσικές ιαταραχές. Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα Εισαγωγή Ένας σηµαντικός αριθµός παιδιών παρουσιάζουν προβλήµατα κατά τη γλωσσική ανάπτυξη, καθώς η γλωσσική τους συµπεριφορά δεν είναι η αναµενόµενη για τη χρονολογική τους ηλικία (βλέπε, Schwartz, 2008,

Διαβάστε περισσότερα

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools

Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools Enhancing the Teaching and Learning of Early Statistical Reasoning in European Schools SOCRATES-COMENIUS Action Project 226573-CP-1-2005-1-CY-COMENIUS-C21 Διδακτικό Σενάριο 9 Συγγραφική Ομάδα: Universidad

Διαβάστε περισσότερα

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια

Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Σχεδίαση γνωστικών ασκήσεων για την υποστήριξη ατόμων με άνοια Αναστάσιος Καρακώστας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Περιεχόμενα Οι γνωστικές ασκήσεις στην υπηρεσία ασθενών με άνοια Προτεινόμενη

Διαβάστε περισσότερα

Λογισμικό διδασκαλίας των μαθηματικών της Γ Τάξης Γυμνασίου

Λογισμικό διδασκαλίας των μαθηματικών της Γ Τάξης Γυμνασίου Λογισμικό διδασκαλίας των μαθηματικών της Γ Τάξης Γυμνασίου Δρ. Βασίλειος Σάλτας 1, Αλέξης Ηλιάδης 2, Ιωάννης Μουστακέας 3 1 Διδάκτωρ Διδακτικής Μαθηματικών, Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΣΠΑΙΤΕ Σαπών coin_kav@otenet.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ Τμήμα Επιστήμης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισμού Πρόγραμμα Διδακτορικών Σπουδών ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΕΝΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1. ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Προχωρημένη Στατιστική 2. ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μαθησιακά στυλ και προτιµώµενες στρατηγικές λύσης προβληµάτων. Παναγιώτα Μεταλλίδου Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας & Μαρία Πλατσίδου Πανεπιστήµιο Μακεδονίας

Μαθησιακά στυλ και προτιµώµενες στρατηγικές λύσης προβληµάτων. Παναγιώτα Μεταλλίδου Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας & Μαρία Πλατσίδου Πανεπιστήµιο Μακεδονίας Μεταλλίδου, Π., & Πλατσίδου, Μ. (2004). Μαθησιακά στυλ και προτιµώµενες στρατηγικές λύσης προβληµάτων. Στο: Ν. Μακρής & εσλή,. (Επιµ.Εκδ.), Η γνωστική ψυχολογία σήµερα: Γέφυρες για τη µελέτη της νόησης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ & ΤΗΛΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΩΝ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ της ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ Μ. Γρηγοριάδου Ρ. Γόγουλου Ενότητα: Η Διδασκαλία του Προγραμματισμού Περιεχόμενα Παρουσίασης

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες

Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Βασίλειος Κωτούλας Σχολικός Σύμβουλος 2ης Εκπ. Περ. ΠΕ Καρδίτσας vaskotoulas@sch.gr http://dipe.kar.sch.gr/grss Αίτια - Διάγνωση Μαθησιακές Δυσκολίες Δομή Εισήγησης Ορισμός - Χαρακτηριστικά Βασικές παραδοχές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ

ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ Υπό ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΑΡΤΙΚΗ, ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ΣΟΥΓΙΑΝΝΗ ΚΑΙ ΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΤ1ΚΗ Ανωτάτη Βιομηχανική Σχολή Πειραιά 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα συνήθη κριτήρια αξιολόγησης επενδύσεων βασίζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 2 ΤΟ PASW ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ... 13 3 ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ: Η ΜΕΣΗ ΤΙΜΗ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΕΣΟΣ... 29

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 2 ΤΟ PASW ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ... 13 3 ΠΕΡΙΓΡΑΦΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ: Η ΜΕΣΗ ΤΙΜΗ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΕΣΟΣ... 29 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 1 Μεταβλητές...5 Πληθυσμός, δείγμα...7 Το ευρύτερο γραμμικό μοντέλο...8 Αναφορές στη βιβλιογραφία... 11 2 ΤΟ PASW ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ... 13 Περίληψη... 13 Εισαγωγή... 13 Με μια ματιά...

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ

ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ & ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΕΤΡΙΚΑ ΠΡΟΤΥΠΑ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΘΕΩΡΙΑΣ-ΑΠΛΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ PASW 18 Δρ. Κουνετάς Η Κωνσταντίνος Ακαδημαϊκό Έτος 2011 2012 ΕΠΙΧ

Διαβάστε περισσότερα

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο

Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι. Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε. πριν από λίγο Μορφές Εκπόνησης Ερευνητικής Εργασίας Μαρία Κουτσούμπα Έστω λοιπόν ότι το αντικείμενο ενδιαφέροντος είναι «η τηλεδιάσκεψη». Ας δούμε τι συνεπάγεται το κάθε ερευνητικό ερώτημα που θέσαμε πριν από λίγο Κουτσούμπα/Σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Ψυχολογία

Οργανωσιακή Ψυχολογία Οργανωσιακή Ψυχολογία Ιωάννης Νικολάου Επίκουρος Καθηγητής Οργανωσιακής Συμπεριφοράς Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα ιοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας www.inikolaou.gr inikol@aueb.gr Ιωάννης Νικολάου

Διαβάστε περισσότερα

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή

Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος 1 Εισαγωγή Τα σχέδια μαθήματος αποτελούν ένα είδος προσωπικών σημειώσεων που κρατά ο εκπαιδευτικός προκειμένου να πραγματοποιήσει αποτελεσματικές διδασκαλίες. Περιέχουν πληροφορίες

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel.

Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Στρατηγική επίλυσης προβλημάτων: Διερεύνηση περιμέτρου κι εμβαδού με τη βοήθεια του Ms Excel. Έντυπο Α Φύλλα εργασίας Μαθητή Διαμαντής Κώστας Τερζίδης Σωτήρης 31/1/2008 Φύλλο εργασίας 1. Ομάδα: Ημερομηνία:

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος ΕΡΕΥΝΑ Stedima: ΤΟ COACHING ΣΕ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Αναστασία Μπαλάρη, Ανάλυση στοιχείων & Επεξεργασία ερωτηματολογίου Εισαγωγή Η Stedima παρουσιάζει παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία

Εισαγωγή στην Ψυχολογία 1 Εισαγωγή στην Ψυχολογία ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 2 Θέµατα Ορισµού Η ψυχολογία είναι η επιστήµη που σκοπό έχει να περιγράψει και να εξηγήσει την συµπεριφορά και της νοητικές διεργασίες κυρίως των ανθρώπων αλλά και των

Διαβάστε περισσότερα

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης. ΤσαφάρηΠαρασκευή, ΛογοθεραπεύτριαΤ.Ε. Ιατρική Εταιρία Ελλογον Τι είναι το πραγματολογικό προφίλ; οµηµένη διαδικασία καταγραφής και αξιολόγησης των καθηµερινών επικοινωνιακώνδεξιοτήτων,σεµορφήσυνέντευξης.

Διαβάστε περισσότερα

Δημοσίευση HandTutor Enhanced Hand Rehabilitation after Stroke A Pilot Study στο περιοδικό Physiother Res Int

Δημοσίευση HandTutor Enhanced Hand Rehabilitation after Stroke A Pilot Study στο περιοδικό Physiother Res Int Δημοσίευση HandTutor Enhanced Hand Rehabilitation after Stroke A Pilot Study στο περιοδικό Physiother Res Int 2011-03-15 12:25:14 Σκοπός Η μελέτη αξιολογεί τα θεραπευτικά αποτελέσματα της χρήσης του συστήματος

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Λογιστικής. Εισαγωγή στους Ηλεκτρονικούς Υπολογιστές. Μάθημα 8. 1 Στέργιος Παλαμάς

Τμήμα Λογιστικής. Εισαγωγή στους Ηλεκτρονικούς Υπολογιστές. Μάθημα 8. 1 Στέργιος Παλαμάς ΤΕΙ Ηπείρου Παράρτημα Πρέβεζας Τμήμα Λογιστικής Εισαγωγή στους Ηλεκτρονικούς Υπολογιστές Μάθημα 8 Κεντρική Μονάδα Επεξεργασίας και Μνήμη 1 Αρχιτεκτονική του Ηλεκτρονικού Υπολογιστή Μονάδες Εισόδου Κεντρική

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Ενημέρωση αλλαγών στην αξιολόγηση ΟΠΣ_ΕΣΠΑ Εγκατάσταση στην Παραγωγή: 13/9/2010

Ενημέρωση αλλαγών στην αξιολόγηση ΟΠΣ_ΕΣΠΑ Εγκατάσταση στην Παραγωγή: 13/9/2010 Ενημέρωση αλλαγών στην αξιολόγηση ΟΠΣ_ΕΣΠΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ι. Αλλαγές στο ΣΤΑΔΙΟ Α στην αξιολόγηση (εξέταση πληρότητας) I.1. Προσδιορισμός ερωτημάτων λίστας εξέτασης Λ1 στο ΕΠ I.2. Προσδιορισμός της λίστας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2008 ( ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ 3Π /2008) ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδοι: ΠΕ 05 ΓΑΛΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 06 ΑΓΓΛΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, ΠΕ 07 ΓΕΡΜΑΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ,

Διαβάστε περισσότερα

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το

Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το Παράδειγμα 1 Γράψε ένα δεκαδικό αριθμό μεταξύ του 2 και του 3 που δεν περιέχει το 5 που περιέχει το 7 και που βρίσκεται όσο πιο κοντά γίνεται με το 5/2 1 Παράδειγμα 2: Γράψε ένα κλάσμα που χρησιμοποιεί

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΑΣ

Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΑΣ Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΕΤΑΙΡΙΩΝ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΗΛΕΦΩΝΙΑΣ Γουρνάκης Δ. Παναγιώτης (Α.Μ.: 5268) Επιβλέπων Καθηγητής: Καθηγητής Μ. Χαλικιάς Α.Τ.Ε.Ι ΠΕΙΡΑΙΑ Διοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων νοείται το σύνολο των ενεργειών, στρατηγικών

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ και ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ

ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ και ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ Αλεξάνδρειο Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Θεσσαλονίκης Τμήμα Πληροφορικής Εργαστήριο «Θεωρία Πιθανοτήτων και Στατιστική» ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ και ΓΡΑΜΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝΔΡΟΜΗΣΗ Περιεχόμενα 1. Συσχέτιση μεταξύ δύο ποσοτικών

Διαβάστε περισσότερα

Αντώνης Βεντούρης. Επίκουρος Καθηγητής Διδακτικής των Γλωσσών Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Αντώνης Βεντούρης. Επίκουρος Καθηγητής Διδακτικής των Γλωσσών Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Αντώνης Βεντούρης Επίκουρος Καθηγητής Διδακτικής των Γλωσσών Τμήμα Ιταλικής Γλώσσας και Φιλολογίας Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Δυσκολία κειμένων Δυσκολία ερωτημάτων (items) Ίση βαρύτητα πιστοποιητικών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ. Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ Δρ. Βασίλης Π. Αγγελίδης Τμήμα Μηχανικών Παραγωγής & Διοίκησης Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Στόχοι Ο κύριος στόχος του μαθήματος είναι να βοηθήσει τους φοιτητές να αναπτύξουν πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Κατασκευή ισοδύναμων ερωτημάτων για το αυτοματοποιημένο σύστημα πιστοποίησης εκπαιδευτικών στις βασικές δεξιότητες πληροφορικής

Κατασκευή ισοδύναμων ερωτημάτων για το αυτοματοποιημένο σύστημα πιστοποίησης εκπαιδευτικών στις βασικές δεξιότητες πληροφορικής Κατασκευή ισοδύναμων ερωτημάτων για το αυτοματοποιημένο σύστημα πιστοποίησης εκπαιδευτικών στις βασικές δεξιότητες πληροφορικής Χρήστος Χριστακούδης 1, Γεώργιος Ανδρουλάκης 2, Μπάμπης Ζαγούρας 1 christak@cti.gr,

Διαβάστε περισσότερα

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου

Ανάγνωση. Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων. Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων. Κατανόηση κειμένου Ανάγνωση Ικανότητα γρήγορης και αυτόματης αναγνώρισης λέξεων Γνώση γραμμάτων και αντιστοιχίας γραμμάτων φθόγγων Γνώση σημασίας λέξεων (λεξιλόγιο πρόσληψης) Κατανόηση κειμένου Οικειότητα με γραπτέςλέξειςκαι

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ Αστική Μη Κερδοσκοπική Εταιρεία- ISO 9001 Σαπφούς 3, 81100 Μυτιλήνη (1ος Όροφος) 2251054739 (09:00-14:30) academy@aigaion.org civilacademy.ucoz.org «ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ -9900 3 η Εισήγηση

ΜΕ -9900 3 η Εισήγηση ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΕ9900 ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Έρευνα και Συγγραφή Βασιλική Ζήση, PhD

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης

Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Οδηγίες για αξιολόγηση στο πλαίσιο ομότιμης συνεργατικής μάθησης Τι είναι το PeLe; Το PeLe είναι ένα διαδικτυακό περιβάλλον που ενθαρρύνει την αξιολόγηση στο πλαίσιο της ομότιμης συνεργατικής μάθησης και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΤΠΕ ΣΤΗ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΗΣ ΕΝΝΟΙΑΣ ΤΟΥ ΟΡΙΟΥ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΟΡΙΟ ΣΥΝΑΡΤΗΣΗΣ ΕΞ ΑΡΙΣΤΕΡΩΝ ΚΑΙ ΕΚ ΔΕΞΙΩΝ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ: ΚΟΥΤΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗ

ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΛΕΜΟΝΙΔΗΣ ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ ΑΠΟΣΠΑΣΜΕΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ : ΚΑΠΠΑΤΟΥ ΝΑΤΑΣΣΑ ΠΡΑΚΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΩΝ Β ΦΑΣΗ ΘΕΜΑ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ:

Διαβάστε περισσότερα

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος

TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος TEACCH: ΘΕΡΑΠΕΙΑ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΑΥΤΙΣΜΟ & ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Β. Α. Παπαγεωργίου Παιδοψυχίατρος Τι Είναι ο Αυτισμός; 1. Διαταραχή Επικοινωνίας: Επηρεάζει την κατανόηση και τη χρήση όλων των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ. Επαγωγική στατιστική (Στατιστική Συμπερασματολογία) Εκτιμητική Έλεγχος Στατιστικών Υποθέσεων

ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ. Επαγωγική στατιστική (Στατιστική Συμπερασματολογία) Εκτιμητική Έλεγχος Στατιστικών Υποθέσεων ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Επαγωγική στατιστική (Στατιστική Συμπερασματολογία) Εκτιμητική Έλεγχος Στατιστικών Υποθέσεων α) Σημειοεκτιμητική β) Εκτιμήσεις Διαστήματος ΕΛΕΓΧΟΣ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ Παράδειγμα

Διαβάστε περισσότερα

Εικονικά περιβάλλοντα για την ανίχνευση της δυσλεξίας

Εικονικά περιβάλλοντα για την ανίχνευση της δυσλεξίας Εικονικά περιβάλλοντα για την ανίχνευση της δυσλεξίας Κ. Καλυβιώτη 1, Τ. Α. Μικρόπουλος 2 1 M.Sc., Εργ. Συνεργάτης Τμήματος Λογοθεραπείας Α.Τ.Ε.Ι. Ηπείρου kkaliviotis@yahoo.gr 2 Καθηγητής Π.Τ.Δ.Ε. Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΩΡΑ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 16:30 Υποδοχή - Εγγραφή συνέδρων 18:00 Τελετή έναρξης 18:30 Κεντρική ομιλία Α. Καλαντζή-Αζίζι Η ψυχολογία των διδασκόντων στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25

Περιεχόμενα. Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 Περιεχόμενα Πρώτος πρόλογος... 13 Δεύτερος Πρόλογος... 15 Αντί Προλόγου... 17 Εισαγωγικό σημείωμα επιμελητών... 25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Στόχος και στάδια διεξαγωγής της εμπειρικής κοινωνικής έρευνας... 27 1.1 Στόχοι

Διαβάστε περισσότερα

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ

Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση. Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Θεωρητικές και μεθοδολογικές προσεγγίσεις στη μελέτη της περιοδικότητας: Μια συστημική προσέγγιση Δέσποινα Πόταρη, Τμήμα Μαθηματικών, ΕΚΠΑ Δομή της παρουσίασης Δυσκολίες μαθητών γύρω από την έννοια της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 2 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 2 ο Η Επιστήμη της Διοίκησης των Επιχειρήσεων 2.1. Εισαγωγικές έννοιες Ο επιστημονικός κλάδος

Διαβάστε περισσότερα

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία.

Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Αγωγή και προαγωγή της υγείας στην παιδική και εφηβική ηλικία. Α. Ξεκαλάκη Παιδίατρος Δ/νση Κοινωνικής και Αναπτυξιακής Παιδιατρικής Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού Προαγωγή της υγείας Αρχικός ορισμός: Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή

Πρόγραμμα Εξειδίκευσης στην Ειδική Αγωγή ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΗΣ ΨΥΧΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Χαρ. Τρικούπη 24, Αθήνα Τηλ: 210 3626445 www.kemepse.com e-mail: special.education.program.2013@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS)

ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) ΕΙΔΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ (SPSS) Έλεγχος Υποθέσεων για τους Μέσους - Εξαρτημένα Δείγματα (Paired samples t-test) Το κριτήριο Paired samples t-test χρησιμοποιείται όταν θέλουμε να συγκρίνουμε

Διαβάστε περισσότερα

DIPLOMA IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Diploma από τον Association for Coaching

DIPLOMA IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Diploma από τον Association for Coaching DIPLOMA IN COACHING - AC ACCREDITED Διεθνώς Πιστοποιημένη εκπαίδευση επιπέδου Diploma από τον Association for Coaching Εισαγωγή Το πρόγραμμα Diploma in Coaching AC Accredited, έχει σαν στόχο την προσφορά

Διαβάστε περισσότερα

Π3.1 ΣΧΕΔΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ

Π3.1 ΣΧΕΔΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Π3.1 ΣΧΕΔΙΟ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Αριθμός Έκδοσης: ΕΚΕΤΑ ΙΜΕΤ ΕΜ Β 2014 13 Παραδοτέο ΙΜΕΤ Τίτλος Έργου: «Ολοκληρωμένο σύστημα για την ασφαλή μεταφορά μαθητών» Συγγραφέας: Δρ. Μαρία Μορφουλάκη Κορνηλία Μαρία ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ 5 Ο Διεθνές Επιστηµονικό Συνέδριο ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΚΡΙΣΗΣ: ΣΤΟ ΣΤΑΥΡΟΔΡΟΜΙ ΤΩΝ ΕΠΙΛΟΓΩΝ Πάντειο Πανεπιστήµιο, 8-10 Μαίου 2014 ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΠΡΟΦΙΛ

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 13 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 13 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 13 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Μαθησιακοί στόχοι 1/2 Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να ορίζουν

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός

Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Δραστηριότητες γραμματισμού: Σχεδιασμός Αφροδίτη Οικονόμου Νηπιαγωγός afoikon@uth.gr Μαρία Παπαδοπούλου Αν. Καθηγήτρια, Π.Τ.Π.Ε., Π.Θ. mariapap@uth.gr Η παρουσίαση αναπτύχθηκε για την πλατφόρμα Ταξίδι

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(5543) Κορρέ Πελαγία(5480) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης

ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(5543) Κορρέ Πελαγία(5480) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ:Στατιστική περιγραφική εφαρμοσμένη στην ψυχοπαιδαγωγική Πούλιου Χριστίνα(55) Κορρέ Πελαγία(580) Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης Εαρινό εξάμηνο 0 Ρέθυμνο, 5/6/0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ:. Εισαγωγή.

Διαβάστε περισσότερα

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα;

Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Αξιολόγηση Θα έπρεπε τα φυτικά έλαια να χρησιµοποιούνται ως καύσιµα; Προτεινόµενα Κριτήρια Αξιολόγησης Αυτό το µοντέλο παρέχει επιπλέον δυνατότητα για αξιολόγηση των µαθητών, χωρίς την ανάγκη να υπάρξει

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακή Διατριβή Το εργασιακό άγχος των κοινωνικών λειτουργών και η σχέση του με την εργασιακή δέσμευση και τη συναισθηματική νοημοσύνη

Μεταπτυχιακή Διατριβή Το εργασιακό άγχος των κοινωνικών λειτουργών και η σχέση του με την εργασιακή δέσμευση και τη συναισθηματική νοημοσύνη Μεταπτυχιακή Διατριβή Το εργασιακό άγχος των κοινωνικών λειτουργών και η σχέση του με την εργασιακή δέσμευση και τη συναισθηματική νοημοσύνη Επιμέλεια : Αγαγιώτου Σμαρώ Επιβλέποντες καθηγητές : Μ. Πλατσίδου

Διαβάστε περισσότερα