ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣЛАВΙКΗ ΦΙЛОЛОГΙА ΙΙ.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣЛАВΙКΗ ΦΙЛОЛОГΙА ΙΙ."

Transcript

1 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΣΛΑΒΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΛΕΝΗ ΑΠ. ΣΤΕΡΓΙΟΠΟΥΛΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣЛАВΙКΗ ΦΙЛОЛОГΙА ΙΙ. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ Ακαδ. έτος / Β Εξάμηνο

2 - 2 -

3 - 3 - ΟΙ ΘΕΟΙ ΤΩΝ ΣΛΑΒΩΝ. ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 Ο. Η αρχαία θρησκεία. Ι. Ο άνθρωπος και ο κόσμος. Ο πρωτόγονος άνθρωπος στέκεται με δέος απέναντι στον κόσμο που τον περιβάλλει. Ανίκανος να κατανοήσει τους νόμους της φύσης, την βλέπει εκστατικός να κάνει τον ετήσιο κύκλο της, την ημέρα να εναλλάσσεται με την νύχτα, τα όντα να γεννιούνται, να ζουν και να πεθαίνουν. Όλα αυτά πρέπει να έχουν κάποια αιτία, που, αν δεν μπορεί να ερευνήσει, πρέπει να επινοήσει, με τρόπο που να ικανοποιεί την ανθρώπινη ανάγκη, να συνδέει το αποτέλεσμα με κάποια αιτία. Η ζωή του εξαρτάται άμεσα από δυνάμεις που δεν μπορεί να καταλάβει, αλλά πρέπει να τις εξευμενίσει, με διάφορους τρόπους, που βαθμηδόν αποκρυσταλλώνονται σε παραδοσιακά μεταφερόμενες τελετουργίες. Έτσι, βαθμηδόν, γεννάται η θρησκεία, η πίστη δηλαδή σε ορισμένες αόρατες δυνάμεις και αρχές, που «εξηγούν» και απαντούν στα αιώνια ερωτήματά του, σχετικά με την ζωή και τον κόσμο. Η διαδικασία αυτή πέρασε από διάφορα στάδια, ανάλογα με την πολιτιστική και κοινωνική εξέλιξη του ανθρώπου. Πριν από την εξάπλωση των σημερινών παγκόσμιων θρησκειών, κάθε φυλή και κάθε λαός είχε τους δικούς του θεούς, μύθους και ιεροτελεστίες. Μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού, οι θρησκευτικές αντιλήψεις των μη χριστιανικών λαών, κατ επίδραση της Βίβλου, που χαρακτηρίζει τους μη εβραίους με τον γενικό όρο «έθνη» (κατά την μετάφραση των εβδομήκοντα), χαρακτηρίστηκαν ως «εθνικές», και οι μη χριστιανοί «εθνικοί». Ο όρος μεταφέρθηκε και σε άλλες γλώσσες. Έτσι στα λατινικά, ονομάστηκαν gentiles (από το gens = γένος, φυλή), ή (από τον 4 ο αιώνα μ.χ.) pagani (paganus = χωρικός, κάτοικος κώμης, αλλά και «εντόπιος», από το pagus = ύπαιθρος χώρα, περιοχή, κώμη, χωριό). Αντίστοιχα, η πίστη σε μη χριστιανικές, πολυθεϊστικές θρησκείες, η ειδωλολατρία, ονομάστηκε παγανισμός (paganismus), όρος που πέρασε, με διάφορες μορφές, σε όλες τις λατινογενείς γλώσσες 1. Στα ρωσικά, με την ίδια διαδικασία, δημιουργήθηκε ο όρος язычество, που προέρχεται 1 Ανάλογα, στα γερμανικά υπάρχει ο όρος Heidentum (από το Heide της Βίβλου του Λουθήρου), και στα αγγλικά ο όρος paganism (από το pagan) και heathenism (από το heathen). Βλ. Achim Masser, «Gotisch Haiþno, Kreks, Þiudos», Beiträge zur Geschichte der deutschen Sprache und Literatur (PBB), τ. 1968, τευχ. 90, σελ , Michel Roblin, «Paganisme et rusticité. Un gros problème, une étude de mots», Annales. Économies, Sociétés, Civilisations, έτος 1953, τ. 8, τευχ. 2, σελ , Bernadette Filotas, Pagan Survivals, Superstitions and Popular Cultures in Early Medieval Pastoral Literature, Pontifical Institute of Mediaeval Studies,Toronto, 2005, σελ

4 - 4 - από την παλαιοσλαβική λέξη язычьникъ (= κατά μετάφραση του ελληνικού «εθνικός», από την λέξη языкъ που σημαίνει «λαός», «έθνος») 2. Μιλώντας για παγανισμό, εννοούμε το σύνολο των θρησκευτικών αντιλήψεων, πίστεων και τελετουργιών που προηγήθηκαν των οικουμενικών θρησκειών, (όπως ο ιουδαϊσμός, ο χριστιανισμός, ο μωαμεθανισμός). Οι αρχαίοι Σλάβοι εκχριστιανίστηκαν, ανάλογα με την περιοχή στην οποία ζούσαν, από τον 7 ο έως τον12ο αιώνα. Ακριβέστερο είναι να πούμε, ότι τότε άρχισε ο εκχριστιανισμός τους. Ο παγανισμός τους όμως είχε βαθιές ρίζες. Οι πηγές του ανάγονται σε χιλιάδες χρόνια π.χ. και οι απόηχοί του διατηρήθηκαν μέχρι σήμερα, όπως μας διδάσκει η λαογραφία. Παρά τις επί μέρους διαφορές, δεν ξέφυγε από το εξελικτικό μοντέλο ανάπτυξης των παγανιστικών θρησκειών, που παρατηρείται σε παγκόσμιο επίπεδο. Για τον λόγο αυτό, θα πρέπει αρχικά να διευκρινίσουμε μερικές βασικές έννοιες και όρους. Ι. α. Φετιχισμός-ανιμισμός. Σύμφωνα με τους θρησκειολόγους, κοινό γνώρισμα της σκέψης του αρχαίου ανθρώπου, ήταν η ενασχόληση του με αντικείμενα και φαινόμενα του αμέσου περιβάλλοντός του, τα οποία ασκούσαν ζωτική επιρροή στην ίδια του την ύπαρξη. Για τον λόγο αυτό οι πρωταρχικές θρησκευτικές αντιλήψεις αφορούσαν σ αυτά τα αντικείμενα και ειδικότερα εκείνα τα οποία βρίσκονταν στον ζωτικό χώρο της δραστηριότητάς του. Φετιχισμός ονομάζεται η πίστη στην υπερφυσική δύναμη κάποιου αντικειμένου. Αντικείμενα αυτής της πίστης μπορούσαν να είναι τα όργανα του κυνηγιού, τα δένδρα, οι καρποί με τους οποίους κατευνάζουν την πείνα τους, κ.α., τα οποία και αποτελούν φετίχ, δηλαδή λατρευτικό αντικείμενο, προικισμένο με υπερφυσικές ιδιότητες, που μπορεί να φέρει ευτυχία στον κάτοχο ή τον λατρευτή του. Αρχικά αντιλαμβάνονταν σαν εκδήλωση ανώτερης δύναμης το αντικείμενο αυτό καθ εαυτό. Αλλά με την ανάπτυξη της ανθρώπινης σκέψης, θέτοντας την ερώτηση για την πηγή αυτής της ανώτερης δύναμης, ο άνθρωπος άρχισε να σκέπτεται ότι ο φορέας της είναι κάποια αόρατη ουσία, ένα είδος «δίδυμου» του υλικού αντικειμένου. Η συγκεκριμένη μορφή αυτού του «διδύμου» δεν είχε ακόμα δημιουργηθεί στην συνείδηση του ανθρώπου, εμφανίζονταν απρόσωπο και χωρίς σχήμα και ήταν αναπόσπαστο από το αντικείμενο. Αυτό είναι ήδη νέα μορφή εξέλιξης των πρωτόγονων θρησκειών ο ανιμισμός. 2 Η λέξη языкъ, στην παλαιοσλαβική έχει διπλή σημασία. Σημαίνει την γλώσσα, αλλά και τον λαό, την εθνότητα, το έθνος γιατί, την εποχή εκείνη, το κυριότερο χαρακτηριστικό ενός λαού ήταν η γλώσσα που μιλούσε.

5 - 5 - Ανιμισμός (από το λατινικό anima = πνεύμα, ψυχή) είναι η απόδοση ψυχής στα φαινόμενα της φύσης και τα πράγματα, ανάλογης με αυτής των ζωντανών όντων. Είναι η αντίληψη ότι πίσω από κάθε φυσικό αντικείμενο κρύβεται μια αόρατη ψυχή, ότι κάθε αντικείμενο είναι ζωντανό. Ο ανιμισμός εμφανίζεται στην αυγή της ιστορίας του ανθρώπου, πολύ πριν δημιουργηθεί η μυθολογία, της οποίας βασικό χαρακτηριστικό είναι η πίστη στην ύπαρξη θεών και πνευμάτων της φύσης. Οι μύθοι, οι συστηματικά συγκροτημένοι σε κάποιο σύνολο, αποτελούν υψηλότερο και πιο πολύπλοκο σύστημα θρησκευτικών αντιλήψεων, ενώ ο ανιμισμός αποτελεί απλά το έμβρυό του. Σε σχέση με τον ανιμισμό εμφανίζονται και οι μαγικές αντιλήψεις πίστη στη δύναμη λέξεων και δράσεων με την βοήθεια των οποίων, είναι τάχα δυνατό να επηρεαστούν οι δυνάμεις της φύσης και να προκληθεί το επιθυμητό αποτέλεσμα: υγεία, τύχη στο κυνήγι, σοδειά, βροχή, αύξηση των ζώων. Οι αρχαίοι Σλάβοι, στο αρχικό στάδιο της εξέλιξης τους, λάτρευαν διάφορα άψυχα πράγματα και όντα και θεοποιούσαν τις δυνάμεις της φύσης. Προσωποποιούσαν (φετιχισμός) και απέδιδαν ψυχή (ανιμισμός) σε όλη την φύση, τη γη, το νερό, τη φωτιά, τιμούσαν τα φυτά και τα ζώα. Ο φετιχισμός και ο ανιμισμός αποτελούν το πρώτο στάδιο εξελίξεως στην δημιουργία των θρησκειών σε όλους τους πρωτόγονους λαούς. Στην ρωσική λαϊκή πίστη διατηρήθηκαν για πολύ τα ίχνη της λατρείας της Μητέρας υγρής γης (Мать-сыра-земля), η οποία προσωποποιούνταν στη μορφή γυναικείας θεότητας της γονιμότητας. Σύμφωνα με τις υπάρχουσες πηγές, οι αρχαίοι Σλάβοι λάτρευαν διάφορα αντικείμενα ή φαινόμενα. Ο συγγραφέας του απόκρυφου 3 του 12 ου -13 ου αιώνα, με τίτλο Η περιήγηση της Θεοτόκου στην Κόλαση, (Хождение Богородицы по мукамъ), γράφει «Εκείνοι, που δεν πίστευαν στον πατέρα υιό και άγιο πνεύμα, ξέχασαν τον θεό και πίστευαν στα όσα δημιούργησε ο Θεός προς ευκολία μας, ονόμασαν θεούς τον ήλιο και το φεγγάρι, την γη και το νερό, τα ζώα και τα ερπετά». Ο διάσημος Ρώσος εκκλησιαστικός λόγιος του 12 ου αιώνα Κύριλλος Τουρόφσκι (Кирилл Туровский), σε ένα από τα κηρύγματά του, ξεσπούσε με οργή: «Δεν λέγονται θεοί τα στοιχεία, ούτε ο ήλιος, ούτε η φωτιά, ούτε οι πηγές, ούτε τα δένδρα». Ακόμα και τον 16 ο αιώνα, εξακολουθούσαν, κατά την μαρτυρία του Αρχιεπισκόπου του Νόβγκοροντ (και μελλοντικού Μητροπολίτη) Μακαρίου, να υφίστανται ως αντικείμενα λατρείας «τα δάση και οι πέτρες και τα ποτάμια και οι βάλτοι, πηγές και βουνά και λόφοι, ο ήλιος και το φεγγάρι και οι λίμνες και, μιλώντας απλά, όλα τα ζωντανά τα 3 Ως απόκρυφα χαρακτηρίζονται διάφορα κείμενα θρησκευτικού περιεχομένου, τα οποία, χωρίς να είναι πάντοτε απαγορευμένα, δεν περιλαμβάνονται στο corpus, στον «κανόνα», δηλαδή στο σύνολο των έργων, τα οποία αναγνωρίζει επισήμως η εκκλησία.

6 - 6 - προσκυνούν σαν θεούς και τους τιμούν και του προσφέρουν δαιμονικές αιματηρές θυσίες, ταύρους και πρόβατα και διάφορα ζώα και πτηνά». Ιδιαίτερα σημαντική και διαδεδομένη ήταν και η λατρεία των λίθων, στους οποίους απέδιδαν υπερφυσικές ιδιότητες. Η λατρεία των λίθων είναι παλαιότατη και πιθανόν να δημιουργήθηκε από την πρώτη χρήση λίθινων εργαλείων, απαραίτητων στο κυνήγι και το νοικοκυριό. Η λατρεία των λίθων στους Σλάβους αποδείχτηκε ιδιαίτερα ανθεκτική. Στον Λόγο του Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, (στην ρωσική του απόδοση του 14 ου αιώνα, αλλά γραμμένη πολύ πριν), όταν απαριθμούνται τα μέρη όπου οι Ρώσοι «ερχόντουσαν να προσευχηθούν» και «να προσφέρουν θυσία», τα ονομάζει «λίθους» («камения»). Ανάμεσα στους Λευκορώσους υπήρχε παράδοση ότι στα παλιά χρόνια οι πέτρες μιλούσαν, μεγάλωναν και πολλαπλασιάζονταν όπως οι άνθρωποι. Στην όχθη της λίμνης Πλεσέγιεβο, στην αρχαία ρωσική πόλη Περεσλάβλ-Ζαλέσκι (Переславль- Залесский) μέχρι σήμερα υπάρχει ο ογκόλιθος Σιν-κάμεν (Синь-камень, Μπλε πέτρα), ο οποίος ζυγίζει 12 τόνους. Ο ογκόλιθος Σιν-κάμεν (Синь-камень), στην λίμνη Πλεσέγιεβο 4 Η λατρεία του συνεχιζόταν κατά τον 9 ο και 11 ο αιώνα. Όταν υποδέχονταν την άνοιξη, αφού τον στόλιζαν με κορδέλες και λουλούδια, έστηναν γύρω του κυκλικό χορό. Ο χρονογράφος λέει; «Υπάρχει στην πόλη Περεσλάβλ λίθος, πίσω από το [ναό των] Μπορίς και Γκλέμπ, στο 4 Кривошеев Ю. В., Древнерусское Язычество, изд. С.-Петербургского университе-та, 2005, σελ. 10, φωτογραφία του συγγραφέα.

7 - 7 - δασύλλιο, όπου κατοικεί δαίμονας (πνεύμα), που πραγματοποιεί επιθυμίες και έλκει ανθρώπους από το Περεσλάβλ: άνδρες και γυναίκες και παιδιά και σκορπίζει ευφροσύνη στις καρδιές τους στην γιορτή των μεγάλων Αποστόλων Πέτρου και Παύλου. Και αυτοί τον υπακούουν και συρρέουν σ αυτόν κάθε χρόνο και τον τιμούν». Παρά την απελπισμένη μάχη των κληρικών με τον λίθο, (και τον παράχωναν και τον έθαβαν), ο λίθος «επέζησε» μέχρι τις μέρες μας 5. Στις ρωσικές παραδόσεις, αναφέρονται π.χ. ότι πριν από τον θάνατό της η μάνα αφήνει στην κόρη μια θαυματουργή κούκλα. Η κούκλα είναι το πνεύμα του μητρικού γένους. Σύμφωνα με την παράδοση, πρέπει να τρέφουμε την ψυχή του νεκρού, κι αυτή με την σειρά της θα προστατεύσει την ορφανή, αν πέσει σε ξένα χέρια. Αντικείμενο προσκυνήματος ήταν επίσης τα δένδρα, τα δασύλλια και τα δάση. Στην βόρεια Ρωσία υπήρχε η λατρεία της σημύδας. Στις σημύδες έκαναν θυσίες. Το 1636 οι κληρικοί του Νίζνι Νόβγκοροντ, (Нижний Новгород) διαμαρτύρονταν σε αναφορά τους ότι: «..συγκεντρώνονται γυναίκες και κοπέλες κάτω από τα δένδρα τις σημύδες και τους φέρνουν προσφορές: πίτες, κουρκούτια, ομελέτες και, προσκυνώντας τις σημύδες αρχίζουν να λένε σατανικά τραγούδια, να κουνάνε τα χέρια και να κάνουν διάφορα δαιμονικά» 6. Στην περιοχή του Δνείπερου ήταν διαδεδομένη η λατρεία της βελανιδιάς. Ο Αυτοκράτορας του Βυζαντίου Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, στο έργο του Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ρωμανὸν, γνωστότερο με τον λατινικό τίτλο «de administrando imperio» ( ), με βάση πληροφορίες από την αρμόδια διπλωματική υπηρεσία της αυτοκρατορίας, και παλαιότερους χρονικογράφους, έγραφε για τους Ρως, ότι στην εκστρατεία τους «θυσιάζουν σε θεόρατη βελανιδιά ζωντανά πουλιά» 7. Ακόμη και σήμερα στη Ρωσία, ένα κλαδί βελανιδιάς στο σπίτι, θεωρείται ότι φέρνει ευτυχία. Ι.β. Τοτεμισμός. Στην πρώιμη αντίληψη του ανθρώπου για τον ίδιο και το περιβάλλον του, είναι χαρακτηριστική η συνείδηση της ενότητας της φύσης και του ανθρώπου. Αυτό εκφραζόταν σε μία ιδιότυπη μορφή πίστης, που ονομάζεται τοτεμισμός (από την λέξη τοτέμ των ινδιάνων της Βόρειας Αμερικής, που σημαίνει γένος). Τοτεμισμός είναι η πίστη, ότι ο άνθρωπος προέρχεται από κάποιο ζώο. Η εμφάνιση του τοτεμισμού συνδέεται με την κοινωνική οργάνωση του σε φυλές. Φυλή είναι μια κοινότητα, που αποτελείται από γένη. Κάθε γένος αποτελείται από άτομα που είναι απόγονοι ενός γενάρχη και συνδέονται μεταξύ τους με συγγένεια εξ 5 Кривошеев Ю. В., Древнерусское Язычество, изд. С.-Петербургского университе-та, 2005, σελ Agnès Kefeli-Clay, «La supplique des prêtres de Niznij-Novgorod en l an 1636», Cahiers du Monde russe et soviétique, XXXI (1), Ιανουάριος-Μάρτιος 1990, σελ Βλ. παράρτημα.

8 - 8 - αίματος. Η φυλή συνδέει μεταξύ τους γένη, τα οποία αναγνωρίζουν έναν απώτερο κοινό μυθικό πρόγονο. Ο πρόγονος αυτός είναι, στις πρωτόγονες φυλές κάποιο ζώο, ή, σπανιότερα κάποιο φυτό, τις ιδιότητες του οποίου θεωρείται ότι φέρει και η φυλή. Αυτό το είδος της πρωτόγονης θρησκευτικής πίστης ήταν διαδεδομένο σε όλο σχεδόν τον κόσμο, από τους αυτόχθονες Αυστραλούς, ως τους λαούς του Βορρά. Το τοτέμ είναι το ζώο ή φυτό, από το οποίο θεωρεί η συγκεκριμένη φυλή ότι προέρχεται, και το οποίο την εκπροσωπεί και την προστατεύει. Το τοτέμ δεν είναι θεότητα, είναι πρόγονος και προστάτης της φυλής. Στο έδαφος του τοτεμισμού γεννήθηκαν μύθοι και θρύλοι για ζώα και φυτά που ομιλούν, για την βοήθειά τους στον άνθρωπο, για την μεταμόρφωση του ανθρώπου σε ζώο ή φυτό και το αντίθετο. Για παράδειγμα στους λαούς της Σιβηρίας ακόμα και τον 19 ο αιώνα, υπήρχε η λατρεία της αρκούδας, του λύκου, του κόρακα και άλλων πτηνών και ζώων. Είδαμε, πως ο Ηρόδοτος, περιγράφοντας τη φυλή των Νευρών, μας λέει πως: «λέγεται από τους Σκύθες και τους Έλληνες που κατοικούν στην χώρα των Σκυθών, ότι κάθε χρόνο μια φορά, κάθε Νευρός γίνεται για λίγες ημέρες λύκος και πάλι ξανάρχεται στην παλιά του μορφή. Εγώ δεν το πιστεύω αυτό που λέγουν, αλλά αυτοί επιμένουν και ορκίζονται πως είναι αλήθεια» (Ηροδότου, Ἱστορίαι, IV, 105) 8. Ανεξάρτητα από το αν οι Νευροί ήταν ή όχι πρόγονοι των Σλάβων, πράγμα το οποίο δεν μπορούμε να γνωρίζουμε, είναι φανερό πως ήταν μια φυλή με τοτέμ τον λύκο και, όπως φαίνεται, η μεταμόρφωση τους σε λύκους κάθε χρόνο, για λίγες μέρες, δεν ήταν παρά κάποια ετήσια τελετουργία, κατά την οποία φορούσαν δέρματα λύκων και πιθανότατα έκαναν και μιμικούς χορούς λύκων, μια πρακτική που απαντάται σε πολλούς πρωτόγονους λαούς. Στις ρωσικές μπιλίνες (Былина), ο Βόλγκα κυνηγάει μεταμορφωμένος σε γεράκι, μεταμορφώνεται σε μερμήγκι όταν πρέπει να περάσει κάτω από την σανίδα της αυλόπορτας. Το ρωσικό παραμύθι χρησιμοποιεί πολύ το θέμα της μεταμόρφωσης της πεντάμορφης κοπέλας-νύφης σε κύκνο, σε πάπια ή σε βάτραχο. «Η πριγκίπισσα μεταμορφώθηκε σε άσπρο κύκνο και πέταξε από το καράβι», «έπεσε, χτύπησε στο καράβι και μεταμορφώθηκε σε πάπια κι έφυγε πετώντας», «και ο βάτραχος τη νύχτα πήδησε στο πλατύσκαλο χτύπησε κάτω και έγινε πεντάμορφη πριγκίπισσα». Στους ανατολικούς Σλάβους κυκλοφορούν ενδιαφέρουσες παραδόσεις για τους ανθρώπους-λύκους βολκολάκ (Волколак) 9. Η πίστη στους βολκολάκ και οι αφηγήσεις γι αυτούς, ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη στους Λευκορώσους, Ουκρανούς και Μεγαλορώσους. Μερικές αφηγήσεις μιλούν για μάγους που μπορούν να 8 Βλ. Παράρτημα. 9 Κατά μία υπόθεση, από την σλαβική λέξη vrŭkolak < velkŭ, (= λύκος), προέρχεται και η ελληνική λέξη βρικόλακας (Ανδριώτη Ν. Ετυμολογικό λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Θεσσαλονίκη, 1967, Μπαμπινιώτη, Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας).

9 - 9 - μεταμορφώνονται σε λύκους και άλλες για ανθρώπους μεταμορφωμένους σε λύκους. Η πίστη στην μεταμόρφωση (δεν έχει επαρκώς ερευνηθεί από την επιστήμη), μαρτυρεί ότι υπήρχε λατρεία προγόνων-ζώων στους ανατολικούς Σλάβους. Παρόμοια λατρεία ζωόμορφων προγόνων στους Σλάβους μαρτυρείται στις πρώιμες εκκλησιαστικές νουθεσίες, όπως στην Περιήγηση της Θεοτόκου στην κόλαση, που μας πληροφορεί ότι οι Σλάβοι «ονόμασαν θεούς» τα ζώα. Οι Πατέρες της εκκλησίας διαμαρτύρονταν όταν οι νεοφώτιστοι Χριστιανοί συνέχιζαν να τηρούν «δαιμονικές» τελετές, κατά την διάρκεια των οποίων οι συμμετέχοντες «φορούσαν επάνω τους δέρματα ζώων», χόρευαν, χοροπηδούσαν και τραγουδούσαν «δαιμονικά» άσματα. Το τοτεμιστικό παιγνίδι της αρκούδας (комоедица) διατηρήθηκε στα χωριά της Λευκορωσίας μέχρι το δεύτερο μισό του 19 ου αιώνα. Εδώ μπορούμε ίσως να δούμε αυτά που απόμειναν από το τελετουργικούς χορούς στην γιορτή του τοτέμ, που είναι γνωστοί στους λαούς της άπω Σιβηρίας και σε άλλους. Στοιχεία τοτεμισμού συναντούμε και σε υστερότερη εποχή, όταν πια είχε εμφανιστεί η γεωργία, στην τελετή του «ξεριζώματος της γενειάδας» - δηλαδή των τελευταίων σταχιών από το χωράφι. Στην τελετή αυτή άδονται ειδικά τραγούδια που καλούν σε βοήθεια τους λύκους, τις αλεπούδες, τις αρκούδες και άλλα ζώα. Πιθανόν στην περίπτωση αυτή να έχουμε δείγμα φυτικού τοτεμισμού, που είναι χαρακτηριστικό για τους ανατολικούς Σλάβους. Πολύ πιο εμφανή δείγματα τοτεμισμού βρίσκουμε στα αρχαιότερα στρώματα των ρωσικών λαϊκών παραμυθιών και κυρίως των μαγικών, που αναφέρονται σε ζώα. Τοτεμιστικό ζώο εμφανίζεται στο παραμύθι για την θαυματουργή αγελάδα που βοηθάει την κατατρεγμένη από την κακή μητριά ορφανή. Η ορφανή δεν τρώει το κρέας της αγελάδας και το θάβει με τιμή. Στην περίπτωση αυτή, η στάση απέναντι στην αγελάδα καθορίζεται από την αντίληψη ότι το τοτέμ μπορεί να σώσει τον άνθρωπο, να τον προειδοποιήσει για τον κίνδυνο. Κάνοντας κακό στο τοτέμ επέρχεται και κακό στον άνθρωπο που συνδέεται μ αυτό. Συχνά στα παραμύθια τα ζώα έχουν όνομα που φανερώνει συγγενική σχέση: «αδελφούλα αλεπουδίτσα», «λύκος αδελφούλης», «αρκούδος παππούλης», Αυτό δείχνει την αντίληψη για σχέσεις συγγένειας εξ αίματος μεταξύ ανθρώπων και ζώων. Βαθειά αρχαϊκή αντίληψη για την συγγένεια αυτή, μας φέρνει το παραμύθι «ο ξυλοπόδαρος αρκούδος», ανατολικο-σλαβικής προέλευσης. Ο Μουζίκος συνάντησε αρκούδο. Παλεύουν και ο άνθρωπος κόβει το πόδι του αρκούδου και το φέρνει στο σπίτι, στη γριά. Αυτή γδέρνει το δέρμα από το πόδι, το βράζει και γνέθει το μαλλί από το πόδι της αρκούδας. Ο αρκούδος κάνει ξύλινο πόδι και πηγαίνει στο χωριό, εισβάλλει στην ίσμπα και τρώει αυτούς που τον πλήγωσαν. Ο αρκούδος εκδικείται σύμφωνα με τους κανόνες της εκδίκησης αίματος του γένους: οφθαλμός αντί οφθαλμού και

10 οδούς αντί οδόντος. Αφού οι άνθρωποι έφαγαν το κρέας του, τρώει και αυτός τους ανθρώπους. Εδώ αναδεικνύεται το αρχαϊκό μοτίβο της αθέτησης της απαγόρευσης να σκοτώνεις και να τρως το τοτεμικό ζώο. Στην λαογραφία περιγράφονται και καταστάσεις στις οποίες το ζώο ακολουθεί πιστά την ιερή συγγενική σχέση και τηρεί το καθήκον, που πηγάζει από αυτή. Έτσι, στο παραμύθι για τον Πρίγκιπα Ιβάν και τον γκρι λύκο, στην αρχή ο λύκος σκοτώνει το άλογο του Ιβάν και μετά ορκίζεται στον Πρίγκιπα να τον υπηρετεί με πίστη και δίκαιο. Ο λύκος του παραμυθιού, αφού έκανε κακό στον άνθρωπο, θεωρεί τον εαυτό του υποχρεωμένο να αποκαταστήσει την ζημιά παρέχοντας υπηρεσία. Η συγγενική σχέση θεωρείτο ιερή και η καταπάτησή του τιμωρείτο. Όταν οι πράξεις απέκλιναν από την ηθική της φυλής, απαιτούσαν την ακριβή αποκατάσταση: ο λύκος έφαγε το άλογο και γίνεται ο ίδιος άλογο για τον ήρωα. Αναλαμβάνει τα καθήκοντα να βοηθήσει τον άνθρωπο οικειοθελώς, χωρίς εξαναγκασμό και οι δεσμοί της συγγένειας είναι ιεροί γι αυτόν. Και εδώ βλέπουμε την λογική, όπως λέει ο Β. Π. Ανίκιν της πρωτόγονης σκέψης. Τοτεμιστικό επίπεδο συνείδησης αντιμετωπίζουν και τα θέματα των σχέσεων επιγαμίας ανθρώπου και ζώου. Η ψυχολογία του πρωτογόνου δεν απέκλειε την δυνατότητα των δεσμών γάμου ανάμεσα σε ανθρώπους και ζώα. Και τα ζώα συχνά τα αντιλαμβανόταν ως στενούς συγγενείς του ανθρώπου. Είναι γνωστά τα ρωσικά παραμύθια, όπου ο αρκούδος ζει με γυναίκα και οι δράκοι πετούν την νύχτα στις γυναίκες, ο άνθρωπος μπορεί να γεννιέται από αγελάδα, από σκύλο, από αγριογούρουνο και από τα αβγά, μπορούν να γεννιούνται παιδιά. Ενδεικτικό είναι το παραμύθι των ανατολικών Σλάβων για τον Ιβάν- Αρκουδίσιο αυτάκι γιό γυναίκας και αρκούδου. Ο αρκούδος συναντά γυναίκα (ή το αντίθετο) και την παίρνει στη φωλιά του. Από αυτούς γεννιέται αγοράκι: είναι εντελώς άνθρωπος, μονάχα τα αυτιά του είναι αρκουδίσια (Υπάρχει και η εκδοχή: ως τη μέση άνθρωπος και από την μέση και κάτω αρκούδος). Αυτό το πρόσωπο ξεχωρίζει για την ασυνήθιστη και ακατάβλητη δύναμη (στα έξι του χρόνια ξεριζώνει βελανιδιά κ.α.), που είναι αποτέλεσμα της ανάμικτης προέλευσης του, γιατί έχει δύο δυνάμεις: ανθρώπινη και αυτή της αρκούδας. Σε άλλο παραμύθι, «η κοπέλα και ο αρκούδος», εξιστορείται πως τρεις αδελφές ξέφυγαν από την φωλιά του αρκούδου, στην οποία τις είχε παρασύρει ο αρκούδος με κάποιο τέχνασμα. Σ αυτό το παραμύθι βλέπουμε να διαμορφώνεται ήδη η συνείδηση της μη αποδοχής και της επιδίωξης αποφυγής της ένωσης με γάμο μεταξύ ανθρώπου και ζώου. Οι λαογραφικές αφηγήσεις για αρπαγή κοριτσιών ή γυναικών από ζώα και για γάμο μ αυτά, παίρνουν μερικές φορές απρόσμενα ρεαλιστικό χαρακτήρα. Το 1925 στο Κυβερνείο του Ολονιέτσκ, συνέβη το εξής: σε ένα

11 από τα χωριά συνήθισε να έρχεται αρκούδος, που κατασπάραζε τα κατοικίδια των χωρικών. Με συμβουλή των γερόντων, για να εξευμενίσουν τον αρκούδο οι κάτοικοι αποφάσισαν να κάνουν τον «γάμο του αρκούδου», δηλαδή να προσφέρουν στον αρκούδο μια κοπέλα, την πιο όμορφη, όπως έκαναν παλιά οι πρόγονοί τους,. Διάλεξαν μια κοπέλα με κλήρο, την έντυσαν νύφη και, παρά την αντίστασή της, την πήγαν στο δάσος, κοντά στο λημέρι του, όπου την έδεσαν σε δένδρο, και, προσπαθώντας να εξιλεωθούν, έλεγαν: «Μη μας κατακρίνεις Νάστια, καλοπάρε τον αρκούδο, υπεράσπισέ μας, μη μας αφήσεις να πεθάνουμε από την πείνα». Μόνο η καλή της τύχη έσωσε την κοπέλα, που την βρήκαν λιπόθυμη κάποιοι κυνηγοί και την ελευθέρωσαν 10. Ι.γ. Λατρεία των Προγόνων. Η αποκοπή του «διδύμου» πνεύματος από το αντικείμενο στο οποίο ανήκει, σε συνδυασμό με τον τοτεμισμό, γεννάει και την πίστη στις ψυχές των νεκρών. Εκτός από τον απώτερο πρόγονο-ζώο, που προστατεύει την φυλή, υπάρχουν και πιο κοντινοί πρόγονοι, οι πατέρες του γένους, ή της διευρυμένης οικογένειας, γενάρχες το πνεύμα των οποίων, μετά τον θάνατο τους, αποκόπτεται από το σώμα και εξακολουθεί να προστατεύει το γένος ή την οικογένεια. Πιθανόν, μία μορφή αυτής της λατρείας, την αποτελεί η λατρεία του Род 11 και των Ροζάνιτσι (Род - Рожаницы), η οποία εμφανίστηκε μαζί με την αύξηση και ενίσχυση των γενών και την εδραίωση της οργάνωσης σε γένη. Τελευταίως υποστηρίζεται ότι ο Род ήταν η ανώτατη θεότητα των Σλάβων πριν τον Περούν. Όμως, στις συνθήκες της διασποράς των αρχαίων Σλάβων και του κλειστού, τοπικού και απομονωμένου χαρακτήρα των πρωτόγονων κοινωνιών τους, είναι απίθανο ότι θα μπορούσε να υπάρχει μια κοινή ανώτατη θεότητα, που να κυβερνά όλες τις άλλες. Άλλος κοινωνικός παράγοντας στον οποίο οφείλεται η εμφάνιση της λατρείας των προγόνων, είναι ανάδειξη από το γένος της ηλικιακής ομάδας των «γερόντων» (старейшины), που, σε συμβούλιο, κυβερνούν, αποφασίζουν, και φροντίζουν για την πρόοδο του γένους. Η τιμή που οφείλεται στους γεροντότερους κατά την επίγεια ζωή τους, λόγω της σοφίας τους και της προσφοράς τους, εκδηλώνεται με τη συμπεριφορά των συγγενών τους και μετά τον θάνατό τους. Ίχνος αυτής της λατρείας προς τους προγόνους διατηρήθηκε στην γνωστή μορφή του Τσουρ ή Σουρ (Чур Щур = πρόγονος). Κατά την υπόθεση του Σ. Α. Τόκαρεφ, αυτός ήταν τιμώμενος πρόγονος γενάρχης. Και το επιφώνημα που διατηρείται μέχρι σήμερα στα παιδικά παιγνίδια «Чур меня!» και «Чур, это мое!» 10 Кривошеев Ю. В., Древнерусское Язычество, изд. С.-Петербургского университе-та, 2005, σελ Ροντ (Род) σημαίνει γένος.

12 αποτελούσε πιθανόν στην αρχαιότητα ξόρκι, επίκληση στον Τσουρ, τον πρόγονο, για βοήθεια. Το ότι ο Τσουρ-Σουρ ήταν πρόγονος, προκύπτει από την λέξη «пращур», που σημαίνει προ-πρόγονος, απώτερος πρόγονος. Η λατρεία των προγόνων μαρτυρείται και από το έθιμο της μνημόνευσης των προγόνων, αλλά και της προσφοράς διαφόρων τροφίμων στους τάφους τους, κατά συγκεκριμένες ημέρες του έτους. Έτσι, την έβδομη Πέμπτη μετά το Πάσχα (семик), οι ανατολικοί Σλάβοι συγκεντρώνονταν στα κοιμητήρια για να τιμήσουν τους νεκρούς, με πραγματικά γεύματα πάνω στους τάφους, προς μεγάλη απογοήτευση των ιερέων, που έκριναν αυτές τις συνήθειες ως ειδωλολατρικές 12. Ανάλογα τελετουργικά γεύματα, προς τιμήν των νεκρών γίνονταν και στους δυτικούς Σλάβους 13 Οι αρχαιολόγοι ορίζουν την εμφάνιση της λατρείας των προγόνων τόσο στις συνήθεις, όσο και στις ταφές τύπου Κουργκάν 14. Επιβίωση της λατρείας του γενάρχη, προστάτη της διευρυμένης οικογένειας, ή πιθανόν του τοτεμικού προγόνου, αποτελεί η «σλάβα» στις χώρες της πρώην Γιουγκοσλαβίας, κυρίως στη Σερβία και το Μαυροβούνιο. «Σλάβα» είναι η απόδοση τιμής σε κάποιον άγιο, που θεωρείται προστάτης της μεγάλης πατριαρχικής οικογένειας. Ακόμα και σήμερα, που οι οικογένειες περιορίζονται στους συζύγους με τα ανήλικα παιδιά, ο ίδιος προστάτης άγιος τιμάται από όλες τις οικογένειες που συναποτελούν το «σόι» και τα μέλη των οικογενειών αυτών θεωρούνται μεταξύ τους συγγενείς, έστω κι αν έχουν πια εντελώς απομακρυνθεί από την αρχική διευρυμένη οικογένεια 15. Ι.δ. Πίστη σε πολλά πνεύματα (δαίμονες). Τα αόρατα πνεύματα ψυχές των προγόνων και συγγενών, «δίδυμα» των πραγμάτων-φετίχ και φαινομένων, που ήταν αντικείμενα της τοτεμιστικής λατρείας βαθμηδόν εποίκισαν τον κόσμο που περιέβαλε τον αρχαίο Σλάβο. Αντικείμενο λατρείας δεν είναι πλέον το ίδιο το πράγμα, αλλά το πνεύμα (δαίμονας), που κατοικεί σ αυτό. Όχι το αντικείμενο, αλλά το πνεύμα του, είναι εκείνο που επηρεάζει θετικά ή 12 Пропп В. Я. Русские аграриые праздники, Ленинград, 1963, (πολλές ανατυπώσεις). Agnès Kefeli-Clay, «La supplique des prêtres de Niznij-Novgorod en l an 1636», Cahiers du Monde russe et soviétique, XXXI (1), Ιανουάριος-Μάρτιος 1990, σελ Lorenzo Pompeo, Etnografia umanistica ne L epistola sulla religione ed i sacrifici degli antichi prussiani di Jan Sandecki Malecki (Meletius), Studia Mythologica Slavica, τόμος III, (2000), σελ Ταφές Κουργκάν είναι ιδιαίτερα επιμελημένες και πλούσιες ταφές σε τύμβους, δημιούργημα ενός προϊστορικού ημινομαδικού κτηνοτροφικού πολιτισμού, που εκτείνεται από την ρωσική στέπα μέχρι τον Δούναβη και τοποθετείται περίπου από το π.χ. 15 Oleg Mandic, «Eléments païens dans la religion rélévée de type rural», Archives des sciences sociales de religions, έτος 1963, τόμος 15, τεύχος 1, σελ. 61.

13 αρνητικά, τον ρου των γεγονότων στον κόσμο και την τύχη των ανθρώπων. Έτσι, ο παγανισμός περνάει σε νέα, υψηλότερη βαθμίδα εξέλιξης. Αυτό το στάδιο είναι ο πολυδαιμονισμός. Οι δαίμονες είναι τα πρώην «δίδυμα» των υπαρκτών πραγμάτων και φαινομένων του υλικού κόσμου, όπως και των ανθρώπων που εγκατέλειψαν τον υλικό φορέα τους (σώμα) και έγιναν αυτόνομες υπάρξεις. Οι υπάρξεις αυτές αποκτούν ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Τώρα και στο δάσος και στο νερό, ακόμα και στη κατοικία (γήινη και μη), όπου βρίσκονται οι ψυχές των νεκρών, εγκαθίστανται τα πνεύματα. Αυτούς ακριβώς τους δαίμονες, που κατοικούσαν σε κάποιο φυσικό περιβάλλον, εννοούν οι συγγραφείς του μεσαίωνα, όταν αναφέρουν πως οι Σλάβοι λατρεύουν τα στοιχεία του νερού και του δάσους. Όπως σημειώνει ο βυζαντινός συγγραφέας του 6 ου αιώνα Προκόπιος Καισαρείας, οι Σλάβοι «προσκυνούν ποτάμια και νύμφες, και διάφορες άλλες θεότητες». Ο Μητροπολίτης Ιωάννης, στην «Σύνοψη του εκκλησιαστικού κανόνα», που είναι νουθεσία προς χρήση των Ρώσων κληρικών του 11 ου αιώνα, μας πληροφορεί για πάνδημο προσκύνημα σε βάλτους και πηγάδια, στους δαίμονες που τα κατοικούν: «προσκυνούν τους δαίμονες και τους βάλτους και τα πηγάδια». Με το πέρασμα του χρόνου, τα πνεύματα που αρχικά παρουσίαζαν ομοιόμορφη μάζα, άρχισαν να διακρίνονται, σύμφωνα με διάφορα γνωρίσματα. Πριν από όλα, ανάλογα με το μέρος όπου κατοικούν, αναδεικνυόμενα σε κυρίαρχους του μέρους αυτού. Έτσι, οι δαιμονικές αυτές υπάρξεις, ανάλογα την σφαίρα επιρροής τους, διακρίνονται σε: «εκτός οίκου» (δάσος, κάμπος, βάλτος κλπ), του «οίκου», «πάνω από την γη» και «κάτω από την γη», καθώς επίσης ανάλογα με την εμφάνισή τους με καθορισμένες περιόδους του χρόνου (ημέρα-νύχτα, μεσημβρίαμεσονύκτιο, Χειμώνας, Άνοιξη, Καλοκαίρι κλπ), ή ανάλογα με την συμπεριφορά τους απέναντι στον άνθρωπο: κακά και καλά πνεύματα. Στο στοιχείο του νερού, οι αρχαίοι Σλάβοι πίστευαν ότι ζούσαν Μπερεγκίνι και Βοτζιανίγιε (Берегини Водяные) Οι Μπερεγκίνι και, αργότερα οι Βίλες και οι Ρουσάλκες (Вилы Русалки), είναι θηλυκά πνεύματα των ποταμών, των λιμνών, των φρεάτων και των δεξαμενών. Σύμφωνα με τους λαϊκούς θρύλους, την Άνοιξη οι Ρουσάλκες βγαίνουν στις όχθες και κάνουν κούνια στα κλαδιά των δένδρων, χτενίζουν τα μακριά πράσινα μαλλιά τους, τραγουδούν, προσελκύουν τους περαστικούς και προσπαθούν να τους γαργαλίσουν μέχρι θανάτου. Με τις Ρουσάλκες είναι συνδεδεμένη η αντίληψη για τις πνιγμένες γυναίκες και κοπέλες, καθώς και για τα αβάπτιστα νεκρά παιδιά. Προφανώς εδώ, στην μορφή της Ρουσάλκας επικάθεται ο απόηχος της λατρείας των νεκρών. Αλλά, οι Ρουσάλκες είναι και πνεύματα της χλωρίδας: των δένδρων, των χόρτων των λουλουδιών και των σιτηρών, γιατί δίνουν στα

14 φυτά την ζωοφόρο υγρασία και στέλνουν την καλόδεχτη βροχή στα χωράφια. Ο Βοντζιανόι (Водяной), είναι μαλλιαρός, με γενειάδα μέχρι τα γόνατα, κακός, άτακτος και εκδικητικός γέρος, που ζει στον πυθμένα των ποταμών και λιμνών, μέσα σε δύνες. Το δάσος είναι το βασίλειο του Λέσι ή Λεσοβίκ (Леший, Лесовик). Ο Λέσι κατοικεί στα δένδρα ή σε κουφάλες δένδρων. Τις νύχτες ουρλιάζει άγρια και κοιτάζει μέσα από την κουφάλα της βελανιδιάς (πρέπει να σημειώσουμε ότι η βελανιδιά συνδέεται ιδιαίτερα με την παγανιστική λατρεία). Στον κάμπο, σε ψηλά χόρτα ή στάχυα, κατοικεί ο Πολέβικ (Полевик), που είναι τραγόμορφη ύπαρξη. Η εμφάνισή του υποδεικνύει στο πέρασμα στο στάδιο της γεωργίας. Ο Πολέβικ, μπορεί να είναι ανδρικού ή γυναικείου φύλου. Στην κατοικία «αφέντης» είναι ο Ντομοβόι (Домовой) 16. Είναι μικρόσωμος, καμπούρης γεροντάκος. Αυτός είναι προστάτης του σπιτιού, του νοικοκυριού. Ανάλογα με την παραμονή του σε συγκεκριμένο μέρος του οίκου, τον ονόμαζαν Ντβοροβόι (Дворовой = της αυλής), Οβήνικ (Овинник = της σιταποθήκης), Γκουμέννικ (Гуменник = του αλωνιού) και Μπάνικ (Банник = του λουτρού). Αν τον φροντίζεις, βοηθάει στο σπίτι. «Τσάρε κι αφέντη της αυλής! Τσαρίνα κι αφέντρα της αυλής! Σου χαρίζω ψωμί κι αλάτι και σε προσκυνώ βαθιά και ό,τι τρώω και πίνω, τα ίδια και σου προσφέρω. Και σύ, αφέντη πατερούλη κι αφέντρα μανούλα, να προσέχεις και να φυλάς τα ζωντανά μου», λέγανε παλιά. Αν δεν τον ταΐσεις, πνίγει τις κότες, αναστατώνει την νύχτα όλο το σπίτι με τα καμώματά του. Τότε μεταμορφώνεται σε καταραμένο «κατοικίδιο δαίμονα», όπως ονομάζουν τον Ντομοβόι οι κληρικοί («Λόγος του Αγίου Βασιλείου περί νηστείας, κείμενο 14 ου αιώνα). Αυτοί είναι μερικοί από τους δαίμονες του σλαβικού παγανισμού. Αυτό το ειδικό πάνθεον δαιμόνων, ή κατωτέρων θεοτήτων, σχηματιζόταν για πολλούς αιώνες. Αλλά με το πέρασμα του χρόνου, πάνω από τις πρώτες λειτουργίες τους, επικάθονταν άλλες. Γι αυτό σε μια σειρά περιπτώσεων, έφτασαν ως εμάς, μέσω της λαϊκής παράδοσης, πολλές φορές μορφές με συγκεχυμένες ή πολλαπλές λειτουργίες: Π.χ., οι Ρουσάλκες που προαναφέραμε: η Ρουσάλκα, ως ονομασία εμφανίζεται σε κείμενα μετά τον εκχριστιανισμό των ανατολικών Σλάβων. Ετυμολογικά, σύμφωνα με την κρατούσα άποψη, προέρχεται από την παλαιοσλαβική λέξη русяли& που είναι η ονομασία μιας ανοιξιάτικης ειδωλολατρικής 16 Βουλγ.: стопан, стопанин, Κροατία: Domaći Τσεχία: Dědek Hospodáříček, Πολωνία: Domowoj, Ρωσία: Домовой, Σερβία: Домаћи (domaći), Σλοβενία: Domovoj, Ουκρανία: Домовик'.

15 γιορτής καθώς και (στις νοτιοσλαβικές γλώσσες) η Πεντηκοστή 17. Στο ελληνικό Βυζάντιο τα Ρουσάλια ήταν μια εορτή προς τιμήν των νεκρών, συνδεδεμένη με την Πεντηκοστή. Την ημέρα εκείνη στόλιζαν τους τάφους με τριαντάφυλλα (ροδισμός) και πραγματοποιούσαν γεύματα στους τάφους, μνημονεύοντας τους νεκρούς. Στην πραγματικότητα, τα Ρουσάλια ήταν επιβίωση της παλαιάς ανοιξιάτικης ρωμαϊκής εορτής rosalia, το όνομα της οποίας και διατήρησαν παρεφθαρμένο. Παρά τις αντιρρήσεις της εκκλησίας, η εορτή και το έθιμο των Ρουσαλίων, διατηρείται μέχρι σήμερα σε πολλές περιοχές της Ελλάδας 18. Από το Βυζάντιο φαίνεται πως, μέσω των νοτίων Σλάβων, πέρασε η ονομασία στους ανατολικούς Σλάβους, μετά τον εκχριστιανισμό των τελευταίων. Βλέπουμε σ αυτήν την περίπτωση, πόσο επισφαλές είναι να στηριζόμαστε σε δεδομένα της λαογραφίας, για την ανασύσταση της σλαβικής μυθολογίας. Νύμφες των νερών αναμφίβολα υπήρχαν και πριν, αλλά δεν γνωρίζουμε, ούτε την ονομασία, ούτε τα χαρακτηριστικά τους. Οι δαίμονες συνδεόντουσαν μεταξύ τους με σχέσεις που αντιστοιχούσαν στις σχέσεις συγγένειας των ανθρώπων. Στους δαίμονες των Σλάβων υπήρχε καθορισμένη ιεραρχία: ανάμεσα τους υπήρχαν αφέντες και υποτακτικοί, μεγαλύτεροι και μικρότεροι. Ο Ντομοβόι έχει οικογένεια: γυναίκα (Домаха ή Домовиха) και παιδιά. Ο Λέσι επίσης μπορεί να έχει σύζυγο την νοικοκυρά του δάσους (Лешачиха ή Лешавиха). Υποτακτικός του κυρίου του δάσους ήταν ο Μποροβόι (Боровой). Οι Ρουσάλκες, θεωρούνταν κόρες του Βοντζιανόϊ. Σε ένα κείμενο του 19 ου αιώνα αναφέρεται ότι οι Βίλες «είναι τριανταεννέα αδελφές, μιλάνε ακατανόητα και θεωρούνται θεές». Οι Ντομοβόι ανταλλάσσουν επισκέψεις, μερικές φορές μαλώνουν, ακόμα και έρχονται στα χέρια. Ο Ντομοβόι, έχει σχέσεις, αν και μερικές φορές διαπληκτίζεται με το Μπάνικ, τον Λεσοβίκ και Πολεβίκ, αλλά είναι θανάσιμος εχθρός του Βοντζιανόι. «Όλα αυτά τα πνεύματα είναι συγγενείς, φίλοι ή κουμπάροι», έλεγαν οι Ρώσοι αγρότες. Προφανώς επικεφαλής των Ροζάνιτσι (Рожаницы) πνευμάτων του γένους, της γονιμότητας και 17 Марк Фасмер, Этимологический Словарь Русского Языка, λήμμα «Русалка», Москва, «Прогресс», 1987, Александар В. Поповић, «Један византијски запис о празнику Русалија код словена (Chomatenus, Ep. 120)», Зборник радова Византолошког Института, XLIII, 2006, σελ José Ignacio López Fernández, Tradicones eslavas precristianas en torno al ciclo de Pentecostés, Eslavistica Complutense, 2000, 6, σελ Ο αρχιεπίσκοπος Άχρίδος Δημήτριος Χωματιανός, (13 ος αιώνας), περιγράφει τα Ρουσάλια ως ακολούθως: «ὃτι παλαιοῦ ἔθους ἐν τῇ χώρᾳ τούτων κρατοῦντος, [σημερινή Δ. Μακεδονία], ὃ δὴ Ρουσάλια ὀνομάζεται, τῇ μετὰ τὴν πεντηκοστὴν ἑβδομάδι σύνταγμα γίνεσθαι νεωτέρων καὶ τὰς κατὰ χώραν κώμας αὐτοὺς περιέρχεσθαι καὶ παιγνίοις τισὶ καὶ ὀρχήμασι καὶ βεβακχευμένοις ἃλμασι καὶ σκηνικαῖς ἀσχημοσύναις ἐκκαλεῖσθαι δῶρα παρὰ τῶν ἐνοικούντων εἰς κέρδος αὐτῶν, ἐξῆλθον καὶ οὗτοι κατὰ τὸ παρὸν ἔτος, συντάξαντες ἑαυτοὺς καὶ παρασκευάσαντες, ἵν οὕτω κατὰ χώραν σκηνοβατήσωσιν». (Demetrii Chomateni Ponemata Diafora, επιμ. G. Prinzing (Corpus fontium historiae Byzantinae, vol. XXXVIII), Berolini et Novi Eboraci 2003, επιστολή 120). 18 Φαίδων Κουκουλές, Βυζαντινών βίος και πολιτισμός, τόμος Β, Ι, Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήση, σελ , ομοίως, τόμος Ε, σελ. 217.

16 καρποφορίας ήταν ο Род. Πάντως, για την ακριβή θέση και φύση τόσο του Ροντ, όσο και των Ροζάνιτσι, υπάρχουν, λόγω της σπανιότητας των σχετικών πηγών, πολλές ερμηνείες και απόψεις, που θα δούμε αργότερα. Ι.ε. Πολυθεϊσμός Από τα παραπάνω προκύπτει ότι στους ανατολικούς Σλάβους υπήρχε αρκετά αναπτυγμένο σύστημα κατώτερης μυθολογίας ή δαιμονολογίας. Το στάδιο του δαιμονισμού το πέρασε ο παγανισμός και των άλλων λαών. Οι δαιμονικές πίστεις οδήγησαν στο επόμενο στάδιο εξέλιξης της παγανιστικής θρησκείας, στον πολυθεϊσμό, δηλαδή την πίστη σε πολλούς θεούς. Το ότι η πίστη σε πολλούς δαίμονες, υπήρξε ο πρόδρομος της πολυθεΐας αναφέρεται καθαρά στον Λόγο περί ειδώλων, που φέρεται ότι τον έγραψε ο Άγιος Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός. Στην πραγματικότητα, όπως αργότερα θα δούμε είναι πολύ μεταγενέστερο έργο, που απλώς άντλησε ορισμένα στοιχεία από λόγους του Αγίου Γρηγορίου, δεδομένου ότι ο Άγιος Γρηγόριος έζησε τον 4 ο αιώνα και, φυσικά, δεν μπορούσε να αναφέρεται σε γεγονότα του 11 ου αιώνα ή και μεταγενέστερα! Ο συγγραφέας του, συστηματοποίησε και περιοδικοποίησε τα στάδια του σλαβικού παγανισμού, γράφοντας: «αυτοί οι Σλάβοι άρχισαν να στρώνουν τράπεζα στον Ροντ και Ροζάνιτσι (Род και Рожаницы), πριν από τον Περούν, τον θεό τους και πριν από αυτόν έκαναν προσφορές στους ουπίρι και μπερεγκίνι (Упырь - Берегини)». Όμως, για την αξιοπιστία της πηγής αυτής υπάρχουν πολλές επιφυλάξεις και μόνο από αυτό το χωρίο δεν μπορεί να αποδειχθεί ότι ο Ροντ (Род) ήταν ο ανώτερος θεός των Σλάβων, πριν από τον Περούν. Μαζί με τα άλλα κατώτερα μυθολογικά πλάσματα, προηγήθηκε πιθανόν των πολυθεϊστικών θεοτήτων στο προηγούμενο στάδιο εξέλιξης του παγανισμού, αλλά το ερώτημα για την ακριβή του φύση παραμένει ανοικτό. Η προοδευτική εξέλιξη του παγανισμού, η εμφάνιση νέων μορφών του και παραλλαγών δεν εμπόδισαν την παράλληλη διατήρηση και των παλιών δοξασιών. Προς το τέλος της πρώτης χιλιετίας μ.χ., στους ανατολικούς Σλάβους υπήρχε εκπληκτική συνύπαρξη παγανιστικών λατρειών διαφόρων επιπέδων. Για εμάς βέβαια, αυτό το μείγμα φαντάζει χαοτικό. Για τους αρχαίους, στον κόσμο των θεών τους, όλα ήταν φυσιολογικά και αρμονικά, ενταγμένα σε ένα μυθολογικό σύστημα, για το οποίο, δυστυχώς οι γνώσεις μας είναι μάλλον ατελείς.

17 ΙΙ. Μυθολογία. ΙΙ.α Μυθολογία είναι το σύνολο φανταστικών αφηγήσεων, που συνδέονται μεταξύ τους, ώστε να δίνουν μια συνολική εικόνα του κόσμου και των αντιλήψεων του ανθρώπου. Ως όρος προέρχεται από την ελληνική λέξη μύθος, και έχει περάσει σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες. Μύθος στην αρχαία ελληνική σήμαινε αρχικά λόγος, ομιλία, διήγηση. Ο όρος είναι εντελώς ουδέτερος, με την έννοια ότι δεν περιέχει κάποιο στοιχείο αξιολόγησης της αξιοπιστίας ή μη της διήγησης, όπως η ιστορία, η οποία προέρχεται από την λέξη ίστωρ (=γνώστης, κριτής) και συνεπώς προϋποθέτει ότι τα στοιχεία που την συνιστούν αποτελούν αντικείμενο βέβαιης και κριτικά ελεγμένης γνώσης. Ο μύθος αντίθετα είναι μια διήγηση που δεν έχει περάσει από την διαδικασία της λογικής εξακρίβωσης και δεν υπόκειται σε νόμους που γνωρίζουμε από την εμπειρία μας. Είναι μια διήγηση φανταστική, η οποία αποσκοπεί στην αποτύπωση και ερμηνεία γεγονότων, φαινομένων, καταστάσεων και εμπειριών, μη λογικά επαληθεύσιμων και ερμηνευτέων. Ο μύθος, λόγω ακριβώς της ερμηνευτικής του λειτουργίας, διαφέρει από άλλα είδη φανταστικών αφηγήσεων, όπως ο λαϊκός θρύλος, που αναφέρεται σε κάποια συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα, έστω και παραλλαγμένα ή μεγαλοποιημένα. Επίσης διαφέρει από το παραμύθι, το οποίο έχει ηθικό- διδακτικό χαρακτήρα. Η δημιουργία του μύθου είναι ένα μεγάλο πολιτισμικό επίτευγμα του ανθρώπου. Οφείλεται στην έμφυτη περιέργεια του να μάθει, να κατανοήσει τον περιβάλλοντα κόσμο και τον ίδιο τον εαυτό του, και αυτή η καθαρά πνευματική ανάγκη να γνωρίσει τον κόσμο, είναι η ίδια που βρίσκεται στη βάση της επιστήμης, της φιλοσοφίας, της τέχνης και της θρησκείας. Όπως είναι φυσικό, η μυθολογία, ως οργανωμένο σύστημα, παρουσιάζεται σε προχωρημένο στάδιο της εξέλιξης των πρωτογόνων κοινωνιών. Στα πρώτα στάδια της πολιτιστικής εξέλιξης, ο άνθρωπος βασίζεται απόλυτα στην εμπειρική του γνώση. Όσο εξελίσσεται η διανόησή του, αρχίζει να θέτει ερωτήματα και να προσπαθεί να βρει μια απάντηση. Αφού π.χ. εμπειρικά μάθει πως ο κεραυνός μπορεί να προκαλέσει φωτιά, αρχίζει να αισθάνεται την ανάγκη να μάθει πώς γεννιέται ο κεραυνός. Βεβαίως στο στάδιο αυτό ο άνθρωπος δεν είναι δυνατόν να δώσει, ή να επιχειρήσει καν, μια επιστημονική εξήγηση. Η εξήγηση που δίνει στην προσπάθειά του να ερμηνεύσει τον κόσμο, είναι στα πλαίσια μιας «φανταστικής λογικής», χαρακτηριστικής του πρωτογόνου. Στο στάδιο αυτό: 1) ο άνθρωπος αισθάνεται μέρος του φυσικού περιβάλλοντος, δεν εξαιρεί τον εαυτό του, ούτε τον τοποθετεί στην θέση του αμέτοχου παρατηρητή απέναντι στη φύση και 2) η σκέψη του δεν έχει διαχωριστεί από το συναίσθημα. Αυτό που εμείς

18 αντιλαμβανόμαστε ως καθαρή λογική, δεν υπάρχει ως αυτόνομη πνευματική λειτουργία. Απόρροια αυτών των γεγονότων είναι ο αφελής (ναΐφ) εξανθρωπισμός της φύσης, η προσωποποίηση όλων των στοιχείων και φυσικών γεγονότων, η «μεταφορική» αντιστοίχηση των φυσικών φαινομένων με κοινωνικά φαινόμενα. Στα πράγματα και τα φυσικά φαινόμενα μεταφέρει ανθρώπινες ιδιότητες, αποδίδει ψυχή, αισθήματα, λογική, ακόμα και ανθρώπινη εμφάνιση. Αντίθετα στους φανταστικούς προγόνους, τους οποίους αισθάνεται την ανάγκη να έχει, τους αναζητά ανάμεσα σε φυσικά φαινόμενα και πράγματα, κυρίως ζώα ή φυτά, που, με την δύναμή τους, τον φοβίζουν ή τον γοητεύουν. Και, αφού απεχθάνεται το χάος, αφού παρατηρεί μια τάξη στο φυσικό περιβάλλον, δεν διστάζει να μεταφέρει τις δικές του κοινωνικές σχέσεις, τις σχέσεις γένους, στις δυνάμεις και τους ήρωες που κυβερνούν την φύση. Η μυθολογία, το συστηματικό σύνολο αυτών των μύθων, αποτελεί τον πρώτο και βασικό τρόπο κατανόησης του κόσμου που περιβάλλει τον πρωτόγονο άνθρωπο, την πρώτη του κοσμοαντίληψη (Weltanschauung). ΙΙ.β. Μέχρι τον 19 ο αιώνα, στην Ευρώπη ήταν γνωστή μόνο η μυθολογία της κλασικής αρχαιότητας, ελληνικής και ρωμαϊκής. Πολλές φορές επικρατούσε σύγχυση μεταξύ της ελληνικής και ρωμαϊκής μυθολογίας, που οφειλόταν αφ ενός στην ευρύτερη διάδοση της λατινικής γλώσσας στις χώρες της δυτικής Ευρώπης, και αφ ετέρου στο γεγονός, ότι οι ίδιοι οι Ρωμαίοι, στην γνωριμία τους με τον ελληνικό κόσμο, είχαν προχωρήσει σε μία interpretatio (ερμηνεία) των ελληνικών θεοτήτων, προσαρμόζοντάς τες στις αντίστοιχες λατινικές θεότητες: Ζευς=Jupiter, Ποσειδών=Neptun, Αθηνά=Minerva, Άρτεμις=Diana, Άρης=Mars κλπ.. Παρόμοια διαδικασία «ερμηνείας», επιχειρήθηκε αργότερα και για θεότητες άλλων μυθολογιών, μεταξύ των οποίων και της σλαβικής, με αποτέλεσμα, σε πολλές περιπτώσεις, την συσκότιση, παρά την διευκρίνιση, καθώς και την συναγωγή λανθασμένων, ή ακόμα και φανταστικών συμπερασμάτων. Στο πρώτο ήμισυ του 19 ου αιώνα άρχισε η έρευνα και άλλων μυθολογιών, πλην της κλασικής, όπως της μυθολογίας των Ινδών, των Ιρανών, των Γερμανών, και στην Ρωσία εμφανίστηκαν οι πρώτες έρευνες της σλαβικής μυθολογίας. Στην επιστήμη εκφράστηκαν διάφορες θέσεις γύρω από την προέλευση και την ουσία της μυθολογίας, που μπορούν να ομαδοποιηθούν σε τέσσερις βασικές σχολές, ανάλογα με την γενική τους κατεύθυνση: 1) Μυθολογικές (αλληγορικές) θεωρίες, οι οπαδοί των οποίων θεωρούσαν τους μύθους προσωποποιημένη περιγραφή και ερμηνεία των φυσικών φαινομένων, κυρίως των ουράνιων

19 - 19-2) Ευημεριστικές 19 θεωρίες, σύμφωνα με τις οποίες τα μυθολογικά πρόσωπα είναι πραγματικοί άνθρωποι, πρόγονοι, και οι μύθοι είναι ωραιοποιημένες φανταστικές αφηγήσεις για τα κατορθώματά τους (Σπένσερ). 3) Βιολογικές θεωρίες, που εξετάζουν την μυθολογία ως αποκυήματα της φαντασίας, των απωθημένων από την συνείδηση στο ασυνείδητο, σεξουαλικών ορμών (Φρόιντ) και 4) Κοινωνιολογικές θεωρίες, που αντιλαμβάνονται τους μύθους ως άμεση έκφραση του συνδέσμου της πρωτόγονης κοινωνίας με τον περιβάλλοντα κόσμο (Λεβύ-Μπρύλ και Μπ. Μαλινόφσκι). ΙΙ.γ. Σε ένα μυθολογικό σύστημα υπάρχουν πολλές κατηγορίες μύθων. Έτσι διακρίνονται: 1) Αιτιολογικοί μύθοι. Είναι αυτοί που εξηγούν διάφορα φυσικά ή πολιτισμικά και κοινωνικά φαινόμενα. Είναι κυρίως αφηγήσεις για την προέλευση ζώων, φυτών, ορέων και θαλασσών, ουράνιων σωμάτων και μετεωρολογικών φαινομένων. Επίσης μπορεί να εξηγούν διάφορες κοινωνικές συνήθειες και δραστηριότητες. Ιδιάζουσα σημασία στην κατηγορία αυτή, έχουν οι λατρευτικοί μύθοι, οι οποίοι αιτιολογούν την προέλευση ορισμένων τελετών και τελετουργιών. 2) Κοσμογονικοί μύθοι. Αυτοί συνιστούν την αντίληψη του πρωτόγονου ανθρώπου για την δημιουργία του κόσμου από το προηγούμενο χάος. Περιγράφουν και «ερμηνεύουν» την καταγωγή του κόσμου, την δημιουργία των διαφόρων στοιχείων, τον χωρισμό του ουρανού από την γη και την θάλασσα, τέλος την δημιουργία των διαφόρων ουρανίων σωμάτων. Οι μύθοι αυτοί είναι σχετικά νεώτεροι, γιατί ανταποκρίνονται σε πιο προηγμένη ανάγκη του ανθρώπου να απαντήσει στο πρόβλημα της προέλευσης του κόσμου. 3) Τοτεμιστικοί μύθοι. Στην βάση αυτών των μύθων βρίσκεται η ερμηνεία της υπερφυσικής φανταστικής συγγένειας μεταξύ των ανθρώπων και των τοτεμιστικών φυτών και ζώων. 4) Ημερολογιακοί μύθοι. Είναι μύθοι που συνδέονται στενά με τον κύκλο των ημερολογιακών τελετών και της αγροτικής μαγείας, που ερμηνεύουν την τακτική εναλλαγή των εποχών του έτους, τον θάνατο και την γέννηση της βλάστησης, το θαύμα της γονιμότητας της φύσης. Εδώ εντάσσονται και οι μύθοι οι σχετικοί με τον ημερήσιο και ετήσιο κύκλο του ηλίου, της σελήνης και άλλων ουρανίων σωμάτων. 5) Ηρωικοί μύθοι. Στρέφονται στην ανάπλαση του κύκλου της ζωής του μυθικού ήρωα. Συνήθως αρχίζουν από την θαυματουργή γέννηση του ήρωα, και συνεχίζονται με διάφορες δοκιμασίες και άθλους τους οποίους 19 Από το όνομα του Ευημέρου του Κυρηναίου, φιλοσόφου του 3 ου αιώνα π.χ., ο οποίος, στο έργο του «Ἱερὰ ἀναγραφή», υποστήριξε την θεωρία ότι η πίστη στους θεούς γεννήθηκε από την θεοποίηση μεγάλων ηρώων του παρελθόντος.

20 κάνει κατ απαίτηση μεγαλυτέρων του, ή εχθρών του, ή κάποιου κακού δαίμονα, την αναζήτηση συζύγου και, τις δοκιμασίες στις οποίες υποχρεώνεται για να φτάσει στον γάμο, τέλος τον θάνατο του ήρωα. 6) Εσχατολογικοί μύθοι. Είναι μύθοι που δημιουργούνται σχετικά αργά. Αφού κάθε πράγμα στον κόσμο διαγράφει ένα κύκλο από την γέννηση ή δημιουργία του, μέχρι τον θάνατο ή την καταστροφή του, τότε κι ο ίδιος ο κόσμος, είναι καταδικασμένος σε κάποιο τέλος. Εσχατολογικοί είναι ακριβώς οι μύθοι που μιλούν για αυτό το τέλος, δηλαδή την καταστροφή του κόσμου. ΙΙ.δ. Το μυθολογικό σύστημα των αρχαίων Σλάβων δεν ήταν τόσο αναπτυγμένο, όσο το ελληνικό. Είδαμε πως οι Σλάβοι απόκτησαν γραφή μόνο τον 9 ο μ. Χ. αιώνα και αυτό οφείλεται και συνοδεύεται από τον εκχριστιανισμό τους. Αποτέλεσμα του γεγονότος αυτού είναι πως δεν είχαν την δυνατότητα να μας αφήσουν κείμενα, όπως π.χ. η Θεογονία του Ησιόδου, ή τα ομηρικά έπη, ώστε να γνωρίζουμε απ ευθείας από τους παγανιστές τους μύθους και τις δοξασίες τους. Ό,τι γνωρίζουμε το γνωρίζουμε από δευτερογενείς πηγές και μάλιστα κυρίως από κείμενα χριστιανών και αράβων χρονικογράφων, οι οποίοι διηγηματικά και περιστασιακώς αναφέρουν κάποια πράγματα, ή ιεραποστόλων και κηρύκων, πολύ μεταγενέστερων μάλιστα, που αναφέρονται στις δοξασίες των ειδωλολατρών, με σκοπό να τις καταπολεμήσουν. Δευτερεύουσα πηγή γνώσεών μας είναι η αρχαιολογία, η οποία όμως, λόγω της φτώχιας των σχετικών ευρημάτων, δεν μπορεί να βοηθήσει πολύ. Αρκετά πράγματα τα αντλούμε από το λαογραφικό υλικό, όπως τα παραμύθια, τις παροιμίες, τα τραγούδια που διασώθηκαν μέχρι τις ημέρες μας. Όμως κι εκεί χρειάζεται περίσκεψη. Το αρχαιότερο φολκλόρ δεν διασώθηκε. Εκείνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να ανιχνεύσουμε τα ίχνη του στο νεώτερο φολκλόρ, ιδίως σε τελετουργικά τραγούδια και χορούς που σχετίζονται με εορτές του ημερολογίου, στις γιορτές της Άνοιξης, και γενικώτερα σε τελετές που συνδέονται με τον ετήσιο κύκλο των γεωργικών εργασιών, σε ξόρκια, αινίγματα, μοιρολόγια, παραμύθια και στις Μπιλίνες, τα ρωσικά λαϊκά έπη, που μεταδόθηκαν προφορικά και καταγράφηκαν σε μεταγενέστερη εποχή. Όλα αυτά όμως εξελίχτηκαν στον χρόνο, ιδίως μετά τον εκχριστιανισμό. Έτσι, δεν μπορούμε να διακρίνουμε πάντοτε με βεβαιότητα τα αρχαιότερα στρώματα, από τις μεταγενέστερες μεταβολές.

21 ΙΙΙ. Η θεωρία των τριών σταδίων του ρωσικού παγανισμού. Αναφέραμε παραπάνω ένα γενικό σχήμα εξέλιξης των παγανιστικών θρησκειών, που φαίνεται ότι σε γενικές γραμμές ισχύει για όλες τις ειδωλολατρικές θρησκείες. Όμως, λόγω των ελλιπών πληροφοριών μας, δεν μπορούμε να μεταφέρουμε με ακρίβεια αυτό το μοντέλο και στην σλαβική μυθολογία, καθορίζοντας μάλιστα, έστω κατά προσέγγιση, την χρονολογική διαδοχή. Παρ όλα αυτά, υποστηρίχτηκε η θεωρία που διακρίνει τρία στάδια, ή εξελικτικές φάσεις στον ρωσικό παγανισμό. Αυτές οι φάσεις, σύμφωνα μ αυτήν την θεωρία, είναι οι εξής: 1. Λατρεία των Ουπίρι και Μπερεγκίνι (Упыри, ενικ. Упырь, Берегини, ενικ. Берегиня), δηλαδή των βρυκολάκων και των νυμφών (κυρίως του δάσους και των νερών). 2. Λατρεία του Ροντ (Род) και των Ροζάνιτσι (Рожаницы), θεοτήτων για την φύση των οποίων δεν έχουμε βέβαιες πληροφορίες, αλλά, όπως φαίνεται, είναι κατώτερες και σχετίζονται με τελετές της περιοδικής αναγέννησης της φύσης και της γονιμότητας, και 3. Λατρεία του Περούν και άλλων θεοτήτων. Η παραπάνω περιοδοποίηση της σλαβικής μυθολογίας (ακριβέστερα της μυθολογίας των ανατολικών Σλάβων), βασίζεται αποκλειστικά σε ένα χωρίο από ένα χριστιανικό κείμενο του 11 ου ή 12 ου αιώνα, που είναι γνωστό ως «Λόγος του Αγίου Γρηγορίου, περί του πως οι άνθρωποι που ήταν πριν ειδωλολάτρες, λάτρευαν τα είδωλα» (Слово святого Григория, изобрeтено въ толцeхъ о томъ, како первое погани соуще Языци кланялися идоломъ и требы им клали), ή, εν συντομία, «Λόγος περί των ειδώλων» (Слово об идолах) 20. Το χωρίο αυτό έχει ως εξής: «Γι αυτόν τον Όσιρι, επίσης, μιλούν τα ψευδή και ακάθαρτα βιβλία των Σαρακηνών, του σαρακηνού ιερέα Μαομέντ και του καταραμένου Μπαχμίτ [και με τα δύο ονόματα εννοεί τον Μωάμεθ], από όπου έμαθαν οι Έλληνες να κάνουν θυσίες στους Αρτέμιντ [sic] και Αρτέμιδα, δηλαδή στον Ροντ και τις Ροζάνιτσι, όπως επίσης οι Αιγύπτιοι, καθώς και οι Ρωμαίοι. Έτσι λοιπόν έφτασε και στους Σλάβους αυτή η Διήγηση. Και έτσι άρχισαν να κάνουν θυσίες στον Ροντ και τις Ροζάνιτσι, πριν από τον Περούν, τον θεό τους, και, πριν από αυτό έκαναν θυσίες στους ουπίρι και μπερεγκίνι».. Ο συντάκτης του λόγου είναι άγνωστος, όπως άγνωστος είναι και ο ακριβής χρόνος της σύνταξής του. Γενικά τοποθετείται στον 11 ο ή, το αργότερο, στις αρχές του 12 ου αιώνα, αλλά υπάρχουν και απόψεις για πολύ πιο ύστερη δημιουργία του. Το κείμενο είναι βραχύ, δεν ξεπερνά τις 20 Гальковский Н. Борьба христианства с остатками язычества в Древней Руси, Т. 2, Зап. Имп. Моск. Археол. Ин-та, Москва 1913, σελ Βλ. παράρτημα. Βλ. επίσης Simonetta Simi, Il passaggio dal paganesimo al cristianesimo in due sermoni antico-russi, esamizdat, 2003, I, σελίδες

22 τρεις ή τέσσερις σελίδες, ανάλογα με το χειρόγραφο. Μας είναι γνωστά σήμερα τέσσερα χειρόγραφα. Αν και είναι γνωστός ως λόγος του Αγίου Γρηγορίου (του Θεολόγου), πολύ μικρή είναι η σχέση του με τον Ιεράρχη της Εκκλησίας μας. Ο συντάκτης του μας πληροφορεί ότι έγραψε τον λόγο στο πλοίο, ταξιδεύοντας προς την Κωνσταντινούπολη, για να μεταβεί στο Άγιον Όρος και «από οκνηρία, από τα πολλά, γράψαμε λίγα». Φαίνεται ότι ο συντάκτης χρησιμοποίησε ως υπόδειγμα τον λόγο ΙΖ «Εἰς τὰ ἅγια φῶτα», που ανάγεται στα Θεοφάνεια του 381, και φυσικά, δεν μπορούσε να αναφέρεται σε Σλάβους. Πραγματικά ο Άγιος Γρηγόριος αναφέρεται σε «Έλληνες», δηλαδή ειδωλολάτρες, που υπήρχαν ακόμη εκείνη την εποχή 21. Ο λόγος του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού, είναι ένα πλήρως συγκροτημένο και εκτενές κήρυγμα, που, όπως και τα υπόλοιπα κηρύγματα του, αποτελεί υπόδειγμα ρητορικής τέχνης. Αντίθετα, ο ρωσικός «Λόγος του Αγίου Γρηγορίου» είναι ένα μάλλον άτεχνο σχεδίασμα, προϊόν της ανίας του συντάκτη του κατά το θαλασσινό του ταξίδι προς την Κωνσταντινούπολη, όπως μαρτυρεί ο ίδιος σε ένα από τα διασωθέντα χειρόγραφα. Από τον λόγο του Αγίου Γρηγορίου δανείζεται μερικά στοιχεία, που αναφέρονται στις πρώτες παραγράφους του, σχετικά με την πίστη των Ελλήνων στα είδωλα. Οι πληροφορίες που αντλεί όμως, λόγω της προφανούς άγνοιας της ελληνικής μυθολογίας των ύστερων χρόνων της αρχαιότητας από τον Σλάβο συντάκτη, αλλά και της ελλιπούς γνώσης της ελληνικής γλώσσας, είναι γεμάτες παρανοήσεις, ακόμα και αυθαίρετες προσθήκες ή ερμηνείες. Εξ άλλου, τα μέρη που προέρχονται από τον λόγο του Γρηγορίου του Ναζιανζηνού, αποτελούν μόνο το 45% περίπου του συνολικού παλαιοσλαβικού κειμένου. Το υπόλοιπο είναι μια προσπάθεια κηρύγματος εναντίον εκείνων των νεοπροσύλητων Σλάβων, που εξακολουθούν να λατρεύουν, κρυφά ή φανερά, τους παλαιούς θεούς. Η πολεμική του στρέφεται επίσης και κατά των αλλόπιστων ή αιρετικών, χωρίς διάκριση, εκτοξεύοντας εναντίον τους ασύστατες κατηγορίες, οι οποίες φαίνεται πως κυκλοφορούσαν ευρέως στην εποχή του εκ μέρους των χριστιανών ιεροκηρύκων 22. Στην προσπάθειά του να τις στηλιτεύσει, αναφέρεται στις λατρευτικές πρακτικές των συγχρόνων του Σλάβων, οι οποίες, κατά τα λεγόμενά του, εξακολουθούν να ασκούνται μέχρι τις ημέρες του. Έτσι, αναδεικνύεται το κείμενό του σε βασική πηγή για την γνώση μας του σλαβικού 21 Λίγα μόνο χρόνια μετά τον θάνατο (363) του Αυτοκράτορα Ιουλιανού, του λεγόμενου Παραβάτη, ή Αποστάτη, που προσπάθησε να επαναφέρει την αρχαία ελληνική ειδωλολατρεία. 22 Οι κατηγορίες αυτές επαναλαμβάνονται συχνά και υπάρχουν και στο χρονικό του Νέστορος, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ο συντάκτης του λόγου περί ειδώλων, είχε διαβάσει οπωσδήποτε το χρονικό.

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΕΟΣ ΗΛΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΖΤΕΚΟΙ ΙΝΚΑΣ

Ο ΘΕΟΣ ΗΛΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΖΤΕΚΟΙ ΙΝΚΑΣ Ο ΘΕΟΣ ΗΛΙΟΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟΣ ΑΖΤΕΚΟΙ ΙΝΚΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΑΡΜΑΚΟΛΑΣ ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΘΕΟΔΩΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΚΑΣΤΑΝΙΩΤΗΣ 14/3/2014 1 Ο ΗΛΙΟΣ ΜΑΣ Ο Ήλιος είναι ένα άστρο, όμοιο με τα υπόλοιπα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ Μαρτυρία της νεαρής Σοφίας από την Αθήνα για το θαύμα που έζησε, στο οποίο ξαφνικά βρέθηκε να τρώει χώμα στο περιστατικό που περιγράφει αναλυτικά η ίδια, επιβεβαιβεώνοντας τα προφητικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1

ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 ΕΙΝΑΙ Η ΑΣΤΡΟΛΟΓΙΑ ΜΙΑ ΜΕΘΟΔΟΣ ΑΥΤΟΓΝΩΣΙΑΣ; 1 Στο σημείο αυτό του οδοιπορικού γνωριμίας με τις διάφορες μεθόδους αυτογνωσίας θα συναντήσουμε την Αστρολογία και θα μιλήσουμε για αυτή. Θα ερευνήσουμε δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

Η «Γιορτή της µητέρας» ή ηµέρα της µητέρας είναι κινητή εορτή προς τιµήν της µητέρας και γιορτάζεται κάθε χρόνο την δεύτερη Κυριακή του µήνα Μάη.

Η «Γιορτή της µητέρας» ή ηµέρα της µητέρας είναι κινητή εορτή προς τιµήν της µητέρας και γιορτάζεται κάθε χρόνο την δεύτερη Κυριακή του µήνα Μάη. Η «Γιορτή της µητέρας» ή ηµέρα της µητέρας είναι κινητή εορτή προς τιµήν της µητέρας και γιορτάζεται κάθε χρόνο την δεύτερη Κυριακή του µήνα Μάη. Η γιορτή της µητέρας στην Ελληνική Μυθολογία Η πρωταρχική

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ A : ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ KATA ΘΕΜΑ

ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ A : ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ KATA ΘΕΜΑ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ A : ΑΞΙΟΠΟΙΗΣΗ ΚΕΙΜΕΝΩΝ KATA ΘΕΜΑ ΘΕΟΙ - ΛΑΤΡΕΙΑ: Αφροδίτη: Πεζογραφία, Β3, σ. 100. Πεζογραφία, Β16, σ. 116. Λατρεία Αφροδίτη : Κύπρια έπη, σ. 37. Κινύρα, Α12, σ. 42. ΔΙΑΤΡΟΦΗ: Αλάτι: Διατροφή

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20. «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 «Δεκαοχτώ ψωμιά» Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #20 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια εδώ Δεκαοχτώ ψωμιά

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα

8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα 8 ο ΛΥΚΕΙΟΠΑΤΡΩΝ Όνοµαοµάδας : AVEC Ονόµαταµελών : ΑνδρικοπούλουΚωνσταντίνα, ΑβραµοπούλουΝικολέτα, ΜίντζαΕρµιόνη, Παπακωστοπούλου Βασιλική Όνοµα υπεύθυνου τµήµατος : Γλαρού Άννα ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού

Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Ευλογημένο Καταφύγιο Άξιον Εστί Κατασκήνωση Αγοριών ημοτικού Μακρυνίτσα 2009 Ύμνος της ομάδας «Στη σκέπη της Παναγίας» Απ τα νησιά τα ιερά στην Πάτμο φτάνω ταπεινά απ τα νησιά όλης της γης ακτίνες ρίξε

Διαβάστε περισσότερα

ÊÚÔ ÙË ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

ÊÚÔ ÙË ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΚΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΕΜΕΣΟΥ appleúè ÊÚÔ ÙË ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΟΥΣΕΙΑΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ- ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΜΕ ΤΗ ΣΤΗΡΙΞΗ ΤΩΝ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο

Μια οµαδικοαναλυτική άποψη για την ιστορία και το χρόνο Η παρακάτω εργασία παρουσιάστηκε στο εισαγωγικό σεµινάριο στα οµαδικά δυναµικά στην Ελληνική Εταιρεία Οµαδικής Ανάλυσης και Ψυχοθεραπείας, τον Ιανουάριο του 2000. Στην οµάδα που συνεργάστηκε µαζί µου για

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO. Αγγελόπουλος Βασίλης

ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO. Αγγελόπουλος Βασίλης ΤΟ ΧΡΩΜΑ ΣΤΟ GRAFFITI ΚΑΙ ΣΤΟ TATTOO Αγγελόπουλος Βασίλης Το γκράφιτι βρίσκεται πολλά χρόνια στην ζωή μας. Είτε το καταλαβαίνουμε είτε όχι οι τοίχοι γύρω μας είναι γεμάτοι από αυτά δίνοντας χρώμα και ζωντάνια

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Επικοινωνία ΣυνΚίνησις 2155304973, 6973933877 info@sinkinisis.com www.sinkinisis.com ΣΥΝ ΚΙΝΗΣΙΣ- ΒΙΩΜΑΤΙΚΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΠΑΡΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΙΛΙΟΥ, ΑΧΑΡΝΩΝ ΚΑΙ ΠΕΤΡΟΥΠΟΛΕΩΣ Η αλήθεια για τους Μάρτυρες του Ιεχωβά Ιστορία της Εταιρείας Η οργάνωση των «Μαρτύρων του Ιεχωβά», των γνωστών χιλιαστών, είναι μια πολυεθνική εταιρεία.

Διαβάστε περισσότερα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα

Η ελληνική και η ευρωπαϊκή ταυτότητα ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡ/ΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 14 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: (4) ΚΕΙΜΕΝΟ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά

Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Πες μου για τα ζώα που κάνουν αυγά μεγάλα και μικρά Όλα τα πουλιά γεννούν αυγά. Δεν είναι όμως μόνο αυτά! Και άλλα από τα ζώα κάνουνε αυγά. Θα σου πω για μερικά Η κότα Κάθε μέρα η κότα γεννάει ένα με δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει ΟΟυρανός, το Υπέροχο Σπίτι του Θεού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:Lazarus Διασκευή:SarahS. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children www.m1914.org

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΛΠ11 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βυζάντιο και Χριστιανισμός: η δυναμική της θρησκείας στον καθορισμό της φυσιογνωμίας της αυτοκρατορίας και των

Διαβάστε περισσότερα

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1

Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 Θρησκευτικά Α Λυκείου GI_A_THI_0_10296 Απαντήσεις των θεμάτων ΘΕΜΑ Α1 α) Να συμπληρώσετε κάθε μια από τις προτάσεις 1, 2, 3, 4 και 5 επιλέγοντας τη σωστή απάντηση, σύμφωνα με τη διδασκαλία της Εκκλησίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. του Prem Rawat

ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ. του Prem Rawat ΤΟ ΑΡΩΜΑ ΤΟΥ ΘΕΟΥ του Prem Rawat TΙΣ ΠΡΟΑΛΛΕΣ σκεφτόμουν τι είναι η ειρήνη. Και κατάλαβα κάτι: η ειρήνη είναι το άρωμα. Όταν ο Θεός βρίσκεται κοντά σου, αναδύεται αυτό το άρωμα. Είναι εξαίσιο. Είναι όμορφο.

Διαβάστε περισσότερα

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι.

Τα κύρια συστατικά του ψωμιού είναι : αλεύρι, νερό, αλάτι, μαγιά ή προζύμι. Το ψωμί (άρτος) είναι βασικό είδος τροφίμου με ιδιαίτερη θρεπτική αξία. Ανήκει στην παραδοσιακή διατροφή, ιδιαίτερα αυτής των φτωχών. Το ψωμί είναι η βασική τροφή στην Ευρώπη, αλλά και στους πολιτισμούς

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΣΤ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ ΙΣΛΑΜ ) إسالم (αραβικά: Η αραβική λέξη «Ισλάμ» σημαίνει «υποταγή» και νοείται από τους μουσουλμάνους ως «υποταγή στον Θεό» εκείνοι που αποδέχονται την θρησκεία

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις................ 7 Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου.............. 17 Μαθαίνω να µεγαλώνω τις προτάσεις µου............... 25 Μαθαίνω να γράφω

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς

Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Βίκινγκς Ποιοι ήταν οι Βίκινγκς Οι Βίκινγκς ζούσαν στους βόρειους λαούς της Ευρώπης: στη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Δανία και την Ισλανδία. Κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, εμφανίστηκαν ως εξερευνητές, πειρατές,

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»

«H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» «H ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ» Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΘΑΛΑΣΣΑ Οι χρησιμότητες της θάλασσας είναι πολλές όπως πολλές είναι κι οι ωφέλειες που η θάλασσα παρέχει στον άνθρωπο. Ο ι

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΦΘΟΡΑΣ ΚΑΙ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Τα μνημεία που συναντάμε στους αρχαιολογικούς χώρους της Ελλάδας, είναι φτιαγμένα με δομικούς λίθους διαφόρων πετρωμάτων, συνήθως ασβεστολίθων και μαρμάρων,

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 18673 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 16/12/2014 ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: ΚΑΛΥΒΑ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΙΩΑΝΝΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Η ΠΡΟΕΛΕΥΣΗ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ Α. Ο συγγραφέας του παρόντος κειμένου παρουσιάζει τον προβληματισμό του αναφορικά με

Διαβάστε περισσότερα

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ:

F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ F ΣΥΜΠΛΗΡΩΝΕΤΑΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΑ ή ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΗΜΕΙΩΣΤΕ ΣΤΑ ΤΕΤΡΑΓΩΝΑΚΙΑ þ: ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΠΙΣΚΕΠΤΗ ΠΟΥ ΡΩΤΕΙΤΑΙ: -ΦΥΛΟ: ΑΡΣΕΝΙΚΟq, ΘΗΛΥΚΟ q -

Διαβάστε περισσότερα

«Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 27 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου. Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr

«Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 27 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου. Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr «Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 2 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου 2013 Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γης τονε τρομάζει. Βροντά κι αστράφτει ο ουρανός και σειέται ο πάνω κόσμος,

Διαβάστε περισσότερα

Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment)

Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment) Προειδοποιητικοί κανόνες (Considerations before judgment) της έσποινας Γιαννακοπούλου Ένα ευαίσθητο κεφάλαιο, που φαίνεται ότι δεν έχει κατανοηθεί πλήρως από τους ασκούντες την Ωριαία, είναι οι προειδοποιητικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ Ο όρος διαθήκη Οι Εβδομήντα μεταφράζουν την εβραϊκή λέξη berith στα ελληνικά διαθήκη Απαντάται στις εκφράσεις παλαιά διαθήκη και καινή διαθήκη. Σημαίνει συμφωνία (γάμου), που συντελέσθηκε ανάμεσα στο Θεό

Διαβάστε περισσότερα

Καλοκαιρινές διακοπές

Καλοκαιρινές διακοπές Καλοκαιρινές διακοπές Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων για παιδιά προσχολικής ηλικίας και Δημοτικού Tα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Για παιδιά 0-5 ετών Πάνινα βιβλία 0-3

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ.

V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. V/ Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ. Η συμβολή της οικογένειας στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής είναι μεγάλη και διαχρονική. Η μορφή και το περιεχόμενο, όμως, αυτής της συμβολής

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ Δ'. ΚΕΙΜΕΝΟ 'Οδυσσέας Ελύτης (1911-1996) Μικρή Πράσινη Θάλασσα Μικρή πράσινη θάλασσα δεκατριώ χρονώ Που θα θελα να σε υιοθετήσω Να σε στείλω σχολείο στην Ιωνία

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ

Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ Η ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ ΚΑΙ ΤΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ ΛΕΩΝΙΔΑΣ Α. ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ ΝΑ ΖΕΙ ΚΑΝΕΙΣ ΧΑΡΟΥΜΕΝΑ, ΑΝ Η ΖΩΗ ΤΟΥ ΔΕΝ ΕΧΕΙ ΦΡΟΝΗΣΗ, ΟΜΟΡΦΙΑ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗ, ΚΑΙ ΟΥΤΕ ΠΑΛΙ ΕΙΝΑΙ ΔΥΝΑΤΟΝ

Διαβάστε περισσότερα

Aνοίγει η αυλαία. Βρες λέξεις που να ανήκουν στην ίδια οικογένεια με τις λέξεις που βρίσκονται στα αστεράκια.

Aνοίγει η αυλαία. Βρες λέξεις που να ανήκουν στην ίδια οικογένεια με τις λέξεις που βρίσκονται στα αστεράκια. 3E ERGASION_XPress_Hamster_temp.qxp 27/04/2011 3:02 μ.μ. Page 1 Aνοίγει η αυλαία Βρες λέξεις που να ανήκουν στην ίδια οικογένεια με τις λέξεις που βρίσκονται στα αστεράκια. θέατρο παράσταση σκηνή χορός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης

Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης. Αριστοτέλης 1 ηµ. Τζωρτζόπουλος ρ. Φιλοσοφίας Σχολικός Σύµβουλος ΠΕ02 Γ Λυκείου Αρχαία θεωρητικής κατεύθυνσης Αριστοτέλης Ενότητα 15η 1. Μετάφραση Γι αυτόν που ασχολείται µε το σύστηµα διακυβέρνησης, πιο ειδικά µε

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα 1. Παντοτινά δικός σου Ξέρεις ποιος είσαι, ελεύθερο πουλί Μέσα σου βλέπεις κι ακούς µιά φωνή Σου λέει τι να κάνεις, σου δείχνει να ζεις Μαθαίνεις το δρόµο και δεν σε βρίσκει

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 02 Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr

ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16. «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 «Η κόρη η μονάχη» (Καστοριά - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #16 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε όλα τα παραμύθια

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που ΚΡΗΝΗ Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που συνορεύει με τις πρώην κοινότητες και επίσης δημοτικά

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5

ΚΑΡΤΑ XVII: ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ. Συντάχθηκε απο τον/την Ονειρόκοσμος Τετάρτη, 11 Αυγούστου 2010 13:27 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 * ΤΟ ΑΣΤΕΡΙ * 1 / 5 Τ αστέρι που εικονίζεται σ αυτή την κάρτα είναι ο πλανήτης Αφροδίτη, ο Έσπερος των αρχαίων, που ο λαός τον ονομάζει Αποσπερίτη. Το ίδιο άστρο, όταν προβάλλει την αυγή πριν ανατείλει

Διαβάστε περισσότερα

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός

Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Ο ΔΙΑΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ RICHARD DAWKINS «ΤΗΕ GOD DELUSION» («Η ΠΕΡΙ ΘΕΟΥ ΑΥΤΑΠΑΤΗ») Ο Φιλοκοσμικός Διαφωτισμός ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ: 08/07/2007 00:00 Του Π. Ν. ΠΑΡΑΣΚΕΥΟΠΟΥΛΟΥ Η ανθρωπότητα και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ. Τεταρτημόρια

ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ. Τεταρτημόρια ΠΕΡΙ ΟΙΚΩΝ Οι οίκοι είναι ένα από τα κυριότερα ερμηνευτικά μέσα που χρησιμοποιεί η αστρολογία. Μαζί με τους πλανήτες, τα ζώδια και τις όψεις αποτελούν τις βασικές αρχές στις οποίες στηρίζεται η ερμηνεία

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΑΣΚΑΣ

ΘΕΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΑΣΚΑΣ ΤΑΞΗ: Α3 ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012-2013 ΘΕΜΑ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΜΑΣΚΑΣ ΟΝΟΜ/ΜΟ : ΠΕΠΠΑΣ ΦΟΙΒΟΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΑ 1 Περιεχόμενα Εισαγωγή... σελ. 3 Νεκρικές Μάσκες... σελ. 4 Θεατρικές Μάσκες... σελ. 4 Εορταστικές

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος διδακτικού σεναρίου: Ας ταξιδέψουμε στο βουνό των 12 θεών του Ολύμπου κι ας τους γνωρίσουμε από κοντά.

Τίτλος διδακτικού σεναρίου: Ας ταξιδέψουμε στο βουνό των 12 θεών του Ολύμπου κι ας τους γνωρίσουμε από κοντά. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΣΕΝΑΡΙΟΥ Τίτλος διδακτικού σεναρίου: Ας ταξιδέψουμε στο βουνό των 12 θεών του Ολύμπου κι ας τους γνωρίσουμε από κοντά. Τάξη/εις στις οποίες απευθύνεται: Το

Διαβάστε περισσότερα

Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης

Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης Ο Καταστατικός Χάρτης της Γης Προσαρµογή για παιδιά Εισαγωγή Η γη είναι το σπίτι µας - Ζούµε σε µια πολύ σηµαντική εποχή και πρέπει να προστατεύσουµε τη Γη. - Όλοι οι λαοί του κοσµού φτιάχνουν µια µεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού»

«Η τύχη του άτυχου παλικαριού» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 «Η τύχη του άτυχου παλικαριού» (Κοζάνη - Μακεδονία) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #15 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011 Δείτε

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Ο ΓΑΜΟΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Ο γάμος στην αρχαία Ελλάδα σε όλες τις πόλεις-κράτη κατοχυρωνόταν με νόμο, είχε δε πρωτεύοντα ρόλο την κοινωνία. Αν και δεν ήταν υποχρεωτικός, οι νέοι έπρεπε να παντρευτούν,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΙΓΩΝΑ ΚΑΛΑΝΤΑ. Τρίγωνα, κάλαντα σκόρπισαν παντού. κάθε σπίτι μια φωλιά του μικρού Χριστού. ήρθαν τα Χριστούγεννα κι η Πρωτοχρονιά

ΤΡΙΓΩΝΑ ΚΑΛΑΝΤΑ. Τρίγωνα, κάλαντα σκόρπισαν παντού. κάθε σπίτι μια φωλιά του μικρού Χριστού. ήρθαν τα Χριστούγεννα κι η Πρωτοχρονιά ΤΡΙΓΩΝΑ ΚΑΛΑΝΤΑ Τρίγωνα, κάλαντα, σκόρπισαν παντού κάθε σπίτι μια φωλιά του μικρού Χριστού, τρίγωνα κάλαντα μες στη γειτονιά ήρθαν τα Χριστούγεννα κι η Πρωτοχρονιά Άστρο φωτεινό, θα βγει γιορτινό μήνυμα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη

Κεφάλαιο 5. Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Κεφάλαιο 5 Κωνσταντινούπολη, 29 Μαίου 1453, Τρίτη μαύρη και καταραμένη Έφτασε μια μισάνοιχτη πόρτα, ένα μικρό κενό στο χώρο και το χρόνο, σαν ένα ασήμαντο λάθος της Ιστορίας για να πέσει η Πόλη. Εκείνο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ

ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8-12 ΕΤΩΝ Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ ΓΙΑ ΠΑΙΔΙΑ 8 - ΕΤΩΝ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ ΔΕΥΤΕΡΗ ΣΕΙΡΑ Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Μ Ν Α Δ Ε Σ Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο

Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α Γυμνασίου Ενότητα 1 : Το ταξίδι των λέξεων στον χρόνο 1 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Διαφάνειες Οι Έλληνες και η ελληνική γλώσσα 3-4 Η καταγωγή του ελληνικού αλφαβήτου 5-7 Οι διάλεκτοι της Αρχαίας

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική 1 Δευτερότοκος γιος του Κωνσταντή και της Αιμιλίας Δούκα. Γεννήθηκε στις 6

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΟΙ ΓΡΙΦΟΙ. 1. Ένα αραβικό πρόβλημα του 8 ου αιώνα

ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΟΙ ΓΡΙΦΟΙ. 1. Ένα αραβικό πρόβλημα του 8 ου αιώνα ΣΥΝΔΥΑΣΤΙΚΟΙ ΓΡΙΦΟΙ Οι γρίφοι αυτοί σε καμία περίπτωση δε συνιστούν τεστ ευφυϊας. Ωστόσο, προσφέρονται για να εξασκήσουν το μυαλό και να σας χαρίσουν στιγμές διασκέδασης. Ας ξεφύγουμε, λοιπόν, από την

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε.

πίστη είναι κάτι ανεξήγητο. Αυτός είναι ο Θεός στην Ευρύτερη Κοινότητα. Και από εδώ πρέπει να ξεκινήσετε. ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΘΕΟΣ; ΣΤΗΝ ΕΥΡΥΤΕΡΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ, Ο ΘΕΟΣ ΕΙΝΑΙ ΓΝΩΣΗ. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι εμπειρία. Στην Ευρύτερη Κοινότητα, ο Θεός είναι επικοινωνία βαθιών ενοράσεων και αναγνώρισης του ενός

Διαβάστε περισσότερα

Το βιβλίο αυτό ανήκει στην:...

Το βιβλίο αυτό ανήκει στην:... 20 κλασικά αλλά και καινούρια παραμύθια με πριγκίπισσες Το βιβλίο αυτό ανήκει στην:... ΤΙΤΛΟΣ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟΥ: PRINCESS STORIES Από τις Εκδόσεις Igloo Books, Μεγάλη Βρετανία 2009 ΤΙΤΛΟΣ BIBΛΙΟΥ: Ιστορίες για

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΑ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΆΔΕΙΑ ΓΑΜΟΥ

ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΑ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΆΔΕΙΑ ΓΑΜΟΥ ΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΑ ΔΙΚΑΙΟΛΟΓΗΤΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΆΔΕΙΑ ΓΑΜΟΥ Α) Μεταξύ Ελλήνων και ορθοδόξων Χριστιανών Απαιτούνται τα εξής έγγραφα: α) πιστοποιητικό αγαμίας του Γαμπρού, β)πιστοποιητικό αγαμίας της Νύφης το πιστοποιητικό

Διαβάστε περισσότερα

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου

για παιδιά (8-12 ετών) Κατανόηση γραπτού λόγου Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Διάρκεια: 30 λεπτά Επίπεδο Α1 για παιδιά (8-12 ετών) Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Η Χαρά γράφει ένα γράμμα στη Νικολέτα. Θέλεις να δεις αν καταλαβαίνεις αυτά που διαβάζεις, γι αυτό σημειώνεις

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Για τη σχολική χρονιά 2015-2016 (διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου) θα πραγματοποιούνται δωρεάν για μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη

ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη ΤΑ ΔΥΟ ΦΥΛΑ... Η άποψη της Εκκλησίας Η κοινωνική, ιατρική άποψη 1 ΤΑ ΦΥΛΑ ΠΡΟ ΤΗΣ ΠΤΩΣΗΣ Η συγκλίνουσα άποψη των ερμηνευτών πατέρων της εκκλησίας μας είναι ότι κατά το σχέδιο του Θεού, αν δεν συνέβαινε

Διαβάστε περισσότερα

1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ»

1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» 1 Β Λυκείου: 1 Αρχαία γενικής παιδείας ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΤΗΣ «ΑΝΤΙΓΟΝΗΣ» ( σύμφωνα με τις ερωτήσεις αξιολόγησης του υπουργείου Παιδείας) α ) Tο δράμα 1) Ποια είναι τα χαρακτηριστικά

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα

Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών. Γ Οµάδα Άσκηση Διδακτικής του Μαθήµατος των Θρησκευτικών Γ Οµάδα Διδάσκων: Αθ. Στογιαννίδης Λέκτορας 11ο Μάθηµα Διερεύνηση Προϋποθέσεων Διδασκαλίας - Α : Η θεωρία του Jean Piaget για τη νοητική ανάπτυξη του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:---------

Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:--------- 25η Μαρτίου 1821 Φύλλα εργασίας Ονοματεπώνυμο:-------------------- Σχολείο: -------------------------- Τάξη:--------- Στόχοι: Μέσα από διάφορες επικοινωνιακές και διαθεματικές δραστηριότητες τo παιδί:

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία

Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Κλασικές Σπουδές και Σύγχρονη Κοινωνία Γιατί εξακολουθεί να είναι σηµαντικό να σπουδάζουµε αρχαία Ελληνικά και Λατινικά, γλώσσες που σπάνια πια χρησιµοποιούνται στη σύγχρονη κοινωνία; Γιατί να ξοδεύουµε

Διαβάστε περισσότερα

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών

Γενική οργάνωση σεναρίου. 1. Προαπαιτούμενες γνώσεις και πρότερες γνώσεις των μαθητών Παράρτημα 1: Τεχνική έκθεση τεκμηρίωσης σεναρίου Το εκπαιδευτικό σενάριο που θα σχεδιαστεί πρέπει να συνοδεύεται από μια τεχνική έκθεση τεκμηρίωσής του. Η τεχνική αυτή έκθεση (με τη μορφή του παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ

ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ Το μαγικό ραβδάκι Το ίδιο έγινε με όλα τα γεγονότα, τα πρόσωπα και τα πράγματα που άγγισε με το μαγικό

Διαβάστε περισσότερα