ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ"

Transcript

1 Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα (Ε.Μ.Πα.Κ.Α.Ν.) ISSN: ΕΠ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΚΑΡΔΙΟΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ιθεώρηση Κ αρδιοµεταβολικών ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ αραγόντωνκινδυνου ινδύνου Τεύχος 8 Oκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 Edilys A.E.E. Aγίου Κωνσταντίνου 40, Μαρούσι

2

3 ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ-ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Τεύχος 8 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Διευθυντής Σύνταξης Κ. Τσιούφης Αναπληρωτές Διευθυντές Σύνταξης Κ. Θωμόπουλος / Ι. Κυριαζής Σύμβουλοι Έκδοσης Ι. Ιωαννίδης / Ε. Χατζηαγγελάκη ΜΕΛΗ Α. Αλαβέρας Γ. Ανδρικόπουλος Χ. Δημοσθενόπουλος Ρ. Ευθυμιάδου Ε. Ζέρβας Α. Θανοπούλου Α. Κόκκινος Ν. Κομιτόπουλος Α. Κώτσανης Γ. Λάζαρος Α. Λαλούσης Β. Λαμπαδιάρη Λ. Λαναράς Σ. Λιάτης Κ. Μακρυλάκης Α. Μελιδώνης Ε. Μιχαλοπούλου K. Mπακαλάκου Ε. Μπελιώτης Μ. Μπενρουμπή Σ. Μπούσμπουλας Ι. Οικονομίδης Σ. Παππάς Σ. Πατσιλινάκος Ν. Πατσουράκος Α. Ράπτης Δ. Ρίχτερ Κ. Σγούρος Ν. Τεντολούρης Π. Τσαπόγας Κ. Τσίγκος Υπεύθυνη Γραμματείας Τ. Κόντου Εκδότης Αθανάσιος Καλλιακμάνης Αγίου Κωνσταντίνου 40, Μαρούσι Τηλ Fax url: Υπεύθυνος τυπογραφείου Edilys Α.Ε.Ε. Αγίου Κωνσταντίνου 40, Μαρούσι Τηλ Fax url: Υποδοχή διαφήμισης Θ. Παϊτάρη Υπεύθυνη Διαφήμισης E. Aρφαρά Καλλιτεχνική επιμέλεια Ε. Πουλοπούλου Ιδιοκτήτης Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα (Ε.Μ.Πα.Κ.Α.Ν.) Ιακ. Δραγάτση 8, Πειραιάς (Όροφος 4 Γραφείο 9) Τηλ. / Fax url: Διοικητικό Συμβούλιο Ε.Μ.Πα.Κ.Α.Ν. ( ) Πρόεδρος Ι. Κυριαζής Αντιπρόεδρος Ε. Ζέρβας Γενικός Γραμματέας Ε. Χατζηαγγελάκη Ταμίας Α. Λαλούσης Μέλη Χ. Δημοσθενόπουλος Κ. Θωμόπουλος Ι. Ιωαννίδης Τα άρθρα που δημοσιεύονται στο περιοδικό «Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου» αποτελούν πνευματική ιδιοκτησία του περιοδικού και δεν επιτρέπεται η ολική ή μερική αναδημοσίευσή τους χωρίς την έγγραφη άδεια του Διευθυντή Σύνταξης. Περιεχόμενα Από τη σύνταξη Χρόνια διαλείπουσα υποξία: έχει ευεργετικές συνέπειες στο καρδιαγγειακό; ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Cardiologist, Fellow Dept. of Cardiology, S. Luca Hospital, IRCCS Istituto Auxologico Italiano, University of Milano-Bicocca, Milan, Italy Ο ρόλος του λιπώδους ιστού στην εμφάνιση διαβήτη και καρδιαγγειακών επιπλοκών Ιωάννης Ιωαννίδης Παθολόγος Διαβητολόγος, Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Β Παθολογική Κλινική, Υπεύθυνος Διαβητολογικού Ιατρείου & Ιατρείου Παχυσαρκίας «Κωνσταντοπούλειο» Νοσοκομείο Ν. Ιωνίας Περιοδικός καρδιολογικός έλεγχος ασθενούς σε χημειοθεραπεία Έλενα Μιχαλοπούλου Καρδιολόγος-Εντατικολόγος, Επιμελήτρια Α EANΠ Μεταξά Επηρεάζει η οστεοπόρωση τον καρδιαγγειακό κίνδυνο (και αντίστροφα); Ιωάννης ΗΛΙΑΣ 1, Φιλιώ ΣΠΑΝΟΥΔΗ 2 1 Ενδοκρινολόγος, Επιμελητής Α Ε.Σ.Υ. Ενδοκρινολογικό Τμήμα Γ.Ν.Μ.Α. «Έλενα Βενιζέλου» 2 Ειδικ. Ενδοκρινολογίας Γ.Ν.Μ. Ελενα Βενιζέλου, Συνεργάτης Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Διαβητολογικό Κέντρο και Μονάδα Έρευνας Πανεπιστημίου Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν Αγγειακό ενδοθήλιο: και καρδιομεταβολικός κίνδυνος 19 Ιγνάτιος Οικονομίδης Επίκουρος καθηγητής Καρδιολογίας, 2η Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Νοσοκομείο «Αττικόν» Παρενέργειες των Στατινών 22 Φ. Σπανούδη 1, Β. Λαμπαδιάρη 2 1 Ειδικ. Ενδοκρινολογίας Γ.Ν.Μ. Ελενα Βενιζέλου, Συνεργάτης Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Διαβητολογικό Κέντρο και Μονάδα Έρευνας Πανεπιστημίου Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν 2 Λέκτορας Παθολογίας-Μεταβολισμού-Διαβήτη, Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Διαβητολογικό Κέντρο και Μονάδα Έρευνας Πανεπιστημίου Αθηνών, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Αττικόν Επείγουσες λοιμώξεις σε διαβητικούς ασθενείς 26 ΚωνΣΤΑΝΤΙνος Σγούρος Παθολόγος ΜΕΘ-ΕΑΝΠ Μεταξά Νικοτίνη και αθηρωμάτωση 28 Ελευθέριος Ζέρβας Πνευμονολόγος - Επιμ. Α ΕΣΥ 7 η Πνευμ/κη Κλινική ΓΝΝΘΑ «Η ΣΩΤΗΡΙΑ» Ενδιαφέροντα άρθρα από τη διεθνή βιβλιογραφία Η ανεύρεση t-wave alternans σε περιπατητικό ΗΚΓ και η διαταραχή του καρδιακού ρυθμού μπορούν να προβλέψουν την καρδιακή θνησιμότητα στους ασθενείς με έμφραγμα του μυοκαρδίου με ή χωρίς σακχαρώδη διαβήτη Lina Ren, Xinhui Fang, Lidong Ren, Jian Gong, Yongquan Wang and Guoxian Qi Cardiovascular Diabetology 2012, 11:104 doi: / Published: 6 September 2012 Ολμεσαρτάνη/Αμλοδιπίνη/Υδροχλωροθειαζίδη σε ασθενείς με υπέρταση και διάβήτη, χρόνια νεφρική ή χρόνια καρδιαγγειακή νόσο: υπό ανάλυση της πολυκεντρικής, τυχιαοποιημένης, διπλής-τυφλής, παράλληλων ομάδων μελέτης TRINITY Dean J Kereiakes, Steven G Chrysant, Joseph L Izzo, Thomas Littlejohn, Michael Melino, James Lee, Victor Fernandez and Reinilde Heyrman Cardiovascular Diabetology 2012, 11:134 doi: / , Published: 30 October Οδηγίες προς τους Συγγραφείς 32 3

4

5

6 Aπό τη σύνταξη Τεύχος 8 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 Χρόνια διαλείπουσα υποξία: έχει ευεργετικές συνέπειες στο καρδιαγγειακό; ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΘΩΜΟΠΟΥΛΟΣ Cardiologist, Fellow Dept. of Cardiology, S. Luca Hospital, IRCCS Istituto Auxologico Italiano, University of Milano-Bicocca, Milan, Italy Η αποφρακτική υπνική άπνοια (ΑΥΑ) τα τελευταία χρόνια έχει αναδειχθεί σε παράγοντα κινδύνου για καρδιαγγειακά νοσήματα όπως τη μελλοντική ανάπτυξη υπέρτασης, σακχαρώδη διαβήτη, αρρυθμιών όλων των τύπων, στεφανιαίας νόσου και αγγειακών εγκεφαλικών επεισοδίων. 1 Επιπρόσθετα, η ΑΥΑ συνεισφέρει στην ανάπτυξη καρδιακής ανεπάρκειας, ενώ συνήθως τα άτομα με έκπτωση της καρδιακής λειτουργίας είναι ευεπίφορα ανάπτυξης κεντρικού τύπου απνοιών. Ένας βασικός μηχανισμός που δικαιολογεί το φορτίο νοσηρότητας των ασθενών με ΑΥΑ είναι μηχανικού τύπου καθότι οι επαναλαμβανόμενες άπνοιες στον ύπνο, πολλές φορές κάθε βράδυ, επί πολλά συναπτά έτη, μεταφράζονται σε ανάλογα επεισόδια αύξησης της αρνητικής ενδοθωρακικής πίεσης. Με τον τρόπο αυτό αυξάνει υπέρμετρα η διατοιχωματική τάση της αριστερής κοιλίας με αποτέλεσμα η τελευταία να λειτουργεί υπό καθεστώς εκσεσημασμένης αύξησης του μεταφορτίου πέρα της υφιστάμενης αιμοδυναμικής κατάστασης. Επιπρόσθετος βασικός μηχανισμός που ενεργοποιείται συστηματικά και περιοδικά κατά τη διάρκεια του ύπνου είναι τα επεισόδια υποξίας που συμβαίνουν μετά το πέρας κάθε απνοικού επεισοδίου. Η διάρκεια της υποξίας είναι περίπου δευτερόλεπτα και ακολουθείται από βραχεία φάση (περίπου 5 δευτερόλεπτα) επανοξυγόνωσης. Οι κύκλοι αυτοί υποξίας/επανοξυγόνωσης που συμβαίνουν πολλές φορές κατά τη διάρκεια του ύπνου είναι υπεύθυνοι για την παραγωγή ελεύθερων ριζών οξυγόνου με αποτέλεσμα την αύξηση του οξειδωτικού stress και της υποκλινικής φλεγμονής. Κατά τη διάρκεια της χρόνιας αυτής διαλείπουσας υποξίας κατά την ΑΥΑ εγκαθίσταται υπερενεργοποίηση των χημειουποδοχέων και μείωση της δράσης των τασεουποδοχέων. 2 Οι τελευταίοι δυο μηχανισμοί τόσο σε συνάρτηση όσο και ο καθένας ξεχωριστά καθοδηγούν την υπέρμετρη ενεργοποίηση του συμπαθητικού τόνου και την παραγωγή αγγειοσυσπαστικών ουσιών όπως η ενδοθηλίνη-1 και η αγγειοτασίνη ΙΙ. Στηριζόμενοι στα παραπάνω, στην ΑΥΑ το μοντέλο της χρόνιας διαλείπουσας υποξίας έχει δυσμενείς επιδράσεις στο καρδιαγγειακό σύστημα γιατί συνδυάζεται από αυξήσεις της μερικής πίεσης του διοξειδίου του άνθρακα, οξέωση, αυξημένη παραγωγή ελευθέρων ριζών, προ-φλεγμωνώδη ενίσχυση, αύξηση κυκλοφορούντων αγγειοσυσπαστικών ουσιών, μικροαφυπνίσεις κατά τον ύπνο (που με τη σειρά τους έχουν συσχετιστεί με συμπαθητική υπερδιέγερση κατά τη διάρκεια του ύπνου nonrem) και ενδοθηλιακή δυσλειτουργία. Αν περιοριστούμε σε όλα τα παραπάνω θα μπορούσε κάποιος αβίαστα να υποστηρίξει ότι η χρόνια διαλείπουσα υποξία είναι ένας ισχυρά νοσογόνος μηχανισμός με σημαντική παθοφυσιολογική συνεισφορά στην επίπτωση και στις επιπλοκές των καρδιαγγειακών παθήσεων. Υπάρχουν όμως διαφορετικά δεδομένα που υποστηρίζουν ότι η χρόνια διαλείπουσα υποξία συσχετίζεται με ευμενείς επιδράσεις; Είναι λίγο γνωστό ότι στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης έχει μελετηθεί ο ρόλος της χρόνιας διαλείπουσας υποξίας στη θεραπεία και την πρόληψη πολλών παθήσεων συμπεριλαμβανόμενων των καρδιαγγειακών. Η μη δημοφιλής αυτή θεραπευτική προσέγγιση των πρώην Σοβιετικών σε σχέση με το Δυτικό κόσμο, οφείλεται στο γεγονός ότι οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες έχουν δημοσιευτεί στη ρωσική γλώσσα. Τι έκαναν λοιπόν οι πρώην Σοβιετικοί; Χρησιμοποίησαν διαφορετικά πρωτόκολλα μικρής διάρκειας σταθερής ή προοδευτικά αυξανόμενης σε ένταση διαλείπουσας υποξίας που εναλλάσσονταν από παρόμοιας ή μεγαλύτερης διάρκειας νορμοξικής αποκατάστασης. Οι μελέτες αυτές είναι δύσκολα συγκρίσιμες μεταξύ τους γιατί ο τρόπος επαγωγής της υποξίας, η διάρκειά της καθώς και περίοδοι νορμοξικής αποκατάστασης ήταν διαφορετικές κάθε φορά. Συνολικά όλες οι μελέτες που καταδεικνύουν την θεραπευτική δράση της δειλείπουσας υποξίας υποστηρίζουν: αύξηση της ανοχής προς άσκηση, αύξηση της ικανότητας υποξικού αερισμού, αύξηση του αιματοκρίτη και των επιπέδων αιμοσφαιρίνης, μείωση του υπέρμετρου χρονοτροπισμού κατά την άσκηση και μετατόπιση της παραγωγής γαλακτικού οξέος σε μεγαλύτερα φορτία άσκησης. Οι μελέτες αυτές περαιτέρω υποστηρίζουν ότι κατά την επαγωγή διαλείπουσας υποξίας συντελείται αύξηση των ελευθέρων ριζών που με τη σειρά τους προκαλούν ενίσχυση αντιοξειδωτικών μηχανισμών και ότι επιπρόσθετα καταγράφεται σε μιτοχονδριακό επίπεδο αύξηση της παραγωγής ATP με αποτελεσματικότερη διαχείριση του οξυγόνου. Σε ποιες όμως παρατηρήσεις στηρίζονται οι μελέτες αυτές; Από πολλά χρόνια είναι γνωστή η αντιυπερτασική δράση των μεγάλων υψομέτρων. 3 Οι ορεσίβιοι σε σχέση με τους κατοίκους χαμηλών υψομέτρων έχουν κατά μέσον όρο μικρότερη αρτηριακή πίεση κατά mmhg φαινόμενο που επίσης ισχύει και στους πιο ηλικιωμένους. Επίσης ο επιπολασμός της υπέρτασης και της στεφανιαίας νόσου είναι μικρότερος σε κατοίκους μεγάλων υψομέτρων σε σχέση με αυτούς που ζουν σε μικρότερα υψόμετρα. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης αναπτύχθηκε τουρισμός μεγάλων υψομέτρων για λό- 6

7 Χρόνια διαλείπουσα υποξία: έχει ευεργετικές συνέπειες στο καρδιαγγειακό; γους αντιμετώπισης νοσημάτων συμπεριλαμβανόμενης της υπέρτασης. Έχει υποτεθεί ότι σε μεγάλα υψόμετρα εγκαθίσταται αύξηση του παρασυμπαθητικού τόνου και της παραγόμενης ρενίνης πλάσματος. Με βάση τις παρατηρήσεις αυτές επινοήθηκε το μοντέλο της υποβαρικής δειλείπουσας υποξαιμίας για τη θεραπεία της υπέρτασης. Τα μοντέλα αυτά δεν είναι άλλο από τους γνωστούς σε όλους μας θάλαμους αποσυμπίεσης παρόμοιους με αυτούς που χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία της νόσου των δυτών. Οι ασθενείς υποβάλλονταν σε καθημερινές συνεδρίες διάρκειας 30 λεπτών μέχρι 2-3 ωρών για ημέρες όπου προσομοιώνονταν συνθήκες υψομέτρου μέτρων. Διαφορετικά προγράμματα έχουν χρησιμοποιηθεί με μικρές μειώσεις της αρτηριακής πίεσης κυρίως σε καθεστώς ήπιας υπέρτασης ή σε προυπερτασικά επίπεδα αρτηριακής πίεσης. Δεδομένου ότι τα προγράμματα υποβαρικής διαλείπουσας υποξίας είχαν παρενέργειες επινοήθηκαν στη συνέχεια μοντέλα νορμοβαρικής διαλείπουσας υποξίας με εισπνεόμενα μίγματα αερίων. 3 Στα μίγματα αυτά η μερική πίεση οξυγόνου ήταν 10-14% επί της φάσης της υποξίας ενώ προβλέπονταν διαφορετικής διάρκειας εισπνοή οξυγόνου σε συνθήκες νορμοξίας (μερική πίεση οξυγόνου 21%). Για τις όποιες δράσεις της επαγόμενης διαλείπουσας υποξίας έχουν υποστηριχθεί διαφορετικοί μηχανισμοί όπως η ενίσχυση του παρασυμπαθητικού τόνου, η ισορροπημένη παραγωγή του μονοξειδίου του αζώτου, η ενίσχυση της αγγειογένεσης και η ευμενής διαχείριση του ασβεστίου στα λεία μυϊκά κύτταρα. Οι υποστηρικτές της θεραπευτικής δράσης της διαλείπουσας υποξίας επισημαίνουν ότι η παραγωγή ελευθέρων ριζών σε χαμηλά επίπεδα (όπως θεωρούν ότι συμβαίνει στην περίπτωση των πρωτοκόλλων επαγόμενης διαλείπουσας υποξίας που χρησιμοποιούν) ενισχύει τους αντιοξειδωτικούς μηχανισμούς, όπως τη δράση της δισμουτάσης, καταλάσης και υπεροξειδασών. Σύμφωνα με τα παραπάνω δεδομένα και σε σχέση με την αρτηριακή πίεση, στην ΑΥΑ η χρόνια διαλείπουσα υποξία προκαλεί αυξήσεις άλλοτε σημαντικές της αρτηριακής πίεσης, ενώ οι πειραματικές θεραπευτικές συνθήκες νορμοβαρικής ή υποβαρικής διαλείπουσας υποξίας ενδεχόμενα να έχουν ευεργετικές επιδράσεις στο αιμοδυναμικό φορτίο. Εν τούτοις τα πρωτόκολλα και οι μελέτες διαλείπουσας υποξίας έχουν αρκετά μεθοδολογικά προβλήματα και έτσι το ό,τι αναφέρεται δεν έχει ικανοποιητικό επίπεδο ένδειξης. 4 Τέλος θα πρέπει να τονισθεί ότι η υποξία στην ΑΥΑ είναι συνεχής, βραχύς (λίγα δευτερόλεπτα) και επαναλαμβανόμενη, ενώ στην περίπτωση των μοντέλων πειραματικής υποξίας διαρκεί αρκετά λεπτά έως και ώρες, εναλλάσσεται με περιόδους νορμοξίας, συνδυαζεται με υπεραερισμό, σχετική υποκαπνία και αλκάλωση. Εν τέλει πέραν της υποξίας θα πρέπει να τονίσουμε ότι στην ΑΥΑ ενδεχόμενα σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η αναπνευστική συνιστώσα, δηλαδή η άπνοια ομοιάζει με υποβρύχια κατάδυση, 5 άρα η υποξία μάλλον θα πρέπει να θεωρείται υπερβαρική. Ενδεχόμενα δηλαδή το γεγονός που ενέχεται στη διαφορετική συμπεριφορά μεταξύ των διαφορετικών μοντέλων υποξίας να είναι τα ίδια τα επίπεδα πίεσης κάτω από τα οποία υποβάλλεται το καρδιαγγειακό σύστημα. Οριστική απάντηση στο τελευταίο αυτό ερώτημα με τα μέχρι σήμερα δεδομένα δεν είναι διαθέσιμη. Βιβλιογραφία 1. C. Tsioufis, C. Thomopoulos, C. Stefanadis. Obstructive sleep apnoea and hypertension: a growing clinical challenge. HJC 2008;49: Prabhakar NR, Kumar GK. Mechanisms of sympathetic activation and blood pressure elevation by intermittent hypoxia. Respir Physiol Neurobiol 2010; 30: Serebrovskaya TV, Makunkhina EB, Smith ML, Downey HF, Mallet RT. Intermittent hypoxia: cause or therapy for systemic hypertension? Exp Biol Med 2008;233: Malfatto G, Ochoa JE, Parati G. Effects of hypoxia on blood pressure regulation: interval hypoxic training as compared to obstructive sleep apnea the other side of the coin. J Hypertens 2009;27: Lindholm P, Lundgren CEG The physiology and pathophysiology of human breath-hold diving. J Appl Physiol 106: ,

8 Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου Τεύχος 8 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 Ο ρόλος του λιπώδους ιστού στην εμφάνιση διαβήτη και καρδιαγγειακών επιπλοκών Ιωάννης Ιωαννίδης Παθολόγος Διαβητολόγος, Διευθυντής Ε.Σ.Υ. Β Παθολογική Κλινική, Υπεύθυνος Διαβητολογικού Ιατρείου & Ιατρείου Παχυσαρκίας «Κωνσταντοπούλειο» Νοσοκομείο Ν. Ιωνίας Εισαγωγικές γνώσεις Λιπώδης ιστός (Αγγλ. Adipose tissue) ονομάζεται ο χαλαρός συνδετικός ιστός που αποτελείται από λιποκύτταρα. H κύρια λειτουργία του είναι η αποθήκευση ενέργειας με την μορφή λίπους. Δευτερεύοντες ρόλοι είναι η απόσβεση των κραδασμών (που μπορεί να δεχτεί το σώμα) και η θερμομόνωση του σώματος. Σχετικά πρόσφατα αποκαλύφθηκε ότι ο λιπώδης ιστός έχει και σημαντική ενδοκρινή δράση, καθώς έχει την ικανότητα να παράγει ορμόνες. Το λίπος ανάλογα με την περιοχή εναπόθεσης του διακρίνεται σε υποδόριο και ενδοκοιλιακό. Αναλυτικά η τοπογραφική ταξινόμηση του λιπώδους ιστού έχει ως εξής: Υποδόριο λίπος Άνω τμήμα υποδόριου λίπους, κοιλιακό. Κάτω τμήμα υποδόριου λίπους, μηριαίο. Ενδοκοιλιακό λίπος Ενδοπεριτοναϊκό (σπλαγχνικό) Μεσεντέριο, Επιπλοϊκό Οπισθοπεριτοναϊκό Παγκρεατικό, περινεφρικό, ουρογεννητικό Ο λιπώδης ιστός συναποτελείται από ποικιλία κυττάρων: Λιποκύτταρα ( το 30% του ιστού), προλιποκύτταρα, ινοβλάστες, θεμέλιο ουσία και κολλαγόνο, αγγεία και κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος. Παχυσαρκία-ΣΔ-καρδιαγγειακά νοσήματα Η παχυσαρκία (συσσώρευση αυξημένου λιπώδους ιστού) έχει αποκτήσει διαστάσεις επιδημίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Η επιδημία της παχυσαρκίας αυξάνει με την σειρά της τον κίνδυνο για πολλές παθήσεις που σχετίζονται με υψηλή θνησιμότητα και νοσηρότητα, συμπεριλαμβανομένου του διαβήτη και των καρδιαγγειακών παθήσεων. Ο διαβήτης τύπου 2 περιλαμβάνει περίπου το 80-90% όλων των περιπτώσεων του διαβήτη. Η επίπτωση του ΣΔ αυξάνει επίσης ανάλογα με την αύξηση της παχυσαρκίας. Είναι γνωστή, από πολλές επιδημιολογικές έρευνες η αύξηση του σχετικού κινδύνου για σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 ανάλογα με το ΒΜΙ (ΔΜΣ, Δείκτης Μάζας Σώματος). Η παχυσαρκία (ορίζεται παραδοσιακά από την παρουσία υπερβολικού σωματικού λίπους), αλλά κυρίως η τοπογραφική κατανομή του υπερβάλλοντος λίπους αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο όχι μόνο για διαβήτη αλλά και για άλλες μεταβολικές διαταραχές (περιλαμβάνονται στο γνωστό μεταβολικό σύνδρομο). Οι άνδρες είναι πιο πιθανό να έχουν στην κοιλιακή χώρα ή στο ανώτερο τμήμα του σώματος τους συσσώρευση λίπους, (ανδροειδής παχυσαρκία ως πρώτη περιγράφεται από τον Vague το 1956), ενώ οι γυναίκες είναι πιθανότερο να έχουν ένα κατανομή του λίπους στους γλουτούς και στους μηρούς (γυναικοειδής παχυσαρκία). Υπάρχουν πολυάριθμες μελέτες που αποδεικνύουν ότι η κεντρική κατανομή του λίπους συνδέεται ανεξάρτητα με μεγαλύτερο κίνδυνο για διαβήτη. Ως δείκτες αυξημένης κεντρικής κατανομής του λίπους χρησιμοποιούνται στην πράξη η περίμετρος της μέσης ή ο λόγος της περιμέτρους της μέσης προς την περίμετρο των ισχίων. Ο μηχανισμός που οδηγεί από την παχυσαρκία στο διαβήτη και τις άλλες μεταβολικές διαταραχές καθώς και στα καρδιαγγειακά επεισόδια είναι περίπλοκος και όχι πλήρως κατανοητός. Φαίνεται ότι τα ελεύθερα λιπαρά οξέα καθώς και οι αδιποκίνες (ορμονικά πεπτίδια που παράγονται από τα λιποκύτταρα) από τον λιπώδη ιστό όταν αανπτύξει αντίσταση στην δράση της ινσουλίνης μειώνουν την ευαισθησία στην ινσουλίνη και στους άλλους ιστούς (ήπαρ, μυς) αυξάνοντας τις ανάγκες σε ινσουλίνη. Τα άτομα με γενετική προδιάθεση (εκκριτικό ελάττωμα στην παραγωγή ινσουλίνης) θα εμφανίσουν σύντομα διαβήτη. Αντίσταση στην ινσουλίνη και υπερινσουλιναιμία. Η αντίσταση στην ινσουλίνη (IR) θεωρείται ως το πρωτεύον ελάττωμα στην φυσική ιστορία του σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Η IR μπορεί να οριστεί ως η ανικανότητα της ινσουλίνης για την παραγωγή των συνήθων βιολογικών δράσεων σε συγκεντρώσεις που είναι συνήθως αποτελεσματικές. Ιδίως στον μεταβολισμό της γλυκόζης, η IR χαρακτηρίζεται από την αδυναμία της ινσουλίνης να καταστείλει την ηπατική παραγωγή γλυκόζης και να προάγει τη χρησιμοποίηση της γλυκόζης σε περιφερειακούς ιστούς (μύες και λιπώδη ιστό). Μείωση της ευαισθησίας στην ινσουλίνη, μπορεί να προκύψει λόγω ενός γενετικού ελαττώματος αλλά μπορεί να προκύψει ή να επιδεινωθεί από την συσσώρευση λιπώδους ιστού. Σε κυτταρικό επίπεδο, η ινσουλίνη συνδέεται με τον υποδοχέα της και προκαλεί αυτοφωσφ ορυλίωση τυροσίνης (αμινοξέα του υποδοχέα του) αλλάζοντας την δραστικότητα του και σηματοδοτόντας ενδοκυττάρια σηματοδότηση. Το τελικό αποτέλεσμα είναι βιολογικές δράσεις όπως πχ η μετατόπιση των μεταφορέων γλυκόζης (GLUT4) στην επιφάνεια κυττάρων για την είσοδο της γλυκόζης στο κύτταρο για χρήση (οξείδωση για την παραγωγή ενέργειας) ή αποθήκευση (ως γλυκογόνο). Στην παχυσαρκία, η ινσουλινική σηματοδότηση είναι ελαττωματική. Τι προκαλεί αυτή τη δράση στα παχύσαρκα άτομα; Ελευθέρα λιπαρά οξέα Τα αυξημένα επίπεδα των ελευθέρων λιπαρών οξέων (ΕΛΟ) συμβάλλουν στα παχύσαρκα άτομα στην ελαττωματική πρόσληψη, χρήση και αποθήκευση γλυκόζης. Καθώς αυξάνεται το σωματικό λίπος, το ποσοστό της λιπόλυσης αυξάνεται, υπάρχει αυξημένη κινητοποίηση ΕΛΟ από το λιπώδη ιστό και αυτό έχει ως συνέπεια να αυξηθεί η οξείδωσης ΕΛΟ στους μυς και το ήπαρ. Με τη σειρά της, η χρήση γλυκόζης από μυς μειώνεται καθώς χρησιμοποιούνται τα ΕΛΟ ως εναλλακτική πηγή ενέργειας ενώ η ηπατική παραγωγή γλυκόζης αυξάνει (ως απάντηση στην υψηλότερη οξείδωση ΕΛΟ). Πώς τα αυξημένα ΕΛΟ πλάσματος δρουν ανασταλτικά στην ενδοκυττάρια μεταφορά γλυκόζης; Τα αυξημένα ΕΛΟ επηρεάζουν την ενδοκυττάρια σηματοδότηση μετά την σύνδεση της ινσουλίνης με τον υποδοχέα της. Οι αυξημένες τιμές ΕΛΟ επιδρούν αρνητικά-ανασταλτικά στην PI3-K (phosphatidylinositol 3-kinase, ένα ενδοκυττάριο ένζυμο) που αποτελεί σημαντικό τμήμα της οδού σηματοδότησης της ινσουλίνης που διαδοχικά οδηγεί στην μετατόπιση των υποδο- 8

9 Ο ρόλος του λιπώδους ιστού στην εμφάνιση διαβήτη και καρδιαγγειακών επιπλοκών χέων της γλυκόζης (GLUT-4) Τα ΕΛΟ εισέρχονται στα κύτταρα και μεταβολίζονται. Ως αποτέλεσμα του μεταβολισμού τους αυξάνονται ενδοκυττάρια τα ακετύλο- CoA λιπαρά οξέα και οι συγκεντρώσεις της διακυλογλυκερόλης (DAG). Τόσο τα μακράς αλυσίδας λιπαρά ακέτυλο-coas όσο και η DAG ενεργοποιούν την πρωτεϊνική κινάση C (PKCθ) που αυξάνει την φωσφορυλίωση σε θέσεις σερίνης του υπόστρωματος-1 του υποδοχέα της ινσουλίνης (IRS-1) αδρανοποιώντας το. Το υπόστρωμα αυτό είναι το πρώτο που ενεργοποιεί η σύνδεση της ινσουλίνης στον υποδοχέα της με φωσφορυλίωση (αλλά σε θέση τυροσίνης). Τέλος, αυξημένα επίπεδα κεραμιδίων στους μυς (προϊόντα μεταβολισμού μακριάς αλυσίδας ΛΟ-CoAs) παρεμβαίνουν στην μεταφορά γλυκόζης και δρουν ανασταλτικά στη μυϊκή συνθάση του γλυκογόνου. Στο ήπαρ, τα αυξημένα ΕΛΟ προκαλούν αντίσταση στην δράση της ινσουλίνης με αποτέλεσμα την αυξημένη παραγωγή ενδογενούς γλυκόζης. Αδιποκίνες Το λιποκύτταρο είναι και ενδοκρινικό κύτταρο που υπό ορισμένες συνθήκες παράγει δυσμενή για την μεταβολική ισορροπία προϊόντα. Η αιτία δεν είναι σαφής και μπορεί να είναι ένας συνδυασμός διαφόρων παραγόντων, όπως η ύπαρξη μεγάλων (υπερτροφικών) λιποκυττάρων των οποίων η χωρητικότητα για την αποθήκευση των τριγλυκεριδίων έχει παραβιαστεί, η διείσδυση στον λιπώδη ιστό μακροφάγων που εκκρίνουν προϊόντα (πχ κυτοκίνες) ξεκινώντας φλεγμονή χαμηλής έντασης, το αυξημένο ενδοκυττάριο στρες (στρες ενδοπλασματικού δικτύου, αυξημένη παραγωγή ελεύθερων ριζών οξυγόνου) κ.λ.π. Οι περισσότερες αδιποκίνες των οποίων η παραγωγή αυξάνεται προάγουν την αντίσταση στην ινσουλίνη. Η ρεσιστίνη, ο TNFa, ILs, ο PAI-1 κα είναι μερικές από αυτές. Η αδιπονεκτίνη είναι η μόνη αδιποκίνη που ευοδώνει την δράση της ινσουλίνης και η παραγωγή της μειώνεται. Όλοι αυτοί οι παράγοντες (ορμόνες-κυταροκίνες) διαδραματίζουν κεντρικό ρόλο στο πώς ο λιπώδης ιστός επικοινωνεί με μια ποικιλία από ιστούς και ταυτόχρονα επιτρέπουν στα λιποκύτταρα να ελέγχουν την ίδια τους την μάζα (έκταση του λιπώδους ιστού αλλά και μέγεθος των λιποκυττάρων). Έτσι η λεπτίνη που παράγεται από τα λιποκύτταρα ενεργοποιεί την AMPK (κινάση AMP) και προωθεί την οξείδωση του λίπους στους περιφερικούς ιστούς μειώνοντας την λιπογένεση. Παράλληλα, η αδιπονεκτίνη μέσω ενεργοποίησης της AMPK δρα ως ευαισθητοποιητής της δράσης της ινσουλίνης. Η λεπτίνη λειτουργεί στο ΚΝΣ για τη μείωση της πρόσληψης τροφίμων και για την αύξηση της ενεργειακής δαπάνης. Παράλληλα, σε περιφερειακές ιστούς, η λεπτίνη προλαμβάνει την έκτοπη εναπόθεση λίπους, ως εκ τούτου ενισχύοντας την ευαισθησία στην ινσουλίνη των μυών και την πρόληψη της «λιποτοξικής» νέκρωσης και απόπτωσης των βήτα παγκρεατικών κυττάρων. Όταν ο λιπώδης ιστός είναι ως επί το πλείστον ενδοκοιλιακός υπάρχει σχετικά χαμηλότερη παραγωγή λεπτίνης με αποτέλεσμα έκτοπη εναπόθεση λίπους. Στο φαινόμενο συμμετέχει και η εμφανιζόμενη αντίσταση στην δράση της λεπτίνης. Ο TNF-a εκκρίνεται επίσης από τον λιπώδη ιστό και δρα αυτοκρινώς αλλά και παρακρινικά όσο και ενδοκρινικά. Ο TNF-a προκαλεί επίσης φωσφορυλίωση ενός καταλοίπου σερίνης του IRS-1, εμποδίζοντας την φωσφορυλίωση τυροσίνης (και ενεργοποίηση) IRS-1. Η αδιπονεκτίνη, είναι μια ορμόνη εκκρίνεται αποκλειστικά από λιπώδη ιστό. Η αδιπονεκτίνη ενισχύει την ευαισθησία στην ινσουλίνη. Η παραγωγή της αδιπονεκτίνης είναι μειωμένη στα άτομα με παχυσαρκία. Η υποκλινική χαμηλής έντασης φλεγμονή διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην παθογένεση της αντίστασης στην ινσουλίνη και τουσακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Τα μακροφάγα προσελκύονται στον λιπώδη ιστό όταν αυτός αυξάνεται. Το σήμα που τα προσελκύει είναι πιθανώς η νέκρωση λιποκυττάρων (λόγω υπερτροφίας και κακής αιμάτωσης-αδυναμία επαρκούς νεοαγγειογένεσης για κάλυψη των ενεργειακών αναγκών ενός ταχέος εκτυσσόμενου ιστού). Τα μακροφάγα εκκκρίνουν πολλές κυτταροκίνες που εμποδίζουν την περαιτέρω συσσώρευση λίπους στα λιποκύτταρα (προάγοντας την επιβίωση τους με κόστος την ανάπτυξη αντίστασης στην ινσουλίνη) και τροποποιώντας την ορμονική τους συμπεριφορά. Παράλληλα, φλεγμονώδεια αντιδράσεις πυροδοτούνται από ενδοκυττάριες διεργασίες που εκφράζουν την «υπερφόρτωση» του λιποκυττάρου (stress ενδοπλασματικού δικτύου και αυξημένη παραγωγή ελεύθερων ριζών οξυγόνου). Ένας άλλος μηχανισμός που μοιάζει να είναι κεντρικής σημασίας είναι η ενεργοποίηση των φλεγμονωδών πορείες από ER άγχος. Παχυσαρκία δημιουργεί συνθήκες που θα αυξήσουν τη ζήτηση για ER. ER άγχος οδηγεί την ενεργοποίηση της JNK και IKK (2 σημαντικό σηματοδότησης pro εμπρηστικές πορείες). Συμπεράσματα Η παχυσαρκία, ειδικά η κοιλιακή παχυσαρκία, σχετίζεται με αντίσταση στην ινσουλίνη. Κύρια διαμεσολαβητές είναι τα αυξημένα ΕΛΟ και οι αδιποκίνες που εκκρίνονται από τα «προβληματικά» λιποκύτταρα. Αυτά τα λιποκύτταρα είναι δυσλειτουργικά λόγω του μεγαλύτερου μεγέθους τους και, κυρίως, λόγω της φλεγμονής χαμηλής έντασης. Βιβλιογραφία 1. Deanna Haasch, Cathleen Berg, Jill E. Clampit, Terry Pederson, Leigh Frost, Paul Kroeger, Cristina M. Rondinone. PKCθ is a key player in the development of insulin resistance. Biochemical and Biophysical Research Communications 343 : (2006). 2. Kathryn E. Wellen and Gökhan S. Hotamisligil. Inflammation, stress, and diabetesj. Clin. Invest. 115: (2005). 3. Dandona, P., Aljada, A., and Bandyopadhyay, A.. Inflammation: the link between insulin resistance, obesity and diabetes. Trends Immunol. 25:4 7. (2004). 4. Weisberg, S.P., et al. Obesity is associated with macrophage accumulation in adipose tissue. J. Clin. Invest. 112: (2003). 5. Xu, H., et al. Chronic inflammation in fat plays a crucial role in the development of obesity-related insulin resistance. J. Clin. Invest. 112: (2003). 6. Ozcan, U., et al.. Endoplasmic reticulum stress links obesity, insulin action, and type 2 diabetes. Science. 306: (2004). 7. Trayhurn P, Wood IS. Adipokines: inflammation and the pleiotropic role of white adipose tissue. Br J Nutr;92: (2004). 8. Stefan N, Stumvoll M. Adiponectin its role in metabolism and beyond. Horm Metab Res;34: (2002). 9. Trayhurn P, Wood IS. Signalling role of adipose tissue: adipokines and inflammation in obesity. Biochem Soc Trans;33: (2005). 10. Rajala, M.W., and Scherer, P.E. Minireview. The adipocyte: at the crossroads of energy homeostasis, inflammation, and atherosclerosis. Endocrinology. 144: (2003) 11. Kissebah AH, Vydelingum N, Murray R, Evans DJ, Hartz AJ, Kalkhoff RK, Adams PW: Relation of body fat distribution to metabolic complications of obesity. J Clin Endocrinol Metab 54: , (1982). 12. Reaven GM: Banting lecture Role of insulin resistance in human disease. Diabetes 37: , (1988). 13. Scheen AJ. From obesity to diabetes: why, when and who? Acta Clin Belg;55:9 15. (2000). 14. A. S. Greenberg and M. L. McDaniel. Blackwell Science, Ltd Identifying the links between obesity, insulin resistance and β-cell function: potential role of adipocyte-derived cytokines in the pathogenesis of type 2 diabetes.eur J Clin Invest; 32 (Suppl. 3): (2002). 15. Mitchell A. Lazar. How obesity causes diabetes. Not a tall tale. Science, 307: (2005). 9

10 Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου Τεύχος 8 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 Περιοδικός καρδιολογικός έλεγχος ασθενούς σε χημειοθεραπεία Έλενα Μιχαλοπούλου Καρδιολόγος-Εντατικολόγος, Επιμελήτρια Α EANΠ Μεταξά Εισαγωγή Η καρδιαγγειακή νόσος και τα κακοήθη νεοπλάσματα αποτελούν συχνά συνυπάρχουσες νοσολογικές οντότητες που επιμερίζονται κοινούς προδιαθεσικούς παράγοντες και αλληλοϋφίστανται τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της θεραπευτικής τους αντιμετώπισης. Η σύγχρονη αντινεοπλασματική θεραπευτική έχει επιφέρει αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης, επιπλέκεται όμως, συχνά με την ανάπτυξη καρδιοτοξικότητας που αμβλύνει το βέλτιστο θεραπευτικό αποτέλεσμα και υποθηκεύει την πρόγνωση των ασθενών με νεοπλασίες. Η επαγόμενη από τη χημειοθεραπεία και ακτινοθεραπεία καρδιοτοξικότητα, απαιτεί έγκαιρη και στοχευμένη προσπέλαση και τελεσφόρα σύμπραξη του ογκολόγου και του καρδιολόγου με στόχο τη θεραπεία του καρκίνου αλλά και την απόσβεση των ανεπιθύμητων ενεργειών εκ του καρδιαγγειακού. H καρδιολογική παρακολούθηση των ογκολογικών ασθενών πρέπει να λαμβάνει χώρα ανά τακτά διαστήματα προ, κατά τη διάρκεια και πέραν της ολοκλήρωσης της θεραπείας, ενώ μείζονος σημασίας είναι η προτύπωση των τεχνικών που θα ανιχνεύσουν πρώιμα την καρδιοτοξικότητα ει δυνατό σε υποκλινική μορφή και θα οδηγήσουν στη σωστή χρονοθέτηση της καρδιοπροστατευτικής φαρμακευτικής αγωγής. Καρδιοτοξικότητα από ανθρακυκλίνες Εισαχθείσες πλέον της 40ετίας στην αντινεοπλασματική φαρέτρα, οι ανθρακυκλίνες (αδριαμυκίνη, νταουνορουμπικίνη, ινταρουμπικίνη, επιρουμπικίνη) και η συγγενής αυτών μιτοξαντρόνη εκπλήρωσαν τις υποσχέσεις τους ως αποτελεσματικοί και ευρέως χρησιμοποιούμενοι χημειοθεραπευτικοί παράγοντες για την αντιμετώπιση των αιματολογικών κακοηθειών, του καρκίνου του μαστού και πλείστων άλλων συμπαγών όγκων, η αποτελεσματικότητά τους, όμως, περιορίζεται από την εμφάνιση καρδιοτοξικότητας που εκδηλώνεται κυρίως ως μυοκαρδιοπάθεια. Η καρδιοτοξικότητα των ανθρακυκλινών αποδίδεται στη δημιουργία ελευθέρων ριζών οξυγόνου και οξειδωτικής καταπόνησης. Η οξειδωτική προσβολή των λιπιδίων, των μιτοχονδρίων και της προσλαμβάνουσας ασβέστιο ATP άσης του σαρκοπλασματικού δικτύου (SERCA), οδηγεί σε διαταραχή της ενδοκυττάριας διαχείρισης του ασβεστίου και του σιδήρου, υπερφόρτωση του μυοκαρδιακού κυττάρου με ασβέστιο και κινητοποίηση του καταρράκτου των κασπασών, κυρίων διαμεσολαβητών της απόπτωσης. H αναστολή της τοποϊσομεράσης ΙΙ, ενζύμου απαραίτητου για τη λυσιτελή δομή και λειτουργία του DNA και η επικράτηση της αυτοφαγίας έναντι των εξασθενημένων μηχανισμών επιδιόρθωσης του καρδιακού κυττάρου, απεργάζονται περαιτέρω τη μυοκαρδιακή βλάβη. Οι ανθρακυκλίνες προκαλούν μυοκαρδιοπάθεια εκδηλούμενη είτε σε οξύ είτε σε χρόνιο πλαίσιο. Η χρόνια έκφανση αφορά σε εμφάνιση συμφορητικής καρδιακής ανεπάρκειας που ενδέχεται να επισυμβεί εντός του πρώτου έτους έως και 20 έτη μετά την ολοκλήρωση της θεραπείας, συσχετίζεται με την ολική αθροιστική δόση των ανθρακυκλινών με κριτικό όριο τα 450 mg/m 2, τη συγχορήγηση άλλων καρδιοτοξικών φαρμάκων και ακτινοβολίας στο μεσαύλιο, τη συμπαρομαρτούσα καρδιακή νόσο και την ηλικία, αποτελούσα μείζον πρόβλημα για τους επιζήσαντες από κακοήθειες της παιδικής ηλικίας, που χρονικά θα τους παρασχεθεί η δυνατότητα να εκδηλώσουν τις απώτερες παρενέργειες της αντινεοπλασματικής αγωγής. Η επίπτωση της επαγόμενης μυοκαρδιοπάθειας για τη δοξορουμπικίνη κυμαίνεται από 4% έως >36% όταν η ολική αθροιστική δόση είναι mg/m 2, ενώ η θνητότητα των ασθενών που εμπίπτουν σε λειτουργική κλάση NYHA III-IV αγγίζει το 50% στη διετία. Η συνεχής έγχυση εν συγκρίσει με τη bolus, η λιποσωμιακή μορφή της ντοξορουμπικίνης και η χρήση της χηλικής ένωσης δεξραζοξάνη που δεσμεύοντας τον πλεονάζοντα σίδηρο, προκαλεί ελάττωση της παραγωγής ελευθέρων ριζών, δύνανται να επηρεάσουν επί τα βελτίω την πιθανότητα εμφάνισης καρδιοτοξικότητας. Η ιστοπαθολογική εικόνα των μυοκαρδιακών κυττάρων στη βιοψία του μυοκαρδίου χαρακτηρίζεται από ελάττωση του αριθμού των μυοϊνιδίων, αντικατάστασή τους από ινώδη συνδετικό ιστό, κενοτοπιώδη εκφύλιση του κυτταροπλάσματος ενώ σε πιο βαριά τοξικότητα παρατηρείται καταστροφή της μεμβράνης των μιτοχονδρίων και πυρηνική εκφύλιση με απότοκο μη αναστρέψιμο κυτταρική βλάβη (τύπος Ι καρδιοτοξικότητας). Καρδιοτοξικότητα από στοχευμένες θεραπείες Η μειωμένη ανταπόκριση στη χημειοθεραπεία και η πτωχή ποιότητα ζωής που συχνά αυτή επέφερε, οδήγησαν στην ανάπτυξη των στοχευμένων θεραπειών που βάλλουν έναντι οδών μεταγωγής σημάτων απαραίτητων για την επιβίωση, τον πολλαπλασιασμό και τη διασπορά των καρκινικών κυττάρων. Κύριοι στόχοι είναι οι υποδοχείς αυξητικών παραγόντων (HER2, EGFR,VEGFR), σηματοδοτικά μόρια (PΙ3Κ, ΜΕΚ) και ιστόνες του κυτταρικού κύκλου. Oι παράγοντες στόχευσης είναι μονοκλωνικά αντισώματα και μικρά μόρια 10

11 Περιοδικός καρδιολογικός έλεγχος ασθενούς σε χημειοθεραπεία με δραστικότητα τυροσινικής κινάσης που εμφανίζουν αποδεκτό φάσμα ανεπιθύμητων ενεργειών αλλά ενίοτε συσχετίζονται με εμφάνιση καρδιακής δυσπραγίας. Η τραστουζουμάμπη (Herceptin) συνιστά ανασυνδυασμένο μονοκλωνικό αντίσωμα έναντι του HER2 υποδοχέα του επιδερμικού αυξητικού παράγοντα που υπερεκφράζεται στο 25% των γυναικών με καρκίνο του μαστού και προσδιορίζει επιθετική βιολογική συμπεριφορά του νεοπλάσματος και δυσμενή πρόγνωση. Η εισαγωγή της τραστουζουμάμπης στη θεραπευτική του καρκίνου του μαστού άλλαξε το προγνωστικό τοπίο και επέφερε αύξηση στην επιβίωση. Η τραστουζουμάμπη προκαλεί συνηθέστερα ασυμπτωματική δυσλειτουργία της αριστεράς κοιλίας, όμως η συγχορήγηση με ανθρακυκλίνες δρα ως πολλαπλασιασής ισχύος για την πρόκληση της μυοκαρδιακής βλάβης. Η προκληθείσα από την τραστουζουμάμπη καρδιοτοξικότητα διαφοροποιείται από την επαγόμενη από τις ανθρακυκλίνες, δεν είναι δοσοεξαρτώμενη, δε συνοδεύεται από δομικές αλλοιώσεις στη βιοψία του μυοκαρδίου, συνδυάζεται με δυσλειτουργία και όχι με θάνατο του μυοκαρδιακού κυττάρου και ενδεχομένως είναι αναστρέψιμη (τύπος ΙΙ καρδιοτοξικότητας). Η κατανόηση των μεταγωγικών οδών σημάτων και των κινασών παρέχει επεξηγηματικά μοντέλα για το ρόλο των ίδιων μεταγωγικών σημάτων στη βιολογία του μυοκαρδιακού κυττάρου. Στο ζωικό πρότυπο κατεδείχθη ότι η οδός ΗER2 είναι κρίσιμη για την εμβρυογένεση ενώ τα πειραματόζωα που στερούνται το ΗER2 γονίδιο (Knock-out gene mice) αναπτύσσουν διατατική μυοκαρδιοπάθεια και παρουσιάζουν αυξημένη ευαισθησία στην τοξικότητα των ανθρακυκλινών. Οι δύο τύποι καρδιοτοξικότητας αλληλοπεριχωρούν σε άλλοτε άλλη αναλογία όταν συγχορηγούνται πολλοί αντινεοπλασματικοί παράγοντες με δραματική αύξηση της επίπτωσης της καρδιακής ανεπάρκειας έως 28%. Αντινεοπλασματικά φάρμακα σχετιζόμενα με οξέα στεφανιαία σύνδρομα και αρρυθμίες Τα οξέα στεφανιαία σύνδρομα που επιπλέκουν συχνά τη χορήγηση 5-φθοριοουρακίλης (5-FU) και του προ-φαρμάκου καπεσιταμπίνης (Xeloda), επισυμβαίνουν συνήθως εντός του πρώτου πενθημέρου από τη χρήση των παραγόντων και στο 68% των περιπτώσεων, συνοδεύονται από ΗΚΓικές αλλοιώσεις συμβατές με ισχαιμία. Ο πιθανότερος μηχανισμός είναι ο αγγειόσπασμος και η θρόμβωση των στεφανιαίων αρτηριών. Η χρήση σισπλατίνας δύναται να οδηγήσει επίσης σε εμφάνιση οξέων στεφανιαίων συνδρόμων και αρρυθμιών, ενώ οι ταξάνες επισύρουν τον κίνδυνο εμφάνισης σημαντικής βραδυκαρδίας αλλά και διαταραχών της αγωγής του ερεθίσματος που επιτείνονται όταν προϋπάρχει παθολογικό δομικά μυοκαρδιακό υπόστρωμα ή όταν συγχορηγούνται με άλλους καρδιοτοξικούς χημειοθεραπευτικούς παράγοντες. Καρδιακή νόσος επαγόμενη από ακτινοθεραπεία Η καρδιακή βλάβη λόγω ακτινοθεραπείας είναι πιθανότερο να συμβεί σε ασθενείς με δυνητικά ιάσιμα νεοπλάσματα που υπεβλήθησαν σε ακτινοθεραπεία σε παιδική ή σχετικά νεαρή ηλικία (νόσος Ηodgkin s, πρώιμος καρκίνος του μαστού), εκτεθειμένοι όντες σε όψιμη ανάπτυξη καρδιοτοξικότητας. Η τοξικότητα αφορά σε προσβολή του περικαρδίου (οξεία, χρόνια, συμπιεστική περικαρδίτιδα), του μυοκαρδίου (περιοριστική μυοκαρδιοπάθεια), των στεφανιαίων αρτηριών (πρώιμη αθηροσκλήρωση, αρτηρίτιδα), των βαλβίδων και του ερεθισματαγωγού συστήματος (ίνωση). Ο σχετικός κίνδυνος (RR) εμφάνισης καρδιαγγειακών συμβάντων μετά την ακτινοβόληση του μεσοθωρακίου είναι 2-7 για τη νόσο Ηodgkin s και για τον καρκίνο του μαστού (όταν στο υπό ακτινοβόληση πεδίο περιλαμβάνεται η καρδιά), ενώ η ολική δόση έκθεσης >35 Gy και η συγχορήγηση χημειοθεραπείας εντείνουν την επικινδυνότητα καρδιαγγειακών επιπλοκών. Διάγνωση Αφετηριακή θέση της πρώιμης διάγνωσης και πρόληψης της καρδιοτοξικότητας των αντινεοπλασματικών παραγόντων, συνιστά η συχνή εκτίμηση της καρδιακής λειτουργίας και η τακτική καρδιολογική παρακολούθηση των ασθενών κατά τη διάρκεια της θεραπείας αλλά και μετά το πέρας αυτής. Προκειμένου να διασφαλιστεί το μέγιστο θεραπευτικό αποτέλεσμα της χημειοθεραπείας, θα πρέπει να τηρηθεί η ισορροπία ανάμεσα στην αντιμετώπιση της κακοήθους νόσου και στον έλεγχο της ανεπιθύμητης τοξικότητας. Η παρακολούθηση των ασθενών που έχουν λάβει καρδιοτοξική χημειοθεραπεία πρέπει να γίνεται επί μακρόν, λόγω της πιθανής όψιμης εγκατάστασης καρδιακής ανεπάρκειας μετά από αρκετά έτη αντιρρόπησης. Ιστορικό - Φυσική εξέταση Η λήψη του ιστορικού θα ταυτοποιήσει εξ υπαρχής τα επιρρεπή στην καρδιοτοξικότητα άτομα, στη βάση της παρουσίας κλασσικών προδιαθεσικών παραγόντων κινδύνου (αρτηριακή υπέρταση, σακχαρώδης διαβήτης, δυσλιπιδαιμία, κάπνισμα) ή της ήδη υπάρχουσας δομικής καρδιακής νόσου (στεφανιαία νόσος, βαλβιδοπάθεια, υπερτασική καρδιοπάθεια, μυοκαρδιοπάθεια). Πλήρης κλινική εξέταση πρέπει να λαμβάνει χώρα προ της χορήγησης της πρώτης δόσης των χημειοθεραπευτικών, καθώς και σε τακτά διαστήματα κατά τη διάρκεια αλλά και μετά την ολοκλήρωση της χημειοθεραπείας. Συμπτώματα και σημεία που πρέπει να αξιολογούνται είναι η εμφάνιση δύσπνοιας στη μικρή προσπάθεια ή στην ηρεμία, ορθόπνοιας, διάτασης σφαγιτίδων, οιδημάτων των σφυρών, ηπατομεγαλίας, ταχυκαρδίας και καλπαστικού ρυθμού. Τα ευρήματα δεν είναι ειδικά της μυοκαρδιοπάθειας από αντινεοπλασματικά καθώς χαρακτηρίζουν πληθώρα παθολογικών καταστάσεων. Ηλεκτροκαρδιογράφημα Το ΗΚΓ έχει μικρή διαγνωστική αξία στην καρδιοτοξικότητα των χημειοθεραπευτικών αφού στην πλειοψη- 11

12 Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου Τεύχος 8 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 φία των περιπτώσεων δεν υπάρχουν ειδικά ευρήματα. Συχνά καταγράφεται φλεβοκομβική ταχυκαρδία, υπερκοιλιακή ή κοιλιακή εκτοπία, αποκλεισμός του αριστερού σκέλους ενώ σε ασθενείς που έλαβαν μεγάλες αθροιστικές δόσεις ανθρακυκλινών, δυνατό να σημειωθεί επιπέδωση των κυμάτων Τ, μείωση του ύψους των R επαρμάτων και παράταση του διαστήματος QT. Η μεταβλητότητα του καρδιακού ρυθμού (heart rate variability) έχει περιγραφεί ως πρώιμος δείκτης καρδιοτοξικότητας σε ασυμπτωματικά άτομα με φυσιολογικό κλάσμα εξώθησης της αριστεράς κοιλίας. Υπερηχοκαρδιογράφημα (Συμβατική ηχωκαρδιογραφία και νεώτερες τεχνικές) Η υπερηχογραφική παρακολούθηση των μεταβολών του κλάσματος εξώθησης (EF) της αριστεράς κοιλίας αποτελεί την πιο απλή, διαδεδομένη και οικονομική εξέταση για τον προσδιορισμό της συστολικής μυοκαρδιακής δυσλειτουργίας. Ο προσδιοριοσμός του EF γίνεται με τη μέθοδο Simpson και ως διαχωριστικό όριο θεωρείται η τιμή του 50%. Όταν το EF παραμένει άνω του 50% μετά τη χορήγηση του χημειοθεραπευτικού παράγοντα, προκρίνεται η συνέχιση της χορήγησης ως ασφαλής. Όταν το EF είναι <40% υπάρχει αυξημένος κίνδυνος καρδιοτοξικότητας και η συνέχιση της θεραπείας θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό και σαφή σύσταση για αντικατάσταση του ενεχόμενου παράγοντα με λιγότερο καρδιοτοξικό. Ασθενείς με ενδιάμεσα EF (40-50%) που έχουν λάβει αθροιστική δόση ανθρακυκλινών >400mg/m 2 ή όσοι έχουν μεταβολή του κλάσματος εξώθησης κατά 10% από την αντίστοιχη τιμή προ της έναρξης της θεραπείας, θα πρέπει να διακόπτουν τον καρδιοτοξικό παράγοντα και να συνεχίζουν την αντινεοπλασματική αγωγή με μη καρδιοτοξικά φάρμακα. Αρχική τιμή του EF < 30% αποτελεί αντένδειξη για την έναρξη της θεραπείας με ανθρακυκλίνες. Στην κατιούσα πορεία της δυσπροσαρμοστικής αναδιαμόρφωσης της αριστεράς κοιλίας και της ρήξης των αντιρροπιστικών μηχανισμών, αποκτά κομβική σημασία η ταυτοποίηση των ασυμπτωματικών ατόμων με υποκλινική νόσο που βρίσκονται σε αυξημένο κίνδυνο περαιτέρω έκπτωσης της συστολικής απόδοσης και πιθανόν θα ωφεληθούν από την πρωιμότερη χορήγηση αγωγής καρδιακής ανεπάρκειας. Είναι γνωστοί οι εγγενείς περιορισμοί του κλάσματος εξώθησης να ανιχνεύσει πρώιμα την υποκλινική μυοκαρδιακή βλάβη και να προβλέψει την όψιμη εγκατάσταση της καρδιακής ανεπάρκειας ενώ όταν διαπιστωθεί υπερηχογραφικά έκπτωση του EF, πιθανόν το μυοκάρδιο να έχει ήδη εξαντλήσει τις λειτουργικές του εφεδρείες. Το κλάσμα εξώθησης δεν πρέπει να θεωρείται συνώνυμο με τους δείκτες συσταλτικότητας του μυοκαρδίου, διότι εξαρτάται σημαντικά από τους όγκους, το προφόρτιο, το μεταφόρτιο, την καρδιακή συχνότητα και τη φυσιολογική λειτουργία των βαλβίδων. Η αναγνώριση ότι το κλάσμα εξώθησης αποτελεί μη ειδικό δείκτη για την εκτίμηση της πρώιμης καρδιοτοξικότητας, οδήγησε στη μελέτη άλλων υπερηχογραφικών παραμέτρων για την έγκαιρη ταυτοποίηση των υποκλινικών μορφών καρδιακής ανεπάρκειας, όπως οι δείκτες διαστολικής λειτουργικότητας, ο δείκτης κοιλιακής απόδοσης (Tei Index), οι χρόνοι ισοογκωτικής συστολής και χάλασης (IVCT-IVRT) και το σήμα ροής των πνευμονικών φλεβών. Η μέτρηση των ταχυτήτων κίνησης του μυοκαρδιακού ιστού με τη χρήση της ιστικής ηχωκαρδιογραφίας (TDI) καθώς και οι καμπύλες strain (ποσοστό παραμόρφωσης των κοιλιακών τοιχωμάτων) και strain rate (ρυθμός παραμόρφωσης των κοιλιακών τοιχωμάτων κατά τη διάρκεια του καρδιακού κύκλου), βοηθούν στην απεικόνιση της πρώιμης και υποκλινικής κοιλιακής δυσλειτουργίας, ενώ το κλάσμα εξώθησης διατηρείται εντός των φυσιολογικών ορίων. Οι νεώτερες υπερηχογραφικές τεχνικές συνεπικουρούν τη συμβατική ηχωκαρδιογραφία για την πρώιμη διάγνωση της καρδιοτοξικότητας, ωστόσο η γενικευμένη χρήση τους στην καθ ημέραν κλινική πράξη δεν εδράζεται επί του παρόντος σε δεδομένα τυχαιοποιημένων μελετών προκειμένου να καθοριστούν τα όρια που θα εξασφαλίσουν τη μέγιστη ευαισθησία και ειδικότητα εκάστης εξέτασης. Ραδιοισοτοπική κοιλιογραφία Αποτελεί εναλλακτική της υπερηχοκαρδιογραφίας μέθοδο προσδιορισμού του κλάσματος εξώθησης αλλά η χρήση της έχει σχετικά περιοριστεί λόγω του εμπεριεχόμενου κινδύνου της ιονίζουσας ακτινοβολίας που εμποδίζει την επαναληπτική της εφαρμογή, ενώ σε μετα-ανάλυση μελετών το εκτιμώμενο από τη ραδιοϊσοτοπική κοιλιογραφία EF δεν κατεδείχθη ως ευαίσθητος προσδιοριστής της επαπειλούμενης καρδιακής ανεπάρκειας. To ραδιοσεσημασμένο ανάλογο της νορ-αδρεναλίνης, η μετα-ιωδο-βενζυλ-γουανιδίνη (MIBG) έχει χρησιμοποιηθεί με καλά αποτελέσματα στην ανίχνευση της υποκλινικής μυοκαρδιακής βλάβης, αφού η κατάδειξη της διαταραχής της αυτόνομης καρδιακής νεύρωσης, αποτελεί πρώιμο σημείο της τοξικότητας των ανθρακυκλινών πριν ακόμα επηρεαστεί το κλάσμα εξώθησης. MRI H Μαγνητική Τομογραφία έχει εξελιχθεί σε μέθοδο αναφοράς για τη μέτρηση των όγκων, της μάζας και του κλάσματος εξώθησης αριστεράς και δεξιάς κοιλίας. Οι μετρήσεις είναι ακριβείς και επαναλήψιμες και δε χρήζουν γεωμετρικών παραδοχών για το σχήμα των κοιλιών. Παρά το ότι αποδίδει αξιόπιστες μετρήσεις δε θεωρείται αποδοτική ως προς το κόστος και επί του παρόντος χρησιμοποιείται σε επιλεγμένα ερευνητικά κέντρα. Ενδομυοκαρδιακή βιοψία Η πλέον αξιόπιστη μέθοδος με τη μεγαλύτερη ευαισθησία και ειδικότητα για την έγκαιρη διάγνωση και παρακολούθηση της καρδιοτοξικότητας της αντινεο- 12

13 Περιοδικός καρδιολογικός έλεγχος ασθενούς σε χημειοθεραπεία πλασματικής αγωγής είναι η ενδομυοκαρδιακή βιοψία. Τα ιστοπαθολογικά ευρήματα (απώλεια μυοϊνιδίων, διάσπαση των ζωνών Ζ, καταστροφή των μιτοχονδρίων, κενοτοπιώδης εκφύλιση του κυτταροπλάσματος) βαθμονομούνται και οι βλάβες συσχετίζονται θετικά με την αθροιστική δόση των ανθρακυκλινών. Όταν το ποσοστό των προσβεβλημένων κυττάρων είναι >35% (στάδιο 3) συνιστάται η άμεση διακοπή της καρδιοτοξικής χημειοθεραπείας. Σε ασθενείς με προδιαθεσικούς παράγοντες κινδύνου, τα ευρήματα της ενδομυοκαρδιακής βιοψίας αποτέλεσαν καλύτερο προσδιοριστή της εμφάνισης καρδιακής ανεπάρκειας και η καθοδηγούμενη από τη βιοψία τροποποίηση της χημειοθεραπείας μείωσε σημαντικά την επίπτωση της καρδιακής ανεπάρκειας εν συγκρίσει με την καθοδήγηση που προσέφεραν οι μη επεμβατικές μέθοδοι. Λόγω της επεμβατικής της φύσης που συνεπάγεται κίνδυνο επιπλοκών η βιοψία δε μπορεί να τύχει ευρείας εφαρμογής και η χρήση της περιορίζεται σε περιπτώσεις με διαφοροδιαγνωστικά διλήμματα ως προς την αιτιοπαθογένεια της καρδιακής ανεπάρκειας, όταν η χορήγηση μεγάλων δόσεων ανθρακυκλινών αποτελεί μονόδρομο με ασαφή κατάδειξη της δυσλειτουργίας της αριστεράς κοιλίας μέσω των αναίμακτων τεχνικών και σε κλινικές δοκιμές όπου ελέγχεται η καρδιοτοξικότητα νεώτερων αντινεοπλασματικών παραγόντων. Αξιολόγηση βιοδεικτών Διακριτή κλινική αξία λαμβάνει η ενσωμάτωση στην καρδιολογική παρακολούθηση και η συγκριτική συναξιολόγηση των βιοδεικτών όπως οι τροπονίνες cτn Ι και T και το BNP. Οι τροπονίνες (ctn I, T) καθιερωμένος δείκτης μυοκαρδιακής βλάβης στο έμφραγμα του μυοκαρδίου, παρουσιάζουν αυξητική τάση σε ασθενείς που έλαβαν ανθρακυκλίνες λόγω της νεκρωτικής βλάβης που προκαλούν οι ανθρακυκλίνες στο μυοκαρδιακό κύτταρο και η αύξησή τους είναι ανάλογη της έκτασης προσβολής του μυοκαρδίου και της αθροιστικής δόσης των ανθρακυκλινών. Η αύξηση των υψηλής ευαισθησίας τροπονινών (hs-ctn) σε ασθενείς με χρονία καρδιακή ανεπάρκεια, υποδηλοί την υφέρπουσα μυοκαρδιακή δυσπραγία και είναι ανεξάρτητη της ύπαρξης αποφρακτικών στεφανιαίων βλαβών με εμπλεκόμενους αιτιοπαθογενετικούς μηχανισμούς, τη μη ισχαιμική βλάβη του μυοκαρδίου, τη διαταραχή της ενδοκυττάριας διαχείρισης του ασβεστίου, την απώλεια της ακεραιότητας των κυτταρικών μεμβρανών και την αύξηση της τοιχωματικής τάσης. Τα υψηλά επίπεδα των τροπονινών συσχετίστηκαν με δυσμενέστερη έκβαση σε ασθενείς με χρονία καρδιακή ανεπάρκεια και ανεξαρτήτως των επιπέδων των νατριουρητικών πεπτιδίων και των κλασσικών παραγόντων κινδύνου. Σε ενήλικες που εμφάνισαν αύξηση της ctn κατά τη διάρκεια της θεραπείας με ανθρακυκλίνες σημειώθηκε σημαντικότερη μείωση του κλάσματος εξώθησης της αριστεράς κοιλίας 3 μήνες μετά το τέλος της θεραπείας εν συγκρίσει με την ομάδα όπυ τα επίπεδα ctn ήταν φυσιολογικά. Η παρακολούθηση των νατριουρητικών πεπτιδίων BNP και ΝT-προ ΒΝP που εκκρίνονται αποκρινόμενα στο ερέθισμα της αυξημένης τοιχωματικής τάσης (wall stress) προσάγει προγνωστική και διαγνωστική πληροφορία και υψηλές τιμές >400pg/ml και >2000 pg/ml αντίστοιχα, συσχετίζονται με δυσμενή πρόγνωση. Συρρέοντα βιβλιογραφικά δεδομένα επικυρώνουν την αξία τους για τη διάγνωση, τη λήψη θεραπευτικών αποφάσεων και την ανταπόκριση στη θεραπεία. Οι φυσιολογικές τους τιμές <100 pg/ml για το BNP και <400pg/ml για το ΝT-προ ΒΝP έχουν ισχυρή αρνητική προβλεπτική αξία καθιστώντας απίθανη τη διάγνωση της καρδιακής ανεπάρκειας. Η μέτρηση των νατριουρητικών πεπτιδίων ως εξέταση διαλογής σε ασυμπτωματικό πληθυσμό καρκινοπαθών προς ανίχνευση της πρώιμης συστολικής δυσπραγίας, δεν έχει εισέτι καθιερωθεί αφού οι μελέτες δεν παρέχουν συμπαγή δεδομένα για το ρόλο τους στην πρόγνωση και πρόληψη της τοξικότητας. Έλεγχος των ασθενών προ της έναρξης της χημειοθεραπείας Όλοι οι ασθενείς που πρόκειται να λάβουν χημειοθεραπεία χρήζουν κλινικής αξιολόγησης και προσδιορισμού των παραγόντων κινδύνου και των συννοσηροτήτων. Προ και κατά τη διάρκεια της αντινεοπλασματικής αγωγής πρέπει να ελεγχθούν οι παράγοντες κινδύνου και να υιοθετηθούν υγιεινοδιαιτητικές συνήθειες (διακοπή καπνίσματος, αντιμετώπιση δυσλιπιδαιμίας, σακχαρώδους διαβήτου, αρτηριακής υπέρτασης). Συνεχής παρακολούθηση των ζωτικών σημείων προτείνεται σε χορήγηση 5-FU και πακλιταξέλης. Ηλεκτροκαρδιογράφημα συνιστάται στους ασθενείς που θα λάβουν ανθρακυκλίνες, πακλιταξέλη και μικρομοριακούς αναστολείς της τυροσινικής κινάσης. Υπερηχογράφημα κατά την έναρξη της θεραπείας συνιστάται όταν προγραμματίζεται λήψη ανθρακυκλινών ιδίως όταν συνυπάρχει στεφανιαία καρδιοπάθεια, παράγοντες κινδύνου στεφανιαίας νόσου και προηγηθείσα ακτινοβολία του μεσοθωρακίου. Σε ασθενείς που θα λάβουν τραστουζουμάμπη συνιστάται επίσης η υπερηχογραφική μελέτη αναφοράς ιδίως όταν έχουν χορηγηθεί ανθρακυκλίνες. Συστάσεις για καρδιολογική παρακολούθηση των ασθενών κατά τη διάρκεια της της αντινεοπλασματικής αγωγής και μετά το πέρας αυτής Περιοδική επανεκτίμηση της συστολικής και διαστολικής καρδιακής λειτουργίας με υπερηχοκαρδιογράφημα πρέπει να λαμβάνει χώρα: α. Αφότου χορηγηθεί συνολική αθροιστική δόση 300 mg/m 2 ντοξορουμπικίνης ή 240 mg/m 2 σε ασθενείς ηλικίας <16 ή >60 ετών. β. Ακολούθως μετά από κάθε επόμενο κύκλο έγχυσης ανθρακυκλινών. γ. 3,6 και 12 μήνες από την ολοκλήρωση της θεραπείας με ανθρακυκλίνες. Περιοδικός υπερηχογραφικός έλεγχος ανά 12 εβδομάδες προς εκτίμηση της καρδιακής λειτουργίας, συνι- 13

14 Επιθεώρηση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου Τεύχος 8 Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2012 στάται επίσης σε ασθενείς που λαμβάνουν στοχευμένη θεραπεία με μονοκλωνικά αντισώματα, ιδίως όταν έχει προηγηθεί θεραπεία με ανθρακυκλίνες. Ασθενείς που έχουν λάβει θεραπεία με ανθρακυκλίνες σε ηλικία <15 ετών ή συνολική αθροιστική δόση >240mg/m 2, πρέπει να υποβάλλονται δια βίου σε υπερηχοκαρδιογράφημα ανά διετία μετά το τέλος της χημειοθεραπείας. Ασθενείς που έχουν υποβληθεί σε νεαρή ηλικία σε ακτινοθεραπεία ολικής δόσης >35 Gy χρήζουν τακτικής καρδιολογικής παρακολούθησης ανά διετία. Μείωση του κλάσματος εξώθησης κατά 10% από την τιμή αναφοράς ή απόλυτη μείωση της τιμής του<40% επιβάλλουν τροποποίηση της χημειοθεραπείας, διακοπή του καρδιοτοξικού παράγοντα και στενή υπερηχογραφική και κλινική παρακολούθηση. H διαπίστωση της δυσλειτουργίας της αριστεράς κοιλίας ακόμα και σε ασυμπτωματικούς ασθενείς επιτάσσει την έναρξη φαρμακευτικής αγωγής καρδιακής ανεπάρκειας με αναστολείς του μετατρεπτικού ενζύμου και β-αναστολείς και τον περαιτέρω χειρισμό των ασθενών αυτών σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της καρδιακής ανεπάρκειας. Σύνοψη Η πρόοδος της ογκολογικής θεραπευτικής συνετέλεσε στην αύξηση της επιβίωσης των ασθενών με νεοπλάσματα, οδηγώντας όμως ένα συνεχώς αυξανόμενο υποσύνολο των επιζώντων έναντι των καρδιαγγειακών επιπλοκών της θεραπείας. Η μακροχρόνια κλινική και εργαστηριακή καρδιολογική παρακολούθηση των ατόμων που έχουν λάβει καρδιοτοξική χημειοθεραπεία και ακτινοθεραπεία, απαιτεί τη συνεργασία ογκολόγου και καρδιολόγου και καθιστά επιτακτική τη συγκρότηση της υπο-ειδικότητας της Καρδιολογικής Ογκολογίας που θα εστιάζει στην καρδιοπροστασία των ασθενών αυτών στο πλαίσιο των πρωίμων διαγνωστικών και εγκαίρως εφαρμοσθεισών θεραπευτικών προσεγγίσεων. Abstract: Periodic cardiological evaluation during chemotherapy Helena Michalopoulou Cardiologist-Intesivist Metaxa Cancer Hospital The advancement of cancer treatment has led to increased life expectancy however it is often complicated by the development of cardiotoxicity which undermines the prognosis and mitigates the optimal therapeutic effect. Clinical and laboratory cardiac monitoring of ongological patients must take place before,during and beyond the completion of chemotherapy to detect cardiotoxicity in subclinical form. Commonly used study endpoints are clinical evidence of heart failure or LVEF reduction. Because of their limited sensitivity for the detection of early and subtle myocardial damage, new methods are needed to monitor cardiac function changes. Guidelines for cancer treatment that take cardiologic conditions into account are currently lacking and need to be developed as well as a new interdisciplinary field that could be termed «cardio-oncology» ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Bonura F,Di Lisi D, Novo S et al Timely recognition of cardiovascular toxicity by anticancer agents:a common objective of the pharmacologist,oncologist and cardiologist Cardiovasc Toxicol 2012 doi /s z 2. Yeh E,Bickford C. Cardiovascular complications of cancer therapy:diagnosis,pathogenesis and management J.Am.Coll. Cardiol.2009;53: Adams MJ, Lipshultz SE. Pathophysiology of anthracycline-and radiation-associated cardiomyopathies: implications forscreening and prevention. Pediatr Blood Cancer 2005;44(7): Swain SM, Whaley FS, Ewer MS. Congestive heart failure in patients treated with doxorubicin: a retrospective analysis of three trials. Cancer.2003;97: Yeh E,Tong A,Lenihan D et al.cardiovascular complications of cancer therapy:diagnosis,pathogenesis and management. Circulation 2004;109: Nousiainen T, Jantunen E, Vanninen E, et al. Natriuretic peptides as markers of cardiotoxicity during doxorubicin treatment for non-hodgkin s lymphoma. Eur J Haematol. 1999;62: de Azambuja E, Bedard P. L, Suter T et al Cardiac toxicity with anti-her-2 therapies-what have we learned so far? Targeted Oncology 2009; 4: Guglin M, Hartlage G, Reynolds C et al. Trastuzumab-induced cardiomyopathy: Not as benign as it looks? A retrospective study. Journal of Cardiac Failure 2009; 15: Ranpura V, Pulipati B, Chu D et al. Increased risk of high-grade hypertension with bevacizumab in cancer patients: A meta-analysis. American Journal of Hypertension 2010;23: Jurcut R., Wildiers H, Ganame J.et al. Strain rate imaging detects early cardiac effects of pegylated liposomal Doxorubicin as adjuvant therapy in elderly patients with breast cancer. Journal of the American Society of Echocardiography 2008; 21: Ewer M. S., & Ewer S. M. Cardiotoxicity of anticancer treatments: What the cardiologist needs to know. Nat. Rev. Cardiol. 2010; 7(10): Cardinale D, Sandri MT, Colombo A et al. Prognostic value of troponin I in cardiac risk stratification of cancer patients undergoing high-dose chemotherapy. Circulation 2004;109: Galderisi M, Marra F,Esposito R et al. Cancer therapy and cardiotoxicity:the need of serial Doppler echocardiography Cardiovasc Ultrasound 2007;5:4 14. Albini A,Pennesi G,Donatelli F et al. Cardiotoxicity of anticancer drugs:the need for Cardio-Oncology and Cardio-Oncological Prevention J Natl Cancer 2010;102: Bovelli D,Plataniotis G, Roila F. Cardiotoxicity of chemotherapeutic agents and radiotherapy-related heart disease:esmo Clinical Practice Guidelines Ann Oncol 2010;21 (Suppl 5):v277- v282 14

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΔΙΔΥΜΟ ΥΠΝΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΠΟΚΛΙΝΙΚΗ ΑΘΗΡΟΘΡΟΜΒΩΣΗ: ΕΝΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ «ΕΥΑΛΩΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ»

ΤΟ ΔΙΔΥΜΟ ΥΠΝΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΠΟΚΛΙΝΙΚΗ ΑΘΗΡΟΘΡΟΜΒΩΣΗ: ΕΝΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ «ΕΥΑΛΩΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ» 11 0 Πανελλήνιο Συνέδριο Υπέρτασης ΤΟ ΔΙΔΥΜΟ ΥΠΝΙΚΗΣ ΑΠΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΣΥΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΥΠΟΚΛΙΝΙΚΗ ΑΘΗΡΟΘΡΟΜΒΩΣΗ: ΕΝΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ «ΕΥΑΛΩΤΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ» Α. Κασιακόγιας, Κ. Τσιούφης, Κ. Θωμόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονική Διημερίδα

Επιστημονική Διημερίδα Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα Επιστημονική Διημερίδα ÇΠρόληψη & Θεραπεία των Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου: Σύγχρονες απόψειςè "Αμφιθέατρο Ιπποκράτης" Ιατρική Σχολή

Διαβάστε περισσότερα

YΠΕΡΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ. Κάρμεν Τασιοπούλου. Τασιοπούλου Επιμελήτρια Β ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΓΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ

YΠΕΡΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ. Κάρμεν Τασιοπούλου. Τασιοπούλου Επιμελήτρια Β ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΓΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ YΠΕΡΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΙΑ Κάρμεν Τασιοπούλου Τασιοπούλου Επιμελήτρια Β ΝΕΦΡΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΓΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ Παχυσαρκία: Τάσεις Η παχυσαρκία συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο Δεν είναι ασθένεια αλλά ένα σύμπλεγμα από ιατρικές διαταραχές που

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ. Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΥΠΝΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΚΑΙ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ Νικολέτα Καρτάλη Β Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ Burwell et al, Am J Med 1956 SLEEP BREATHING DISORDERS ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΩΝ ΑΠΝΟΙΩΝ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΩΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Πρόεδρος Σωτηρόπουλος Αλέξιος Αντιπρόεδρος Λαναράς Λεωνίδας Γεν. Γραμματέας Ιωαννίδης Ιωάννης Ταμίας Δημοσθενόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ

Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος. Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ Μη αλκοολική λιπώδης νόσος του ήπατος Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας ΑΠΘ SGOT 60 IU/l, SGPT 72 IU/l, γgt 92 IU/l, ALP κ.φ., CPK κ.φ., θυρεοειδική λειτουργία κ.φ. Παρουσίαση περιστατικού Άνδρας

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΟΥΣ ΔΙΑΒΗΤΗ. 4ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ. 25 Ιανουαρίου 2014 & ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΡΕΔΡΑ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΕΔΕ

ΣΑΚΧΑΡΩΔΟΥΣ ΔΙΑΒΗΤΗ. 4ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ. 25 Ιανουαρίου 2014 & ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΡΕΔΡΑ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΕΔΕ 4ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΟΥΣ ΔΙΑΒΗΤΗ 24-25 Ιανουαρίου 2014 Ξενοδοχείο Crowne Plaza aθήνα & ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΡΕΔΡΑ ΜΕΛΗ ΤΗΣ ΕΔΕ 25 Ιανουαρίου 2014 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: Congress World, Event

Διαβάστε περισσότερα

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα 2 η Επιστημονική Διημερίδα ÇΠρόληψη & Θεραπεία των Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου: Σύγχρονες απόψειςè Ξενοδοχείο Candia Maris Ηράκλειο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Συνέδριο: Εξελίξεις στην Καρδιαγγειακή Ιατρική 2015

Συνέδριο: Εξελίξεις στην Καρδιαγγειακή Ιατρική 2015 Πρότυπο Κέντρο Καρδιάς και Αγγείων Athens Heart Center Διευθυντής: Καθηγητής Χριστόδουλος. Στεφανάδης Συνέδριο: Εξελίξεις στην Καρδιαγγειακή Ιατρική 2015 Καρδιολογική Κλινική Ι. Γιαλάφος Δ/ντης Κ. Αθανασόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΔΙΑΒΗΤΗ (ΕΛ.ΕΣ.ΜΕ.Δ) ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2014 24-26 Απριλίου 2014 Ξενοδοχείο Eden Beach Resort Ανάβυσσος Αττικής 1 Πέμπτη 24 Απριλίου 2014 (15.30-20.30)

Διαβάστε περισσότερα

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου. για Αγγειακά Νοσήματα

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου. για Αγγειακά Νοσήματα Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα 7 η Επιστημονική Διημερίδα ÇΠρόληψη & Θεραπεία των Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου: Σύγχρονες απόψειςè Ξενοδοχείο Du Lac Ιωάννινα, 11-12/9/2015

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία

Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία Μελέτη της οξείας επίδρασης της κατανάλωσης μπύρας στην ενδοθηλιακή λειτουργία και την αρτηριακή σκληρία υγιών εθελοντών Κ. Καράτζη, PhD (Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο) Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα

Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα 4 ο (ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ) ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ÇΠρόληψη & Αντιμετώπιση Καρδιομεταβολικών Παραγόντων Κινδύνου: Πρακτικές ΟδηγίεςÈ Ξενοδοχείο Amalia Nαύπλιο,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΙΑΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΡΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ Προς τα εµπρός ανεπάρκεια: αδυναµία προώθησης του αίµατος στη συστηµατική κυκλοφορία Προς τα πίσω ανεπάρκεια: αύξηση του όγκου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΚΩΤΣΑ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ, ΔΙΑΒΗΤΗ, ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Α ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΚΕΤΟΞΕΩΣΗ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΟ ΥΠΕΡΩΣΜΩΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

2015-2016 ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Εκπαιδευτικό πρόγραμμα. 1 η ΥΠΕ Αττικής, Γενικό Νοσοκομειο Αθηνών Ιπποκράτειο

2015-2016 ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ. Εκπαιδευτικό πρόγραμμα. 1 η ΥΠΕ Αττικής, Γενικό Νοσοκομειο Αθηνών Ιπποκράτειο ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 1 η ΥΠΕ Αττικής, Γενικό Νοσοκομειο Αθηνών Ιπποκράτειο Εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2015-2016 Συντονιστής Διευθυντής: Ι.Ε. Καλλικάζαρος EBΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 2015-2016

Διαβάστε περισσότερα

4 η Επιστημονική συνάντηση Παιδιάτρων- Καρδιολόγων Θεσσαλονίκη 20-12-2014

4 η Επιστημονική συνάντηση Παιδιάτρων- Καρδιολόγων Θεσσαλονίκη 20-12-2014 4 η Επιστημονική συνάντηση Παιδιάτρων- Καρδιολόγων Θεσσαλονίκη 20-12-2014 Τυχαίο εύρημα καρδιακής αρρυθμίας σε ασυμπτωματικό παιδί Κωνσταντίνος Θωμαϊδης Καρδιολογική Κλινική, Γ.Ν. «ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιμες πληροφορίες για τη δοκιμασία κόπωσης

Χρήσιμες πληροφορίες για τη δοκιμασία κόπωσης Χρήσιμες πληροφορίες για τη δοκιμασία κόπωσης Ποια στοιχεία σχετικά με την κατάσταση της υγείας του ασθενή μας δίνει η δοκιμασία κόπωσης; Η δοκιμασία κόπωσης σε τάπητα χρησιμοποιείται κυρίως ως αναίμακτη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΣΑΥΥ

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΣΑΥΥ ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ ΤΟΥ ΣΑΥΥ Λάμπρου Καλλιρρόη Πνευμονολόγος Πανεπιστημιακή Υπότροφος Α Κλινική Εντατικής Θεραπείας ΕΚΠΑ 13 Ο Πνευμονολογικό Συνέδριο Ιωάννινα O Το Σύνδρομο Άπνοιας στον Ύπνο (ΣΑΥ)

Διαβάστε περισσότερα

Παρασκευή 15 Νοεμβρίου 2013

Παρασκευή 15 Νοεμβρίου 2013 Παρασκευή 15 Νοεμβρίου 2013 17.30-18.00 Προσέλευση Εγγραφές 18.00-19.30 Από τους προδιαθεσικούς παράγοντες κινδύνου στο έμφραγμα του μυοκαρδίου Πρόεδροι: Χ. Λιόλιος, Σ. Φούσας 1. Λιπίδια - Κάπνισμα - Σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιαγγειακές Παθήσεις Διαγνωστική και Θεραπευτική προσέγγιση: Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης και των συνυπαρχόντων παραγόντων κινδύνου

Καρδιαγγειακές Παθήσεις Διαγνωστική και Θεραπευτική προσέγγιση: Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης και των συνυπαρχόντων παραγόντων κινδύνου Ημέρες Υπέρτασης 2015 Επιστημονική Διημερίδα: Καρδιαγγειακές Παθήσεις Διαγνωστική και Θεραπευτική προσέγγιση: Ο ρόλος της αρτηριακής υπέρτασης και των συνυπαρχόντων παραγόντων κινδύνου Ξενοδοχείο Divani

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα

Ηλίας Ν. Μυγδάλης. Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα ΕΤΟΣ ΙΔΡΥΣΕΩΣ 1942 «Έναρξη ινσουλίνης στα άτομα με σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2: πότε και πως ;» Ηλίας Ν. Μυγδάλης Β Παθολογική Κλινική και Διαβητολογικό Κέντρο, Γενικό Νοσοκομείο ΝΙΜΤΣ, Αθήνα Ειδικό φροντιστήριο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ 1η Υ.Π.Ε. ΑΤΤΙΚHΣ, ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ Εκπαιδευτικό πρόγραμμα 2013-2014 Συντονιστής Διευθυντής: Ι.Ε. Καλλικάζαρος EBΔΟΜΑΔΙΑΙΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 2013-2014

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β

Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Μαρία Μουκταρούδη Παθολογος Επιμελήτρια Β Παράγοντες κινδύνου για καρδιαγγειακή νόσο Δίαιτα Κάπνισμα Οινόπνευμα Ελαττωμένη σωματική δραστηριότητα Υπέρταση Δυσλιπιδαιμία Παχυσαρκία Σακχαρώδης διαβήτης Υπερτροφία

Διαβάστε περισσότερα

Με συναδελφικούς χαιρετισμούς

Με συναδελφικούς χαιρετισμούς Αγαπητοί/ές συνάδελφοι, Για 10 η συνεχή χρονιά η Β Πανεπιστημιακή Καρδιολογική Κλινική στο «Αττικόν» Νοσοκομείο πραγματοποιεί το Ετήσιο Διεθνές Συνέδριο «Εξελίξεις και Προοπτικές στην Καρδιολογία». Κατά

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος

Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος. Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του Παγκρέατος Στέργιος Δελακίδης Γαστρεντερολόγος Καρκίνος Παγκρέατος: πρόγνωση Κακή πρόγνωση Συνολική πενταετής επιβίωση 6%.

Διαβάστε περισσότερα

ΨΕΥΔΕΙΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΜΥΟΚΑΡΔΙΑΚΗΣ ΙΣΧΑΙΜΙΑΣ

ΨΕΥΔΕΙΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΜΥΟΚΑΡΔΙΑΚΗΣ ΙΣΧΑΙΜΙΑΣ 91 ΨΕΥΔΕΙΣ ΕΙΚΟΝΕΣ ΜΥΟΚΑΡΔΙΑΚΗΣ ΙΣΧΑΙΜΙΑΣ Κωνσταντίνος Δ. Μάλλιος Α.Ε. Καθηγητής Καρδιολογίας Πανεπιστημίου Αθηνών. Διευθυντής Α Καρδιολογικής Κλινικής Θεραπευτηρίου ΥΓΕΙΑ Το ΗΚΓ/φημα συμπλήρωσε ήδη έναν

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις :

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή ιατρικής για το μάθημα του καρκίνου του όρχη βασικές γνώσεις : Οι όρχεις αποτελούν κομμάτι του αναπαραγωγικού συστήματος (παραγωγή σπερματοζωάριων) του άνδρα αλλά

Διαβάστε περισσότερα

3ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩ ΟΥΣ ΙΑΒΗΤΗ

3ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩ ΟΥΣ ΙΑΒΗΤΗ Ηριδανού 12 115 28 Αθήνα Τηλ.: 210 7210935 Fax: 210 7210936 info@ede.gr www.ede.gr 12, Iridanou str. 115 28 Athens Tel.: 210 7210935 Fax: 210 7210936 info@ede.gr www.ede.gr 3ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩ

Διαβάστε περισσότερα

Η εφαρμογή της Καρδιοαναπνευστικής δοκιμασίας κόπωσης σε ασθενείς με Πνευμονική Αρτηριακή υπέρταση

Η εφαρμογή της Καρδιοαναπνευστικής δοκιμασίας κόπωσης σε ασθενείς με Πνευμονική Αρτηριακή υπέρταση Η εφαρμογή της Καρδιοαναπνευστικής δοκιμασίας κόπωσης σε ασθενείς με Πνευμονική Αρτηριακή υπέρταση Κωνσταντίνος Κώντσας, Παρασκευή Τριβήλου, Αναστασία Καραγκιούλη, Ελένη Τριανταφυλλίδη Εργαστήριο Καρδιοαναπνευστικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ Σύνολο: 28 εργασίες

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ Σύνολο: 28 εργασίες ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΣΕ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ Σύνολο: 28 εργασίες «Η ΣΥΣΧΕΤΙΣΗ ΤΗΣ ΣΚΛΗΡΥΝΣΗΣ ΤΗΣ ΑΟΡΤΗΣ ΜΕ ΤΗ ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΣΕ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟΥΣ ΚΑΙ ΜΗ ΑΣΘΕΝΕΙΣ» Α. Μελιδώνης 1, Δ. Λεβισιανού

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩ ΟΥΣ ΙΑΒΗΤΗ

1ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩ ΟΥΣ ΙΑΒΗΤΗ 1ο ΚΛΙΝΙΚΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΣΑΚΧΑΡΩ ΟΥΣ ΙΑΒΗΤΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 18-19 εκεµβρίου 2010 Ξενοδοχείο «GALINI», Καµένα Βούρλα ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ: ΚΕΓΜ Τουριστικές & Συνεδριακές Επιχειρήσεις ΑΕ - Congress World, M. Παπαπαναγιώτου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

12ο ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙ0. ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τύποι- Πρόγνωση- Θεραπεία

12ο ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙ0. ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τύποι- Πρόγνωση- Θεραπεία 12ο ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙ0 Στρογγυλό Τραπέζι: Συγγενείς καρδιοπάθειες ενηλίκων- πνευµονική υπέρταση ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τύποι- Πρόγνωση- Θεραπεία Κωνσταντίνος Θωµαϊδης, Γ.Ν. «Γ.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες)

ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες) ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες) 1. «ΑΝΤΛΙΕΣ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΑ ΕΝΤΑΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ» 7ο Σεμινάριο Μετεκπαιδευτικών Μαθημάτων «Στρατηγικές στον Σ.Δ. 2008»

Διαβάστε περισσότερα

20 ο ΕΑΡΙΝΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ. β-αποκλειστές: Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Λέκτορας, Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο ΓΝΑ

20 ο ΕΑΡΙΝΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ. β-αποκλειστές: Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Λέκτορας, Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο ΓΝΑ 20 ο ΕΑΡΙΝΟ ΠΡΟΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ β-αποκλειστές: ποιο φάρμακο σε ποιον άρρωστο; Χαράλαμπος Βλαχόπουλος Λέκτορας, Α Καρδιολογική Κλινική Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιπποκράτειο ΓΝΑ Υπέρταση Γενικά οι β 1 -εκλεκτικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΑκροπολΙΣ 2014. Συνάντηση ειδικών σε θέματα καρδιομεταβολικού κινδύνου: αμφιλεγόμενα θέματα αιχμής ΤΕΛΙΚΟ ΠΡΌΓΡΑΜΜΑ

ΑκροπολΙΣ 2014. Συνάντηση ειδικών σε θέματα καρδιομεταβολικού κινδύνου: αμφιλεγόμενα θέματα αιχμής ΤΕΛΙΚΟ ΠΡΌΓΡΑΜΜΑ ΑκροπολΙΣ 2014 Εταιρεία Μελέτης Παραγόντων Κινδύνου για Αγγειακά Νοσήματα Συνάντηση ειδικών σε θέματα καρδιομεταβολικού κινδύνου: αμφιλεγόμενα θέματα αιχμής 12-13 Δεκεμβρίου 2014 DIVANI ACROPOLIS HOTEL

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά Καρδιακή Ανεπάρκεια Απόστολος Καραβίδας Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Καρδιακής Ανεπάρκειας Διευθυντής Καρδιολογικού Τμήματος, Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αθήνας Η καρδιακή ανεπάρκεια είναι μια σοβαρή καρδιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΟΝΙΚΗ ΣΤΕΦΑΝΙΟΓΡΑΦΙΑ

ΑΞΟΝΙΚΗ ΣΤΕΦΑΝΙΟΓΡΑΦΙΑ ΑΞΟΝΙΚΗ ΣΤΕΦΑΝΙΟΓΡΑΦΙΑ ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ ΤΑΤΙΑΝΑ ακτινολόγος ΚΑΡΑΔΗΜΗΤΡΑΣ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ καρδιολόγος Τι είναι αξονική στεφανιογραφία; Είναι μέθοδος απεικόνισης των στεφανιαίων αγγείων με πολυτομικό αξονικό τομογράφο

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης

Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης Αξιολόγηση και θεραπεία Από τα πρωτόκολλα των SOS Ιατρών Επιμέλεια Γεώργιος Θεοχάρης Παθολόγος Αξιολόγηση βαρύτητας περιστατικού - Από την βαρύτητα των κλινικών σημείων (αναπνευστική συχνότητα >35, ταχυκαρδία,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ Νούς υγιής εν σώµατι υγιή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ιατροφή και Υγεία Η υγεία αλλά και η νόσος είναι καταστάσεις που δεν οφείλονται ποτέ σε ένα µόνο παράγοντα. Οι κύριες οµάδες παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ

ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΒΑΣΙΛΗΣ ΜΠΑΓΚΑΛΑΣ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΟΣ ΕΝΤΑΤΙΚΟΛΟΓΟΣ ΜΟΝΑΔΑ ΑΝΑΠΝΕΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Γ.Ν.Θ. Γ. ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Η Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια είναι μια νόσος που μπορεί να προληφθεί και να θεραπευθεί, και περιλαμβάνει

Διαβάστε περισσότερα

Πώς ρυθμίζεται η πίεση στον οργανισμό μας, με ποιο μηχανισμό;

Πώς ρυθμίζεται η πίεση στον οργανισμό μας, με ποιο μηχανισμό; Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για γενική πληροφόρηση και ενημέρωση του κοινού και σε καμία περίπτωση δεν μπορούν να αντικαταστήσουν τη συμβουλή ιατρού ή άλλου αρμοδίου επαγγελματία υγείας Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου. www.cardiorehab.com.cy

Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου. www.cardiorehab.com.cy Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου www.cardiorehab.com.cy Καλωσορίσατε στο Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου Στόχος του κέντρου Το κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΕΡΤΑΣΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ. ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ.

ΥΠΕΡΤΑΣΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ. ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. 14 ο Βορειοελλαδικό Καρδιολογικό Συνέδριο ΥΠΕΡΤΑΣΙΚΟΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΜΕ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΗ ΝΟΣΟ. ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΤΗΝ ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Κ. ΤΣΙΟΥΦΗΣ, Α. ΜΑΝΩΛΗΣ, Ι. ΖΑΡΙΦΗΣ, Ε. ΚΑΛΛΙΣΤΡΑΤΟΣ, Β. ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥ, Α. ΚΑΡΑΓΙΑΝΝΗΣ,

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗ ΥΠΕΡΗΧΟΓΡΑΦΙΑ Κλινικές εφαρμογές 4 Αιμοδυναμική μελέτη Doppler 1. Αγγεία κοιλιάς 2. Περιφερικά αγγεία Κ. Χατζημιχαήλ Υπερηχοτομογραφία Μορφολογική μελέτη Αιμοδυναμική μελέτη Doppler

Διαβάστε περισσότερα

Στεφανιαία νόσος: Σύγχρονη διάγνωση - θεραπευτική αντιμετώπιση

Στεφανιαία νόσος: Σύγχρονη διάγνωση - θεραπευτική αντιμετώπιση Στεφανιαία νόσος: Σύγχρονη διάγνωση - θεραπευτική αντιμετώπιση Αθανάσιος Μανώλης Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής Ασκληπιείου Βούλας, Αναπληρωτής Καθηγητής Καρδιολογίας Emory University, Ατλάντα, ΗΠΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο άπνοιας και διαβήτης

Σύνδρομο άπνοιας και διαβήτης Σύνδρομο άπνοιας και διαβήτης Νίκη Κατσίκη, Μαρία Ρογκώτη, Ιωσήφ Πετρίδης Διαβητολογικό Ιατρείο, Α Παθολογική Κλινική Νοσοκομείο Άγιος Δημήτριος Θεσσαλονίκη Σύνδρομο άπνοιας ύπνου (ΣΑΥ) Είναι μια διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΕΚΟΜΕΝ) Μεταβολικά Νοσήματα ΣΤΗΝ. 30/9/2011-1/10/2011 Αίγλη Ζαππείου

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΕΚΟΜΕΝ) Μεταβολικά Νοσήματα ΣΤΗΝ. 30/9/2011-1/10/2011 Αίγλη Ζαππείου Ελληνικό Κολλέγιο Μεταβολικών Νοσημάτων Ε.ΚΟ.ΜΕ.Ν. ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (ΕΚΟΜΕΝ) προγραμμα Θα χορηγηθούν μόρια Σ.Ι.Μ.Ε. (CME-CPD) Μετεκπαιδευτικό Διήμερο: Μεταβολικά Νοσήματα ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014

Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 Greek Leadership Diabetes Forum 11-April 2014 MΟΥΣΕΙΟ ΑΚΡΟΠΟΛΕΩΣ Σ.Ι.Παππάς «Το Ελληνικό Σχέδιο Δράσης για την αντιμετώπιση του ΣΔτ2. Ο Διαβήτης ως πρότυπο χρόνιων νόσων» ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΒΙΩΣIΜΟΤΗΤΑΣ Ελλάδα:

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας.

Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Φλεγμονωδης πολυσυστηματικη αυτόάνοση νοσος που αφορα συχνοτερα νεες γυναικες αναπαραγωγικης ηλικιας. Ηλίας Κουρής - Ρευματολόγος Η κλινική εικόνα της πάθησης περιλαμβάνει την παρουσια γενικων συμπτωματων

Διαβάστε περισσότερα

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις

Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις 267 ΚΑΤΕΥΘΥΝΤΗΡΙΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ Νέες κατευθυντήριες οδηγίες για την θεραπεία της χοληστερόλης: Οριοθετήσεις και επισημάνσεις Χ. Βέρρας 1, Α. Μελιδώνης 2 1 Τμήμα Γενικής Ιατρικής και 2 Α Παθολογική Κλινική &

Διαβάστε περισσότερα

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση

Συγκοπτικά επεισόδια καρδιαγγειακής αιτιολογίας: διαγνωστική προσπέλαση There are no translations available. Γιώργος Κολιός Καρδιολόγος Οι ασθενείς με συγκοπή αποτελούν το 2% των επισκέψεων στα τμήματα έκτακτων περιστατικών. Η ετήσια επίπτωση συγκοπτικών επεισοδίων στα ηλικιωμένα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΦΑΣΗΣ ΙΙ 1 ος ΧΡΟΝΟΣ Χειμερινό Εξάμηνο 9 πμ-10πμ ΣΕΝΑΡΙΟ 1 σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 «Ιατρική Εξέταση» Ανατομική ορολογία (Ανατομία)

Διαβάστε περισσότερα

Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος. 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη

Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος. 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη Πόλλυ Μιχαηλίδου Κλινική Διαιτολόγος Γενικό Νοσοκοµείο Λευκωσίας, Κύπρος 9 ο Πανελλήννιο Συνέδριο Αθηροσκλήρωσης 28 Φεβρουαρίου 2012 Θεσσαλονίκη «Το κόκκινο κρασί κάνει καλό στην καρδιά» «ΓΑΛΛΙΚΟ ΠΑΡΑΔΟΞΟ»

Διαβάστε περισσότερα

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη.

Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Δεκαπεντάλεπτη προετοιμασία του φοιτητή, για την παρακολούθηση του μαθήματος του καρκίνου του προστάτη. Καρκίνος του προστάτη Επιδημιολογία: Αποτελεί τον συχνότερα διαγνωσμένο καρκίνο στον άνδρα. 186.320

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό σύνδρομο μετά χημειοθεραπεία

Μεταβολικό σύνδρομο μετά χημειοθεραπεία Μεταβολικό σύνδρομο μετά χημειοθεραπεία Αναστάσιος Μόρτογλου, Ενδοκρινολόγος Διευθυντής τομέα Ενδοκρινολογίας, Διαβήτη και Μεταβολισμού Ιατρικού Αθηνών 41ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ενδοκρινολογίας και Μεταβολισμού

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η τιμή της γλυκόζης νηστείας είναι 126mg/dl (7.0 mmol/l),

Διαβάστε περισσότερα

Γιάννης A. Ευθυμιάδης

Γιάννης A. Ευθυμιάδης Γιάννης A. Ευθυμιάδης Καρδιολόγος, Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Υπεύθυνος Ιατρείου Αθηροσκλήρωσης Β Καρδιολογικής Κλινικής ΑΠΘ Ιπποκράτειου Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης Μετεκπαιδευτής στο Νοσοκομείο Hammersmith

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (Ε.ΚΟ.ΜΕ.Ν.) Μεταβολικά Νοσήματα ΣΤΗΝ. 30/9/2011-1/10/2011 Αίγλη Ζαππείου

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (Ε.ΚΟ.ΜΕ.Ν.) Μεταβολικά Νοσήματα ΣΤΗΝ. 30/9/2011-1/10/2011 Αίγλη Ζαππείου Ελληνικό Κολλέγιο Μεταβολικών Νοσημάτων Ε.ΚΟ.ΜΕ.Ν. ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ (Ε.ΚΟ.ΜΕ.Ν.) προγραμμα Χορηγούνται 9 μόρια Σ.Ι.Μ.Ε. (CME-CPD) Μετεκπαιδευτικό Διήμερο: Μεταβολικά Νοσήματα ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΙΣΧΑΙΜΙΚΩΝ ΑΓΓΕΙΑΚΩΝ ΕΓΚΕΦΑΛΙΚΩΝ ΕΠΕΙΣΟΔΙΩΝ Guidelines of American Heart Association/American Stroke Association 2013 EFNS Guidelines 2011 Royal College of Physicians National Clinical Guidelines

Διαβάστε περισσότερα

Ο αποκλεισμός του άξονα ρενίνης ως βάση της συνδυαστικής θεραπείας

Ο αποκλεισμός του άξονα ρενίνης ως βάση της συνδυαστικής θεραπείας Ο αποκλεισμός του άξονα ρενίνης ως βάση της συνδυαστικής θεραπείας Ευστράτιος Βαρσαμής Διευθυντής Β' Παθολογικής Κλινικής, Κωνσταντοπούλειο Νοσοκομείο «Αγία Όλγα» Αγγειοτασινογόνο Χυμάση Αγγειοτασίνη

Διαβάστε περισσότερα

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες

Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Θεραπευτικός αλγόριθμος για την αντιμετώπιση των δυσλιπιδαιμιών Ελληνικές οδηγίες Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Λέκτορας Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Καρδιαγγειακά νοσήματα

Διαβάστε περισσότερα

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3

σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου επί τουλάχιστον 3 Το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου (ΣΕΕ) ανήκει σε μια ομάδα λειτουργικών διαταραχών του πεπτικού σωλήνα. Το κοιλιακό άλγος, ο μετεωρισμός και η εναλλαγή των συνηθειών του εντέρου αποτελούν τυπικά συμπτώματα.

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ευτέρπη Κ. ΔΕΜΙΡΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Θεσσαλονίκης

Ευτέρπη Κ. ΔΕΜΙΡΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Θεσσαλονίκης Ευτέρπη Κ. ΔΕΜΙΡΗ Αναπλ. Καθηγήτρια Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Κλινική Πλαστικής Χειρουργικής Α.Π.Θ. Νοσοκομείο Παπαγεωργίου Θεσσαλονίκης !!!! Ποιές μέθοδοι χρησιμοποιούνται? Ποιά μέθοδος θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. Πρόεδρος: Ιωάννης Ιωαννίδης. Αντιπρόεδρος: Λεωνίδας Λαναράς

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ. Πρόεδρος: Ιωάννης Ιωαννίδης. Αντιπρόεδρος: Λεωνίδας Λαναράς ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΔΙΑΒΗΤΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Πρόεδρος: Ιωάννης Ιωαννίδης Αντιπρόεδρος: Λεωνίδας Λαναράς Γεν. Γραμματέας: Νικόλαος Παπάνας Ταμίας: Αλέξανδρος Καμαράτος Μέλη: Ανδριανή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση;

ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; ΣΑΚΧΑΡΩΔΗΣ ΔΙΑΒΗΤΗΣ και ΚΑΡΚΙΝΟΣ: συνύπαρξη ή αιτιολογική σχέση; Δ. Καραγιάννη, Β. Κουρκούμπας, Δ. Μπαλτζής, Γ. Κοτρώνης, Ε. Κιντιράκη, Χ.Τρακατέλλη, Α. Παυλίδου, Μ. Σιών Γ Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, ΓΠΝΘ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΚΟΛΗ & ΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ

ΔΥΣΚΟΛΗ & ΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ ΔΥΣΚΟΛΗ & ΑΝΘΕΚΤΙΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ Ανδρέας Πιτταράς MD Καρδιολόγος Αντιπρόεδρος Ελλ.Ετ Ετ.Υπέρτασης & Καρδ/κής Προστασίας VAMC & Georgetown Univ. Washington DC USA Hypertension Specialist ESH Υπερτασικό ιατρείο

Διαβάστε περισσότερα

Διοργάνωση Οργάνωση - Γραμματεία Χορηγός. Θεσσαλονίκης 12, 153 44 Γέρακας, Αττική Τηλ.: 210 6048260, Fax: 210 6047457 E-mail: tmouzakis@free-spirit.

Διοργάνωση Οργάνωση - Γραμματεία Χορηγός. Θεσσαλονίκης 12, 153 44 Γέρακας, Αττική Τηλ.: 210 6048260, Fax: 210 6047457 E-mail: tmouzakis@free-spirit. Διοργάνωση Οργάνωση - Γραμματεία Χορηγός ΕΤΑΙΡΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΠΑΘΗΣΕΩΝ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟΥ ΠΟΔΙΟΥ Πόντου 104, 115 27 Αθήνα Τηλ.: 210 7470089, Fax: 210 7470044 E-mail: emedip@otenet.gr, Web site: www.emedip.gr Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία

Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία Χρόνια νοσήματα του ήπατος και υπολιπιδαιμική θεραπεία Κωνσταντίνος Τζιόμαλος Επίκουρος Καθηγητής Παθολογίας Α Προπαιδευτική Παθολογική Κλινική ΑΠΘ, Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Χρόνια νοσήματα του ήπατος Το 15% του

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακά δεδομένα και

Εργαστηριακά δεδομένα και Εργαστηριακά δεδομένα και βιολογικοί ίδί δείκτες Εργαστήριο Υγιεινής και Επιδημιολογίας Δομή μαθήματος Ορισμοί Παραδείγματα Μεγέθη και αριθμοί Σημασία Τιμές μςαναφοράς Προβλήματα Υποκαταστάτες δείκτες

Διαβάστε περισσότερα

Παθήσεις Θυρεοειδούς. Καρακώστας Γεώργιος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Κιλκίς

Παθήσεις Θυρεοειδούς. Καρακώστας Γεώργιος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Κιλκίς Παθήσεις Θυρεοειδούς Καρακώστας Γεώργιος Διευθυντής Καρδιολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Κιλκίς Η καρδιά είναι ιδιαίτερα ευαίσθητη στη δράση της θυρεοειδικής ορµόνης. Έτσι, η δυσλειτουργία του θυρεοειδούς µπορεί

Διαβάστε περισσότερα

ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ 12 ΜΟΡΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ 12 ΜΟΡΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΟΡΗΓΟΥΝΤΑΙ 12 ΜΟΡΙΑ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ (c.m.e. CREDITS) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 2 ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΑΡΔΙΑΓΓΕΙΑΚΟΥ ΚΙΝΔΥΝΟΥ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ Πρόεδρος Χ. Γράσσος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ Περιορισμοί της άσκησης σε άτομα με ΣΔ Παναγιώτης Β. Τσακλής PhD Καθηγητής Εµβιοµηχανικής Τµ Φυσικοθεραπείας - ΑΤΕΙΘ Dept Mechanical Engineering Fibers & Polymers Lab Massachusetts Institute of Technology

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία Τσάι Πράσινο Οι ιδιότητες και τα οφέλη του πράσινου τσαγιού είναι γνωστές εδώ και αιώνες σε πολλούς Ασιατικούς πολιτισμούς. Ωστόσο στο δυτικό κόσμο το πράσινο τσάι έγινε δημοφιλές πρόσφατα. Μόνο το τελευταίο

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΑ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΤΗΝ ΕΠΕΜΒΑΤΙΚΗ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΑ ΑΜΠΡΑΧΙΜ ΣΑΡΑ-ΕΛΕΝΗ & ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΤΕΙΘ ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ: κ. ΚΑΡΑΒΑΣΙΛΕΙΑΔΟΥ ΣΑΒΒΑΤΩ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2009 ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΔΙΑΣ Το καρδιαγγειακό

Διαβάστε περισσότερα

Ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ό Π ρ ό γ ρ α μ μ α

Ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ό Π ρ ό γ ρ α μ μ α 19.00-19.30 Τελετή Έναρξης Ε π ι σ τ η μ ο ν ι κ ό Π ρ ό γ ρ α μ μ α Παρασκευή, 22 Νοεμβρίου 2013 19.30-20.00 Διάλεξη «Καρδιακή ανεπάρκεια με διατηρημένο κλάσμα εξώθησης της αριστερής κοιλίας: η κλινική

Διαβάστε περισσότερα

Γραμματεία Συνεδρίου:

Γραμματεία Συνεδρίου: 22η ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΉ ΣΥΝΆΝΤΗΣΗ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΉΣ ΕΤΑΙΡΕΊΑΣ ΑΘΗΡΟΣΚΛΉΡΩΣΗΣ «Πολυπαραγοντική αντιμετώπιση του καρδιαγγειακού κινδύνου» Ξενοδοχείο AKS Πόρτο Χέλι 6-9 Ιουνίου 2014 Γραμματεία Συνεδρίου: Χορηγούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2012

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2012 Ελληνική Εταιρεία Στρατηγικών Μελετών Διαβήτη (ΕΛ.ΕΣ.ΜΕ.Δ) ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΣΤΟ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ 2012 17-19 Μαΐου 2012 Ξενοδοχείο Poseidon Resort Λουτράκι Κορινθίας Πέµπτη 17 Μαΐου 15.30 18.30 Χ. Μανές Επιδηµιολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα