Αγαπητοί συνάδελφοι N EWSLETTER ΤΕΥΧΟΣ 2 ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΣΥΝΤΑΞΗΣ. Μ. Βικεντίου. Μ. Γαροφαλάκη. Α. Γρηγοράτου. Ε. Κώνστα. Κ. Κωνσταντινάκου. Β.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Αγαπητοί συνάδελφοι N EWSLETTER ΤΕΥΧΟΣ 2 ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΣΥΝΤΑΞΗΣ. Μ. Βικεντίου. Μ. Γαροφαλάκη. Α. Γρηγοράτου. Ε. Κώνστα. Κ. Κωνσταντινάκου. Β."

Transcript

1 1 N EWSLETTER ΤΕΥΧΟΣ 2 Αγαπητοί συνάδελφοι Αλωπεκής 47, Αθήνα- τηλ. επικοινωνίας: , fax. no: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΒΙΟΧΗΜΕΙΑΣ Αλωπεκής 47, Αθήνα, τηλ. επικοινωνίας , fax , Το δεύτερο ηλεκτρονικό τεύχος του Δελτίου μας έρχεται κοντά σας σε μορφή PDF. Δεν έμαθα πώς σας φάνηκε η αλλαγή. Αν λάβουμε υπ όψη μας ότι και το Newsweek αν και τυπωμένο (ακόμη) πήρε ηλεκτρονική μορφή για να είναι πιο μοντέρνο, μάλλον είμαστε μέσα στη μόδα. Και όπως λένε σε όλα τα μηνύματα κάντε οικονομία στο χαρτί. Μην τυπώνετε! Αν όμως προτιμάτε την τυπωμένη μορφή από το PDF είναι εύκολο να την έχετε. Το Δελτίο αυτό σας στέλνεται, ενώ εκκρεμούν οι εκλογές. Οι καιροί είναι δύσκολοι, τα λόγια είναι περιττά. Σε τέτοιους καιρούς, φίλοι μου, μην απομονώνεστε. Η συλλογικότητα είναι απαραίτητη και όχι η ατομικότητα. Με έκπληξη και κάποια απογοήτευση είδα από τις απαντήσεις στο ερωτηματολόγιο για το συνέδριο κανείς συνάδελφος δεν απάντησε ότι πάει στο συνέδριο για να συναντήσει φίλους, γνωστούς, συναδέλφους, για να συν-έλθει με άλλους. Άρα τα συνέδρια έχουν αποτύχει ή εμείς δεν είμαστε για συνέδρια, μπορούμε να καθίσουμε σπίτι και να διαβάζουμε papers στο διαδίκτυο Η δόξα της απομόνωσης στην εποχή που καθένας ακούει μόνος τη μουσική του από τα ακουστικά του, βλέπει μόνος το DVD του, ενημερώνεται μόνος Στο δελτίο αυτό θα βρείτε δύο εργασίες που βραβεύτηκαν στο συνέδριο του Οκτωβρίου, μπράβο στα παιδιά Διαβάζοντάς τες θα μάθετε για τα micro-rna, που γράφονται και mirna, που λειτουργούν τόσο θαυμαστά Θα απολαύσετε μερικές σκαναρισμένες σελίδες από το βιβλίο του Καθ. Ορέστη Τσόλα... Θα βρείτε τη μετάφραση ενός πολύ επίκαιρου άρθρου για την απ ευθείας προσφορά στον καταναλωτή γενετικών δοκιμασιών. Η ατομικότητα δοξάζεται και πάλι δεν χρειάζεται καν να έρθει κάποιος στο εργαστήριο δεν χρειάζεται να μιλήσει με κανένα για τα αποτελέσματα θα γνωρίσει έτσι το γενετικό του υλικό θα αντιδράσει μόνος Μακάρι να εφαρμοσθεί η άποψη της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρωπίνου γονιδιώματος, τα εργαστήρια αυτά διαφημίζονται ήδη στη χώρα μας και η ΠΕΒ προσπαθεί να βάλει ένα φρένο. Τέλος διαβάστε με προσοχή το πολύτιμο άρθρο για την ασφάλεια στο εργαστήριο είτε υπάρχει πρόθεση για διαπίστευση είτε όχι. Η ασφάλειά μας δική μας ή του περιβάλλοντός μας είναι η πιο σημαντική μέριμνα όλων μας. Με φιλικούς χαιρετισμούς στην ατομικότητά σας και αποβλέποντας στη συλλογικότητα Κατερίνα Ψαρρά ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΣΥΝΤΑΞΗΣ Μ. Βικεντίου Μ. Γαροφαλάκη Α. Γρηγοράτου Ε. Κώνστα Κ. Κωνσταντινάκου Β. Λόη Ν. Παπαγεωργάκης ΣΕ ΑΥΤΟ ΤΟ ΤΕΥΧΟΣ: Γενικοί κανόνες ασφάλειας και υγιεινής στο εργαστήριο Δήλωση της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινου Γονιδιώματος (ESHG) για την απευθείας προσφορά στον καταναλωτή γενετικών δοκιμασιών. Επίδραση του mirna-21 στα επίπεδα έκφρασης της πρωτεϊνης PDCD4 στο μη κυτταρικό καρκίνο του πνέυμονα. O ρόλος των MicroRNA στην φλεγμονή: πιθανή συμμετοχή τους στο σύνδρομο της Αντισταθμ. Αντιφλεγμονώδους Απάντησης (CARS) και της σήψης. «Εικοσιτρία χρόνια Βιολογικής Χημείας στα Ιωάννινα» αποσπάσματα από το βιβλίο του Καθ. Ο. Τσόλα

2 2 NEWSLETTER 2 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η υγεία και ασφάλεια των εργαζομένων στα κλινικά εργαστήρια απειλείται καθημερινά από άμεσους και εμφανείς κινδύνους αλλά και από μακροχρόνιες επιδράσεις επικίνδυνων τοξικών και καρκινογόνων ουσιών. Η αντιμετώπιση του προβλήματος δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στη λογική ούτε σε υποθέσεις ή παραδοχές. Για την εξασφάλιση παραδεκτών συνθηκών υγιεινής και ασφάλειας απαιτείται η ανάπτυξη ενός προγράμματος Υγιεινής και Ασφάλειας, το οποίο θα στηρίζεται στο σχεδιασμό, την οργάνωση, την εκπαίδευση και το συνεχή έλεγχο και θα έχει ως στόχο την πρόληψη και αντιμετώπιση των άμεσων και έμμεσων κινδύνων. Τα ατυχήματα στα εργαστήρια κυρίως οφείλονται στην κακή λειτουργία οργάνων ή εγκαταστάσεων, στον κακό χειρισμό των αντιδραστηρίων, και στον κακό χειρισμό των δειγμάτων βιολογικού υλικού, τα οποία πιθανόν να προέρχονται από άτομα με λοιμώξεις. Τα εργαστήρια θεωρούνται ασφαλή, μόνον εάν στην καθημερινότητά τους ενσωματωθούν κανόνες ασφάλειας και υγιεινής για τη αποφυγή ατυχημάτων. Το επιστημονικό προσωπικό πρέπει να συντάξει τον Κανονισμό Ασφαλούς Λειτουργίας του Εργαστηρίου. Οι κανόνες Υγιεινής και Ασφάλειας των Εργαζομένων στους χώρους εργασίας είναι απαίτηση της εποχής μας και στόχος κάθε κοινωνίας με βασικές αρχές για την προστασία της ανθρώπινης ζωής και του φυσικού περιβάλλοντος. Οι διεθνείς συμβάσεις της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας, οι Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) και οι κανονιστικές / νομοθετικές διατάξεις στην Ελλάδα υποχρεώνουν τους εργοδότες και τους εργαζομένους να λάβουν τα κατάλληλα μέτρα ασφάλειας και υγιεινής ώστε να προληφθούν τα εργατικά ατυχήματα, να προστατευθεί η υγεία του ανθρώπινου δυναμικού, και να αποφευχθεί τόσο η δημιουργία επικίνδυνων καταστάσεων, όσο και η ρύπανση του φυσικού περιβάλλοντος. Η συμμόρφωση προς τον κανονισμό Ασφαλείας αφορά ΟΛΟΥΣ ανεξαιρέτως τους εργαζομένους. Ο υπεύθυνος Ασφαλείας διενεργεί τακτικούς και έκτακτους ελέγχους τήρησης του Κανονισμού ανά τρίμηνο. Ενημερώνει το Βιβλίο καταγραφής ατυχημάτων του εργαστηρίου, εφαρμόζει τις προδιαγραφές λειτουργίας των οργάνων και μηχανημάτων και φροντίζει εγκαίρως για την επισκευή και συντήρησή τους. Σε κάθε εργαζόμενο γίνεται πριν την πρόσληψή του προληπτικός ιατρικός έλεγχος, κλινικός και εργαστηριακός, που περιλαμβάνει γενική αίματος, έλεγχο αντισωμάτων και εμβόλιο για ηπατίτιδα Β. Οι εξετάσεις επαναλαμβάνονται ανά έτος. Τα αποτελέσματα καθώς και τυχόν ατυχήματα στον χώρο του εργαστηρίου καταγράφονται στο ειδικό ατομικό βιβλιάριο, το οποίο είναι απόρρητο. Ο Κανονισμός Ασφαλούς Λειτουργίας του Εργαστηρίου καθορίζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο χρησιμοποιούνται οι εξωτερικοί και εσωτερικοί χώροι των κτιρίων των εργασιακών χώρων, και τους τρόπους με τους οποίους εκτελούνται οι διάφορες εργασίες. Για οποιαδήποτε αλλαγή χρήσεων κτιριακών χώρων, εργασιακών διεργασιών και κανονισμών πρέπει απαραίτητα να ενημερώνονται όλοι οι εργαζόμενοι. Ένας βασικός κανονισμός πρέπει να περιλαμβάνει τα εξής: Καταλληλότητα των κτιριακών εγκαταστάσεων και της τεχνολογικής υποδομής. Σε περίπτωση εκτάκτων αναγκών (πυρκαγιά) απαιτείται εύκολη πρόσβαση πυροσβεστικών οχημάτων και ασθενοφόρων. Πληροφόρηση των εργαζομένων για τον τρόπο αντιμετώπισης τέτοιων περιστατικών. Ετοιμότητα παροχής πρώτων βοηθειών σε περίπτωση ατυχήματος και σωστής νοσοκομειακής περίθαλψης. Σωστή αποθήκευση και χρήση εύφλεκτων και επικίνδυνων ουσιών, αερίων, κλπ για την αποφυγή ατυχημάτων. Κατάλληλη εκπαίδευση του προσωπικού για τους κανόνες ασφάλειας κατά την χρήση μηχανημάτων, βιολογικών παραγόντων και ραδιενεργών υλικών. Σωστή διαχείριση ή καταστροφή των τοξικών και επικίνδυνων αποβλήτων, καθώς και μολυσματικών και ραδιενεργών υλικών. Σωστή και απλή επισήμανση όλων των εργασιακών χώρων και κανόνες απαγορεύσεων για επικίνδυνες εργασίες ή συνθήκες εργασίας. Τήρηση των κανόνων κατά την διάρκεια της εργασίας και ανάληψη υποχρεώσεων για συχνή επιθεώρηση των εργασιακών χώρων Εκπαίδευση και ενημ έρωση του προσωπικού. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ Κωνσταντινάκου Νέλλη Χημικός, Msc Βιοχημείας ιδ. Κλινικό εργαστήριο Σε περίπτωση ασθένειας ή ενόχλησης συμβουλευθείτε τον γιατρό της υπηρεσίας σας ή τους παθολόγους νοσοκομείων. Βασικός κανόνας: μην υποτιμάτε τον κίνδυνο για ατυχήματα και εκθέσεις σε τοξικούς παράγοντες που μακροχρόνια μπορούν να αποβούν βλαβεροί για την υγεία. Οι Οδηγίες της ΕΕ και οι νομοθετικές ρυθμίσεις στη χώρα μας είναι υποχρεωτικές για εργοδότες και εργαζόμενους.

3 3 ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ YΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Με τις Οδηγίες της ΕΕ με τις οποίες έχει εναρμονίσει τις νομοθετικές της διατάξεις και η χώρα μας, ο εργοδότης είναι υπεύθυνος για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων. Ο εργοδότης είναι υπεύθυνος για την πρόληψη των επαγγελματικών κινδύνων, για την εξάλειψη των συντελεστών κινδύνου εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών και για την ενημέρωση, ισόρροπη συμμετοχή και κατάρτιση των εργαζομένων. Ο εργοδότης δεν απαλλάσσεται από την ευθύνη του, ούτε όταν οι εργαζόμενοι δεν τηρούν τις υποχρεώσεις τους, ούτε όταν αναθέτει καθήκοντα προστασίας και πρόληψης του επαγγελματικού κινδύνου σε άλλα άτομα ή υπηρεσίες, εντός ή εκτός της επιχείρησης. Παρακάτω γίνεται επιλογή των κυριότερων προδιαγραφών σε σύντομη αναφορά: Σταθερότητα, στερεότητα, αντοχή και ευστάθεια των κτιρίων: Η σωστή κατασκευή και οι κτιριολογικές διαρρυθμίσεις για εύρυθμη λειτουργία των εργασιακών χώρων είναι σοβαρή προϋπόθεση για ασφαλές και υγιεινό εργασιακό περιβάλλον. Ιδιαίτερα για την Ελλάδα πρέπει να τηρούνται επιπλέον και οι κανονισμοί αντισεισμικού σχεδιασμού. Εγκαταστάσεις και εξοπλισμός εργαστηριακού χώρου Τα προβλήματα υγείας και ασφάλειας, αντιμετωπίζονται αποτελεσματικότερα όταν υπάρχουν καλές υδραυλικές, ηλεκτρικές εγκαταστάσεις και εγκαταστάσεις φωταερίου, και οι χώροι για τη διακίνηση και αποθήκευση των υλικών είναι σχεδιασμένοι και εξοπλισμένοι με βάση καθορισμένες προδιαγραφές. Οι εργαζόμενοι θα πρέπει να γνωρίζουν, κατά τον καλύτερο τρόπο, τη χρήση και λειτουργία των διαφόρων συσκευών, οργάνων και εγκαταστάσεων ώστε να αποδίδουν στην εργασία τους και να διατηρούν τη σωματική ακεραιότητα, ασφάλεια και υγεία τους. Οδοί διαφυγής και έξοδοι κινδύνου: Οι θύρες εξόδου πρέπει να ανοίγουν προς τα έξω, να είναι εμφανείς (κατάλληλος φωτισμός και σήμανση) και να μπορούν όλοι οι εργαζόμενοι να εκκενώνουν γρήγορα τα κτίρια και με συνθήκες πλήρους ασφάλειας. Πυρανίχνευση και πυρόσβεση Ανάλογα με τις διαστάσεις και την χρήση των κτιρίων και τον υπάρχοντα εξοπλισμό, οι χώροι εργασίας πρέπει να είναι εφοδιασμένοι με κατάλληλο και επαρκή εξοπλισμό πυρανίχνευσης και συστήματα συναγερμού (π.χ. ανιχνευτές καπνού, ειδικοί ανιχνευτές για διαρροές υγραερίου). Επίσης, πρέπει να υπάρχουν σε εμφανή σημεία πυροσβεστήρες ανάλογα με το είδος των υλικών που χρησιμοποιούνται (π.χ. διοξειδίου του άνθρακα ή σκόνης αντί νερού για πυρκαγιές από χημικές ουσίες). Τα τέσσερα είδη πυροσβεστήρων που χρησιμοποιούνται ανάλογα με την αιτία της πυρκαγιάς είναι: Πυροσβεστήρες νερού για φωτιές σε χαρτί και σκουπίδια (πυρκαγιά τύπου Α). Δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται για φωτιές σε ηλεκτρικές συσκευές, υγρά και μέταλλα, Πυροσβεστήρες CO 2 για φωτιές οργανικών διαλυτών ή χρωμάτων ή ηλεκτρικών οργάνων (πυρκαγιά τύπου B και C), Πυροσβεστήρες στερεής σκόνης που περιέχουν όξινο ανθρακικό νάτριο για φωτιές από μεγάλες ποσότητες διαλυτών, υγρών ουσιών, ή ηλεκτρικών συσκευών (πυρκαγιά τύπου B και C), και Πυροσβεστήρες MET- X - L, που περιέχουν ειδικές συνθέσεις και χρησιμοποιούνται για πυρκαγιές από εύφλεκτα μέταλλα (π.χ. Mg, Li, Na, K), υδρίδια μετάλλων, οργανομεταλλικές ενώσεις κλπ. (πυρκαγιά τύπου D). Σε κάθε εργαστήριο θα πρέπει να υπάρχουν όλα τα είδη πυροσβεστήρων, πίνακες με οδηγίες χρήσεως, ενώ θα πρέπει να ελέγχονται συχνά. Επίσης,.πρέπει να υπάρχουν: Ψεκαστήρες που να ενεργοποιούνται αυτόματα όταν ξεσπάει πυρκαγιά, και Άμμος και άλλα απορροφητικά υλικά για την κατάσβεση μικρών εστιών στον εργαστηριακό χώρο. Εξαερισμός κλειστών χώρων εργασίας Ανάλογα με τις μεθόδους εργασίας και της σωματικής προσπάθειας που καταβάλλουν οι εργαζόμενοι, οι χώροι εργασίας πρέπει να έχουν επαρκή φρέσκο αέρα. Για τα εργαστήρια οπωσδήποτε απαιτείται ανανέωση του αέρα, αλλά και πρόσθετος εξαερισμός για εργασίες κατά τις οποίες παράγονται χημικοί ατμοί, σωματίδια ή αέρια με τοξικές ιδιότητες. Η ανανέωση του αέρα πρέπει να γίνεται με συστήματα εξαερισμού ή κλιματισμού. Εργαστηριακός πάγκος: Απαγωγός εστία / εξωτερικός πάγκος Για τις ιδιαίτερες συνθήκες εργασίας όπου παράγονται αέρια, ατμοί, σωματίδια και διάφορες σκόνες, πρέπει να απάγονται ή να κατακρατούνται με κατάλληλα μέσα (π.χ. απαγωγός εστία). Οι παράγοντες που απάγονται, εφόσον είναι επιβλαβείς, πρέπει να υποβάλλονται σε επεξεργασία (συμπύκνωση, κατακρήμνιση, εξουδετέρωση κλπ) πριν εκδιωχθούν στο περιβάλλον. Είτε χρησιμοποιείται απαγωγός, είτε εξωτερικός πάγκος ο εργαζόμενος είναι υπεύθυνος για τον χώρο του. Ο χώρος εργασίας πρέπει να είναι τακτοποιημένος και καθαρός. Πάνω στους πάγκους εργασίας να βρίσκεται μόνον ότι είναι απαραίτητο. Πριν την έναρξη της εργασίας ο πάγκος καθαρίζεται με χλωρίνη 10%. Εάν πάνω στον πάγκο χυθούν σταγόνες βιολογικού υγρού, αυτές καλύπτονται κατ αρχάς με απορροφητικό χαρτί ή ύφασμα εμποτισμένο με απολυμαντικό. Εν συνεχεία καθαρίζεται όλη η επιφάνεια με απολυμαντικό, που παραμένει στην πάνω επιφάνεια για 20 min. Ενημερώνεται όλο το προσωπικό και η περιοχή του ατυχήματος απομονώνεται. Ακολουθεί καθαρισμός με νερό και απορρυπαντικό. Μετά τη λήξη της εργασίας μας ο πάγκος του εργαστηρίου θα πρέπει απαραιτήτως να καθαρίζεται και πάλι από τον ίδιο τον εργαζόμενο. Οι μολυσμένες γυάλινες πιπέττες παραμένουν βυθισμένες σε συμβατό απολυμαντικό διάλυμα επί ώρες και μετά ή απορρίπτονται ή αποστειρώνονται για να ξαναχρησιμοποιηθούν. Θερμοκρασία χώρων Η θερμοκρασία των εργασιακών χώρων πρέπει να είναι ανεκτή από τους εργαζόμενους και ανάλογη με την σωματική προσπάθεια που καταβάλλουν κατά την εργασία τους, λαμβανομένων υπόψη και των κλιματολογικών συνθηκών των εποχών του έτους. Η θερμοκρασία χώρων ανάπαυσης, υγιεινής, παροχής πρώτων βοηθειών κλπ πρέπει να είναι κατάλληλη για τους χώρους αυτούς. Φωτισμός Πρέπει να υπάρχει επαρκής φυσικός φωτισμός. Οι εγκαταστάσεις τεχνητού φωτισμού στους εργασιακούς χώρους και διαδρόμους πρέπει να πληρούν τους όρους για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων και να ανταποκρίνεται στο είδος και τη φύση της εργασίας. Δάπεδα, τοίχοι, οροφές και στέγες των χώρων Πρέπει να υπάρχει επαρκής θερμομόνωση των χώρων εργασίας. Οι επιφάνειες δαπέδων, τοίχων κλπ πρέπει να μπορούν να καθαρίζονται ώστε να επιτυγχάνονται οι κατάλληλες συνθήκες υγιεινής. Τα δάπεδα να μην παρουσιάζουν επικίνδυνες κλίσεις, ολισθηρές επιφάνειες και να μην δημιουργούν σκόνη λόγω φθοράς. Να διαθέτουν σύστημα αποχέτευσης, να είναι πυράντοχα και κατάλληλα για τις διάφορες εργασιακές συνθήκες. Οι τοίχοι επίσης πρέπει να πληρούν διάφορους όρους ασφάλειας. Οι στέγες και οι οροφές πρέπει να εξασφαλίζουν στεγανότητα, να μπορούν να καθαρίζονται και να συντηρούνται με ευχέρεια και ασφάλεια.

4 4 Παράθυρα και φεγγίτες Πρέπει να είναι σχεδιασμένα ώστε να καθαρίζονται και να συντηρούνται με ευχέρεια και ασφάλεια. Πρέπει να ανοίγουν σε περίπτωση εκτάκτων αναγκών και εξαερισμού. Θύρες και πύλες Πρέπει να είναι κατασκευασμένες από ασφαλή υλικά και να είναι κατάλληλες για τους χώρους εργασίας, οδούς διαφυγής, αποθήκες κλπ. Διάδρομοι κυκλοφορίας και κλιμακοστάσια Σχεδιάζονται, διαρρυθμίζονται και διατηρούνται ώστε να επιτρέπουν πλήρη ασφάλεια στους εργαζόμενους και την αποφυγή ατυχημάτων. Διαστάσεις και όγκος αέρα των χώρων εργασίας. Χώρος για ελευθερία κινήσεων στη θέση εργασίας Οι χώροι εργασίας πρέπει να επιτρέπουν στους εργαζόμενους να εκτελούν την εργασία τους χωρίς κινδύνους για την ασφάλεια, την υγεία και την ευεξία τους. Οι διαστάσεις των χώρων και η διαρρύθμιση τους πρέπει να γίνει ανάλογα με το είδος της εργασίας και τον αριθμό των εργαζομένων. Χώροι ανάπαυσης Για αριθμό εργαζομένων μεγαλύτερο του 50, επιβάλλεται να υπάρχει χώρος ανάπαυσης. Η διάταξη αυτή δεν εφαρμόζεται εφόσον το προσωπικό εργάζεται σε γραφεία ή σε χώρους εργασίας που προσφέρουν δυνατότητες ανάπαυσης στην διάρκεια των διαλειμμάτων. Οι χώροι ανάπαυσης πρέπει να έχουν κατά το δυνατόν οπτική επαφή με το εξωτερικό περιβάλλον και να φωτίζονται επαρκώς. Έγκυες γυναίκες και γαλουχούσες μητέρες Οι γυναίκες αυτές πρέπει να έχουν τη δυνατότητα να κατακλίνονται προς ανάπαυση σε κατάλληλες συνθήκες. Αποδυτήρια Εφόσον το προσωπικό υπερβαίνει τους 50 εργαζόμενους ή εάν πρέπει να φορούν ειδικά ρούχα εργασίας, πρέπει να διατίθενται κατάλληλοι χώροι αποδυτηρίων. Τα αποδυτήρια πρέπει να διαθέτουν ατομικά ερμάρια. Λουτρά, νιπτήρες Εφόσον επιβάλλεται από το είδος της δραστηριότητας ή από την υγιεινή, πρέπει να υπάρχουν επαρκή και κατάλληλα λουτρά και νιπτήρες, χωριστά για άνδρες και γυναίκες, με ζεστό και κρύο νερό. Αποχωρητήρια και νιπτήρες Πρέπει να υπάρχουν ξεχωριστά αποχωρητήρια και νιπτήρες σύμφωνα με τις υγειονομικές διατάξεις. Χώροι πρώτων βοηθειών Για πάνω από 100 εργαζόμενους πρέπει να υπάρχουν ένας ή περισσότεροι χώροι πρώτων βοηθειών και απαιτούμενα υλικά πρώτων βοηθειών. Πρέπει να υπάρχει ένα ή περισσότερα άτομα εκπαιδευμένα στην παροχή πρώτων βοηθειών. Τα ελάχιστα απαιτούμενα υλικά πρώτων βοηθειών είναι: Ακετυλοσαλικιλικό οξύ, παρακεταμόλη, αντιϊσταμινικά δισκία, αντιόξινα δισκία, σπασμολυτικό (σταγόνες ή δισκία), αντιδιαροϊκό καολίνης/πηκτίνης, αντισηπτικό κολλύριο, αντιϊσταμινική αλοιφή, επίδεσμοι 2,5Χ0,05 μέτρα και 2,5Χ0,10 μέτρα, βαμβάκι, απορροφητική γάζα αποστειρωμένη, λευκοπλάστης πλάτους 0,08 μέτρα, τεμάχια λευκοπλάστη με γάζα αποστειρωμένη, τριγωνικός επίδεσμος, ποτηράκια μιας χρήσης, αιμοστατικός επίδεσμος, διάλυμα αμμωνίας, διάλυμα υπεροξείδιου του υδρογόνου (οξυζενέ), καθαρό οινόπνευμα, βάμμα ιωδίου, αντισηπτικό. Πίνακας με οδηγίες για την παροχή πρώτων βοηθειών συνοδευόμενες με σχήματα και εικόνες πρέπει να αναρτάται σε εμφανή σημεία των χώρων εργασίας. Χρήση φιαλών πεπιεσμένων και υγροποιημένων αερίων / τοξικών ενώσεων / ραδιενεργών υλικών Τα αέρια που διακινούνται με φιάλες, κατατάσσονται με βάση τις ιδιότητές τους σε έξι κατηγορίες: ουδέτερα, εύφλεκτα, αέρια που βοηθούν την καύση, αέρας, βασικά και όξινα. Οι φιάλες κατασκευάζονται συνήθως από χάλυβα, σε ειδικές δε περιπτώσεις χρησιμοποιείται κράμα αλουμινίου. Συνήθως, το μέγεθος τους είναι όγκος 50L και σπανιότερα 20L, 5L, 1L. Κάθε φιάλη είναι εφοδιασμένη με ένα ορειχάλκινο κλείστρο, που ρυθμίζει την έξοδο του αερίου. Η αναγνώριση του περιεχομένου της φιάλης γίνεται με το χαρακτηριστικό χρώμα που υπάρχει στο πάνω τμήμα της και στο κάλυμμα του κλείστρου. Απαραίτητη όμως είναι και η ύπαρξη ετικέτας γιατί τα διάφορα χρώματα δεν ακολουθούν διεθνείς προδιαγραφές. Για την αποθήκευση των φιαλών αερίων θα πρέπει: Οι χώροι αποθήκευσης πρέπει να αερίζονται καλά, να είναι απαλλαγμένοι από υγρασία, να προστατεύονται από το άμεσο ηλιακό φως και να μην έχουν θερμαντικά σώματα, θερμούς σωλήνες και πηγές σπινθήρων. Οι φιάλες μπορούν να αποθηκεύονται σε εξωτερικούς χώρους, αν αυτοί είναι προστατευμένοι από το άμεσο ηλιακό φως και υπάρχει πρόβλεψη, ώστε να μη διαβρώνεται το κάτω μέρος της φιάλης. Οι φιάλες πρέπει να αποθηκεύονται όρθιες και δεμένες με αλυσίδα ή ζώνη σε τέτοιο ύψος, ώστε να αποκλείεται η ανατροπή τους (ιδανικά στο 1/3 και στα 2/3 του ύψους τους). Φιάλες που περιέχουν όμοια αέρια (π.χ. εύφλεκτα, τοξικά, διαβρωτικά) αποθηκεύονται σε κοινούς χώρους. Τα εύφλεκτα θα πρέπει να αποθηκεύονται μακριά από άλλα αέρια και πηγές θερμότητας. Το οξυγόνο επίσης πρέπει να αποθηκεύεται μακριά από εύφλεκτες ουσίες, ή ουσίες που βοηθούν την καύση (π.χ. λίπος, λάδι). Οι άδειες φιάλες πρέπει να αποθηκεύονται χωριστά και να σημειώνεται, με κιμωλία, επάνω τους η ένδειξη "ΑΔΕΙΕΣ". Η μεταφορά των φιαλών γίνεται με ειδικά καροτσάκια από έμπειρο προσωπικό. Κατά τη μεταφορά τα κλείστρα πρέπει να είναι προστατευμένα με τα καλύμματα. Οι φιάλες διοχετεύουν το περιεχόμενό τους με τη βοήθεια μανοεκτονωτού ή μειωτήρα πιέσεως που βιδώνεται στην έξοδο του κλείστρου. Υπάρχουν διάφορα είδη μανοεκτονοτών ανάλογα με το αέριο που διοχετεύεται. Η τοποθέτηση και χρήση τους πρέπει να γίνεται με πολύ προσοχή και να ακολουθεί ορισμένους κανόνες. Οι τοξικές ενώσεις μπορεί να προκαλέσουν μεταβολή της θερμοκρασίας του σώματος, μεταβολή της αρτηριακής πίεσης, μεταβολή του καρδιακού ρυθμού (βραδυκαρδία, ταχυκαρδία ή αρρυθμία) ή του ρυθμού της αναπνοής. Οι τοξικές χημικές ενώσεις διακρίνονταισε ερεθιστικές, νεφροτοξικές, ηπατοτοξικές, νευροτοξικές, ασφυξιογόνες και δηλητηριώδεις. Στις ΗΠΑ, το 4% των κακοηθειών αποδίδονται σε επαγγελματική έκθεση σε καρκινογόνες ουσίες. Συμπεριλαμβάνονται οι αρωματικοί πολυκυκλικοί υδρογονάνθρακες, τα αζωχρώματα, οι νιτροζοενώσεις, οι αλογονωμένοι υδρογονάνθρακες, τα ανόργανα μέταλλα (κοβάλτιο, νικέλιο, βηρύλλιο, κάδμιο, χρώμιο) και τα άλατά τους κα. Οι ουσίες αυτές κατατάσσονται σε καρκινογόνα (σήμανση: ΙΑRC 1A, International Agency for Research), πιθανά καρκινογόνα (ΙΑRC 2A) και ενδεχόμενα καρκινογόνα (ΙΑRC 2B). Ενώσεις καρκινογόνες πρέπει να αποθηκεύονται σε ξεχωριστούς και ασφαλείς χώρους. Ο χειρισμός τους γίνεται με προσοχή, πάντα μέσα σε απαγωγό εστία. Μετά τη χρησιμοποίησή τους η εστία να καθαρίζεται με ακετόνη και νερό. Απαραίτητο είναι και το πλύσιμο των χεριών με άφθονο νερό μετά το τέλος της εργασίας. Οι χρησιμοποιούμενες φράσεις κινδύνου είναι R45: μπορεί να προκαλέσει καρκίνο, R48: κίνδυνος σοβαρών βλαβών σε παρατεταμένη έκθεση, R40: πιθανός κίνδυνος μονίμων επιδράσεων. Μέχρι σήμερα, λαμβανομένου υπόψη του φαινομένου της συνέργειας, δεν έχουν ορισθεί ανώτατα όρια ασφαλείας για τις συγκεντρώσεις των καρκινογόνων ενώσεων. Τα ραδιενεργά υλικά εκπέμπουν ακτινοβολία, που μπορεί να είναι σωματιδιακή, όπως η ακτινοβολία α και η ακτινοβολία β (3H, 14C, 32P, 35S), είτε ηλεκτρομαγνητική όπως η ακτινοβολία Χ και η ακτινοβολία γ (125I, 131I, 99mTc, 137Cs). Η εμβέλεια των ιονιζουσών ακτινοβολιών αυξάνει κατ αναλογία με το ενεργειακό τους περιεχόμενο. Οι ακτινοβολίες σχετίζονται και με σωματικές μεταλλάξεις και με κυτταρικές νεοπλασίες. Η έκθεση στις ακτινοβολίες είναι ανάλογη του χρόνου, αντιστρόφως ανάλογη του τετραγώνου της απόστασης από την πηγή τους και μειώνεται αποτελεσματικά με τη χρήση κατάλληλων προστατευτικών υλικών. Για τους εργαζόμενους σε εργαστήρια με ραδιενεργά εφαρμόζεται παγκοσμίως η αρχή της ελάχιστης έκθεσης ALARA (As Low As Reasonably Achievable). Στο εργαστήριο εφαρμόζονται αυστηρά μέτρα προστασίας από τα ραδιονουκλίδια. Η χρήση των ραδιενεργών γίνεται σε ξεχωριστό χώρο του εργαστηρίου, εμβαδού τουλάχιστον 10 m 2, που

5 5 φέρει ειδική σήμανση στην πόρτα και τους πάγκους. Οι πάγκοι και οι νιπτήρες χρησιμοποιούνται αποκλειστικά για τα ραδιενεργά και είναι κατασκευασμένοι από μη απορροφητικά υλικά. Ομοίως αποκλειστικής χρήσης είναι και το ψυγείο, οι φυγόκεντροι, οι λαβίδες, οι πιπέττες, ο χώρος αποθήκευσης των ραδιενεργών. Απαραίτητος και ο καλός εξαερισμός του χώρου και η χρήση διπλών γαντιών για την περίπτωση ραδιορύπανσης. Προσοχή να μην απορροφηθεί από την επιδερμίδα ή να μην εισπνεύσουμε ραδιενεργό υλικό. Στα εργαστήρια, στα οποία χρησιμοποιούνται ραδιοϊσότοπα για τη διεξαγωγή εξετάσεων in vitro, όπως η μέθοδος RIA (RadioImmunoAssay) τα μέτρα ασφαλείας είναι ελαστικότερα. Στα RIA το συνηθέστερα χρησιμοποιούμενο ραδιονουκλίδιο είναι το 125I ή και ο 14C ή το 3H. Το 125I βρίσκεται σε μη πτητική μορφή, οπότε θεωρείται ασφαλέστερο και Ψυγεία Ορισμένες χημικές ουσίες όπως για παράδειγμα εύφλεκτα υλικά, πρέπει να φυλάσσονται σε χαμηλές θερμοκρασίες. Για το λόγο αυτό, έχουν σχεδιαστεί διάφορα είδη ψυγείων. Κάθε είδος ψυγείου, είναι κατάλληλο για την αποθήκευση υλικών με κάποια ορισμένα χαρακτηριστικά όποτε θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί κατά την επιλογή του. Επίσης, οι ουσίες που φυλάσσονται στο ψυγείο θα πρέπει να περιέχονται σε δοχεία καλά σφραγισμένα και με την κατάλληλη σήμανση. Απαγορεύεται η φύλαξη τροφίμων και ποτών. Εκπλυντές ματιών, καταιονητήρες Οι εκπλυντές ματιών χρησιμοποιούνται στην περίπτωση που μια χημική ουσία έρθει σε επαφή με τα μάτια, ενώ οι καταιονητήρες όταν μια χημική ουσία χυθεί πάνω στα ρούχα ή το δέρμα του εργαζόμενου. Πρέπει να είναι διαθέσιμοι και προσιτοί σε όλο το προσωπικό και να απέχουν δευτερόλεπτα από τον εργαστηριακό χώρο και να είναι εντοπίσιμοι ακόμα και με κλειστά μάτια από τους εργαζόμενους, καθότι, μερικές φορές, μπορεί να προκληθεί προσωρινή τύφλωση κατά την επαφή μιας χημικής ουσίας με τα μάτια. Για την αντιμετώπιση ατυχημάτων στα μάτια ακολουθούνται συγκεκριμένες οδηγίες. Επιπλέον για τους καταιονητήρες θα πρέπει να έχουν συνεχή παροχή νερού ώστε να καλύπτεται ολόκληρο το σώμα, να βρίσκονται κοντά σε αποχετευτικό σύστημα και να είναι μακριά από ηλεκτρικές εγκαταστάσεις. Διαχείριση εργαστηριακών αποβλήτων Η συλλογή, σήμανση, μεταφορά και τελική διάθεση των εργαστηριακών αποβλήτων αποτελεί μέρος της λειτουργίας και των αρμοδιοτήτων ενός εργαστηρίου. Οι κίνδυνοι που διατρέχουν οι εργαζόμενοι στη φάση διαχείρισης των αποβλήτων, στο χώρο του εργαστηρίου αλλά και στη μονάδα διάθεσης των αποβλήτων, εξακολουθούν να είναι οι ίδιοι με αυτούς που διατρέχουν κατά την εργασία τους σε ένα εργαστήριο. Επομένως, για την εξασφάλιση ικανοποιητικών συνθηκών υγιεινής και ασφάλειας, ισχύουν και εφαρμόζονται οι κανόνες και τα μέτρα προστασίας που έχουν ήδη αναφερθεί. Κατά τη φόρτωση των αποβλήτων υπάρχει πυροσβεστικός εξοπλισμός, κατάλληλος για κατάσβεση κάθε εστίας ανάφλεξης. Καθ' όλη τη διάρκεια των εργασιών, το συνεργείο φέρει την εγκεκριμένη ένδυση (μάσκες, φόρμες, παπούτσια και γάντια). Το πρόβλημα των στερεών και υγρών αποβλήτων εργαστηρίων σε χημικά, βιολογικά, μικροβιολογικά κλπ εργαστήρια στην χώρα μας δεν έχει λυθεί. Παρόλα αυτά η νομοθεσία και η εναρμόνιση με τις Οδηγίες της ΕΕ για τα τοξικά απόβλητα επιβάλλουν να γίνονται μερικώς ορισμένες συγκεντρώσεις χλωριωμένων, και βαρέων μετάλλων για να προστατευθεί το υδάτινο και χερσαίο περιβάλλον. Υπάρχουν κάποιες βασικές αρχές για την κατάλληλη διαχείριση των τοξικών αποβλήτων των εργαστηρίων, οι οποίες περιγράφονται στη συνέχεια. Το σύστημα αποχέτευσης πρέπει να είναι ξεχωριστό για τους νεροχύτες των εργαστηρίων ώστε να καταστεί δυνατή η παρακολούθηση των υγρών αποβλήτων. Οι χημικές ουσίες και οι διαλύτες που χρησιμοποιούνται πρέπει να καταγράφονται σε ένα μεγάλο ποσοστό τους ώστε να καταστεί δυνατή η αποτίμηση των ποσοτήτων που εκπλένονται ως απόβλητα κατά έτος. Σημαντική βελτίωση μπορεί να σημειωθεί εφόσον γίνει μερική αντικατάσταση των πλέον επικίνδυνων διαλυτών ή άλλων ουσιών με λιγότερο τοξικές. Οι χλωριωμένοι διαλύτες και οι χλωριωμένες ενώσεις, λόγω της αργής βιοδιασπασιμότητας, δεν πρέπει να απορρίπτονται στους νεροχύτες, αλλά να συλλέγονται. Λόγω του προβλήματος που υπάρχει στην Ελλάδα για την διαχείριση των ουσιών αυτών, πρέπει τα εργαστήρια να συλλέγουν τα υγρά και να τα υποβάλλουν σε καθαρισμό με απόσταξη σε ειδικούς χώρους εκτός εργαστηριακών χώρων. γι αυτό δεν κρίνεται απαραίτητος ο περιοδικός έλεγχος του θυρεοειδούς. Το κάθε kit RIA με 125I ως ιχνηθέτη έχει, σύμφωνα με την αμερικανική επιτροπή NRC (National Regulatory Commission), το πολύ 10 μcuries, δηλαδή η έκθεση των εργαζομένων είναι μικρότερη του 2% της μέγιστης επιτρεπτής έκθεσης. Κάθε βιολογικό υλικό που περιέχει λοιμογόνους παράγοντες, όπως βακτήρια και ιούς, πρέπει να εξετάζεται σε εργαστήριο κατάλληλης διαβάθμισης. Τα διαγνωστικά εργαστήρια, εξαιτίας των κινδύνων, στους ποίους εκτίθεται το προσωπικόσχεδιάζονται τουλάχιστον για βιοασφάλεια επιπέδου ΙΙ. Η πόρτα του εργαστηρίου παραμένει κλειστή και η είσοδος επιτρέπεται μόνο στους έχοντες κάποια εργασία. Δεν επιτρέπεται η είσοδος στα παιδιά. Υδατοδιαλυτές χημικές ουσίες, οξέα, αλκάλεα, άλατα κλπ, μπορούν να αποβληθούν στο σύστημα αποχέτευσης και να εκπλυθούν με μεγάλη ποσότητα νερού. Βαρέα μέταλλα, όπως υδράργυρος, κάδμιο, χρώμιο κλπ παρουσιάζουν πρόβλημα ρύπανσης του υδάτινου περιβάλλοντος και δεν πρέπει να απορρίπτονται μαζί με τα άλλα σκουπίδια. Στερεά απόβλητα, διηθητικά χαρτιά, υπολείμματα ουσιών, άδεια πλαστικά και γυάλινα φιαλίδια και μπουκάλια χημικών ουσιών μπορούν να τοποθετηθούν σε πλαστικούς σάκους σκουπιδιών. Σπασμένα γυαλικά και μυτερά αντικείμενα πρέπει να τοποθετούνται προσεκτικά σε κάδους και με πλαστική συσκευασία που θα είναι ασφαλής για τους εργαζόμενους καθαριότητας. Η περίπτωση των ραδιενεργών αποβλήτων αποτελεί σημαντικό πρόβλημα για την Ελλάδα. Η απόρριψή τους πρέπει να γίνεται σύμφωνα με τις οδηγίες του "Δημόκριτου" που αποτελεί την εθνική υπηρεσία υπεύθυνη για τα ραδιενεργά απόβλητα. Απόβλητα με μολυσματικές ουσίες (μικρόβια, βακτήρια, αίμα, υπολείμματα πειραματόζωων κλπ) πρέπει να διαχειρίζονται όπως τα νοσοκομειακά απόβλητα, δηλαδή, με καταλυτική αποτέφρωση σε ειδικούς κλιβάνους και υψηλές θερμοκρασίες. Οι κλίβανοι αυτοί έχουν υποστεί πρόσφατα οξεία κριτική από τις υπηρεσίες του ΥΠΕΧΩΔΕ για την ακατάλληλη λειτουργία τους. ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΚΙΝΔΥΝΩΝ, ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΣ ΤΩΝ ΣΥΝΘΗΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Σύμφωνα με τις τελευταίες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης που έχουν εναρμονισθεί και αποτελούν νόμους του ελληνικού κράτους, οι εργοδότες εκτός των άλλων υποχρεώσεων, έχουν υποχρέωση να εκτιμούν τους κινδύνους για την ασφάλεια και την υγεία των εργαζομένων. Η εκτίμηση αυτή είναι γραπτή και πραγματοποιείται από τους τεχνικούς ασφάλειας, γιατρό εργασίας, Εσωτερικές ή Εξωτερικές Υπηρεσίες Προστασίας και Πρόληψης. Αυτές είναι οι υπηρεσίες που συγκροτούνται από τους υπεύθυνους της επιχείρησης, αλλά και από ατομικές επιχειρήσεις ή νομικά πρόσωπα έξω από την επιχείρηση. Η μεθοδολογία που πρέπει να ακολουθηθεί είναι ανάλογη με τις συνθήκες εργασίας, τους εργαζόμενους, το είδος των εγκαταστάσεων και των παραγόντων στους οποίους που μπορούν να εκτεθούν οι εργαζόμενοι. Οι επιχειρήσεις μπορούν να διαλέξουν τους επιστήμονες ή υπηρεσίες που θα διεξάγουν την εκτίμηση των κινδύνων, αρκεί τα άτομα που κάνουν τις εκτιμήσεις πρέπει να έχουν τα κατάλληλα προσόντα, σπουδές, γνώσεις και εμπειρία. Τα άτομα αυτά πρέπει να έχουν άμεση πρόσβαση σε όλους τους εργασιακούς χώρους και όλες τις πληροφορίες για τα υλικά, τον εξοπλισμό και την τεχνολογία που χρησιμοποιούνται. Οι εκτιμήσεις κινδύνου, η μελέτη των χώρων εργασίας και οι διάφορες αναλύσεις πρέπει να διατηρούνται σε αρχείο. Το αρχείο πρέπει να παρουσιάζει: πότε εφαρμόσθηκε πρόγραμμα εκτίμησης κινδύνων, πως πραγματοποιήθηκε, τους ειδικούς ή ασυνήθιστους κινδύνους στο εργασιακό περιβάλλον, τις ομάδες εργαζομένων ή εργαζόμενο που αντιμετωπίζουν ιδιαίτερους κινδύνους (για εργατικά ατυχήματα και επαγγελματικές ασθένειες) και τα μέτρα προστασίας των εργαζομένων αυτών. Η εκτίμηση κινδύνων είναι μια διεργασία για την οποία απαιτείται παρακολούθηση και έλεγχος και μπορεί να οδηγήσει στην αλλαγή ή αντικατάσταση μιας χημικής ουσίας από άλλη. Η εφαρμογή πρέπει να εκτιμηθεί στο μέλλον και να ελεγχθεί ως προς την αποτελεσματικότητά της. Επανεξέταση και αναθεώρηση των μέτρων είναι αναγκαία εάν τα μέτρα που ελήφθησαν δεν είναι αποτελεσματικά.

6 ΜΕΤΡΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΧΗΜΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ Εν κατακλείδι, κατά την εργασία στον εργαστηριακό χώρο ο εργαζόμενος δε θα πρέπει ποτέ να ξεχνά ότι: 6 Απαγορεύεται το κάπνισμα και η χρήση φαγητού και ποτών: οι λόγοι είναι προφανείς και η τήρηση αυτού του κανόνα αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αποφυγή ατυχημάτων, δηλητηριάσεων και άλλων επικίνδυνων καταστάσεων (όπως πυρκαγιές από ξεχασμένο ή μισοσβησμένο τσιγάρο, ή ανάφλεξη ατμών). Είναι απαραίτητη η χρήση απαγωγών: προστατεύουν τους εργαζόμενους από ατυχήματα και εκτινάξεις βιολογικών δειγμάτων όπως και εκτινάξεις ή διαρροές υγρών και ατμών αντιδραστηρίων, και μειώνουν σημαντικά τις εκθέσεις σε τοξικές και επικίνδυνες ουσίες. Σε περίπτωση χρησιμοποίησης εξωτερικού πάγκου, πρέπει να υπάρχει προειδοποιητική ένδειξη για το είδος της εργασίας. Απαιτούνται γυαλιά ασφαλείας για το μεγαλύτερο μέρος των εργαστηριακών μεθόδων και ιδιαίτερα όπου υπάρχει κίνδυνος εκρήξεων, ανάμιξη δραστικών ουσιών, βίαιες αντιδράσεις κλπ. Τα γυαλιά μπορούν να προσδεθούν και να βρίσκονται μπροστά στον εργαζόμενο καθ όλη την διάρκεια της εργασίας του, οπότε να τα χρησιμοποιεί την κατάλληλη στιγμή. Είναι απαραίτητη η φόρμα εργασίας και γαντιών, διότι γίνεται χρήση βιολογικών υγρών και χημικών ουσιών. Η υγιεινή των χεριών είναι η απλούστερη και σημαντικότερη ενέργεια για την πρόληψη των λοιμώξεων. Το πλύσιμο των χεριών με κοινό καθαριστικό όχι αντιμικροβιακό σαπούνι απομακρύνει τους ρύπους, τις χημικές ενώσεις, τα βιολογικά υλικά και μέρος της παροδικής μικροβιακής χλωρίδας. Η επάλειψη της επιφάνειας των χεριών με αντισηπτικό αλκοολικό διάλυμα χωρίς τη χρήση νερού, μειώνει το μικροβιακό φορτίο των χεριών. Το είδος και η ποσότητα του σαπουνιού, το άφθονο τρεχούμενο νερό, η διάρκεια του πλυσίματος ( 15 sec), η χρησιμοποιούμενη τεχνική καθορίζουν το αποτέλεσμα. Αρχικά βρέχουμε τα χέρια με νερό, κάνουμε σαπουνάδα σε όλη την επιφάνεια των χεριών, και τρίβουμε παλάμη με παλάμη. Με τη δεξιά παλάμη πάνω στη ράχη του αριστερού χεριού, τρίβουμε ανάμεσα στα δάχτυλα. Επαναλαμβάνουμε τα αντίστοιχα με την αριστερή παλάμη πάνω στο αριστερό χέρι. Τοποθετούμε τα χέρια παλάμη με παλάμη, πλέκουμε τα χέρια και τρίβουμε καλά. Με τη δεξιά παλάμη τρίβεις τις ράχες των δακτύλων του αριστερού χεριού και αντίστροφα. Τρίβουμε περιστροφικά τους αντίχειρες μέσα στις παλάμες. Τρίβουμε τα ακροδάχτυλα μέσα στις παλάμες. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται να καθαρίζεται καλά ολόκληρη η επιφάνεια του χεριού. Ξεπλένουμε τα χέρια. Για το σκούπισμα χρησιμοποιούνται χάρτινες πετσέτες μιας χρήσης, με τις οποίες στο τέλος κλείνουμε και τη βρύση. Η υγιεινή και ασφάλεια του εργαστηρίου αφορά όλους μας και τον καθένα χωριστά. Η διαρκής επιμόρφωση και εκπαίδευση των εργαστηριακών σε θέματα ασφάλειας και υγιεινής είναι απαραίτητη και συνεισφέρει στην διατήρηση της υγείας και της ποιότητας της ζωής ολόκληρου του κοινωνικού συνόλου. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Βασικές αρχές υγιεινής και ασφάλειας σε χημικά και βιοχημικά εργαστήρια, Αθ. Βαλαβανίδης, Τμήμα Χημείας, ΕΚΠΑ, Υγιεινή και ασφάλεια στον χώρο του εργαστηρίου, Ανδ. Γρηγοράτου, 10 ο σεμινάριο συνεχιζόμενης εκπαίδευσης της ΕΕΚΧ-ΚΒ, Biorisk management, Laboratory biosecuriy guidance, WHO, 2006 Ασφάλεια εργαζομένων στο Νοσοκομειακό Περιβάλλον. Εξοπλισμός προστασίας έναντι μολυσματικών κινδύνων, Α. Καρούσης, ΑΤΕΙ Κρήτης, 2005

7 7 Δήλωση της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Ανθρώπινου Γονιδιώματος (ESHG) για την απευθείας προσφορά στον καταναλωτή γενετικών δοκιμασιών Μετάφραση από το άρθρο με τίτλο «Statement of the ESHG on direct-to consumer genetic testing for health-related purposes European Society of Human Genetics», European Journal of Human Genetics (2010), 1 3 Μυροφόρα Βικεντίου MSc, PhD Αττικό Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Αθηνών Πολλές ιδιωτικές εταιρείες προσφέρουν άμεσα στον καταναλωτή [direct-to-consumer (DTC)] υπηρεσίες γενετικού ελέγχου. Κάποιες εξετάσεις μπορούν να ανιχνεύσουν σοβαρά και εξαιρετικά διεισδυτικά μονογονιδιακά νοσήματα. Άλλες εξετάσεις ανίχνευσης γονιδιακών μεταλλάξεων (genetic variants) μπορούν να συσχετιστούν με αυξημένη προδιάθεση για πολύπλοκα νοσήματα που έχουν επισημανθεί σε πληθυσμιακές μελέτες μεγάλης κλίμακας. Η Ευρωπαϊκή Εταιρεία Ανθρώπινου Γονιδιώματος (European Society of Human Genetics, ESHG), μέσω της Επιτροπής Κοινωνικής και Επαγγελματικής Πολιτικής (Public and Professional Policy committee), η οποία απαρτίζεται από εμπειρογνώμονες, ανέπτυξε την ακόλουθη νομοθεσία για τη διαφήμιση και την πρόνοια (πρόβλεψη) των γενετικών δοκιμασιών πρόγνωσης από DTC εταιρείες: 1. η κλινική χρησιμότητα της γενετικής εξέτασης αποτελεί βασικό κριτήριο προκειμένου να γίνει η εξέταση σε ένα πρόσωπο ή σε ομάδα προσώπων, 2. τα εργαστήρια που εφαρμόζουν τις γενετικές εξετάσεις πρέπει να τηρούν τα αναγνωρισμένα πρότυπα ελέγχου ποιότητας, συμπεριλαμβανομένων των γνώσεων και των προσόντων του προσωπικού, 3. πριν από τη γενετική εξέταση πρέπει να παρέχεται ενημέρωση για το σκοπό και την καταλληλότητά της, 4. να προσφέρεται γενετική συμβουλευτική κατάλληλη για τον τύπο της εξέτασης και του νοσήματος, ενώ πρέπει να προσφέρονται ψυχοκοινωνική υποστήριξη και παρακολούθηση, 5. ευαίσθητες γενετικές πληροφορίες και προσωπικά δεδομένα πρέπει να φυλάσσονται με ασφάλεια, 6. πρέπει να λαμβάνονται ειδικά μέτρα προκειμένου να αποφεύγονται εξετάσεις ανηλίκων ή προσώπων με αναπηρία, 7. η διαδικασία των γενετικών εξετάσεων πρέπει να είναι προσβάσιμη και διαφανής, η διαφήμισή τους αμερόληπτη, και το μάρκετιγκ των εξετάσεων πρέπει να είναι δίκαιο, 8. να υπάρχει σεβασμός στις αρχές ηθικής καθώς και στις διεθνείς συνθήκες και οδηγίες, που αφορούν τις γενετικές εξετάσεις στη βιοϊατρική έρευνα, στον τομέα της υγείας και του μάρκετιγκ, και 9. πρέπει να υπάρχουν και να ακολουθούνται κατευθυντήριες οδηγίες, εθνικά αναγνωρισμένες, οι οποίες να αφορούν όλα τα παραπάνω πεδία. Η εξέλιξη της έρευνας της βιοτεχνολογίας και της γονιδιακής έρευνας έχει οδηγήσει στην ανάπτυξη μεγάλου αριθμού εξετάσεων προγνωστικής σημασίας στον τομέα της υγείας. Παράλληλα, ιδιωτικές εταιρείες έχουν καθιερώσει υπηρεσίες γενετικών εξετάσεων άμεσα (προσβάσιμες) στον καταναλωτή (direct-toconsumer, DTC), τόσο για μονογονιδακά και σοβαρά γενετικά νοσήματα όσο και για γενετικές μεταλλάξεις, που πιθανά συσχετίζονται με κοινά- πολύπλοκα νοσήματα. Επιπλέον, προσφέρονται εξετάσεις με περιορισμένη ή χωρίς καθόλου σημασία στον τομέα της υγείας. Η Ευρωπαϊκή εταιρεία ανθρώπινου γονιδιώματος (ESHG) ενδιαφέρεται και ανησυχεί για τον τρόπο με τον οποίο οι εμπορικές εταιρείες παρουσιάζουν τις γενετικές εξετάσεις στην αγορά. Ο τρόπος αυτός διαφοροποιείται από το αυτόν του παραδοσιακού συστήματος υγείας. Με την αναγραφόμενη δήλωση, η εταιρεία δίδει επίσημες οδηγίες που αφορούν στην DTC διαφήμιση των γενετικών εξετάσεων προγνωστικής αξίας. Σημαντικά θέματα, όπως είναι η πατρότητα και η εξέταση καταγωγής δεν περιλαμβάνονται στο σκοπό της παρούσας δήλωσης. Σε συνεννόηση με το πρόσθετο πρωτόκολλο του Συμβουλίου της Ευρώπης στη Σύμβαση για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη βιοϊατρική (Council of Europe s Additional Protocol to the Convention on Human Rights and Biomedicine) για τις γενετικές εξετάσεις στον τομέα της υγείας, και με βάση τις Οδηγίες OECD για έλεγχο ποιότητας στις εξετάσεις μοριακής γενετικής, η δήλωση αυτή επισημαίνει τη σημαντικότητα της σωστής πληροφόρησης, της ποιότητας της εξέτασης, της κλινική χρησιμότητας των εξετάσεων που γίνονται, της ανάγκης εξατομικευμένης ιατρικής παρακολούθησης, της πρόνοιας παρακολούθησης πριν από την εξέταση, και της γενετικής συμβουλευτικής, της παρακολούθησης και της υποστήριξης κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων και τον αντίκτυπό τους στη ψυχολογία του ασθενούς, της προστασίας των προσώπων που δεν μπορούν να συναινέσουν, της προστασίας προσωπικών δεδομένων, της εμπιστευτικότητας των αποτελεσμάτων, της σωστής αποθήκευσης των δειγμάτων και του σεβασμού της έρευνας στις αρχές ηθικής. ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΤΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑ (RIGHT TO GENETIC INFORMATION) Κάθε άτομο έχει δικαίωμα στην ενημέρωση της κατάστασης της υγείας του και της γενετικής του πληροφορίας. Ωστόσο, το δικαίωμα της γνώσης αυτής πρέπει να συνοδεύεται με το σεβασμό στην προστασία του προσώπου από μη κατάλληλες γενετικές πληροφορίες και εξετάσεις. Πολλές εταιρείες υποστηρίζουν ότι η γενετική εξέταση DTC ενισχύει την αυτονομία του κάθε προσώπου, αφού μπορεί να ελέγξει το μέλλον του. Η ESHG επισημαίνει ότι αυτό μπορεί να προκύψει μόνο όταν οι καταναλωτές είναι πρόθυμοι να ενημερωθούν πριν από την εξέταση, συμπεριλαμβανομένης της συμβουλευτικής και της ψυχοκοινωνικής υποστήριξης όταν παραστεί ανάγκη, και όταν οι εξετάσεις που παρέχονται είναι καλής ποιότητας και ιατρικά κατάλληλες. Αλλιώς, δεν μπορούν να γίνουν έγκυρες ερμηνείες και ειδικές συστάσεις για την υγεία του ατόμου με βάση τις γενετικές εξετάσεις. ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ DTC ΤΗΣ ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ (ADVERTISING OF GENETIC TESTING) Η έρευνα της DTC διαφήμισης του συνταγογραφούμενου φαρμάκου κατέδειξε το αποτέλεσμα της λανθασμένης ζήτησης για φάρμακα. Επιπλέον, έδειξε ότι πολλές διαφημίσεις φαρμάκων είναι παραπλανητικές. Η υπερβολική έμφαση της επίδρασης ή της ελαχιστοποίησης του κινδύνου οδήγησε σε ανεπαρκή ή λανθασμένη αλλαγή στα φάρμακα, στη δίαιτα ή στον τρόπο ζωής των καταναλωτών. Η διαφήμιση των DTC γενετικών εξετάσεων που αφορούν τον τομέα της υγείας, διατρέχει τους ίδιους κινδύνους με τη DTC διαφήμιση των συνταγογραφούμενων φαρμάκων στον τομέα αυτό. Η επιθετική στρατηγική του μάρκετιγκ και τα συνθήματα για την DTC εξέταση μπορεί να διογκώνει την ικανότητα των εξετάσεων να δίνουν προγνωστικές πληροφορίες και υπερεκτιμούν τις μελλοντικές επιπτώσεις στην υγεία του προσώπου. Όλα τα παραπάνω έχουν γίνει για να αυξήσουν την εφαρμογή των εξετάσεων ενώ δημιουργήθηκαν (τεχνητά) νέες ανάγκες - απαιτήσεις, για να κερδίσουν κάποιοι χρήματα. Η εταιρεία πιστεύει ότι κάθε διαφήμιση θα πρέπει να εμπίπτει στα ίδια διεθνή πρότυπα και οδηγίες που ακολουθεί και η διαφήμιση των φαρμάκων και των ιατρικών μηχανημάτων. Μεταξύ άλλων θεμάτων, η διαφήμιση θα πρέπει να είναι ακριβής και όχι παραπλανητική, και να υποστηρίζεται

8 8 από υπάρχουσες αποδείξεις. Επίσης, θα πρέπει να δίδεται ακριβής ενημέρωση για τα όρια της εξέτασης, τους κινδύνους και τα πλεονεκτήματα που παρέχει. ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ (QUALITY OF GENETIC TESTING SERVICES) Η ESHG τονίζει την αναγκαιότητα επιβεβαίωσης της υψηλής ποιότητας των υπηρεσιών γενετικών εξετάσεων. Αυτό περιλαμβάνει: την ποιότητα των γενετικών δοκιμασιών (π.χ. την αναλυτική και την κλινική τους χρησιμότητα), την ποιότητα των εργαστηρίων στα οποία γίνονται οι γενετικές δοκιμασίες [όπως ορίζεται στις κατευθυντήριες οδηγίες της OECD (http:// και την κατάλληλη εμπειρία, εκπαίδευση και συνεχή ενημέρωση του προσωπικού που συμμετέχει στην εφαρμογή των συγκεκριμένων υπηρεσιών. Πολλές από τις DTC εξετάσεις, που προσφέρονται, βασίζονται στη σχέση μεταξύ συγκεκριμένης γενετικής μετάλλαξης και συγκεκριμένου νοσήματος. Είναι πολύ σημαντικό ζήτημα, λοιπόν, η προγνωστική αξία των δοκιμασιών να είναι επαρκής για να ανταποκριθεί στα πρότυπα κλινικής χρήσης. Η κλινική εφαρμοσιμότητα μιας γενετικής εξέτασης πρέπει να αποτελεί αναγκαίο κριτήριο προκειμένου να προσφερθεί η εξέταση σε ένα πρόσωπο ή σε μια ομάδα προσώπων. Η ESHG προσυπογράφει αποδεκτά κριτήρια για την αναλυτική και κλινική ισχύ και ωφέλεια των γενετικών δοκιμασιών, όπως και με τις δοκιμασίες που έχουν αναπτυχθεί από το UK Genetic Testing Network (Gene Dossiers) ή το EU-funded Eurogentest network of excellence (Gene Cards). Επιπλέον, θα πρέπει να εξετάζεται εκτενώς σε όλες τις φάσεις (έρευνα, ανάπτυξη και μεταφορά στην κλινική πράξη) η ηθική, η νομική και η κοινωνική εμπλοκή των δοκιμασιών που προσφέρονται. Με τα κριτήρια αυτά, η ESHG εναντιώνεται στην πρώιμη διαφήμιση πολλών DTC γενετικών δοκιμασιών, αφού τα στοιχεία κλινικής χρησιμότητας των εξετάσεων που αναπτύχθηκαν πρόσφατα δεν είναι διαθέσιμα. Για την εξέταση των γενετικών μεταλλάξεων υψηλής προγνωστικής αξίας, πρέπει να γίνει ελεγχόμενη και αμερόληπτη μελέτη με αποδεικτικά στοιχεία για την κλινική χρησιμότητα των δοκιμασιών. Δοκιμές όπου κλινική χρησιμότητα είναι αναπόδεικτη, αλλά φαίνεται πιθανή, θα πρέπει να πραγματοποιούνται στο πλαίσιο του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης και να υπόκεινται σε επαρκή επιτήρηση μετά την κυκλοφορία τους. Όλα τα εργαστήρια που προσφέρουν γενετικές δοκιμασίες πρέπει να συμμετέχουν σε σύστημα εσωτερικού και εξωτερικού ελέγχου ποιότητας. Η πιστοποίηση των διαδικασιών κάθε εργαστηρίου και η διαπίστευση των εξετάσεων, που προσφέρονται, αποτελεί το πρότυπο εγγύησης της ποιότητας των γενετικών δοκιμασιών, που γίνονται για λόγους υγείας. Όλα τα πρόσωπα που συμμετέχουν στον τομέα των γενετικών δοκιμασιών (όπως κλινικοί ιατροί, νοσηλεύτριες, γενετικοί σύμβουλοι, βιολόγοι και παρασκευαστές, που εργάζονται στα εργαστήρια) πρέπει να έχουν τα κατάλληλα προσόντα και εκπαίδευση, ενώ πρέπει να εργάζονται με την καλύτερη επαγγελματική επιδεξιότητα και βάσει των πρότυπων βιοηθικής. ΕΞΑΤΟΜΙΚΕΥΜΕΝΗ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ (INDIVIDUALIZED MEDICAL SUPERVISION) Οι γενετικές δοκιμασίες, που δίδουν πληροφορίες σε σχέση με την υγεία του προσώπου, απουσία όμως κλινικών ενδείξεων και εξατομικευμένης ιατρικής επίβλεψης, μπορεί να διακυβεύσουν την υγεία των ασθενών. Τα σημεία ενδιαφέροντος της εταιρείας είναι η σωστή ενημέρωση του σκοπού και της καταλληλότητας των δοκιμασιών, οι πιθανότητες και τα όριά τους, όπως επίσης και η κλινική σημασία τους. Με τη συμμετοχή ανεξάρτητων επαγγελματιών υγείας μπορεί να αποφευχθεί η σπατάλη χρημάτων που αφορούν δοκιμασίες που δεν έχουν κάποια ιατρική χρησιμότητα. Επιπρόσθετα, μπορεί να αποφευχθεί το κόστος και η ψυχολογική επίδραση μην αναγκαίων ιατρικών εξετάσεων. Σημαντική επίσης είναι και η συνεχής εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας προκειμένου να κατανοούν τη χρησιμότητα των γενετικών δοκιμασιών (και των αποτελεσμάτων τους). Αντίστοιχη εκπαίδευση πρέπει να προσφέρεται γενικά στους ιατρούς γενικής ιατρικής, στους ιατρούς δημόσιας υγείας όπως και στους φοιτητές. Παράλληλα, μεγάλη σημασία πρέπει να δίδεται στη σωστή ενημέρωση στον τομέα της γενετικής, στο κοινό και συγκεκριμένα στα μέσα ενημέρωσης. ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΠΡΙΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΗ ΚΑΙ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ (PRE-TEST INFORMATION AND GENETIC COUNSELLING) Οι πληροφορίες, που δίδονται για τις γενετικές δοκιμασίες, πρέπει να είναι αληθείς, ακριβείς, προσβάσιμες, ολοκληρωμένες και συζητήσιμες. Παρότι κάποιες εταιρείες παρέχουν ενημέρωση μέσω διαδικτύου, οι πληροφορίες που δίδονται έχουν, συνήθως, τη φύση της διαφήμισης και της προώθησης των δοκιμασιών στην αγορά, η οποία ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο την αλήθεια. Η γενετική συμβουλευτική αποτελεί την διαδικασία μέσω της οποίας η ενημέρωση για τις γενετικές δοκιμασίες επιτρέπει στα πρόσωπα να πάρουν ελεύθερα την απόφασή τους για τη δοκιμασία αυτή. Μια ιστοσελίδα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την κατάλληλη ενημέρωση της γενετικής συμβουλευτικής που γίνεται πριν και μετά την εξέταση, η οποία περιλαμβάνει συμβουλευτική υποστήριξη πρόσωπο με πρόσωπο με έναν επαγγελματία. Η γενετική συμβουλευτική αποτελεί διαδικασία επικοινωνίας η οποία ασχολείται με την περίπτωση ή τον κίνδυνο εμφάνισης μιας γενετικής διαταραχής στην οικογένεια. Μέσω της γενετικής συμβουλευτικής ειδικά εκπαιδευμένο προσωπικό επεξηγεί τα ιατρικά δεδομένα του νοσήματος που προκύπτουν στο πρόσωπο ή στην οικογένεια καθώς και τις επιλογές που υπάρχουν για την αντιμετώπισή του. Σύγκρουση συμφερόντων μπορεί να προκύψει όταν οι επαγγελματίες υγείας που εμπλέκονται στην παροχή συμβουλών απασχολούνται ή συνδέονται με τις εταιρείες, που πωλούν τις δοκιμασίες. Στην περίπτωση αυτή, η αμεροληψία των συμβουλών τίθεται σε κίνδυνο. ΕΓΓΡΑΦΗ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗ (INFORMED CONSENT) Μια προγνωστική γενετική δοκιμασία για λόγους υγείας πρέπει να γίνεται μόνο μετά από ελεύθερη βούληση και επίσημη συγκατάθεση του προσώπου, που θα κάνει την εξέταση. Παρόλο που οι εταιρείες παροχής DTC γενετικών δοκιμασιών συνήθως χρειάζονται την επίσημη συγκατάθεση του προσώπου προκειμένου να παραγγείλουν την εξέταση, η εταιρεία ESHG υποστηρίζει ότι δεν αρκεί αυτό να αποτελεί μια απλή έγγραφη δήλωση συγκατάθεσης. Το έγγραφο - φόρμα συγκατάθεσης δεν πρέπει να αποτελεί μια τυπική διαδικασία αλλά μια επιβεβαίωση ότι τα πρόσωπα που συμμετέχουν στην εξέταση έχουν κατανοήσει την πληροφορία που τους δόθηκε, είναι νομικώς αρμόδια και νοητικώς ικανά να δρουν χωρίς εξωτερική πίεση και να δίδουν την συγκατάθεσή τους σε όλα τα στοιχεία που εμπλέκονται στη δοκιμασία. Το απόρρητο των αποτελεσμάτων, όπως επίσης και οι πιθανές συνέπειες που σχετίζονται με την κοινοποίησή τους σε τρίτους, όπως είναι οι ασφαλιστικές εταιρείες και οι εργοδότες, πρέπει να συζητούνται κατά περίπτωση, όπως επίσης και για το τι θα γίνει το βιολογικό υλικό μετά την επιβεβαίωση των αποτελεσμάτων.

9 9 Επιπλέον, οποιαδήποτε υπηρεσία γενετικών δοκιμασιών, που απαιτεί κατ οίκον λήψη του δείγματος ενέχει τον κίνδυνο τα δείγματα να υποβάλλονται χωρίς το επίσημο έγγραφο συγκατάθεσης, όπως επίσης και χωρίς την σωστή ενημέρωση του προσώπου για την εξέταση στην οποία θα υποβληθεί. Οι εταιρείες που παρέχουν τις DTC γενετικές δοκιμασίες δεν έχουν τους κατάλληλους μηχανισμούς, οι οποίοι επιβεβαιώνουν οτι το βιολογικό δείγμα, που δίδεται αφορά το άτομο το οποίο και δηλώνει ότι είναι δικό του. ΓΕΝΕΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΑΝΗΛΙΚΩΝ (GENETIC TESTING IN MINORS) Έχουν ληφθεί οδηγίες, οι οποίες πρέπει να ακολουθούνται στις γενετικές δοκιμασίες, που αφορούν τους ανήλικους. Συγκεκριμένα, το πλαίσιο των DTC γενετικών δοκιμασιών δεν επιτρέπει την εφαρμογή τους στους ανήλικους. Για το λόγο αυτό η εταιρία ESHG επισημαίνει ότι οι DTC γενετικές δοκιμασίες δεν πρέπει να προσφέρονται στα πρόσωπα που δεν βρίσκονται στη νόμιμη ηλικία. ΣΕΒΑΣΜΟΣ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΗ ΖΩΗ (RESPECT FOR PRIVATE LIFE) Στην κάθε γενετική δοκιμασία θα πρέπει να εφαρμόζεται το ιατρικό απόρρητο. Συγκεκριμένα, οι εταιρείες, οι οποίες προσφέρουν τις δοκιμασίες αυτές πρέπει να διατηρούν απόρρητα τα δεδομένα κάθε πελάτη, να ενημερώνουν τους πελάτες για τις διαδικασίες ασφάλειας, να τους επεξηγούν τι μπορεί να συμβεί στο δείγμα και στα δεδομένα όταν η εξέταση ολοκληρωθεί, και να έχουν ένα ξεκάθαρο πλάνο στο τι πρόκειται να γίνει με τα δείγματα και τα δεδομένα εφόσον η εταιρεία πωληθεί ή χρεωκοπήσει. Οι εταιρείες που προάγουν τα αποτελέσματα των γενετικών δοκιμασιών των πελατών μέσω διαδικτύου, επιβάλλεται να ενημερώνουν τα ενδιαφερόμενα πρόσωπα για τους πιθανούς κινδύνους διαρροής προσωπικών δεδομένων από το διαδίκτυο. Η εταιρεία ESHG δεν εγκρίνει την οποιαδήποτε χρήση των προσωπικών δεδομένων και των αποτελεσμάτων των γενετικών εξετάσεων των πελατών από την εταιρεία, που εφαρμόζει τις εξετάσεις ή από οποιαδήποτε άλλη εταιρεία, για λόγους DTC μάρκετινγκ φαρμάκων, βιταμινών ή άλλων συμπληρωμάτων διατροφής. ΕΡΕΥΝΑ (RESEARCH) Πολλές εταιρείες που προσφέρουν υπηρεσίες DTC γενετικών εξετάσεων κάνουν έρευνα στα βιολογικά δείγματα. Η ESHG ανησυχεί για την μη κατάλληλη διαδικασία συγκατάθεσης μέσω της οποίας οι πελάτες εμπλέκονται σ αυτήν την έρευνα. Θα πρέπει να είναι ξεκάθαρο στον πελάτη εάν το δείγμα ή τα δεδομένα του χρησιμοποιηθούν σε οποιαδήποτε έρευνα, ενώ επιβάλλεται να δίδεται ξεχωριστή έγγραφη συγκατάθεση. Όσον αφορά τα έγγραφα επίσημης συγκατάθεσης συμμετοχής στην έρευνα θα πρέπει να περιλαμβάνουν και τη διαδικασία φύλαξης και χρήσης των δειγμάτων καθώς και της γενετικής πληροφορίας, τη χρονική περίοδο και τις συνθήκες φύλαξης, ενώ πρέπει να ενημερώνονται οι συμμετέχοντες για τους τρίτους οι οποίοι μπορεί να χρηματοδοτούν την έρευνα και ως εκ τούτου να έχουν πρόσβαση στα δεδομένα και τα δείγματα. Επίσης, θα πρέπει να ενημερώνονται οι πελάτες ότι η έρευνα μπορεί να οδηγεί σε διαφήμιση και πατέντες ενώ θα πρέπει να τηρούνται όλα τα δικαιώματα του πελάτη στα εμπορικά οφέλη σχετικά με την ιδιοκτησία των βιολογικών δειγμάτων και δεδομένων. ΕΠΟΠTΕΙΑ ΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ (OVERSIGHT OF GENETIC TESTING) Χρειάζεται ρυθμιστική εποπτεία προκειμένου να παρεμποδιστεί η πρώιμη και πιθανά λανθασμένη προώθηση των γενετικών υπηρεσιών στην αγορά ή στην κλινική ιατρική. Η εποπτεία πρέπει να συνθέτει στοιχεία της κλινικής εφαρμοσιμότητας και χρησιμότητας των επειγόντων γενετικών δοκιμασιών και να αναγνωριστούν τα κενά της γνώσης όπως και τα μέτρα που χρειάζονται για την επίλυσή τους. Θα πρέπει να ενθαρρύνονται όλες οι χώρες να εφαρμόζουν την νομοθεσία που υπάρχει σε κάποιες Ευρωπαϊκές χώρες, η οποία και απαιτεί τη συμμετοχή ενός υπεύθυνου ιατρού πριν από τη γενετική δοκιμασία. Συγκεκριμένα, δίδονται μηχανισμοί ρύθμισης, σε Ευρωπαϊκό επίπεδο, μέσω των οδηγιών των Ευρωπαϊκών in vitro Διαγνωστικών Οργάνων (που αφορούν γενετικές δοκιμασίες υψηλού κινδύνου), της εκτέλεσης του Πρόσθετου Πρωτοκόλλου των Ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της Βιοϊατρικής, που περιλαμβάνει τις γενετικές εξετάσεις για λόγους υγείας. Η συμμετοχή των κατευθυντήριων οδηγιών του Συμβουλίου OECD για τον Έλεγχο Ποιότητας στις γενετικές μοριακές εξετάσεις κρίνεται επίσης απαραίτητη για την εξασφάλιση της εισαγωγής των σωστών γενετικών δοκιμασιών στο σύστημα υγείας.

10 10 ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΟΥ mirna-21 ΣΤΑ ΕΠΙΠΕΔΑ ΕΚΦΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΩΤΕΪΝΗΣ PDCD4 ΣΤΟ ΜΗ ΜΙΚΡΟΚΥΤΤΑΡΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Ιωάννα Σ. Σουρβίνου 1, Αθηνά Μάρκου 1, Λουκάς Κακλαμάνης 2, Αιμιλία Γ. Τσαρουχά 3, Εύη Σ. Λιανίδου 1 ( 1 Εργαστήριο Αναλυτικής Χημείας, Τμήμα Χημείας, Πανεπιστήμιο Αθηνών, 15771, Αθήνα, Τα mirnas είναι μικρά, μη κωδικά, μονόκλωνα RNAs που έχουν μέγεθος νουκλεοτίδια. Τα mirnas συνιστούν μια νέα κατηγορία μορίων-ρυθμιστών της γονιδιακής έκφρασης, ρυθμίζοντας αρνητικά τα γονίδια-στόχους τους με τρόπο ο οποίος εξαρτάται από το βαθμό συμπληρωματικότητας που φέρουν ως προς το γονίδιο-στόχο. Μέχρι σήμερα έχουν ταυτοποιηθεί περίπου 700 ώριμα mirnas στο ανθρώπινο γονιδίωμα ενώ, με βάση in silico μελέτες, αναμένεται ότι ο αριθμός αυτός θα αυξηθεί ακόμα περισσότερο και ίσως να ξεπεράσει και το 1000 [1]. Τα γονίδια των mirnas μεταγράφονται γενικά απο την RNA πολυμεράση ΙΙ στον πυρήνα του κυττάρου σχηματίζοντας ένα μεγάλο σε μέγεθος pri-mirna μετάγραφο. Το μετάγραφο αυτό στη συνέχεια υφίσταται επεξεγρασία από το ένζυμο Drosha, το οποίο είναι μια ριβονουκλεάση, και απελευθερώνεται έτσι ένα πρόδρομο προϊόν μήκους περίπου 70 νουκλεοτίδιων που ονομάζεται pre-mirna. Το πρόδρομο αυτό προϊόν μεταφέρεται ακολούθως στο κυτταρόπλασμα μέσω μιας πρωτεΐνης - διαύλου του πυρήνα, της exportin 5. Εκεί, ένα άλλο ένζυμο με δράση ριβονουκλεάσης, το Dicer, δημιουργεί απο το πρόδρομο pre-mirna ένα παροδικό δίκλωνο mirna προϊόν μεγέθους ~25 νουκλεοτίδιων, απο το οποίο τελικά απελευθερώνεται το ώριμο πλέον mirna. Η δράση των mirnas πραγματοποιείται με τη βοήθεια του συμπλόκου RISC (RNA-induced silencing complex), όπου το ώριμο mirna μπορεί να συνδεθεί με συμπληρωματικές θέσεις στην αλληλουχία του mrna-στόχου και να ρυθμίσει έτσι αρνητικά την γονιδιακή έκφραση [2]. Πώς επιτυγχάνεται όμως αυτό; Υπάρχουν δύο τρόποι που οδηγούν σε αυτού του είδους τη ρύθμιση και εξαρτώνται, όπως προαναφέρθηκε, απο το βαθμό συμπληρωματικότητας μεταξύ του mirna και του στόχου του. Έτσι: α) στην περίπτωση όπου το mirna συνδέεται με ατελή συμπληρωματικότητα στο mrna-στόχο, παρεμποδίζει την έκφραση στο επίπεδο της πρωτεϊνοσύνθεσης με αποτέλεσμα την καταστολή της μετάφρασης. Οι θέσεις όπου μπορεί να συνδεθεί το mirna στο mrna- στόχο χρησιμοποιώντας αυτόν το μηχανισμό εντοπίζονται στην 3 αμετάφραστη περιοχή του mrna. β) στην περίπτωση όπου το mirna συνδέεται με πλήρη συμπληρωματικότητα στο mrna-στόχο, επάγει την αποικοδόμηση του mrna. Οι θέσεις όπου μπορεί να συνδεθεί το mirna στο mrna-στόχο χρησιμοποιώντας αυτόν το μηχανισμό εντοπίζονται στο ανοιχτό πλαίσιο ανάγνωσης (ORF) του mrna [3]. Τα mirnas ρυθμίζουν ένα ευρύ φάσμα βιολογικών διεργασιών μέσα στα κύτταρα, όπως η κυτταρική ανάπτυξη και ο πολλαπλασιασμός, η διαφοροποίηση και η συμμετοχή σε αναπτυξιακά στάδια κατά την εμβρυογένεση καθώς και ο έλεγχος του προγραμματισμένου κυτταρικού θανάτου[4]. Πώς όμως είναι δυνατόν να εμπλέκονται σε τόσες πολλές και διαφορετικές λειτουργίες αυτά τα τόσο μικρά μόρια?? Εξαιτίας του γεγονότος ότι τα mirnαs συνδέονται με τους στόχους τους με ατελή σε μεγάλο ή μικρό βαθμό συμπληρωματικότητα, είναι δυνατόν ένα και μόνο mirna να συνδέεται έως και σε 200 διαφορετικούς στόχους οι οποίοι μπορεί να επιτελούν πολύ διαφορετικές μεταξύ τους λειτουργίες. Έτσι είναι πιθανό οι στόχοι να αφορούν σε μεταγραφικούς παράγοντες, υποδοχείς μεταγωγής σήματος, πρωτεΐνεςμεταφορείς, κινάσες κ.α. Αλλά και ένα μόνο mrna μπορεί να φέρεις θέσεις σύνδεσης για πολλά διαφορετικά mirnas. Είναι φανερό λοιπόν ότι με αυτόν τον τρόπο δημιουργείται ένα σύνθετο και συνεργατικό δίκτυο ελέγχου και ρύθμισης της γονιδιακής έκφρασης μέσω των mirnas, τα οποία μπορούν να έλεγχουν έτσι την έκφραση του ενός τρίτου περίπου των ανθρώπινων γονιδίων.

11 11 Εικόνα 1: Η βιογένεση των mirnas και ο τρόπος δράσης τους στα γονίδια-στόχους [3]. Μπορεί να γίνει αντιληπτό λοιπόν το γεγονός ότι η συμμετοχή των mirnas σε όλες αυτές τις θεμελιώδεις για ένα υγιές κύτταρο βιολογικές λειτουργίες, τα καθιστά τόσο σημαντικά μόρια ώστε διαταραχές στην έκφρασή τους, κατόπιν απώλειας ή ενίσχυσης των γονιδίων τους, να επηρεάζουν την ομοιόσταση του κυττάρου και να οδηγούν σε ασθένειες και καρκίνο [5]. Αυτό συμβαίνει διότι τα ίδια τα μόρια αυτά μπορούν να δράσουν ως ογκογονίδια ή ογκοκατασταλτικά γονίδια ανάλογα με τους στόχους που έχουν [6]. Οι μοριακοί μηχανισμοί που εμπλέκονται στη διαδικασία αυτή μπορούν να περιγραφούν συνοπτικά ως εξής: α) στους φυσιολογικούς ιστούς, πραγματοποιείται η μεταγραφή, η σωστή επεξεργασία και η σύνδεση των mirnas με τις συμπληρωματικές αλληλουχίες των mrna στόχων οδηγώντας στην καταστολή της γονιδιακής έκφρασης με τον έναν από τους δύο μηχανισμούς που περιγράφηκαν παραπάνω. Το αποτέλεσμα είναι να εμφανίζονται φυσιολογικοί ρυθμοί κυτταρικής αύξησης, πολλαπλασιασμού, διαφοροποίησης και κυτταρικού θανάτου. β) η υπερέκφραση ενός mirna που έχει ογκογονικό ρόλο μπορεί να οδηγήσει σε δημιουργία όγκου. Στην περίπτωση αυτή, αυξημένες ποσότητες ενός mirna το οποίο παράγεται είτε σε λανθασμένο χρόνο είτε σε ιστό όπου φυσιολογικά δε θα παραγόταν, έχει ως αποτέλεσμα τη μείωση της έκφρασης κάποιου ογκοκατασταλτικού γονιδίου-στόχου και την προαγωγή της καρκινογένεσης με αύξηση του κυτταρικού πολλαπλασιασμού, της αγγειογένεσης και μείωση της απόπτωσης [7]. γ) Αντιστοίχως, η υποέκφραση ενός mirna που έχει ογκοκατασταλτικό ρόλο μπορεί επίσης να οδηγήσει σε δημιουργία όγκου. Στην περίπτωση αυτή, μειωμένα επίπεδα έκφρασης ή απουσία ενός ώριμου mirna, που οφείλεται κυρίως σε λάθη σε οποιοδήποτε στάδιο της βιογένεσής του, έχουν ως αποτέλεσμα την έκφραση ακατάλληλων ποσοτήτων μιας ογκογόνου πρωτεΐνης-στόχου του mirna με συνέπεια και εδώ την προαγωγή της καρκινογένεσης [8]. Η βιολογία των μορίων αυτών, λοιπόν, είναι τέτοια ώστε δυνητικά να μπορούν να αξιοποιηθούν ως νέοι βιοδείκτες καρκίνου και συγκεκριμένα α) ως διαγνωστικά εργαλεία για την ανίχνευση του καρκίνου σε όσο το δυνατόν πιο πρώιμα στάδια, β) για την πρόγνωση και κλινική έκβαση των ασθενών αλλά και γ) ως δείκτες ανταπόκρισης στη θεραπεία που ακολουθείται κάθε φορά [9]. Ο ρόλος επιπλέον που κατέχουν στους μηχανισμούς ρύθμισης της γονιδιακής έκφρασης θα μπορούσε ακόμη και να καταστήσει τα ίδια τα μόρια αυτά ως θεραπευτικούς στόχους [10-11].

12 12 Εικόνα 2: Συσχετισμός των διαταραχών έκφρασης των mirnas με την προαγωγή της καρκινογένεσης [12]. Όλο και περισσότερα δεδομένα που αφορούν στο προφίλ έκφρασης των mirnas σε διάφορους τύπους καρκίνου σε σύγκριση με τα επίπεδα έκφρασής τους σε φυσιολογικούς ιστούς, αποδεικνύουν ότι τα μόρια αυτά μπορούν να θεωρηθούν ως νέοι, πολλά υποσχόμενοι δείκτες όσον αφορά στην ταξινόνηση των διαφόρων νεοπλασμάτων και την πρόβλεψη της κλινικής τους συμπεριφοράς [13]. Πιο συγκεκριμένα, το προφίλ των mirnas μπορεί να δώσει πολλές πληροφορίες σχετικά με την προέλευση και το στάδιο διαφοροποίησης του όγκου, κάτι το οποίο μπορεί να μην επιτευχθεί στον ίδιο βαθμό με το προφίλ γονιδιακής έκφρασης Όσον αφορά στον καρκίνο του πνεύμονα, ο οποίος αποτελεί και το πεδίο της συγκεκριμένης μελέτης, το προφίλ έκφρασης των mirnas έχει μελετηθεί από το 2006 και φάνηκε ότι μπορεί να κάνει διάκριση μεταξύ φυσιολογικών και καρκινικών ιστών καθώς επίσης και να προσδώσει μια μοριακή υπογραφή μεταξύ των ιστολογικών υποτύπων [14]. Ο καρκίνος του πνεύμονα αποτελεί την πρώτη αιτία θανάτου από καρκίνο, σε άντρες και γυναίκες. Η πιο σημαντική αιτία για τον καρκίνο του πνεύμονα θεωρείται το κάπνισμα σε ποσοστό 80-90% των περιπτώσεων. Ο μη μικροκυτταρικός καρκίνος του πνεύμονα (non-small cell lung cancer, NSCLC) συνιστά το 75% του συνόλου των καρκίνων πνεύμονα που διαγιγνώσκονται ετησίως. Στην Ελλάδα, η οποία κατέχει θλιβερές πρωτιές στα ποσοστά καπνιστών παγκοσμίως, ο καρκίνος του πνεύμονα αποτελεί την πρώτη αιτία θανάτου απο καρκίνο για τους άντρες και τη δεύτερη για τις γυναίκες μετά τον καρκίνο του μαστού. Το ποσοστό των περιπτώσεων με 5ετη επιβίωση μετά την χειρουργική επέμβαση, στις περιπτώσεις όπου είναι δυνατό να γίνει, παραμένει ακόμη και αυτό μικρό. Το γεγονός αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη για νέες προσεγγίσεις και νέους δείκτες στην πρώιμη διάγνωση, την πρόγνωση αλλά και την ανταπόκριση στη θεραπεία [15]. Πρόσφατα έχει αναφερθεί ότι το γονίδιο PDCD4, το οποίο εμπλέκεται στο μηχανισμό απόπτωσης των κυττάρων, εμφανίζει μειωμένη έκφραση τόσο σε πρωτογενείς όγκους πνεύμονα όσο και σε κυτταρικές σειρές πνεύμονα, ενώ η απώλειά του σχετίζεται με κακή πρόγνωση και επιβίωση [16]. Το PDCD4 είναι μια ογκοκατασταλτική πρωτεΐνη η οποία εμφανίζει ποικιλία φυσιολογικών δράσεων, από τη συμμετοχή στην εμβρυϊκή ανάπτυξη μέχρι τη διαφοροποίηση, τον έλεγχο του κυτταρικού κύκλου και την απόπτωση. Το PDCD4 έχει βρεθεί ότι υποεκφράζεται σε πολλούς τύπους καρκίνου μεταξύ των οποίων του πνεύμονα, του παχέος εντέρου, του μαστού, των ωοθηκών, του ήπατος, κτλ. Τα επίπεδα της πρωτεΐνης μέσα στο κύτταρο ρυθμίζονται σε μεταγραφικό επίπεδο, σε μεταφραστικό μέσω της δράσης των mirnas αλλά και σε πρωτεϊνικό επίπεδο με φωσφορυλίωση [17]. Το mirna-21 αποτελεί ενα καλά χαρακτηρισμένο καρκινο-συνδεόμενο mirna, καθώς έχει αναφερθεί οτι υπερεκφράζεται σε τουλάχιστον 11 διαφορετικούς τύπους συμπαγών όγκων, όπως μαστού, στομάχου, παχέος εντέρου, πνεύμονα κ.α [18-20]. Σύμφωνα με τα μέχρι τώρα βιβλιογραφικά δεδομένα έχουν περιγραφεί διάφοροι στόχοι του mirna-21 που συνδέονται με κακοήθεια, στους οποίους περιλαμβάνεται και το γονίδιο PDCD4. Σε ό,τι αφορά στο μη μικροκυτταρικό καρκίνο του πνεύμονα, η υπερέκφραση του mirνα-21 σχετίζεται με κακή πρόγνωση [19] ενώ παράλληλα μείωση των επιπέδων έκφρασής του έχει δειχθεί ότι μπορεί να περιορίσει την κυτταρική αύξηση σε καρκινική σειρά πνεύμονα. Υπάρχουν αρκετές μελέτες συσχέτισης των επιπέδων έκφρασης του mirna-21 και του στόχου του PDCD4, οι οποίες πρέπει να σημειωθεί όμως ότι έχουν διεξαχθεί σε κυτταρικές σειρές ποικίλων προελεύσεων μεταξύ των οποίων μαστού, παχέος εντέρου, τραχήλου, οισοφάγου κ.α. Τα αποτελέσματα αυτών των μελετών φαίνεται να συνηγορούν και δείχνουν ότι η έκφραση της πρωτεΐνης PDCD4 ρυθμίζεται αρνητικά από την έκφραση του mirna-21 [18][21-22]..

13 O ρόλος των MicroRNA στην φλεγμονή: πιθανή συμμετοχή 13 τους στο σύνδρομο της Αντισταθμιστικής Αντιφλεγμονώδους Απάντησης (CARS) και της σήψης Χριστίνα Δοξάκη, Ανδρέας Μαργιωρής και Χρήστος Τσατσάνης Εργαστήριο Κλινικής Χημείας, Ιατρικό Τμήμα, Πανεπιστήμιο Κρήτης 1. Ο ρόλος των Μακροφάγων στη Φλεγμονή Η φλεγμονώδης απάντηση του οργανισμού στα διάφορα ερεθίσματα, αποτελεί βασική προϋπόθεση για την διατήρηση της υγείας και κατά συνέπεια της ομοιοστασίας του οργανισμού. Σε κάθε περίπτωση εξωγενούς (κάκωση, λοίμωξη, εγχειρητικό τραύμα ή έγκαυμα) ή ενδογενούς ερεθίσματος (παγκρεατίτιδα, μετάγγιση, αγγειίτιδα) εκλύεται φλεγμονώδης απάντηση. Αυτή εξασφαλίζεται με την αύξηση της συγκέντρωσης των λευκοκυττάρων, την ενεργοποίηση των μακροφάγων και άλλων αντιγονοπαρουσιαστικών κυττάρων (π.χ. δενδριτικά κύτταρα), που έρχονται σε επαφή με το μκρόβιο ή μέρος αυτού (π.χ. ενδοτοξίνη) και την επακόλουθη παραγωγή κυτταροκινών μέσω των CD4 Τ- λεμφοκυττάρων. Τα μακρόφαγα είναι καθοριστικοί μεσολαβητές της έναρξης της φλεγμονώδους απάντησης, παράγοντας προφλεγμονώδεις κυτταροκίνες ως απόκριση στην παρουσία παθογόνων. Τα μακροφάγα ενεργοποιούνται από υποδοχείς που αναγνωρίζουν μοτίβα παθογόνων. Ένας τέτοιος υποδοχέας, ο TLR4 αναγνωρίζει τον λιποπολυσακχαρίτη Gram (-) βακτηρίων (Lipopolysaccharide-LPS) και ενεργοποιεί έναν καταρράκτη γεγονότων που οδηγούν στην έκφραση προφλεγμονωδών παραγόντων. Ταυτόχρονα, ρυθμίζεται και η έκφραση του ίδιου του υποδοχέα TLR4 στο επίπεδο του mrna του [1, 2]. Παράλληλα, ενεργοποιούνται σήματα από το ίδιο το μονοπάτι που επάγουν την έκφραση μορίων ανασταλτικών στη σηματοδότηση του ΤLR4, με κυριότερους εκπροσώπους, το IRAK-M [3, 4] και το SOCS1 (Suppressor of Cytokine Signaling 1) [5, 6]. Η ενεργοποίηση αρνητικών ρυθμιστών του μονοπατιού έχουν σκοπό να μετριάσουν το μονοπάτι του TLR4, να οδηγήσουν σε απευαισθητοποίηση των μακροφάγων και σε ελάττωση της παραγωγής προφλεγμονωδών κυτταροκινών σε επακόλουθη δόση LPS, εξασφαλίζοντας την ανοσολογική ανοχή [7, 8]. Επομένως, η ένταση της διέγερσης των μακροφάγων σηματοδοτεί την αποτελεσματικότητα της ανοσοαπάντησης, ενώ απορρύθμιση της διέγερσης μπορεί να έχει σημαντικές παρενέργειες. Έντονη και παρατεταμένη διέγερση του συστήματος της φυσικής ανοσίας, και επομένως των μακροφάγων οδηγεί σε σήψη. Παρατεταμένη ήπια διέγερση του συστήματος της φυσικής ανοσίας δύναται να οδηγήσει σε στεφανιαία νόσο ή/και άλλα φλεγμονώδη/αυτοάνοσα νοσήματα. Ο ρόλος των ανοσορρυθμιστικών πεπτιδίων - κυτταροκινών στην διαδικασία της φλεγμονώδους απάντησης είναι από τους πιο σημαντικούς, δεδομένου ότι άλλες παρουσιάζουν προ - φλεγμονώδη δράση και συνήθως εκκρίνονται από τα βοηθητικά Τ- λεμφοκύτταρα τύπου 1 (Th1), ενώ άλλες διαθέτουν αντι-φλεγμονώδη δράση και συνήθως εκκρίνονται από τα βοηθητικά Τ-λεμφοκύτταρα τύπου 2 (Th2). Οι κυριώτεροι προφλεγμονώδεις μεσολαβητές είναι η καχεκτίνη (TNFα), η ιντερλευκίνη 1β (IL-1β), IL-2, IL-6, IL-8, IL-15, ιντερφερόνη γ (IFNγ), πρωτεινική κινάση, φωσφολιπάση Α2, CD14, ενώ αντι-φλεγμονώδεις μεσολαβητές είναι η IL-1ra, IL-4, IL-10, IL-13, ο υποδοχέας της IL-1 τύπου ΙΙ. Επομένως, η φλεγμονώδης αντίδραση διακρίνεται σε προφλεγμονώδη, με εκλυτικό αίτιο τον παθογόνο παράγοντα και σε αντισταθμιστική, με εκλυτικό αίτιο την προφλεγμονώδη απάντηση. 2. Το σύνδρομο προφλεγμονώδους απάντησης (SIRS) και το σύνδρομο αντισταθμιστικής αντιφλεγμονώδους απάντησης (CARS) Η ανοσολογική απορρύθμιση και η απώλεια της ομοιόστασης είναι το αποτέλεσμα της διαταραχής στην ισορροπία μεταξύ της παραγωγής των ανοσορρυθμιστικών κυτταροκινών και ακολούθως του συνδρόμου προφλεγμονώδους απάντησης (systemic inflammatory response SIRS) και του συνδρόμου της αντισταθμιστικής αντιφλεγμονώδους απάντησης (compensatory anti-inflammatory response syndrome CARS). Το τελευταίο χαρακτηρίζεται από τη μειωμένη δυνατότητα των μακροφάγων να παράγουν φλεγμονώδεις κυτταροκίνες (TNF-a ή IL-1), επομένως οι ασθενείς να παρουσιάζουν ανεπαρκή ανοσοαπάντηση και ανικανότητα να αντιμετωπίσουν λοιμώξεις (π.χ. ενδονοσκομειακές) [9]. Δεδομένου αυτού, το σύνδρομο αυτό εμφανίζεται σε βαρέως πάσχοντες (νοσηλευόμενοι στη ΜΕΘ), οι οποίοι σε πολύ μεγάλο ποσοστό καταλήγουν. Πάρα την πρόοδο στην έρευνα, δεν έχει βρεθεί κάποιος κλινικός δείκτης για την έγκαιρη διάγνωση του συνδρόμου και επομένως την εύρεση ανάλογης θεραπείας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα απώλειας ισορροπίας μεταξύ SIRS και CARS και επομένως εξεσημασμένης ανεπιθύμητης φλεγμονώδους απάντησης αποτελεί η σήψη. Σε αυτή τη βαριά λοίμωξη, με τη συνοδή συστηματική μη ελεγχόμενη φλεγμονώδη απάντηση, βασικές ρυθμιστικές κυτταροκίνες όπως η Ιντερλευκίνη-1 (IL-1), Ιντερλευκίνη-2 (IL-2) και ο Ιστικός Παράγοντας Νέκρωσης (TNF-a) ανιχνεύονται στο πλάσμα και παρουσιάζουν απορρυθμισμένη παραγωγή. Παρά την πρόοδο στην απόκτηση γνώσεως πάνω στον τομέα της σηπτικής συνδρομής, στη διαγνωστική προσέγγιση και στα μέσα που χρησιμοποιούνται για την αντιμετώπιση του σηπτικού συνδρόμου, η θνησιμότητα παραμένει υψηλή. Η σήψη, το σηπτικό shock και η προκαλούμενη συνήθως από την ανοσολογική ανεπάρκεια, πολυοργανική ανεπάρκεια αποτελεί παγκοσμίως συχνή αιτία νοσηρότητος και θνητότητας στους ασθενείς που νοσηλεύονται στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας (ΜΕΘ). Χαρακτηριστικό είναι ότι στις Ηνωμένες Πολιτείες, την τελευταία δεκαετία, ο απόλυτος αριθμός θανάτων από σήψη είναι σχεδόν ίσος με τους θανάτους που προκαλούνται από οξύ έμφραγμα του μυοκαρδίου. 3. Τα mirna στη φλεγμονή Αποδιοργάνωση σε ένα από τα ρυθμιστικά μόρια του σηματοδοτικού μονοπατιού της φλεγμονώδους απάντησης, επομένως, επηρεάζει το μέγεθος της απόκρισης των μακροφάγων στο λιποσακχαρίτη LPS και τη δυνατότητα ανάπτυξης της ανοσολογικής ανοχής. Προεξέχοντα ρόλο στη διαδικασία αυτή παίζουν τα micrornas [10, 11]. Tα micrornas είναι μικρά τμήματα RNA που δεν κωδικοποιούν πρωτεΐνες, αλλά ρυθμίζουν τη σταθερότητα και τη μετάφραση άλλων mrna. Τα ενδογενή αυτά μη κωδικά RNAs προέρχονται από μετάγραφα της RNA pol II και αποκτούν δευτεροταγή δομή φουρκέτας. Οι συγκεκριμένες δομές αναγνωρίζονται από τύπου III RNases (Drosha-Dicer στα ζώα) και οδηγούν στο σχηματισμό δίκλωνων μορίων RNA ~21 βάσεων με δυο εξέχοντα νουκλεοτίδια σε κάθε 3 άκρο. Μία από τις δυο αλυσίδες του RNA εισέρχεται στο σύμπλοκο RISC, βασικό στοιχείο του οποίου είναι οι πρωτεΐνες της οικογένειας Argonaute. Με άξονα τη συμπληρωματικότητα των βάσεων, το RISC οδηγείται στο στόχο του, προκαλώντας αναστολή της μετάφρασης, αποικοδόμηση του mrna στόχου ή ακόμα και σταθεροποίησή του. Ένα μεγάλο ποσοστό (20-30% και παραπάνω) των γονιδίων που κωδικοποιούν πρωτεΐνες αποτελεί στόχο των micrornas [12] και κυρίως αφορούν μεταγραφικούς παράγοντες που εμπλέκονται στην ανάπτυξη, διαφοροποίηση, απόπτωση, έλεγχο του κυτταρικού κύκλου και ρύθμιση φυσιολογικών διεργασιών όπως η φλεγμονώδης απόκριση [13]. Πρόσφατες έρευνες ανιχνεύουν μερικά micrornas στον ορό και το πλάσμα και αναλύουν για τον πιθανό ρόλο τους ως

14 14 βιολογικοί κλινικοί δείκτες για ποικιλία ασθενειών [14-16]. Έρευνες έχουν δείξει ότι τα κυκλοφορούντα mirnas μπορούν να αποτελέσουν κλινικοί δείκτες, όχι μόνο για την ανίχνευση του καρκίνου αλλά και για ασθένειες σε οξεία φάση, όπως την επαγόμενη από φάρμακα ηπατική βλάβη [9, 17]. Σημαντικά micrornas που συμμετέχουν στη ρύθμιση της φλεγμονής είναι το mir155 και το mir146. Σε ό, τι αφορά το mir155, έχει δειχθεί ότι ρυθμίζεται από μικροβιακό αντιγόνο ενεργοποιώντας το υποδοχέα TLR4, από ιικό παθογόνο ενεργοποιώντας τον TLR3 υποδοχέα, αλλά και από προφλεγμονώδεις κυτταροκίνες όπως INF-γ και IFN-β [18, 19]. Πρόσφατα, έχει δειχθεί ότι η επαγωγή του mir155 από το LPS στα μακροφάγα [20] σχετίζεται με τη ρύθμιση πολλών μεσολαβητών του μονοπατιού (FADD IKKε Ripk1), επομένως εμπλέκεται στην αρνητική ρύθμιση της ανοσολογική απόκρισης. Επιπλέον, έχει διαπιστωθεί ότι το mir155 στοχεύει στο mrna του TNF-α, ενισχύοντας τη σταθερότητα και τη μετάφρασή του [19] προσδίδοντας ρόλο ενισχυτή στην φλεγμονώδη απόκριση. Αυτή η περίπλοκη σχέση του συγκεκριμένου μορίου με την ανοσολογική απόκριση χρειάζεται περεταίρω μελέτη [18, 21-24]. Παράλληλα, μέσω πειραμάτων σε mir155 knockout mice βρέθηκε ότι το mir155 είναι απαραίτητο για την φυσιολογική απόκριση των Τ και Β κυττάρων καθώς και για την αλληλεπίδραση μεταξύ των δενδριτικών και Τ κυττάρων [22, 23]. Επιπλέον, τα mir155 null ποντίκια εμφάνισαν λιγότερα και μικρότερα βλαστικά κέντρα σε σύγκριση με τα αγρίου τύπου [25]. Διαγονιδιακά ποντίκια που εκφράζουν το mir155 στα Β-κύτταρα του σπλήνα και του μυελού των οστών, εμφανίζουν αυξημένα επίπεδα πολλαπλασιασμού προ-β κυττάρων και αναπτύσσουν λέμφωμα εντός έξι μηνών, δίνοντας στο συγκεκριμένο MicroRNA χαρακτήρα ογκογονιδίου και την δυνατότητα χρησιμοποίησης του ως κλινικός καρκινικός δείκτης [14]. Δημοσιευμένα αποτελέσματα του εργαστηρίου έχουν δείξει ότι η έκφραση ορισμένων micrornas (mir155, mir125b, let7e) επάγεται ή καταστέλλεται σε διεγερμένα μακροφάγα μέσω του LPS, η ενεργοποίηση τους εξαρτάται από την πρωτεϊνική κινάση σερίνης-θρεονίνης Akt1, ενώ στόχοι τους αποτελούν οι πρωτεΐνες SOCS1 (στόχος του mir155) και ο υποδοχέας TLR4 [26]. Μακροφάγα από Akt1 -/- και Akt1 +/ + ποντίκια επωάστηκαν με LPS και μετρήθηκαν τα επίπεδα διαφορετικών mirnas μέσω μικροσυστοιχιών. Βρέθηκε οτι τα Αkt1-/- μακροφάγα εκφράζουν περισσότερο mir155. Σε Akt -/- μακρόφαγα, ύστερα από την επώαση με LPS, τα επίπεδα του mir155 αυξάνονται σε σύγκριση με αυτά του αγρίου τύπου, αποκαλύπτοντας ένα πιθανό ρόλο της πρωτεϊνικής κινάσης Akt στη ρύθμιση των μορίου αυτού. Σε ό,τι αφορά το mir146, έχει δειχθεί ο κεντρικός του ρόλος στην αρνητική ρύθμιση της ανοσολογικής απόκρισης στα μακροφάγα. Το συγκεκριμένο microrna επάγεται από προσδέτες των TLR υποδοχέων που αναγνωρίζουν βακτηριακά συστατικά στην επιφάνεια των κυττάρων [27, 28]. Επιπλέον, φαίνεται ότι το ΤNF-a και το IL1β επάγει την έκφραση του mir 146 μέσω του μεταγραφικού παράγοντα NFkB. Στόχοι του mir146 αποτελούν δύο συστατικά του μονοπατιού TLR/IL1β, οι πρωτείνες TRAF6 και IRAk1 [28, 29]. Παράλληλα, αυτό δικαιολογεί τον ρόλο του mir146 ως αρνητικού ρυθμιστή του μονοπατιού TLR και άρα της φλεγμονώδους απάντησης εξασφαλίζοντας απευαισθητοποίηση των μακροφάγων και ανοσολογική ανοχή. Λίγες δημοσιεύσεις βασισμένες στο συγκεκριμένο πεδίο, προτείνουν ότι τα επίπεδα έκφρασης του IRAΚ1 πέφτουν, σε αντίθεση με τα επίπεδα του mrna του, υποδεικνύοντας τον αρνητικό ρόλο του mir 146 στην ρύθμιση της πρωτεΐνης [30]. Επιπλέον, έχει βρεθεί ότι ένα από τα σημαντικότερα MicroRNAS που εμπλέκονται στον μηχανισμό της ψωρίασης (χαρακτηριστική αυτοάνοση νόσο) είναι το mir 146 [28]. 4. Συμπεράσματα Είναι φανερό πλέον ότι τα mirna αποτελούν σημαντικούς ρυθμιστές της φλεγμονώδους απάντησης συμμετέχοντας στην φυσιολογία και την παθοφυσιολογία φλεγμονωδών καταστάσεων και επομένως θα μπορέσουν να αποτελέσουν δείκτες ελέγχου και πρόγνωσης. Τα επίπεδα έκφρασης συγκεκριμένων mirna ήδη χρησιμοποιούνται σαν καρκινικοί δείκτες και μελέτες δείχνουν ότι μπορούν να ανιχνευθούν και στο πλάσμα σηπτικών ασθενών. Ο μηχανισμός μέσω του οποίου επάγονται αυτά τα mirna, η σημασία της έκφρασής τους, η εύρεση περεταίρω γονιδίων-στόχων τους αποτελούν ανοικτά ερωτήματα για περαιτέρω διερεύνηση. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Nomura, F., et al., Cutting edge: endotoxin tolerance in mouse peritoneal macrophages correlates with down-regulation of surface toll-like receptor 4 expression. J Immunol, (7): p Tsatsanis, C., et al., Corticotropin-releasing factor and the urocortins induce the expression of TLR4 in macrophages via activation of the transcription factors PU.1 and AP-1. J Immunol, (3): p Kobayashi, K., et al., IRAK-M is a negative regulator of Toll-like receptor signaling. Cell, (2): p Zacharioudaki, V., et al., Adiponectin promotes endotoxin tolerance in macrophages by inducing IRAK-M expression. J Immunol, (10): p Kinjyo, I., et al., SOCS1/JAB is a negative regulator of LPS-induced macrophage activation. Immunity, (5): p Nakagawa, R., et al., SOCS-1 participates in negative regulation of LPS responses. Immunity, (5): p Li, L., et al., Characterization of interleukin-1 receptor-associated kinase in normal and endotoxin-tolerant cells. J Biol Chem, (30): p Biswas, S.K. and E. Lopez-Collazo, Endotoxin tolerance: new mechanisms, molecules and clinical significance. Trends Immunol, (10): p Herzum, I. and H. Renz, Inflammatory markers in SIRS, sepsis and septic shock. Curr Med Chem, (6): p Lim, L.P., et al., Microarray analysis shows that some micrornas downregulate large numbers of target mrnas. Nature, (7027): p Yang, M., Y. Li, and R.W. Padgett, MicroRNAs: Small regulators with a big impact. Cytokine Growth Factor Rev, (4-5): p Lewis, B.P., C.B. Burge, and D.P. Bartel, Conserved seed pairing, often flanked by adenosines, indicates that thousands of human genes are microrna targets. Cell, (1): p Bartel, D.P., MicroRNAs: genomics, biogenesis, mechanism, and function. Cell, (2): p Calin, G.A. and C.M. Croce, MicroRNA signatures in human cancers. Nat Rev Cancer, (11): p Wang, J.F., et al., Serum mir-146a and mir-223 as potential new biomarkers for sepsis. Biochem Biophys Res Commun. 394(1): p Wang, K., et al., Circulating micrornas, potential biomarkers for drug-induced liver injury. Proc Natl Acad Sci U S A, (11): p Chen, X., et al., Characterization of micrornas in serum: a novel class of biomarkers for diagnosis of cancer and other diseases. Cell Res, (10): p Taganov, K.D., M.P. Boldin, and D. Baltimore, MicroRNAs and immunity: tiny players in a big field. Immunity, (2): p Tili, E., et al., Modulation of mir-155 and mir-125b levels following lipopolysaccharide/tnf-alpha stimulation and their possible roles in regulating the response to endotoxin shock. J Immunol, (8): p O'Connell, R.M., et al., MicroRNA-155 is induced during the macrophage inflammatory response. Proc Natl Acad Sci U S A, (5): p Hoefig, K.P. and V. Heissmeyer, MicroRNAs grow up in the immune system. Curr Opin Immunol, (3): p Moffett, H.F. and C.D. Novina, A small RNA makes a Bic difference. Genome Biol, (7): p Rodriguez, A., et al., Requirement of bic/microrna-155 for normal immune function. Science, (5824): p Xiao, C. and K. Rajewsky, MicroRNA control in the immune system: basic principles. Cell, (1): p Thai, T.H., et al., Regulation of the germinal center response by microrna-155. Science, (5824): p Androulidaki, A., et al., The kinase Akt1 controls macrophage response to lipopolysaccharide by regulating micrornas. Immunity, (2): p Akira, S. and K. Takeda, Toll-like receptor signalling. Nat Rev Immunol, (7): p Taganov, K.D., et al., NF-kappaB-dependent induction of microrna mir-146, an inhibitor targeted to signaling proteins of innate immune responses. Proc Natl Acad Sci U S A, (33): p.

15 15 6 η Ημερίδα της Ελληνικής Εταιρείας Κυτταρομετρίας Από τις κατευθυντήριες οδηγίες στην Ελληνική πραγματικότητα Σάββατο 7 Μαΐου 2011 Ιωνικό Κέντρο Πλάκα Αθήνα Πρόγραμμα 9:00-9:30 Εγγραφές - Έναρξη 9:30-11:30 Κατευθυντήριες οδηγίες I Συντονιστές Χατζηστυλιανού Μ., Κάκκας Ι. Οξεία Λεμφοβλαστική Λευχαιμία και υπολειμματική νόσος Τζανουδάκη Μ. Οξεία Μυελογενής Λευχαιμία και υπολειμματική νόσος Δημητρακοπούλου Α. Μυελοδυσπλαστικά Σύνδρομα Καρακάντζα Μ. Παροξυσμική Νυκτερινή Αιμοσφαιρινουρία Καραμούτσιος Α. Συζήτηση 11:30-12:00 Διάλειμμα 12:00-13:00 Κατευθυντήριες οδηγίες II Συντονιστές Αλεξιά Σ., Αγγελοπούλου Μ. Τ και ΝΚ Λεμφοϋπερπλαστικά Νοσήματα και υπολειμματική νόσος Αθανασιάδου Ι. Β Λεμφοϋπερπλαστικά Νοσήματα και υπολειμματική νόσος Κώνστα Ε. Πιστοποίηση, Διαπίστευση Πιστοποιητικό εκπαίδευσης στην Κυτταρομετρία Ψαρρά Κ. Συνεργασία κλινικής - εργαστηρίου Καφάση Ν. 14:00-15:30 Ελαφρύ γεύμα 15:30-17:30 Παρουσιάσεις Εταιρειών Συντονιστές Βιγκλής Β., Μαρτίνης Γ. 17:30-18:00 Διάλειμμα 18:00-19:30 Και οι τρεις είναι υπέροχες Συντονιστές Βαρθολομάτος Γ., Κοντοπίδου Φ. Κυτταρομετρία Πατεράκης Γ. Μοριακή - Κυτταρογενετική Γεωργίου Γ. Η άποψη του κλινικού Δελήμπαση Σ. 19:30-20:00 Keynote Lecture Συντονιστής Κολαΐτης Ν. «Κυτταρομετρία και Επιγενετική» Κοτσιανίδης I. 20:00-20:15 Λήξη - Συμπεράσματα 23ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΓΕΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ 27/04/ /05/2011 Κως, Ξενοδοχείο Sol Kypriotis Village Πληροφορίες Φορέας: Ελληνική Εταιρεία Γενικής Ιατρικής ΗΜΕΡΙΔΑ ΕΑΕ// ΛΕΜΦΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΛΑΣΜΑΤΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΔΥΣΚΡΑΣΙΕΣ. ΑΝΑΖΗΤΩΝΤΑΣ ΝΕΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΣΥΝΑΙΝΕΣΕΙΣ 07/05/ /05/2011 Νικιάνα, Λευκάδα, Ionian Blue Hotel Πληροφορίες Φορέας: Ελληνική Αιματολογική Εταιρεία// Τμήμα Λεμφοϋπερπλαστικών Νόσων 14o ΣΕΜΙΝΑΡΙΟ ΣΥΝΕΧΙΖΟΜΕΝΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Ανατολικό Αμφιθέατρο Γ.Ν. Γεννηματάς ΘΕΜΑ ΘΕΜΑ :: ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙA Ε.Μπότουλα

16 16

17 17

18 18

19 19

20 20

1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ Οι κανόνες Υγιεινής και Ασφάλειας των Εργαζομένων (ΥΑΕ) στους χώρους εργασίας

1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ Οι κανόνες Υγιεινής και Ασφάλειας των Εργαζομένων (ΥΑΕ) στους χώρους εργασίας 1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ Οι κανόνες Υγιεινής και Ασφάλειας των Εργαζομένων (ΥΑΕ) στους χώρους εργασίας είναι απαίτηση της εποχής μας και στόχος κάθε κοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ

1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ 1. ΓΕΝΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΚΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ Οι κανόνες Υγιεινής και Ασφάλειας των Εργαζομένων (ΥΑΕ) στους χώρους εργασίας είναι απαίτηση της εποχής μας και στόχος κάθε κοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. Υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων (Μέρος Α )

Εργασιακά Θέματα. Υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων (Μέρος Α ) Εργασιακά Θέματα Υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων (Μέρος Α ) Μάρτιος 2015 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Υγιεινή και ασφάλεια των εργαζομένων (Μέρος Α ) Συνοπτική παρουσίαση.. 3 2. Γενικοί κανόνες υγιεινής και ασφάλειας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στο Εργαστήριο

Εισαγωγή στο Εργαστήριο Εισαγωγή στο Εργαστήριο ΒΑΣΙΚΟΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Οι κανόνες εργαστηριακής άσκησης αποβλέπουν στη σωστή λειτουργία του εργαστηρίου και κυρίως εξασφαλίζουν την ασφάλεια των εργαζομένων σε

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010 Ημερομηνία Έκδοσης: 07/02/2013 Αριθμός Έκδοσης: 0 ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΧΩΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΣ ΧΩΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Στέλεχος Υπηρεσιών Ασφαλείας Ημ/νια: 12/12/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Μάθημα: Υγιεινή και Ασφάλεια Εργασιακών Χώρων Ενότητα: Κεφάλαιο 3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

«Διαχείριση. και σήμανση των Επικινδύνων Ιατρικών-Μολυσματικών Αποβλήτων» απόβλητα; πανεπιστημιακά / περιφερειακά /στρατιωτικά

«Διαχείριση. και σήμανση των Επικινδύνων Ιατρικών-Μολυσματικών Αποβλήτων» απόβλητα; πανεπιστημιακά / περιφερειακά /στρατιωτικά «Διαχείριση και σήμανση των Επικινδύνων Ιατρικών-Μολυσματικών Αποβλήτων» Τι είναι τα ιατρικά και νοσοκομειακά απόβλητα; Ως Ιατρικά Απόβλητα (Ι.Α.).) νοούνται τα απορρίμματα στις Υγειονομικές Μονάδες (Υ.Μ.).)

Διαβάστε περισσότερα

Επαγγελματική έκθεση σε κυτταροστατικά φάρμακα: Εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας. Μανωλίδου Ζαχαρούλα Σχης (ΥΝ) ε.α., M.Sc.

Επαγγελματική έκθεση σε κυτταροστατικά φάρμακα: Εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας. Μανωλίδου Ζαχαρούλα Σχης (ΥΝ) ε.α., M.Sc. Επαγγελματική έκθεση σε κυτταροστατικά φάρμακα: Εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας Μανωλίδου Ζαχαρούλα Σχης (ΥΝ) ε.α., M.Sc. ΜΕΤΡΑ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Το προσωπικό υγείας που θα χειρίζεται τα χημειοθεραπευτικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΕΪΝΤΗ Πολιτικός Μηχανικός ΤΕ Msc Προϊσταμένη Τμήματος Επιθεώρησης Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία Αχαΐας. Νομοθετικό Πλαίσιο

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΕΪΝΤΗ Πολιτικός Μηχανικός ΤΕ Msc Προϊσταμένη Τμήματος Επιθεώρησης Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία Αχαΐας. Νομοθετικό Πλαίσιο ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΣΕΪΝΤΗ Πολιτικός Μηχανικός ΤΕ Msc Προϊσταμένη Τμήματος Επιθεώρησης Ασφάλειας και Υγείας στην Εργασία Αχαΐας Νομοθετικό Πλαίσιο Στη χώρα μας ο θεσμός είναι σε ισχύ από το 1985 όπως καθορίζεται

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010 Ημερομηνία Έκδοσης: 22/10/2012 Αριθμός Έκδοσης: 0 ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ. Ένα ερευνητικό εργαστήριο ραδιοχηµείας αποτελείται συνήθως από τρία τµήµατα.

ΓΕΝΙΚΑ. Ένα ερευνητικό εργαστήριο ραδιοχηµείας αποτελείται συνήθως από τρία τµήµατα. ΓΕΝΙΚΑ Ένα ερευνητικό εργαστήριο ραδιοχηµείας αποτελείται συνήθως από τρία τµήµατα. - Το πρώτο τµήµα είναι το κυρίως εργαστήριο στο οποίο πραγµατοποιούνται τα πειράµατα. Το εργαστήριο αυτό πρέπει να πληρεί

Διαβάστε περισσότερα

1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΥΣΙΑΣ / ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ TETRALUX. info@tetralux.gr 2. ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΚΙΝ ΥΝΩΝ 3. ΣΥΣΤΑΣΗ/ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΥΣΙΑΣ / ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ TETRALUX. info@tetralux.gr 2. ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΚΙΝ ΥΝΩΝ 3. ΣΥΣΤΑΣΗ/ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΕΛΤΙΟ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΥΣΙΑΣ / ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Εµπορική ονοµασία προϊόντος : Υ ΡΟΧΡΩΜΑ γενικής χρήσης Συνιστώµενη χρήση : Υδρόχρωµα για βαφή εσωτερικών/εξωτερικών επιφανειών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ TEE TKM ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΜΙΚΡΗΣ ΙΑΡΚΕΙΑ ΣΤ ΚΥΚΛΟΣ2005 ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Ν. Μαραγκός Μηχανολόγος Mηχ. Msc ΚΙΛΚΙΣ 2005 ΕΡΓΑΤΙΚΟ ΑΤΥΧΗΜΑ ΒΑΣΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ. Βασικός στόχος του Έργου είναι να βοηθήσει τους χρήστες να επιμορφωθούν σε θέματα Ασφάλειας και Υγείας στο χώρο εργασίας.

ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ. Βασικός στόχος του Έργου είναι να βοηθήσει τους χρήστες να επιμορφωθούν σε θέματα Ασφάλειας και Υγείας στο χώρο εργασίας. Βασικός στόχος του Έργου είναι να βοηθήσει τους χρήστες να επιμορφωθούν σε θέματα Ασφάλειας και Υγείας στο χώρο εργασίας. Παιδαγωγική προσέγγιση o προκαλεί και να διατηρεί το ενδιαφέρον του χρήστη εκπαιδευόμενου

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές υποδείξεις επισκευής και ελέγχου. Ασφαλής επισκευή και έλεγχος των συσκευών WABCO

Γενικές υποδείξεις επισκευής και ελέγχου. Ασφαλής επισκευή και έλεγχος των συσκευών WABCO Γενικές υποδείξεις επισκευής και ελέγχου Ασφαλής επισκευή και έλεγχος των συσκευών WABCO Γενικές υποδείξεις επισκευής και ελέγχου Ασφαλής επισκευή και έλεγχος των συσκευών WABCO Έκδοση 2 Το παρόν έντυπο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Graph ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: GRAPH Κωδικός: 2.40.050 Intrastat Code: 3403.19.19 Περιγραφή: Το προϊόν είναι εξαιρετικά διεισδυτικό αντισκωριακό με γραφίτη, για μπουλόνια, παξιμάδια, πύρους, σούστες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com RV ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: RV Κωδικός: 2.02.015 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Ισχυρό υδατοδιαλυτό καθαριστικό μηχανής και σασί για εφαρμογή σε δύσκολους ρύπους όπως χωματουργικά

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ποιότητας. Βιοπαθολογικό Εργαστήριο

Κατευθυντήριες Οδηγίες Ποιότητας. Βιοπαθολογικό Εργαστήριο Κατευθυντήριες Οδηγίες Ποιότητας Ιανουάριος 2013 Περιεχόμενα Υπόμνημα - Επεξηγήσεις... 3 Κεφάλαιο 1: Διαχείριση Προσωπικού... 4 Κεφάλαιο 2: Διαχείριση Εξοπλισμού/ Εγκαταστάσεων... 5 Κεφάλαιο 3: Πρακτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΑ ΜΕΤΡΑ; Αυτά μπορεί να είναι μέτρα συλλογικής προστασίας, οργάνωσης της εργασίας ή χρήση Μέσων Ατομικής Προστασίας.

ΠΟΙΑ ΜΕΤΡΑ; Αυτά μπορεί να είναι μέτρα συλλογικής προστασίας, οργάνωσης της εργασίας ή χρήση Μέσων Ατομικής Προστασίας. 1 Οι εργασίες που γίνονται κατά τη διαδικασία επεξεργασίας ξύλου και παραγωγής επίπλων, εκθέτουν τους εργαζόμενους σε διάφορες επικίνδυνες ουσίες όπως σκόνη ξύλου (κατά τη διάρκεια της μηχανικής επεξεργασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Κατασκευαστής: Werner & Mertz Italia S.r.l. Aποκλειστικός Αντιπρόσωπος: ECOLINE s.a. Εμπορική ονομασία: WC DENSO Ημερομηνία αναθεώρησης: 18.02.2003 01. ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ Όνομα

Διαβάστε περισσότερα

❷ Η εµφάνιση και τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά των τροφίµων. ❸ Η θρεπτική αξία των τροφίµων. ❻ Η προσαρµογή στο νέο προφίλ των τροφίµων

❷ Η εµφάνιση και τα οργανοληπτικά χαρακτηριστικά των τροφίµων. ❸ Η θρεπτική αξία των τροφίµων. ❻ Η προσαρµογή στο νέο προφίλ των τροφίµων Ποιότητα Ορισµός Η έννοια της ποιότητας όπως αυτή ορίζεται από τον ιεθνή Οργανισµό Τυποποίησης (ISO) αναφέρεται στο σύνολο των ιδιοτήτων και των χαρακτηριστικών ενός προϊόντος τα οποία του προσδίδουν τη

Διαβάστε περισσότερα

Ασφάλεια εργαστηρίων

Ασφάλεια εργαστηρίων Ασφάλεια εργαστηρίων 1. Εργαστήρια με ασφάλεια επιπέδου 1 Το εργαστήριο αυτό είναι κατάλληλο για εργασία με οργανισμούς της ομάδας 1 και πρέπει να πληροί τις εξής προϋποθέσεις: 1. Το εργαστήριο πρέπει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΑ ΜΕΤΡΑ; Αυτά μπορεί να είναι μέτρα συλλογικής προστασίας, οργάνωσης της εργασίας ή χρήση μέσων ατομικής προστασίας (ΜΑΠ).

ΠΟΙΑ ΜΕΤΡΑ; Αυτά μπορεί να είναι μέτρα συλλογικής προστασίας, οργάνωσης της εργασίας ή χρήση μέσων ατομικής προστασίας (ΜΑΠ). Το φυλλάδιο αυτό παρέχει πληροφορίες για τους κινδύνους που προκύπτουν κατά τις εργασίες καθαρισμού. Οι εργαζόμενοι στον τομέα καθαρισμού είναι δυνατό να εκτεθούν σε μεγάλο αριθμό επικίνδυνων ουσιών, μερικές

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη εισήγησης σε σεµινάριο τεχνικών ασφαλείας του ΕΛΙΝΥΑΕ ΤΖΙΝΑΣ ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Βιολογικοί

Διαβάστε περισσότερα

Ατυχήματα και Τραυματισμοί

Ατυχήματα και Τραυματισμοί Ατυχήματα και Τραυματισμοί 1 Τι πρέπει να γνωρίζω από την πρώτη μέρα στο εργαστήριο; Να έχεις ενημερωθεί για τη θέση και τη χρήση των πυροσβεστήρων, του κιβωτίου πρώτων βοηθειών (φαρμακείου), των κουβερτών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Rad ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: RAD Κωδικός: 2.07.040 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Απομακρύνει αποτελεσματικά τις εναποθέσεις αλάτων από το σύστημα ψύξης θέρμανσης. Ρίξτε το περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΣΕ ΚΤΗΡΙΑ

ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΣΕ ΚΤΗΡΙΑ ΕΛΕΓΧΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΙΚΟΥ ΑΕΡΑ ΣΕ ΚΤΗΡΙΑ Έλεγχος Ποιότητας Υλικών ΛΕΙΒΑΔΑΡΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΡΑΓΚΟΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΑΘΗΝΑ 2007 ΕΙΣΑΓΩΓΗ O σύγχρονος τρόπος ζωής επιβάλλει σε πολλούς ανθρώπους να περνούν τουλάχιστον

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ: ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΥ ΣΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ. ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΣΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ.

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ: ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΥ ΣΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ. ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΣΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ. ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΙΑΤΡΙΚΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ: ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΗΣ ΕΓΚΥΚΛΙΟΥ ΣΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ. ΤΙ ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ ΣΤΑ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΑ ΤΗΣ ΕΠΑΡΧΙΑΣ. Σοφία Σπαθοπούλου, Νοσηλεύτρια Επιτήρησης Νοσοκομειακών Λοιμώξεων, Α.Ν.Θ. «Θεαγένειο

Διαβάστε περισσότερα

ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΥΓΙΕΙΝΗ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ενότητα 4 η : Αντιμετώπιση πυρκαγιών στους χώρους εργασίας Τσικριτζής Λάζαρος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΠΡΩΤΩΝ ΒΟΗΘΕΙΩΝ.

ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΠΡΩΤΩΝ ΒΟΗΘΕΙΩΝ. 1 ΣΥΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΙΟΥ ΠΡΩΤΩΝ ΒΟΗΘΕΙΩΝ. ΠΑΡΑΔΟΘΗΚΑΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟ: ΠPOEΔPIKO ΔIATAΓMA 16/1996 "Eλάχιστες προδιαγραφές ασφάλειας και υγείας στους χώρους

Διαβάστε περισσότερα

Υδρογόνο. Γενικά περί ασφάλειας. Name Άρης Ιωάννου. Linde Gas. Prepared by A. Ioannou

Υδρογόνο. Γενικά περί ασφάλειας. Name Άρης Ιωάννου. Linde Gas. Prepared by A. Ioannou Υδρογόνο Γενικά περί ασφάλειας Name Άρης Ιωάννου Prepared by A. Ioannou Ιδιότητες: άχρωμο άγευστο άοσμο μη τοξικό μη διαβρωτικό εξαιρετικά εύφλεκτο όρια αναφλεξιμότητας: 4-75 % κ.ο. στον αέρα (20 o C)

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Circuit ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: CIRCUIT Κωδικός: 2.07.060 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Εξειδικευμένο προϊόν κατάλληλο για την απολάδωση κλειστού κυκλώματος νερού ύστερα από εισροή

Διαβάστε περισσότερα

Υδρόθειο. Γενικά περί ασφάλειας. Name Άρης Ιωάννου. Linde Gas. Prepared by A. Ioannou

Υδρόθειο. Γενικά περί ασφάλειας. Name Άρης Ιωάννου. Linde Gas. Prepared by A. Ioannou Υδρόθειο Γενικά περί ασφάλειας Name Άρης Ιωάννου Prepared by A. Ioannou Ιδιότητες: άχρωμο άγευστο έχει χαρακτηριστική οσμή (σαν χαλασμένα αυγά) τοξικό διαβρωτικό εξαιρετικά εύφλεκτο βαρύτερο του αέρα (σχετική

Διαβάστε περισσότερα

( 91 / 155 / ΕΚ & 93 / 112 ΕΚ ) : RAWASH. Τηλ. 210-4819558 Fax: 210-4823555 R35 R34 1310-58-3 7681-52-9 C C

( 91 / 155 / ΕΚ & 93 / 112 ΕΚ ) : RAWASH. Τηλ. 210-4819558 Fax: 210-4823555 R35 R34 1310-58-3 7681-52-9 C C ΧΗΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΛΥΜΑΝΤΙΚΑ - ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΕΛΤΙΟ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ( 91 / 155 / ΕΚ & 93 / 112 ΕΚ ) 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ Ονοµασία προϊόντος Μέγεθος συσκευασίας Κατασκευαστής

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ : CARBOCAL

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ : CARBOCAL ΧΗΜΙΚΑ ΠΡΟΪΟΝΤΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΥ ΑΠΟΛΥΜΑΝΤΙΚΑ - ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΑ ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ( 91 / 155 / ΕΚ & 93 / 112 ΕΚ ) 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ Ονομασία προϊόντος Μέγεθος συσκευασίας Κατασκευαστής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Dill ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: DILL Κωδικός: 2.02.020 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Απολαδωτικό και καθαριστικό κινητήρα το οποίο χάρις στην ειδική σύνθεσή του αφαιρεί λάδια, γρασα

Διαβάστε περισσότερα

Βιοχημεία - Αρχές Βιοτεχνολογίας Εργαστηριακές ασκήσεις

Βιοχημεία - Αρχές Βιοτεχνολογίας Εργαστηριακές ασκήσεις Βιοχημεία - Αρχές Βιοτεχνολογίας Εργαστηριακές ασκήσεις Γεώργιος Παπαδόπουλος, Καθηγητής Τμ. Τεχνολόγων Γεωπόνων Τ.Ε. Άρτα, 2015 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ Σχ. Έτος : 2013-2014 ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ. Μάθημα: Υγιεινή και Ασφάλεια Εργασιακών Χώρων Ενότητα: Κεφάλαιο 5

ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ Σχ. Έτος : 2013-2014 ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ. Μάθημα: Υγιεινή και Ασφάλεια Εργασιακών Χώρων Ενότητα: Κεφάλαιο 5 ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Στέλεχος Υπηρεσιών Ασφαλείας Ημ/νια: 09/01/2014 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Μάθημα: Υγιεινή και Ασφάλεια Εργασιακών Χώρων Ενότητα: Κεφάλαιο 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ & ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ

ΟΔΗΓΟΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ & ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΟΔΗΓΟΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ & ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ Συντάχθηκε από τη Συντονιστική Επιτροπή Υγιεινής και Ασφάλειας Βανταράκης Απ., Επικ. Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής, Συντονιστής Κλεπετσάνης Π., Επικ. Καθηγητής,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΟΜΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ

ΣΥΝΤΟΜΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΣΦΑΛΗΣ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΞΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΥΝΤΟΜΟ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΤΙΚΟ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ GWS Ltd. Γιαννιτσών 200, 54628 Θεσσαλονίκη Τηλ.: 2310 523245, Φαξ.: 2310 523241 info@gws.gr www.gws.gr Η Global

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Patoma ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: PATOMA Κωδικός: 2.03.050 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Κάνει καλή απολάδωση, στεγνώνει γρήγορα, είναι χαμηλού αφρισμού και δεν χρειάζεται ξέπλυμα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Calm ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: CALM Κωδικός: 2.01.025 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Ειδικό ελαφρώς όξινο σαμπουάν, για καθαρισμό αλάτων αλλά και ελαφρών ρύπων. Εξουδετερώνει τα αλκαλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Stop ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: STOP Κωδικός: 2.07.050 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Σταματάει άμεσα τις μικροδιαρροές στο σύστημα ψύξηςθέρμανσης χωρίς να επηρεάζει τα μέταλλα. Δημιουργεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με την 91/155/ΕΚ & 93/112/ΕΚ)

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με την 91/155/ΕΚ & 93/112/ΕΚ) ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με την 91/155/ΕΚ & 93/112/ΕΚ) 1. Στοιχεία του παρασκευάσματος και της επιχείρησης 1.1 Εμπορική ονομασία: DALCO-QUAT Aπολυμαντικό χώρων τροφίμων με βάση τεταρτοταγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΘΡΑ & ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ. Καθαρισμός & Απολύμανση: Σχεδιάστε ένα σωστό πρόγραμμα βασισμένο στον χώρο σας

ΑΡΘΡΑ & ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ. Καθαρισμός & Απολύμανση: Σχεδιάστε ένα σωστό πρόγραμμα βασισμένο στον χώρο σας ΑΡΘΡΑ & ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ Καθαρισμός & Απολύμανση: Σχεδιάστε ένα σωστό πρόγραμμα βασισμένο στον χώρο σας Οι μεγάλες και θεσμικές αλλαγές που έφερε η νέα υγειονομική νομοθεσία στη λειτουργία των επιχειρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

DW 30 Vamat GH Ηµεροµηνία έκδοσης: 11. 7. 2008 Σελίδες 1 από 6

DW 30 Vamat GH Ηµεροµηνία έκδοσης: 11. 7. 2008 Σελίδες 1 από 6 Ηµεροµηνία έκδοσης: 11. 7. 2008 Σελίδες 1 από 6 1. Στοιχεία παρασκευάσµατος και εταιρείας / επιχείρησης Ονοµασία του προϊόντος: Χρήση: Αλκαλικό καθαριστικό για επαγγελµατικές συσκευές πλύσης, για επαγγελµατική

Διαβάστε περισσότερα

C 100 BUZ X Coat Ηµεροµηνία έκδοσης: 11. 7. 2008 Σελίδες 1 από 7

C 100 BUZ X Coat Ηµεροµηνία έκδοσης: 11. 7. 2008 Σελίδες 1 από 7 Ηµεροµηνία έκδοσης: 11. 7. 2008 Σελίδες 1 από 7 1. Στοιχεία παρασκευάσµατος και εταιρείας / επιχείρησης Ονοµασία του προϊόντος: C 100 BUZ X COAT Χρήση: Έτοιµο προς χρήση Easy- to- Clean για βελτίωση επιφανειών,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Fog ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: FOG Κωδικός: 2.07.010 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Αποτρέπει το θάμβωμα που εμφανίζεται κατά τους χειμερινούς μήνες στα τζάμια και τους καθρέπτες των

Διαβάστε περισσότερα

Κωδικός: ΜΤΝ1 Αρ. Έκδοσης: 1 Ημ/νία: 01-12-2014 Σελ. 1 από 7

Κωδικός: ΜΤΝ1 Αρ. Έκδοσης: 1 Ημ/νία: 01-12-2014 Σελ. 1 από 7 Κωδικός: ΜΤΝ1 Αρ. Έκδοσης: 1 Ημ/νία: 01-12-2014 Σελ. 1 από 7 1. ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της παρούσας οδηγίας είναι η περιγραφή του τρόπου με τον οποίο λαμβάνονται, μεταφέρονται και συντηρούνται τα δείγματα επεξεργασμένου

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ

ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ Ακαδημαϊκό έτος 2011-12 ΦΑΚΕΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ Μ. Σταθερόπουλος, Καθηγητής, Σ. Λιοδάκης, Καθηγητής Μάρτιος 2012 1 Γενικές πληροφορίες για το μάθημα της Αναλυτικής Χημείας Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ 1. Ταυτοποίηση ουσίας/παρασκευάσματος και εταιρείας/επιχείρησης 1.1 Αναγνωριστικός κωδικός προϊόντος Πλαστικό PANCHROM 490 1.2 Συναφείς προσδιοριζόμενες χρήσεις της ουσίας ή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Ice ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: ICE Κωδικός: 2.07.020 Intrastat Code: 3820.00.00 Περιγραφή: Εφαρμογή: Διαλύει γρήγορα τον πάγο από τζάμια, καθρέφτες και κλειδαριές σε μια παγερή μέρα. Είναι ασφαλές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010 Ημερομηνία Έκδοσης: 11/10/2012 Αριθμός Έκδοσης: 0 ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ (Σύμφωνα με το Παρ.2 του Καν. 1907/2006) Όπως τροποποιήθηκε από τον Καν. 453/2010 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Οδηγίες για την πρόληψη και τον αποτελεσματικό χειρισμό εμφάνισης γαστρεντερίτιδας σε κατασκήνωση Η εμφάνιση κρουσμάτων γαστρεντερίτιδας σε κατασκηνώσεις δεν είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Biopet ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: BIOPET Κωδικός: 2.10.041 Intrastat Code: 3811.19.00 Περιγραφή: Εφαρμογή: Εμφάνιση: Χαρακτηριστικά Υγρό μυκητοκτόνο πρόσθετο με ευρύ φάσμα δράσης εναντίον όλων των

Διαβάστε περισσότερα

Κατευθυντήρια Οδηγία Ποιότητας. Ακτινοδιάγνωση

Κατευθυντήρια Οδηγία Ποιότητας. Ακτινοδιάγνωση Κατευθυντήρια Οδηγία Ποιότητας Ιανουάριος 2013 Περιεχόμενα Υπόμνημα - Επεξηγήσεις... 2 Κεφάλαιο 1: Οργάνωση- Διοίκηση... 3 Κεφάλαιο 2: Εφαρμογή Πολιτικής και Μέτρων Ακτινοπροστασίας... 4 Κεφάλαιο 3: Γενικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΤΙΚΕΣ ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ. Απαγορεύεται η διέλευση πεζών. Εκρηκτικές ύλες Τοξικές ύλες Διαβρωτικές ύλες Ραδιενεργά υλικά

ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΤΙΚΕΣ ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ. Απαγορεύεται η διέλευση πεζών. Εκρηκτικές ύλες Τοξικές ύλες Διαβρωτικές ύλες Ραδιενεργά υλικά ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 3 ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ ΣΗΜΑΝΣΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΑΠΑΓΟΡΕΥΤΙΚΕΣ ΠΙΝΑΚΙΔΕΣ το κάπνισμα η χρήση γυμνής φλόγας και το κάπνισμα η διέλευση πεζών η κατάσβεση με νερό Μη πόσιμο νερό Μην αγγίζετε η είσοδος στους μη έχοντες

Διαβάστε περισσότερα

Προληπτικά µέτρα- Ασφάλεια. 1. Πυρόσβεση ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Γραφείο Ασφάλειας και Υγείας ηµοτικής Μέσης Τεχνικής Εκπαίδευσης

Προληπτικά µέτρα- Ασφάλεια. 1. Πυρόσβεση ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ. Γραφείο Ασφάλειας και Υγείας ηµοτικής Μέσης Τεχνικής Εκπαίδευσης ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Γραφείο Ασφάλειας και Υγείας ηµοτικής Μέσης Τεχνικής Εκπαίδευσης 1. Πυρόσβεση Ικανοποιητικός αριθµός πυροσβεστήρων όλων των τύπων στους κατάλληλους χώρους Εργαστήρια Αίθουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ

ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΙΕΚ ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ: Βοηθός Φαρμακείου Ημ/νια: 19/11/2013 ΕΞΑΜΗΝΟ: Α Χειμερινό Μάθημα: Ασφάλεια και Υγιεινή Εισηγητής : Εμμανουήλ Ε. Νικόλαος Ενότητα: Εισαγωγή ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΙ ΥΓΙΕΙΝΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΑΣΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Nivo 40 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: NIVO 40 Κωδικός: 2.40.010 Intrastat Code: 3402.20.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Υψηλής τεχνολογίας κρέμα καθαρισμού χεριών των εργαζομένων στα συνεργεία. Η υψηλή καθαριστική

Διαβάστε περισσότερα

ελτίο εδοµένων Ασφαλείας Προϊόντος σύµφωνα µε την υπ αριθµόν 91/155 Οδηγία της Ε.Ε. WINDSCREEN WASH ADDITIVE 250 ml ( ΚΑΘΑΡΙΣΤΙΚΟ ΥΓΡΟ ΠΑΡΜΠΡΙΖ )

ελτίο εδοµένων Ασφαλείας Προϊόντος σύµφωνα µε την υπ αριθµόν 91/155 Οδηγία της Ε.Ε. WINDSCREEN WASH ADDITIVE 250 ml ( ΚΑΘΑΡΙΣΤΙΚΟ ΥΓΡΟ ΠΑΡΜΠΡΙΖ ) 1/5 ελτίο εδοµένων Ασφαλείας Προϊόντος σύµφωνα µε την υπ αριθµόν 91/155 Οδηγία της Ε.Ε. 1. Στοιχεία του παρασκευάσµατος και της επιχείρησης / εταιρίας Περιγραφή της ουσίας ή του παρασκευάσµατος Όνοµα εταιρίας

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΡ. ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΤΗΣΕΩΝ Ε ΑΦΟΥΣ/2 27 εκ 2005

ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΡ. ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΤΗΣΕΩΝ Ε ΑΦΟΥΣ/2 27 εκ 2005 ΠΡΟΣΘΗΚΗ «3» ΣΤΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ «Β» ΣΤΗΝ Φ. 900/1/26594/Σ. 130 ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗ ΣΤΡΑΤΟΥ ΓΡ. ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΠΤΗΣΕΩΝ Ε ΑΦΟΥΣ/2 27 εκ 2005 ΕΛΑΧΙΣTEΣ ΠΡO lαγραφεσ ΣΧΕΤΙΚΑ ΜΕ ΤΗΝ ΕΠlΣΗΜΑΝΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΜΗΧΑΝΩΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ

ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΜΗΧΑΝΩΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΕΥΤΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΚΑΙ ΚΑΝΟΝΕΣ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΜΗΧΑΝΩΝ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΕΣ ΑΣΦΑΛΟΥΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΕΞΟΠΛΙΣΜΟΥ ΤΣΟΥΚΑΛΗΣ ΦΩΤΗΣ Μηχανολόγος Μηχανικός, ΜΒΑ Επιθεωρητής Ασφάλειας & Υγείας Εργασίας ΚΙΝΔΥΝΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Α.ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ

Α.ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΩΣ (ΤΕΥΧΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ) 47459 ΜΕΡΟΣ Β ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΙΔΡΥΣΗΣ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΑΡΟΧΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ (Κομμωτήριο Κουρείο Κατάστημα περιποίησης ποδιών χεριών

Διαβάστε περισσότερα

1964-P-2001 1964-P-2000

1964-P-2001 1964-P-2000 1964-P-2001 1964-P-2000 ΠΑΡΑΚΑΛΩ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΚΑΙ ΑΚΟΛΟΥΘΕΙΣΤΕ ΑΥΤΕΣ ΤΙΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΠΡΟΣΕΚΤΙΚΑ Οδηγίες Εγκατάστασης Μονάδας Τοίχου Keeler Διαβάστε προσεκτικά αυτές τις οδηγίες πριν χρησιμοποιήσετε το προϊόν σας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com.

ΒΟΥΛΗΣ ΧΗΜΙΚΑ 2 Ο ΧΛΜ ΝΑΟΥΣΑ-Σ.Σ.Ν ΝΑΟΥΣΑ ΗΜΑΘΙΑΣ. ΤΛΦ:0030-23320-26446/25047 FAX: 0030-23320-28249 www.voulis.com info@voulis.com. Bactericidal ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Προϊόν: BACTERICIDAL Κωδικός: 2.03.060 Intrastat Code: 3808.40.90 Περιγραφή: Εφαρμογή: Σύνθεση: Εμφάνιση: Χαρακτηριστικά Υπεροχής: Είναι αρκετά ισχυρό και ταχύτατο βακτηριοκτόνο.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Σελίδα 1 από 6 1. Στοιχεία ουσίας/παρασκευάσματος και εταιρείας/επιχείρησης Στοιχεία τής ουσίας ή τού παρασκευάσµατος Καθορισμός του ασκούντος την επιχείρηση Εταιρεία: Οδός: Τόπος: LH1132 / LH1134 FINO

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ Ι.Τ.Ε. ΕΤΗΣΙΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΧΗΜΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΛΕΓΧΟΝΤΑΙ ΣΕ ΤΥΧΑΙΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΚΑΘΕ ΧΡΟΝΟ ΑΠΟ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ADVANCED MANAGEMENT SOLUTIONS

ADVANCED MANAGEMENT SOLUTIONS Γ Ε Ν Ι Κ Ο Σ Χ Ε Δ Ι Ο Υ Γ Ι Ε Ι Ν Η Σ Κ Α Ι Α Σ Φ Α Λ Ε Ι Α Σ 2007 Ι. ΓΕΝΙΚΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΙΙ. ΓΕΝΙΚΕΣ ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ 1. ΕΡΓΟΔΟΤΩΝ 2. ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΙΙΙ. ΓΕΝΙΚΟ ΠΛΑΝΟ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ 1. ΣΗΜΑΝΣΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΟΛΑ Η ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ!

ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΟΛΑ Η ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ! ΠΑΝΩ ΑΠΟ ΟΛΑ Η ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΣΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ! 1 Καλό το Εργαστήριο και πολύτιμο, αλλά πολυτιμότερη η υγεία και η ασφάλεια των μαθητών και η δική μας. Για να πάνε λοιπόν όλα καλά, ας έχουμε υπόψη μας τα εξής:

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΣΠΑ 2007-2013 ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ» «ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΝΤΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ» ΟΔΗΓΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΔΙΑΣΦΑΛΙΣΗ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟ 1907/2006/EC, ΑΡΘΡΟ 31 & 453/2010/ΕΚ

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟ 1907/2006/EC, ΑΡΘΡΟ 31 & 453/2010/ΕΚ 01. ΠΡΟΪΟΝ PRAKTIKER MEGA (Λευκό & Βάσεις Ρ, D, TR) 1.1 ΤΥΠΟΣ ΠΡΟΙΟΝΤΟΣ ΥΔΑΤΟΔΙΑΛΥΤΟ ΧΡΩΜΑ ΤΟΙΧΟΥ ΜΕ ΒΑΣΗ PVA- ACRYLVEOVA PΗΤΙΝΕΣ 1.2 ΧΡΗΣΕΙΣ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΧΡΩΜΑ ΓΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΣΕ ΤΟΙΧΟΥΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΗΣ ΧΡΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ 1. Σκοπός του πειράµατος Η ανάπτυξη δεξιοτήτων στην εκτέλεση εργαστηριακών ασκήσεων χημείας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ CE ΣΕ ΥΠΟΔΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ (Μέρος Β )

ΤΟ CE ΣΕ ΥΠΟΔΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ (Μέρος Β ) ΠΥΞΙΔΑ Ν Ο 38 ΤΟ CE ΣΕ ΥΠΟΔΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΧΡΗΣΗ (Μέρος Β ) Οι ηλεκτρικές ιδιότητες των υποδημάτων για επαγγελματική χρήση Τα υποδήματα για επαγγελματική χρήση διακρίνονται ως προς τις ηλεκτρικές

Διαβάστε περισσότερα

Τ.Ε.Ι. ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ ΣΤΑ ΧΗΜΙΚΑ & ΒΙΟΧΗΜΙΚΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ

Τ.Ε.Ι. ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ ΣΤΑ ΧΗΜΙΚΑ & ΒΙΟΧΗΜΙΚΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ Τ.Ε.Ι. ΚΑΒΑΛΑΣ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ & ΦΥΣΙΚΟΥ ΑΕΡΙΟΥ l r -. waam ι a w * i i 1 Β Π τ Ί Μ ΥΓΙΕΙΝΗ & ΣΤΑ ΧΗΜΙΚΑ & ΒΙΟΧΗΜΙΚΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑ II I k J S. ^. ΣΠΟΥΔΑΣΤΕΣ: ΒΑΣΙΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΙΑΤΑΞΗΣ

ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΙΑΤΑΞΗΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΥΓΕΙΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΙΑΤΑΞΗΣ 1. ΚΑΤΗΓΟΡΙΟΠΟΙΗΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΩΝ ΣΕ ΜΙΑ ΑΠΟ ΠΕΝΤΕ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ: A) Παρασκευαστές και συσκευαστές που πωλούν λιανικώς, Παραγωγικές μονάδες αρτοποιίας, Παραγωγής νωπών

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Αυτό το πληροφοριακό έντυπο παρέχει γενικές οδηγίες στα πρόσωπα (φυσικά ή νομικά) που εκτελούν μια επιχείρηση ή αναλαμβάνων

Διαβάστε περισσότερα

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο

Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο ΑΡΘΡΟ ΣΥΝΤΑΞΗΣ - EDITORIAL Η υγιεινή και ασφάλεια, μετρήσιμος στόχος βελτίωσης της απόδοσης και μέτρο επιτυχίας στο νοσοκομείο Ο όρος υγεία και ασφάλεια στην εργασία αφορά τις συνθήκες και τους παράγοντες

Διαβάστε περισσότερα

Πολιτική Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων και Ασφαλείας

Πολιτική Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων και Ασφαλείας Πολιτική Προστασίας των Προσωπικών Δεδομένων και Ασφαλείας Η προστασία και ασφάλεια των προσωπικών δεδομένων και των πληροφοριών υγείας είναι πρωταρχικής σημασίας για την εταιρεία Outcome Sciences, Inc.

Διαβάστε περισσότερα

Οι επιθεωρήσεις θα επικεντρωθούν στον έλεγχο συμμόρφωσης με τις πρόνοιες της Νομοθεσίας για Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία.

Οι επιθεωρήσεις θα επικεντρωθούν στον έλεγχο συμμόρφωσης με τις πρόνοιες της Νομοθεσίας για Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία. Λευκωσία, 29 Ιανουαρίου 2015 ΠΡΟΣ: ΑΠΟ: ΘΕΜΑ: Όλους τους ενδιαφερόμενους Αιμίλιο Μιχαήλ, ιευθυντή Τμήματος Εργασιακών Σχέσεων ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΠΡΟΝΟΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Γεράσιμος Αραβαντινός-Ζαφείρης

Γεράσιμος Αραβαντινός-Ζαφείρης Έλεγχος εφαρμογής του κανονισμού REACH ασφάλεια και υγεία στην εργασία υποχρεώσεις εργοδοτών Γεράσιμος Αραβαντινός-Ζαφείρης Δρ. Χημικός Μηχανικός Επιθεωρητής Ασφάλειας & Υγείας στην Εργασία Κέντρο Πρόληψης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΕΛΤΙΟ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΕΛΤΙΟ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΥΛΙΚΟΥ: ΟΞΙΚΟΣ ΒΙΝΥΛΕΣΤΕΡΑΣ 1. ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΚΙΝ ΥΝΩΝ Φυσικοί/χηµικοί : Πολύ εύφλεκτο. κίνδυνοι Κίνδυνοι για την : εν κατατάσσεται σαν επικίνδυνο. ανθρώπινη υγεία

Διαβάστε περισσότερα

Ιχνηλασιμότητα στην εργαστηριακή ιατρική

Ιχνηλασιμότητα στην εργαστηριακή ιατρική ΟΚΤΩΒΡΙΟΣ - ΝΟΕΜΒΡΙΟΣ - ΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2009, ΤΕΥΧΟΣ 52 Ιχνηλασιμότητα στην εργαστηριακή ιατρική Μετάφραση-Προσαρμογή: Ευγενία Κώνστα, Χημικός PhD Πρωτότυπος τίτλος: Traceability in Laboratory Medicine Clinical

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ 16 biosis ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΠΡΟΪΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΙΑΣ Όνομα προϊόντος Κιτ προσδιορισμού Τριγλυκεριδίων Εταιρία παραγωγής ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΕΠΕ ΑΙΓΙΝΗΣ 16 17342 ΑΓΙΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Τμήμα Επιδημιολογικής Επιτήρησης και Παρέμβασης

ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Τμήμα Επιδημιολογικής Επιτήρησης και Παρέμβασης ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Μέτρα πρόληψης και ελέγχου γαστρεντερίτιδας σε βρεφονηπιακό/παιδικό σταθμό (Απευθύνεται σε εργαζόμενους βρεφονηπιακών / παιδικών σταθμών) Μέτρα πρόληψης 1. Ακολουθούμε

Διαβάστε περισσότερα

Δελτίο δεδομένων No: 01 Εμπορική ονομασία : Pappy wc block, Θαλάσσια Αύρα Προηγούμενη έκδοση Αναθεώρηση: 26.05.11 Print date: 29-May-14

Δελτίο δεδομένων No: 01 Εμπορική ονομασία : Pappy wc block, Θαλάσσια Αύρα Προηγούμενη έκδοση Αναθεώρηση: 26.05.11 Print date: 29-May-14 ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Σύμφωνα με τον Κανονισμό No 1907/2006/ΕΚ, Άρθρο 31 1.ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΥΣΙΑΣ/ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ/ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ Εμπορική ονομασία: PAPPY wc block Θαλάσσια Αύρα Χρήση του προϊόντος: Καθαρίζει

Διαβάστε περισσότερα

TEE TKM ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΜΙΚΡΗΣ ΙΑΡΚΕΙΑ ΣΤ ΚΥΚΛΟΣ2005 ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΧΩΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

TEE TKM ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΜΙΚΡΗΣ ΙΑΡΚΕΙΑ ΣΤ ΚΥΚΛΟΣ2005 ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΧΩΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ TEE TKM ΣΕΜΙΝΑΡΙΑ ΜΙΚΡΗΣ ΙΑΡΚΕΙΑ ΣΤ ΚΥΚΛΟΣ2005 ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑ ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΧΩΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΙΛΚΙΣ 2005 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΧΩΡΩΝ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Βασικό νοµοθέτηµα:

Διαβάστε περισσότερα

4. το όχημα να διαθέτει καταγραφικό θερμοκρασιών για την πιστοποίηση των συνθηκών μεταφοράς δειγμάτων

4. το όχημα να διαθέτει καταγραφικό θερμοκρασιών για την πιστοποίηση των συνθηκών μεταφοράς δειγμάτων Η εταιρεία πρεπει 1. να είναι εξειδικευμένη και πιστοποιημένη για τη μεταφορά βιολογικών υλικών, εκπληρώντας όλες τις προδιαγραφές όπως αυτές ορίζονται απο την Ελληνική (ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ADR, ΦΕΚ 509/2000, ΦΕΚ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ σύμφωνα με την οδηγία 1907/2006/EOK 07970102033

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ σύμφωνα με την οδηγία 1907/2006/EOK 07970102033 Αριθμός αναθεώρησης 2,02 Επεξεργάστηκε στις 19.01.2010 Ημερομηνία εκτύπωσης 20.01.2010 Σελίδα 1 από 5 1. Στοιχεία ουσίας/παρασκευάσματος και εταιρείας/επιχείρησης Στοιχεία τής ουσίας ή τού παρασκευάσµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ GIBBER 4SL

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ GIBBER 4SL 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ 1.1 Εμπορικό όνομα : GIBBER 4 SL 1.2 Χρήση σκευάσματος : Φυτορρυθμιστική ουσία 1.3 Παρασκευαστής : L.GOBBI SRL ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Via Vallecalda 33, I-16013 Campo

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Σύμφωνα με τη Ευρωπαϊκή Νομοθεσία 1907/2006 (REACH) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΚΔΟΣΕΩΣ: 18/09/2014

ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Σύμφωνα με τη Ευρωπαϊκή Νομοθεσία 1907/2006 (REACH) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΚΔΟΣΕΩΣ: 18/09/2014 ΔΕΛΤΙΟ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Σύμφωνα με τη Ευρωπαϊκή Νομοθεσία 1907/2006 (REACH) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΚΔΟΣΕΩΣ: 18/09/2014 1. ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΟΥΣΙΑΣ/ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΕΤΑΙΡΙΑΣ/ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΑΣΜΑΤΟΣ: AROMA

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ Σελίδα 1 από 5 ΤΜΗΜΑ 1: Στοιχεία ουσίας/παρασκευάσματος και εταιρείας/επιχείρησης 1.1. Αναγνωριστικός κωδικός προϊόντος 1.2. Συναφείς προσδιοριζόμενες χρήσεις της ουσίας ή του μείγματος και αντενδεικνυόμενες

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ σύμφωνα με την οδηγία 1907/2006/EOK 07970102032

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ σύμφωνα με την οδηγία 1907/2006/EOK 07970102032 Αριθμός αναθεώρησης 2,01 Επεξεργάστηκε στις 12.01.2010 Ημερομηνία εκτύπωσης 12.01.2010 Σελίδα 1 από 5 1. Στοιχεία ουσίας/παρασκευάσματος και εταιρείας/επιχείρησης Στοιχεία τής ουσίας ή τού παρασκευάσµατος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Ε.Π.Κ.Π.

ΕΘΝΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Ε.Π.Κ.Π. ΕΘΝΙΚΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΦΑΡΜΑΚΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ Ε.Π.Κ.Π. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΑΥΤΟΕΠΙΘΕΩΡΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΛΛΥΝΤΙΚΩΝ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ / ΜΟΝΑΔΑΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ 1 Επωνυμία: 2 Διεύθυνση: 3 Τηλέφωνο: 4 Φαξ: 5 Υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα

BONPET SYSTEMS PRODUCTS BONPET FIRE EXTINGUISHING AMPOULE

BONPET SYSTEMS PRODUCTS BONPET FIRE EXTINGUISHING AMPOULE BONPET SYSTEMS PRODUCTS BONPET FIRE EXTINGUISHING AMPOULE ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΥΤΟΜΑΤΗΣ & ΧΕΙΡΟΚΙΝΗΤΗΣ ΠΥΡΟΣΒΕΣΗΣ ΜΕ ΤΗΝ ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΟΝΟΜΑΣΙΑ BONPET Το σύστημα αυτόματης πυρόσβεσης ΒΟΝΡΕΤ, είναι προϊόν υψηλής τεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education

Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education Εκπαιδευτικό υλικό στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Chain Reaction: Α sustainable approach to inquiry based Science Education «Πράσινη» Θέρμανση Μετάφραση-επιμέλεια: Κάλλια Κατσαμποξάκη-Hodgetts

Διαβάστε περισσότερα

Συσκευασία & Εξαγωγές

Συσκευασία & Εξαγωγές Συσκευασία & Εξαγωγές Μανώλης Δανιήλ Διευθυντής ΟΠΕ 19/7/2013 1 19/7/2013 2 19/7/2013 3 19/7/2013 4 19/7/2013 5 19/7/2013 6 19/7/2013 7 19/7/2013 8 19/7/2013 9 19/7/2013 10 19/7/2013 11 Τι πρέπει να κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Κανόνες Ασφάλειας και Υγείας στα Εργαστήρια

Κανόνες Ασφάλειας και Υγείας στα Εργαστήρια Κανόνες Ασφάλειας και Υγείας στα Εργαστήρια Εργαστήριο Μηχανικής και Υλικών Σχολή Μηχανικής και Εφαρμοσμένων Επιστημών Πανεπιστήμιο Frederick Τμήμα: Έχω διαβάσει και αντιλαμβάνομαι τους κανόνες ασφάλειας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ σύμφωνα με την οδηγία 1907/2006/EOK Stihl SB 90 Κόκκοι αμμοβολής 07970102038

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΚΟ ΔΕΛΤΙΟ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ σύμφωνα με την οδηγία 1907/2006/EOK Stihl SB 90 Κόκκοι αμμοβολής 07970102038 Αριθμός αναθεώρησης 2,02 Επεξεργάστηκε στις 20.01.2010 Ημερομηνία εκτύπωσης 20.01.2010 Σελίδα 1 από 5 1. Στοιχεία ουσίας/παρασκευάσματος και εταιρείας/επιχείρησης Στοιχεία τής ουσίας ή τού παρασκευάσµατος

Διαβάστε περισσότερα