ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΔΕΙΓΜΑ ΠΡΙΝ ΤΙΣ ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ"

Transcript

1 ΜΕΡΟΣ 4 Ο Μακροοικονομική Στο μέρος 4 εξετάζεται η οικονομία ως ένα σύστημα μέσα στο οποίο υπάρχουν φαινόμενα ανατροφοδότησης. Το παραγόμενο προϊόν ζητιέται από τις επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά, το κράτος και τους ξένους. Εφόσον τα επιτόκια επηρεάζουν τη ζήτηση, υπάρχει αλληλεπίδραση του χρηματοπιστωτικού τομέα με την πραγματική οικονομία. Η προσαρμογή των τιμών και των μισθών συμβάλλει ώστε να επανέλθει η παραγωγή σε επίπεδα πλήρους απασχόλησης των παραγωγικών συντελεστών ενώ τόσο η νομισματική όσο και η δημοσιονομική πολιτική παίζουν το δικό τους ρόλο. Οι παραπάνω παράγοντες επηρεάζουν από κοινού τον πληθωρισμό και την ανεργία. Οι οικονομίες γίνονται όλο και πιο ανοικτές στο εξωτερικό εμπόριο και το ξένο κεφάλαιο. Το ισοζύγιο πληρωμών καταγράφει τις συναλλαγές με την αλλοδαπή. Η δυναμική της εθνικής οικονομίας εξαρτάται επίσης από την ασκούμενη νομισματική πολιτική. Στο τέλος του 4 ου μέρους θα μπορούμε να ερμηνεύσουμε τις κυκλικές διακυμάνσεις της οικονομίας γύρω από το επίπεδο πλήρους απασχόλησης των παραγωγικών συντελεστών και τη μακροχρόνια οικονομική μεγέθυνση προς το προϊόν πλήρους απασχόλησης. Το κεφάλαιο 15 αποτελεί μια εισαγωγή στην μακροοικονομική. Στα κεφάλαια αναπτύσσεται ένα βασικό υπόδειγμα βραχυχρόνιου προσδιορισμού του προϊόντος. Τα κεφάλαια αναφέρονται στο χρήμα, τον τραπεζικό κλάδο και τον τρόπο καθορισμού των επιτοκίων. Το κεφάλαιο 20 εξετάζει τη νομισματική και δημοσιονομική πολιτική. Στο κεφάλαιο 21 παρουσιάζονται οι έννοιες της συνολικής προσφοράς και της προσαρμογής των τιμών. Στα κεφάλαια εξετάζονται ο πληθωρισμός και η ανεργία, ενώ στα κεφάλαια οι συναλλαγματικές ισοτιμίες, το ισοζύγιο πληρωμών και η μακροοικονομική της ανοικτής οικονομίας. Τα δύο τελευταία κεφάλαια του 4 ου μέρους ολοκληρώνουν την μακροοικονομική ανάλυση. Το κεφάλαιο 27 εξετάζει τους βραχυχρόνιους οικονομικούς κύκλους καθώς και τις διάφορες εναλλακτικές μακροοικονομικές θεωρίες. Τέλος, το κεφάλαιο 28 πραγματεύεται τα οικονομικά της προσφοράς και της μακροχρόνιας μεγέθυνσης της οικονομίας. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 15 Εισαγωγή στη μακροοικονομική θεωρία 16 Προϊόν και συνολική ζήτηση 17 Δημοσιονομική πολιτική και εξωτερικό εμπόριο 18 Χρήμα και τράπεζες 19 Επιτόκια και νομισματική μετάδοση 20 Νομισματική και δημοσιονομική πολιτική 21 Συνολική προσφορά, τιμές και προσαρμογή σε διαταραχές 22 Πληθωρισμός, προσδοκίες και αξιοπιστία 23 Ανεργία 24 Συναλλαγματικές ισοτιμίες και ισοζύγιο πληρωμών 25 Μακροοικονομική ανάλυση της ανοικτής οικονομίας 26 Καθεστώτα συναλλαγματικών ισοτιμιών 27 Ο οικονομικός κύκλος 28 Οικονομικά της προσφοράς και οικονομική μεγέθυνση Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 1

2 Ένας οδικός χάρτης για την κατανόηση της χρηματοοικονομικής κρίσης. Η γνώση της μακροοικονομικής θα σας δώσει τη δυνατότητα να κατανοήσετε σε βάθος την πρόσφατη χρηματοοικονομική κρίση και τις συνεχιζόμενες συνέπειες της. Παρακάτω παραθέτουμε μία λίστα από ενότητες αφιερωμένες στην ανάλυση της κρίσης. Κεφάλαιο 16. Η μελέτη περίπτωσης 16.2 συγκρίνει την τρέχουσα κρίση με την ύφεση του Η μελέτη περίπτωσης 16.3 εξετάζει τις μακροχρόνιες συνέπειες της κρίσης στις επενδύσεις σε νέα κεφαλαιουχικά αγαθά. Η μελέτη περίπτωσης 16.4 εξετάζει τον τρόπο αντίδρασης των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων στην κρίση «σφίγγοντας τα ζωνάρια» και αυξάνοντας την αποταμίευση. Κεφάλαιο 17. Η μελέτη περίπτωσης 17.1 εξηγεί γιατί η Ιαπωνία μόλις έχει αρχίσει να ανακάμπτει, δύο δεκαετίες μετά από μία χρηματοοικονομική κατάρρευση, και επιχειρεί να αντλήσει μαθήματα για τις Δυτικές οικονομίες. Η μελέτη περίπτωσης 17.2 συνδέει τις κυκλικές διακυμάνσεις με τα ελλείμματα στους προϋπολογισμούς και εξετάζει κατά πόσο τα υψηλά ελλείμματα οφείλονται στη χαμηλή αύξηση της παραγωγής μετά την κρίση. Η ενότητα 17.5 αναλύει εκτενώς τα οικονομικά των ελλειμματικών προϋπολογισμών και το δημόσιο χρέος. Κεφάλαιο 18. Το πλαίσιο 18.1 εξετάζει την κατάρρευση του πολλαπλασιαστή τραπεζικών καταθέσεων και τη συρρίκνωση του τραπεζικού δανεισμού. Η μελέτη περίπτωσης 18.1 παρέχει μια εκτενή ανάλυση της κρίσης των στεγαστικών δανείων και τις συνέπειές της, καταγράφοντας το χρονολόγιο της κρίσης και παρουσιάζοντας τις επιπτώσεις της στις τιμές των κατοικιών και τον πλούτο. Κεφάλαιο 19. Η μελέτη περίπτωσης 19.1 εξετάζει μεταρρυθμίσεις που θα μπορούσαν να μειώσουν τον κίνδυνο μελλοντικών τραπεζικών κρίσεων. Το πλαίσιο 19.1 επεξηγεί την έννοια της πολιτικής «ποσοτικής χαλάρωσης». Η δραστηριότητα 19.1 διερευνά με ποιο τρόπο οι υστερήσεις στη μετάδοση της νομισματικής πολιτικής επιδεινώθηκαν λόγω της κρίσης. Κεφάλαιο 20. Η μελέτη περίπτωσης 20.1 αναλύει τις χώρες της Ευρωζώνης που αντιμετώπισαν σοβαρά προβλήματα ελλειμμάτων και δημόσιου χρέους μετά την κρίση. Η δραστηριότητα 20.1 ερευνά πως μεταβλήθηκε το μίγμα νομισματικής και δημοσιονομικής πολιτικής όταν τα επιτόκια δεν μπορούσαν να μειωθούν περισσότερο. Κεφάλαιο 21. Η δραστηριότητα 21.1 εξετάζει τα κενά προϊόντος στις Ευρωπαϊκές χώρες κατά τα τελευταία 15 χρόνια, παρουσιάζοντας τις έντονες μειώσεις του προϊόντος και την αργή ανάκαμψη μετά από τις κρίσεις. Κεφάλαιο 22. Η μελέτη περίπτωσης 22.1 αναλύει το πώς οι έντονες οικονομικές κρίσεις μπορεί να οδηγήσουν σε αποπληθωρισμό και εξηγεί γιατί αυτό το πρόβλημα είναι δύσκολο να αντιμετωπιστεί. Κεφάλαιο 23. Στο πλαίσιο 23.2 αναφερόμαστε στην έννοια της υστέρησης, στην περίπτωση δηλαδή που μία ύφεση μπορεί να οδηγήσει σε μόνιμη μείωση του μελλοντικού προϊόντος της οικονομίας. Κεφάλαιο 24. Στη μελέτη περίπτωσης 24.2 εξετάζουμε τους νομισματικούς πολέμους, δηλαδή τις ανταγωνιστικές υποτιμήσεις νομισμάτων που μπορούν να προκύψουν είτε όταν μια χώρα αντιμετωπίζει οικονομικές δυσκολίες είτε σαν μέρος μιας στρατηγικής ανάπτυξης μιας χώρας εις βάρος των εμπορικών της εταίρων. Κεφάλαιο 25. Η μελέτη περίπτωσης 25.1 εξετάζει το βαθμό στον οποίο η κρίση εξάσκησε πιέσεις για επαναφορά των ελέγχων στις κινήσεις κεφαλαίων μεταξύ των χωρών. Κεφάλαιο 26. Η μελέτη περίπτωσης 26.1 εξετάσει τις παγκόσμιες ανισορροπίες στις αποταμιεύσεις και τις επενδύσεις καθώς και τις συνέπειες τους για τους κρατικούς προϋπολογισμούς μετά την κρίση. Η μελέτη περίπτωσης 26.3 παρουσιάζει τις ενέργειες του Μάριο Ντράγκι, του προέδρου της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, με στόχο να αντισταθμιστούν οι καταστροφικές συνέπειες της κρίσης στην Ευρωζώνη. Η δραστηριότητα 26.1 διερευνά τον αποπληθωρισμό στην Ιρλανδία, την λύση εγχειριδίου για να γίνει μια χώρα μη ανταγωνιστική μέσα στην Ευρωζώνη. Κεφάλαιο 27. Η ενότητα 27.4 παρουσιάζει τις επιπτώσεις της χρηματοοικονομικής κρίσης στην πλευρά της προσφοράς. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 2

3 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 15 Εισαγωγή στη μακροοικονομική θεωρία ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΑΘΗΣΗΣ Στο τέλος αυτού του κεφαλαίου, θα πρέπει να έχετε κατανοήσει: 1. Τη μακροοικονομική ως μελέτη της συνολικής οικονομίας 2. Την εσωτερική συνέπεια των εθνικών λογαριασμών 3. Την κυκλική ροή που συνδέει νοικοκυριά και επιχειρήσεις 4. Γιατί οι χρηματικές διαρροές ισούνται πάντα με τις χρηματικές εισροές 5. Τις πλήρεις μετρήσεις του ΑΕγχΠ και του ΑΕΠ Στρεφόμαστε, πλέον, στα μεγάλα ζητήματα της ανεργίας, του πληθωρισμού και της οικονομικής μεγέθυνσης. Η μακροοικονομική θυσιάζει τις λεπτομέρειες, προκειμένου να μελετήσει τη συνολική εικόνα. Μακροοικονομική είναι η μελέτη της οικονομίας ως συστήματος. Η διαφορά μεταξύ μικροοικονομικής και μακροοικονομικής είναι κάτι παραπάνω από τη διαφορά μεταξύ οικονομικής επιστήμης σε μικρή κλίμακα και οικονομικής επιστήμης σε μεγάλη κλίμακα, όπως υποδεικνύουν τα προθέματα μικρο και μακρο. Διαφορετικός είναι και ο σκοπός τους σε επίπεδο ανάλυσης. Τα υποδείγματα απλοποιούν κάποιες καταστάσεις, δίνοντάς μας τη δυνατότητα να επικεντρωνόμαστε στα βασικά στοιχεία ενός προβλήματος και να τα εξετάζουμε με σαφήνεια. Θα μπορούσαμε να μελετήσουμε το σύνολο της οικονομίας συνθέτοντας μικροοικονομικές αναλύσεις των επιμέρους αγορών, αλλά θα ήταν δύσκολο να παρακολουθήσουμε όλες τις οικονομικές δυνάμεις που βρίσκονται σε λειτουργία. Το μυαλό μας δεν διαθέτει έναν αρκετά δυνατά επεξεργαστή Pentium για να βγάλει κάποιο συμπέρασμα. Για να είναι δυνατή η ανάλυση, η μικροοικονομική και η μακροοικονομική ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις. Η μικροοικονομική δίνει έμφαση στη λεπτομερή κατανόηση των επιμέρους αγορών. Για να επιτευχθεί αυτός ο βαθμός λεπτομέρειας, υποβαθμίζονται πολλές αλληλεπιδράσεις με άλλες αγορές. Όταν λέμε ότι η φορολόγηση των αυτοκινήτων οδηγεί στη μείωση της παραγόμενης ποσότητας ισορροπίας, δεν εξετάζουμε τι κάνει η κυβέρνηση με αυτά τα φορολογικά έσοδα. Αν μειωθεί το δημόσιο χρέος, μπορεί να μειωθούν τα επιτόκια και η συναλλαγματική ισοτιμία, ενισχύοντας την ανταγωνιστικότητα και την παραγωγή αυτοκινήτων. Η μικροοικονομική με άλλα λόγια μοιάζει με την παρακολούθηση ιπποδρομίας με κιάλια. Προσφέρεται για τη μελέτη της λεπτομέρειας, αλλά μερικές φορές αποκτούμε καλύτερη εικόνα ολόκληρου του αγώνα αν παρακολουθήσουμε με γυμνό μάτι. Η μακροοικονομική, από την άλλη, εξετάζει τις αλληλεπιδράσεις ανάμεσα σε διαφορετικά τμήματα της οικονομίας, και γι αυτό χρησιμοποιεί διαφορετικές μορφές απλούστευσης στην ανάλυση. Η μακροοικονομική απλουστεύει τα θεμελιώδη στοιχεία, προκειμένου να εστιάσει στο πώς επικοινωνούν μεταξύ τους και πώς αλληλοεπηρεάζονται. Η μακροοικονομική δίνει έμφαση στα συνολικά μεγέθη, όπως η συνολική ζήτηση των νοικοκυριών για αγαθά ή η συνολική δαπάνη των επιχειρήσεων για μηχανήματα και κτίρια. Όπως συμβαίνει όταν παρακολουθούμε την ιπποδρομία με γυμνό μάτι, έχουμε μια πιο ασαφή αντίληψη των επιμέρους λεπτομερειών, αλλά όλη η προσοχή μας είναι στραμμένη στη γενική εικόνα. Έτσι μπορούμε να δούμε καλύτερα ένα άλογο να ξεπερνάει το μπροστινό του. Ο στόχος της Μακροοικονομικής επομένως είναι η κατανόηση των αλληλεπιδράσεων μεταξύ των μεγάλων ζητημάτων που επηρεάζουν την οικονομία ανάπτυξη, πληθωρισμός, ανεργία, διακυμάνσεις και κρίσεις. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 3

4 15.1 Τα σημαντικά ζητήματα Τι προσδιορίζει το συνολικό προϊόν μιας χώρας, το οποίο αποκαλούμε πραγματικό ΑΕΠ; Γιατί υπήρξε μία μακρά περίοδος ανόδου στο προϊόν και τις τιμές των κατοικιών μέχρι το 2007 και μετά ακολούθησε η χειρότερη κατάρρευση τιμών και παραγωγής μετά τον πόλεμο; Είναι οι επιχειρηματικοί κύκλοι αναπόφευκτοι ή μήπως μπορεί το προϊόν να αυξάνει ομαλά στο χρόνο; Γιατί κάποιες χώρες αναπτύσσονται ταχύτερα από άλλες για μεγάλα χρονικά διαστήματα; Η οικονομική μεγέθυνση μπορεί να συνεχίζεται για πάντα; Γιατί οι «οικονομικοί γίγαντες» Κίνα και Ινδία ξύπνησαν τελικά έπειτα από αιώνες ύπνου των οικονομιών τους; Το πραγματικό ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) μετρά το εισόδημα μιας οικονομίας, δηλαδή την ποσότητα των αγαθών και υπηρεσιών που παράγει μια οικονομία. Ο επιχειρηματικός κύκλος αναφέρεται σε μεταβολές του ΑΕΠ γύρω από την τάση μεγέθυνσης μιας οικονομίας. Οικονομική μεγέθυνση είναι η αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ. Δεν ενδιαφερόμαστε μόνο για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών αλλά και για την αγορά εργασίας. Γιατί αυξήθηκε η ανεργία την δεκαετία του 1970 αλλά μειώθηκε σημαντικά έκτοτε; Πόση ανεργία προκάλεσε η οικονομική κρίση; Γιατί αυξήθηκε η ανεργία μετά τη δεκαετία του I960, αλλά μειώθηκε ξανά τη δεκαετία του 1990; Μήπως οι εργαζόμενοι έχασαν τις δουλειές τους επειδή ζητούσαν υπερβολικά υψηλούς μισθούς; Μήπως η τεχνική πρόοδος εξαφανίζει θέσεις απασχόλησης; Μπορεί το κράτος να δημιουργήσει περισσότερες θέσεις απασχόλησης; Στο Μέρος 4 πρέπει να απαντήσουμε σε τέτοιου είδους ερωτήματα. Το εργατικό δυναμικό είναι τα άτομα που εργάζονται ή αναζητούν εργασία. Το ποσοστό ανεργίας είναι το τμήμα του εργατικού δυναμικού που δεν εργάζεται. Ένα τρίτο μεγάλο ζήτημα είναι ο πληθωρισμός. Το επίπεδο τιμών είναι ένας σταθμισμένος μέσος όρος των τιμών που πληρώνουν τα νοικοκυριά για αγαθά και υπηρεσίες. Πληθωρισμός είναι η αύξηση του επιπέδου των τιμών. Ο ρυθμός πληθωρισμού είναι η ποσοστιαία αύξηση της μέσης τιμής των αγαθών και υπηρεσιών. Τι προκαλεί τον πληθωρισμό; Η αύξηση της ποσότητας του χρήματος, οι αυξήσεις στις τιμές του πετρελαίου ή το έλλειμμα του προϋπολογισμού; Έχουμε μάθει τώρα πια να τιθασεύουμε τον πληθωρισμό; Θα μπορούσε μία αύξηση της παραγωγής στην Κίνα να προκαλέσει πληθωρισμό στην Ευρώπη; Είναι πιθανό η εκτεταμένη δημιουργία χρήματος που προκλήθηκε από το 2009 μέχρι πρόσφατα 1 για να μετριάσει την ύφεση να οδηγήσει αργότερα σε πληθωρισμό; Με τις τιμές να μειώνονται σε κάποιες χώρες λόγω της σοβαρότητας της κρίσης, είναι πιθανό να βρεθούν οι οικονομίες τους σε ένα φαύλο κύκλο πτώσης τιμών; Ένα τέταρτο μεγάλο ζήτημα είναι η άνοδος και η πτώση της παραγωγής. Γιατί δεν μπορούμε να έχουμε ομαλή οικονομική μεγέθυνση; Τι προκάλεσε την θεαματική κατάρρευση του ; Μπορούμε να αποφύγουμε μια επόμενη κρίση; Μπορούμε ακόμη να ξεφύγουμε από την προηγούμενη; Πως θα επηρεάσει τις επιλογές των νοικοκυριών, των επιχειρήσεων και των κυβερνήσεων η κληρονομιά του χρέους; Το ακαθάριστο χρέος είναι οι συνολικές υποχρεώσεις που οφείλονται στους πιστωτές. Το καθαρό χρέος είναι οι συνολικές υποχρεώσεις μείον τα συνολικά περιουσιακά στοιχεία που μπορούν να πουληθούν για την εξόφληση των πιστωτών. Η επιλογή του τρόπου μέτρησης του χρέους έχει τη σημασία της. Μέχρι το 2012, το ακαθάριστο χρέος της κυβέρνησης της Ιαπωνίας ήταν 220% του εθνικού της προϊόντος, αλλά το καθαρό χρέος της ήταν μόνο 140%. Θα δείτε αναφορές και για τα δύο μεγέθη στα ειδησεογραφικά μέσα, και πρέπει να είναι ξεκάθαρο σε τι αναφερόμαστε κάθε φορά. Κανονικά, το καθαρό χρέος προκύπτει αν αφαιρέσουμε από το ακαθάριστο χρέος τα περιουσιακά στοιχεία που μπορούν να ρευστοποιηθούν εύκολα, η Ιαπωνία όμως θα δυσκολευόταν να πουλήσει τους σταθμούς πυρηνικής ενέργειας. Σχεδόν καθημερινά, τα μέσα ενημέρωσης αναφέρονται στον πληθωρισμό, στην ανεργία και στην οικονομική μεγέθυνση. Τα ζητήματα αυτά συμβάλλουν στον καθορισμό εκλογικών αποτελεσμάτων και γεννούν το ενδιαφέρον του κόσμου για τη μακροοικονομική Κάποια γεγονότα και λίγη οικονομική ιστορία 1 Σημ. τ.μετ. Κυρίως στις ΗΠΑ και το Η.Β. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 4

5 Θα αρχίσουμε με κάποια στοιχεία. Ο Πίνακας 15.1 δίνει μια προοπτική των πρόσφατων επιδόσεων, παρουσιάζοντας στοιχεία για τους ετήσιους μέσους όρους της ανεργίας, της οικονομικής μεγέθυνσης και του πληθωρισμού από το Πίνακας 15.1 Η μεγάλη εικόνα, (ετήσιοι μέσοι όροι, %) Μεταβολή του πραγματικού ΑΕΠ Η.Β. 2,9 2,4 2,4 2,1 3,1-0,1 Η.Π.Α 4,3 3,3 3,1 3,1 2,6 1,0 Ε.Ε. 5,8 3,8 2,3 2,2 2,1 0,0 Κίνα 3,0 7,4 9,8 10,0 10,8 8,9 Ανεργία Η.Β. 2,2 4,5 10,2 8,1 5,2 8,3 Η.Π.Α 4,1 6,1 7,3 5,8 4,9 8,2 Ε.Ε. 2,5 4,0 9,3 10,5 8,3 9,8 Κίνα - - 2,6 2,8 3,9 4,0 Πληθωρισμός Η.Β. 3,8 12,6 7,4 3,7 1,5 3,1 Η.Π.Α 2,4 7,1 5,6 3,0 2,7 2,4 Ε.Ε. 3,7 9,5 6,5 2,9 2,3 2,1 Κίνα - - 7,5 7,8 1,5 3,2 Πηγές: ΟΟΣΑ, ΔΝΤ Η δεκαετία του 1960 ήταν μια χρυσή εποχή με χαμηλή ανεργία, ραγδαία οικονομική μεγέθυνση και χαμηλό πληθωρισμό στις ανεπτυγμένες χώρες. Στις αρχές της δεκαετίας του 1970, και ενώ η παγκόσμια οικονομία βρισκόταν σε άνθηση, ο ΟΠΕΚ τετραπλασίασε την τιμή του πετρελαίου. Η υπόλοιπη δεκαετία του 1970 χαρακτηρίστηκε από υψηλό πληθωρισμό, αργούς ρυθμούς μεγέθυνσης και διογκούμενη ανεργία. Μετά από μια νέα αύξηση της τιμής του πετρελαίου το , η δεκαετία του 1980 αποτέλεσε μια ακόμα δύσκολη περίοδο. Ο πληθωρισμός άρχισε να πέφτει μετά τη δεκαετία του 1990 στις περισσότερες χώρες, ενώ η ανεργία μειωνόταν στο Η.Β και στις Η.Π.Α. αλλά όχι και στην ηπειρωτική Ευρώπη. Η μακρά περίοδος οικονομικής επιτυχίας από το 1990 μέχρι το 2008 σταθερή μεγέθυνση, χαμηλή ανεργία και χαμηλός πληθωρισμός- δημιούργησε ένα αίσθημα εμπιστοσύνης στους ανθρώπους ότι είχαν ανακαλυφθεί επιτυχημένες οικονομικές πολιτικές. Η εμπιστοσύνη εξέθρεψε την υπερβολική εμπιστοσύνη, τον υπερδανεισμό, τη συνεχιζόμενη άνοδο των τιμών των κατοικιών και την αλόγιστη παροχή δανείων από τις τράπεζες. Η χρηματοοικονομική κρίση ξέσπασε τελικά το 2008, αναγκάζοντας τις κυβερνήσεις να επέμβουν σώζοντας ιδιωτικές τράπεζες από την πτώχευση, με κόστος την μεγάλη αύξηση του κρατικού χρέους. Ο πίνακας 15.1 δείχνει ότι στον απόηχο της κρίσης η οικονομική μεγέθυνση σταμάτησε και τα ποσοστά ανεργίας αυξήθηκαν σημαντικά. Οι μεγαλύτερες αναδυόμενες οικονομίες καθυστέρησαν να «πάρουν μπροστά», επιβαρυμένες σε πολλές περιπτώσεις από ένα εκτεταμένο καθεστώς κρατικών ρυθμίσεων και σχεδιασμού. Η σταδιακή απορρύθμιση των δεκαετιών 1980 και 1990 είχε δραματικές επιπτώσεις. Οι χώρες BRICs (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα) απογειώθηκαν. Στον Πίνακα 15.1 παρατηρούμε την θεαματική άνοδο της Κίνας που πλησιάζει πλέον 40 χρόνια μέσης πραγματικής μεγέθυνσης της τάξης του 10%. Αν και οι χώρες BRICs αναπτύσσονται γρήγορα, ξεκίνησαν από τόσο χαμηλά επίπεδα ώστε το κατά κεφαλήν εισόδημα είναι ακόμα αρκετά χαμηλότερο από αυτό των ανεπτυγμένων οικονομιών. Σχήμα 15.1 Ετήσιος ρυθμός πληθωρισμού στο Η.Β., <Σχήμα> Πηγή. 0NS Στο Σχήμα 15.1 εξετάζεται πιο μακροχρόνια ο πληθωρισμός στη Βρετανία, που έφτασε στα ύψη τη δεκαετία του Μετά το 1980, η κυβέρνηση Θάτσερ περιόρισε τον πληθωρισμό, αλλά στα τέλη της δεκαετίας του 1980 έχασε τον έλεγχο, όταν άφησε την οικονομία να μεγεθυνθεί με υπερβολικά γρήγορο ρυθμό, ενισχύοντας έτσι τις πληθωριστικές τάσεις. Οι μετέπειτα κυβερνήσεις επανέφεραν σταδιακά τη βρετανική οικονομία σε ισορροπία, μεταξύ άλλων με την παροχή αυτονομίας την Τράπεζα της Αγγλίας σε αποφάσεις νομισματικής πολιτικής. Η οικονομική κρίση μετρίασε προσωρινά τις πληθωριστικές πιέσεις μετά το Παρόλη τη συνεχιζόμενη στασιμότητα της οικονομίας, το Η.Β. κατέληξε να εισάγει πληθωρισμό (υψηλότερες τιμές στα τρόφιμα και την Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των 80 εκδ Κριτική 95 Σελίδα 5 ΌΟ Ι Ό

6 ενέργεια λόγω της αυξημένης ζήτησης χωρών με ισχυρή ανάπτυξη όπως η Κίνα). Ο πίνακας 15.2 δείχνει την επίπτωση της κρίσης στο δημόσιο χρέος. Εξετάζουμε το χρέος σε σχέση με το ΑΕΠ, εφόσον το τελευταίο μας δίνει μία ιδέα των πιθανών φορολογικών εσόδων που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αποπληρωμή του χρέους. Μία αύξηση του λόγου του χρέους προς το ΑΕΠ σημαίνει ότι η χώρα αντιμετωπίζει μεγαλύτερο βάρος. Παρουσιάζουμε στοιχεία του 2007, ακριβώς πριν το ξέσπασμα της κρίσης, και του Πίνακας 15.2 Καθαρό δημόσιο χρέος (% του ΑΕΠ) Ιταλία Ελλάδα Ιαπωνία Η.Π.Α Γερμανία Γαλλία Η.Β Ισπανία Ιρλανδία 0 87 Πηγή: Στοιχεία από το Economic Outlook Statistical Annex 2013, Ο πίνακας 15.2 δείχνει ότι διάφορες χώρες βρέθηκαν στην κρίση με διαφορετικά επίπεδα δημόσιου χρέους. Η Ιταλία, η Ελλάδα και η Ιαπωνία βρίσκονταν ήδη σε υψηλά επίπεδα, ενώ το Η.Β., η Ισπανία και η Ιρλανδία είχαν χαμηλά επίπεδα πριν από την κρίση. Τα δημόσια οικονομικά επιδεινώθηκαν αφενός επειδή τα κράτη έπρεπε να σώσουν τις ιδιωτικές τράπεζες ( το αντίθετο θα ήταν ακόμα χειρότερο) και αφετέρου γιατί λόγω της μείωσης των εισοδημάτων οι κυβερνήσεις εισέπρατταν λιγότερους φόρους ενώ ταυτόχρονα είχαν αυξημένες δαπάνες κοινωνικής πρόνοιας. Χώρες με μεγάλο χρηματοοικονομικό τομέα όπως το Η.Β. είδαν μεγάλη αύξηση στο δημόσιο χρέος τους. Οι χρηματοοικονομικές αγορές πλέον ανησυχούν για την πιθανότητα κάποιες χώρες όπως η Ελλάδα να μην μπορέσουν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Μέχρι το τέλος του 4 ου μέρους θα μπορούμε να εξηγήσουμε ποιες εναλλακτικές έχουν αυτές οι χώρες Το οικονομικό κύκλωμα Η οικονομία αποτελείται από εκατομμύρια επιμέρους οικονομικές μονάδες: νοικοκυριά, επιχειρήσεις, την κεντρική κυβέρνηση και την τοπική αυτοδιοίκηση. Οι επιμέρους αποφάσεις τους από κοινού προσδιορίζουν τη συνολική δαπάνη, το συνολικό εισόδημα και τη συνολική παραγωγή της οικονομίας. Αρχικά παραβλέπουμε την ύπαρξη του δημόσιου τομέα και των άλλων χωρών. 0 Πίνακας 15.3 παρουσιάζει τις συναλλαγές μεταξύ νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Τα νοικοκυριά έχουν στην κατοχή τους τους συντελεστές της παραγωγής (τις εισροές στην παραγωγή). Τα νοικοκυριά εκμισθώνουν εργασία στις επιχειρήσεις, λαμβάνοντας ως αντάλλαγμα ημερομίσθια. Αλλά τα νοικοκυριά είναι επίσης οι ιδιοκτήτες των επιχειρήσεων και εισπράττουν τα κέρδη τους. Το κεφάλαιο και η γη ανήκουν σε τελική ανάλυση στα νοικοκυριά, ακόμα και αν βρίσκονται στην κατοχή των επιχειρήσεων. Πίνακας 15.3 Συναλλαγές νοικοκυριών και επιχειρήσεων Νοικοκυριά Προσφέρουν τις υπηρεσίες των συντελεστών παραγωγής στις επιχειρήσεις Επιχειρήσεις Χρησιμοποιούν συντελεστές παραγωγής για να παράγουν προϊόν Εισπράττουν τα εισοδήματα των συντελεστών παράγωγης από τις επιχειρήσεις Αγοράζουν το προϊόν των επιχειρήσεων Μισθώνουν υπηρεσίες συντελεστών παραγωγής απο τα νοικοκυριά Πουλάνε το προϊόν τους στα νοικοκυριά Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 6

7 Η πρώτη σειρά του Πίνακα 15.3 δείχνει ότι τα νοικοκυριά προσφέρουν υπηρεσίες συντελεστών παραγωγής στις επιχειρήσεις, οι οποίες χρησιμοποιούν τις εισροές αυτές για να παράγουν προϊόν. Η δεύτερη σειρά παρουσιάζει τις αντίστοιχες πληρωμές. Τα νοικοκυριά εισπράττουν εισοδήματα (ημερομίσθια, ενοίκια, κέρδη), δηλαδή τα ποσά που καταβάλλουν οι επιχειρήσεις για τις παρεχόμενες υπηρεσίες των συντελεστών παραγωγής. Η τρίτη σειρά δείχνει ότι τα νοικοκυριά δαπανούν τα εισοδήματα τους για να αγοράσουν το προϊόν των επιχειρήσεων, δίνοντας έτσι στις επιχειρήσεις τα χρήματα με τα οποία θα πληρώσουν τις παραγωγικές εισροές. Το οικονομικό κύκλωμα δείχνει πώς κινούνται οι πραγματικοί παραγωγικοί πόροι και οι αντίστοιχες χρηματικές πληρωμές μεταξύ επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Ο εσωτερικός δακτύλιος παρουσιάζει τη ροή των πραγματικών παραγωγικών πόρων ανάμεσα στους δύο τομείς. Ο εξωτερικός δακτύλιος παρουσιάζει την αντίστοιχη ροή χρήματος σε μια οικονομία της αγοράς. Οι κεντρικά σχεδιαζόμενες οικονομίες μπορούν να ρυθμίζουν τις μεταφορές παραγωγικών πόρων στο πλαίσιο του εσωτερικού δακτυλίου, χωρίς να χρησιμοποιούν τον εξωτερικό. Το Σχήμα 15.2 υποδηλώνει ότι υπάρχουν τρεις τρόποι για να μετρηθεί η οικονομική δραστηριότητα σε μια οικονομία: (α) με βάση την συνολική αξία των παραγόμενων αγαθών και υπηρεσιών, (β) με βάση τις αποδοχές των συντελεστών παραγωγής, που αντιπροσωπεύουν την αξία των παρεχόμενων υπηρεσιών των συντελεστών ή (γ) με βάση την αξία της συνολικής δαπάνης για αγαθά και υπηρεσίες. Όλες οι πληρωμές αντιστοιχούν σε πραγματικούς συντελεστές παραγωγής. Προς το παρόν, θα υποθέσουμε ότι όλες οι πληρωμές γίνονται για να αγοραστούν πραγματικοί συντελεστές παραγωγής. Συνεπώς, θα λάβουμε την ίδια εκτίμηση της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας είτε χρησιμοποιήσουμε την αξία της παραγωγής είτε το επίπεδο αποδοχών των συντελεστών παραγωγής είτε τη δαπάνη για αγαθά και υπηρεσίες. Αν δαπανηθεί το σύνολο του εισοδήματος, τότε τα εισοδήματα των συντελεστών παραγωγής ισούνται με τη δαπάνη των νοικοκυριών. Αν πουληθεί το σύνολο των προϊόντων, τότε η αξία της παραγωγής ισούται με τη συνολική δαπάνη για αγαθά και υπηρεσίες. Η αξία της παραγωγής ισούται επίσης με την αξία του εισοδήματος των νοικοκυριών. Αφού τα κέρδη ορίζονται ως η αξία των πωλήσεων μείον το κόστος των εισροών, και αφού τα κέρδη ανήκουν στα νοικοκυριά που είναι ιδιοκτήτες των επιχειρήσεων, τα εισοδήματα των νοικοκυριών -από την προσφορά γης, εργασίας και κεφαλαίου, ή από τα κέρδη- ισούνται με την αξία της παραγωγής. Το υπόδειγμα μας εξακολουθεί να είναι πολύ απλό. Τι συμβαίνει αν οι επιχειρήσεις δεν πουλήσουν όλη την παραγωγή τους; Τι συμβαίνει όταν οι επιχειρήσεις δεν πουλάνε την παραγωγή τους στα νοικοκυριά, αλλά σε άλλες επιχειρήσεις; Τι συμβαίνει αν τα νοικοκυριά δεν δαπανήσουν όλο το εισόδημα τους; Η επόμενη ενότητα απαντά στα ερωτήματα αυτά. Αφού δοθούν οι απαντήσεις, το συμπέρασμα μας θα είναι το ίδιο: το επίπεδο οικονομικής δραστηριότητας μπορεί να μετρηθεί υπολογίζοντας την αξία της συνολικής δαπάνης, της συνολικής παραγωγής ή των συνολικών αποδοχών. Και οι τρεις μέθοδοι δίνουν την ίδια απάντηση. Ωστόσο, το αναλυτικό μας πλαίσιο αγνοεί σημαντικά χαρακτηριστικά του πραγματικού κόσμου: την αποταμίευση και την επένδυση, τις δημόσιες δαπάνες και τους φόρους, καθώς και τις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων και με τον υπόλοιπο κόσμο. Αυτά τα καλύπτουμε στη συνέχεια του κεφαλαίου, αφού αναφερθούμε σε ένα ολοκληρωμένο σύστημα εθνικών λογαριασμών Τα εθνικολογιστικά μεγέθη Μέτρηση του Εθνικού Εισοδήματος και του ΑΕΠ. Το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ) μετρά την αξία του προϊόντος που παράγεται σε μία χώρα, ανεξάρτητα από την εθνικότητα των πολιτών που συνεισφέρουν στην παραγωγή αυτή. Το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕθΠ) που αποκαλείται επίσης και Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα, μετρά την αξία των εισοδημάτων που αποκτούν οι πολίτες της χώρας, από όποιο μέρος του κόσμου και αν προέρχονται. Το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν ή Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα (ΑΕθΠ) είναι το συνολικό εισόδημα μιας χώρας. Έτσι, ένας Γερμανός που εργάζεται σε μία τράπεζα στο Λονδίνο συνεισφέρει στο ΑΕΠ του Η.Β. επειδή εκεί βρίσκεται η τοποθεσία όπου παρέχεται η εργασία και παράγεται το προϊόν. Αν όμως ο Γερμανός αυτός στέλνει μέρος του εισοδήματός του σε συγγενείς του στη Γερμανία, το ποσό αυτό προστίθεται στο Γερμανικό Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα (αλλά όχι και στο Βρετανικό). Παρομοίως, οι επενδύσεις Ιρλανδών στο Η.Β. συνεισφέρουν στο Βρετανικό ΑΕΠ αλλά το εισόδημα που αποκτάται από τις επενδύσεις αυτές προστίθεται τελικά στο Ιρλανδικό Εθνικό Προϊόν και όχι στο Βρετανικό. Έτσι, το Εθνικό Εισόδημα μετρά το συνολικό παγκόσμιο εισόδημα των κατοίκων μιας Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 7

8 χώρας. Το ΑΕΠ μετρά το προϊόν που παράγεται σε μία χώρα ανεξάρτητα από την εθνικότητα των πολιτών που το παράγουν. Αρχικά εξετάζουμε μια κλειστή οικονομία, η οποία δεν συνδέεται με τον υπόλοιπο κόσμο και στην οποία το προϊόν ισούται με το εισόδημα. Πρώτα θα διευρύνουμε το απλό υπόδειγμα του οικονομικού κυκλώματος που δείξαμε στον πίνακα 15.3 για να δείξουμε ότι οι συναλλαγές δεν πραγματοποιούνται αποκλειστικά μεταξύ μίας μόνον επιχείρησης και ενός μόνο νοικοκυριού. Οι επιχειρήσεις μισθώνουν εργασία από τα νοικοκυριά, αλλά αγοράζουν πρώτες ύλες και μηχανήματα από άλλες επιχειρήσεις. Για να αποφύγουμε τον διπλό υπολογισμό, χρησιμοποιούμε την έννοια της προστιθέμενης αξίας. Προστιθέμενη αξία είναι η αύξηση της αξίας των αγαθών που προκύπτει από την παραγωγική διαδικασία. Για να υπολογίσουμε την προστιθέμενη αξία, αφαιρούμε από την αξία του προϊόντος της επιχείρησης το κόστος των εισροών που χρησιμοποιήθηκαν για την παραγωγή του. Άμεση σχέση με τα παραπάνω έχει η διάκριση ανάμεσα σε τελικά και ενδιάμεσα αγαθά. Τα τελικά αγαθά αγοράζονται από τους τελικούς χρήστες. Τα νοικοκυριά αγοράζουν καταναλωτικά αγαθά και οι επιχειρήσεις αγοράζουν κεφαλαιουχικά αγαθά, όπως τα μηχανήματα. Τα ενδιάμεσα αγαθά είναι μερικώς επεξεργασμένα προϊόντα, τα οποία αποτελούν εισροές σε μια μεταγενέστερη παραγωγική διαδικασία όπου και αναλώνονται. Συνεπώς το παγωτό είναι ένα τελικό αγαθό που καταναλώνεται από τον αγοραστή του. Ο χάλυβας είναι ενδιάμεσο αγαθό, το οποίο παράγεται από κάποια επιχείρηση, αλλά χρησιμοποιείται ως εισροή από κάποια άλλη. Τα κεφαλαιουχικά αγαθά είναι τελικά αγαθά, επειδή δεν αναλώνονται σε μια μεταγενέστερη παραγωγική διαδικασία. Δεν γίνεται πλήρης απόσβεση τους στην διάρκεια μιας χρονικής περιόδου. Οι έννοιες αυτές θα αποσαφηνιστούν με ένα παράδειγμα. Θεωρούμε ότι υπάρχουν τέσσερις επιχειρήσεις στην οικονομία: μια χαλυβουργία, μια επιχείρηση παραγωγής κεφαλαιουχικών αγαθών (μηχανημάτων) για την αυτοκινητοβιομηχανία, μια επιχείρηση παραγωγής ελαστικών και μια επιχείρηση παραγωγής αυτοκινήτων, η οποία πουλά στους τελικούς χρήστες, τα νοικοκυριά. Στον Πίνακα 15.4 υπολογίζεται το ΑΕΠ αυτής της απλής οικονομίας. Πίνακας 15.4 Υπολογισμός του ΑΕΠ (1) Αγαθό (2) Πωλητής (3) Αγοραστής (4) Αξία συναλλαγής (5) Προστιθέμ ενη αξία (6) Δαπάνη για το τελικό προϊόν Χάλυβας Χαλυβουργί Μηχανουργεί α ο Χάλυβας Χαλυβουρ- Αυτοκινητο γία βιομηχανια Μηχανήματ Μηχανουρ- Αυτοκινητο α γείο βιομηχανια Αυτοκίνητα Αυτοκινητο- Νοικοκυριά βιομηχανία Σύνολο συναλλαγών ΑΕΠ (7) Έσοδα των νοικοκυριών. Η χαλυβουργία παράγει χάλυβα αξίας 4.000, το ένα τέταρτο του οποίου πουλιέται στον παραγωγό μηχανημάτων και τα τρία τέταρτα στον παραγωγό αυτοκινήτων. Αν, μάλιστα, η χαλυβουργία εξορύσσει η ίδια το σιδηρομετάλλευμα από το οποίο παράγεται ο χάλυβας, τότε το σύνολο των αποτελεί προστιθέμενη αξία ή το καθαρό προϊόν της χαλυβουργίας. Τα έσοδα αυτά χρησιμοποιούνται για να πληρωθούν οι μισθοί και τα ενοίκια ή αποτελούν κέρδη που πηγαίνουν με τη μορφή εισοδήματος στα νοικοκυριά. Συνεπώς, οι δύο πρώτες σειρές της τελευταίας στήλης δίνουν άθροισμα Οι επιχειρήσεις έχουν δαπανήσει για να αγοράσουν όλη την παραγωγή χάλυβα, αλλά το ποσό αυτό δεν αποτελεί δαπάνη για τελικά αγαθά, αφού ο χάλυβας είναι ενδιάμεσο αγαθό, το οποίο χρησιμοποιείται σε μεταγενέστερα στάδια της παραγωγικής διαδικασίας. Ο παραγωγός μηχανημάτων δαπανά για να αγοράσει χάλυβα, τον οποίο στη συνέχεια μετατρέπει σε μηχανήματα προς πώληση στον παραγωγό αυτοκινήτων έναντι Η προστιθέμενη αξία της μηχανουργίας ισούται με μείον τις που δαπανήθηκαν για το χάλυβα. Τα Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 8

9 καθαρά έσοδα των πηγαίνουν άμεσα ή έμμεσα στα νοικοκυριά με τη μορφή εισοδήματος ή κέρδους. Από τη στιγμή που ο παραγωγός αυτοκινήτων προτίθεται να κρατήσει τα μηχανήματα, το σύνολο των εμφανίζεται στο λογαριασμό ως «τελική δαπάνη». Ο παραγωγός αυτοκινήτων δαπανά για χάλυβα που αναλώνεται κατά τη διάρκεια της περιόδου παραγωγής των αυτοκινήτων, αφαιρούμε από τα 5.000, δηλαδή από την αξία της παραγωγής αυτοκινήτων, έτσι ώστε να προκύψει η προστιθέμενη αξία της αυτοκινητοβιομηχανίας. Αυτό το καθαρό έσοδο καταβάλλεται στα νοικοκυριά επειδή παρείχαν υπηρεσίες συντελεστών παραγωγής ή τους καταβάλλεται με τη μορφή κερδών. Τέλος, η αυτοκινητοβιομηχανία πουλά το αυτοκίνητο στους τελικούς χρήστες-νοικοκυριά έναντι Μόνο τότε το αυτοκίνητο μετατρέπεται σε τελικό αγαθό και η συνολική τιμή των αποτελεί τελική δαπάνη. Ο Πίνακας 15.4 δείχνει ότι η ακαθάριστη αξία όλων των συναλλαγών ανέρχεται σε Το ποσόν αυτό υπερεκτιμά την αξία των αγαθών που παρήγαγε πραγματικά η οικονομία. Παραδείγματος χάρη, οι που εισέπραξε η χαλυβουργία πουλώντας χάλυβα στην αυτοκινητοβιομηχανία έχουν ήδη περιληφθεί στην τελική αξία του παραγόμενου αυτοκινήτου. Αν οι υπολογιστούν ξανά ως προϊόν της χαλυβουργίας, τότε θα έχουμε διπλό υπολογισμό. Η στήλη (5) παρουσιάζει την προστιθέμενη αξία σε κάθε στάδιο της παραγωγικής διαδικασίας. Το πραγματικό καθαρό προϊόν της οικονομίας είναι Επειδή κάθε επιχείρηση καταβάλλει τα αντίστοιχα καθαρά έσοδα στα νοικοκυριά είτε άμεσα, ως αμοιβή των παραγωγικών συντελεστών, είτε έμμεσα, ως κέρδος, τα εισοδήματα των νοικοκυριών στην τελευταία στήλη του πίνακα ισούνται με Αν προσθέσουμε τις πληρωμές προς τα νοικοκυριά με τη μορφή εισοδήματος και κερδών, λαμβάνουμε την ίδια τιμή του ΑΕΠ. Ο Πίνακας 15.4 επιβεβαιώνει ότι το ίδιο αποτέλεσμα θα προκύψει και αν υπολογίσουμε τη δαπάνη για τελικά αγαθά και υπηρεσίες. Στην περίπτωση αυτή, οι τελικοί χρήστες είναι τα νοικοκυριά που αγοράζουν αυτοκίνητα και η αυτοκινητοβιομηχανία που αγοράζει τα (ανθεκτικά στο χρόνο) μηχανήματα, τα οποία χρησιμοποιούνται για την παραγωγή αυτοκινήτων. Επένδυση και αποταμίευση Αν το συνολικό προϊόν και τα εισοδήματα των νοικοκυριών είναι 7000 αλλά τα νοικοκυριά ξοδεύουν μόνο για αυτοκίνητα, τι κάνουν με τα υπόλοιπα εισοδήματά τους; Και που πάει η υπόλοιπη δαπάνη; Για να απαντήσουμε σ αυτά τα ερωτήματα, χρειαζόμαστε τις έννοιες της επένδυσης και της αποταμίευσης. Επένδυση είναι η αγορά νέων κεφαλαιουχικών αγαθών από τις επιχειρήσεις. Αποταμίευση είναι το τμήμα του εισοδήματος που δεν δαπανάται για την αγορά αγαθών και υπηρεσιών. Τα νοικοκυριά δαπανούν για την αγορά αυτοκινήτων. Το εισόδημα τους ανέρχεται σε 7.000, άρα αποταμιεύουν Η αυτοκινητοβιομηχανία δαπανά για επένδυση, αγοράζοντας νέα μηχανήματα. Το Σχήμα 15.2 δείχνει πώς πρέπει να σχεδιάσουμε το διάγραμμα του οικονομικού κυκλώματος. Το κάτω τμήμα του σχήματος δείχνει ότι τόσο τα εισοδήματα όσο και οι υπηρεσίες των συντελεστών παραγωγής έχουν αξία Όταν, όμως, τα νοικοκυριά αποταμιεύουν, διαρρέει από το κύκλωμα το ποσό των Στις επιχειρήσεις επιστρέφουν μόνο με τη μορφή της δαπάνης των νοικοκυριών για αυτοκίνητα. Το πάνω τμήμα του σχήματος δείχνει ότι οι αντιστοιχούν στην αξία της παραγωγής καταναλωτικών αγαθών και της δαπάνης των νοικοκυριών για τα αγαθά αυτά. Αφού το ΑΕΠ ισούται με 7.000, από πού προέρχονται οι υπόλοιπες 2.000; Εάν δεν προέρχονται από τη δαπάνη των νοικοκυριών, τότε πρέπει να προέρχονται από τη δαπάνη των ίδιων των επιχειρήσεων. Πρόκειται για τις της επενδυτικής δαπάνης της αυτοκινητοβιομηχανίας για την αγορά μηχανημάτων που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή αυτοκινήτων. Σχήμα 15.2 Επένδυση, αποταμίευση και το οικονομικό κύκλωμα Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 9

10 Κεφαλαιο υχικά αγαθ για ά επιχειρήσε ις Υπηρεσίες συν τελ εστ ών παρ αγω γής Εισοδήματ α συντελε στών παραγω γής= Ο εσωτερικός δακτύλιος εξακολουθεί να παρουσιάζει τη ροή των πραγματικών παραγωγικών συντελεστών μεταξύ επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Οι επιχειρήσεις χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες συντελεστών παραγωγής, που παρέχουν τα νοικοκυριά, για να παράγουν αγαθά και υπηρεσίες για τα νοικοκυριά και νέα κεφαλαιουχικά αγαθά για άλλες επιχειρήσεις. Ο εξωτερικός δακτύλιος εξακολουθεί να παρουσιάζει τη ροή πληρωμών. Τα εισοδήματα των συντελεστών παραγωγής είτε αποταμιεύονται από τα νοικοκυριά είτε δαπανώνται για καταναλωτικά αγαθά. Οι επιχειρήσεις έχουν επίσης έσοδα χάρη στη δαπάνη άλλων επιχειρήσεων για κεφαλαιουχικά αγαθά. Άρα, η αποταμίευση αποτελεί διαρροή από το κύκλωμα πληρωμών, ενώ η επένδυση αποτελεί εισροή. Στον εσωτερικό δακτύλιο, οι επιχειρήσεις παράγουν προϊόν αξίας για κατανάλωση από τα νοικοκυριά, και κεφαλαιουχικά αγαθά αξίας για επένδυση από άλλες επιχειρήσεις. Στον εξωτερικό δακτύλιο, που αφορά τις χρηματικές πληρωμές, η αποταμίευση ισοδυναμεί με διαρροή από το κύκλωμα, ενώ η επενδυτική δαπάνη των επιχειρήσεων για νέα μηχανήματα αποτελεί εισροή στο κύκλωμα. Η διαρροή από το κύκλωμα αντιστοιχεί σε χρήμα που έχει σταματήσει να ανακυκλώνεται από τα νοικοκυριά προς τις επιχειρήσεις. Η εισροή είναι χρήμα που εισρέει στις επιχειρήσεις, χωρίς να έχει περάσει από τα νοικοκυριά. Αμέσως προκύπτουν δύο ερωτήματα. Πρώτον, αποτελεί άραγε σύμπτωση το γεγονός ότι η αποταμίευση των από τα νοικοκυριά ισούται ακριβώς με την επενδυτική δαπάνη των που πραγματοποιούν οι επιχειρήσεις; Δεύτερον, αν όχι, τότε πώς μεταβιβάζεται στις επιχειρήσεις το χρήμα που αποταμιεύουν τα νοικοκυριά, επιτρέποντας τους να καλύπτουν την επενδυτική τους δαπάνη; Έστω ότι το Υ υποδηλώνει το ΑΕΠ, το οποίο επίσης ισούται με την αξία του εισοδήματος των νοικοκυριών, το C υποδηλώνει την καταναλωτική δαπάνη των νοικοκυριών και το S την αποταμίευση. Η αποταμίευση είναι εξ ορισμού εισόδημα που δεν έχει δαπανηθεί, άρα Υ C+S, όπου το σύμβολο σημαίνει «ταυτίζεται με». Αφού σύμφωνα με έναν από τους ορισμούς του, το ΑΕΠ είναι το άθροισμα της τελικής δαπάνης, τότε Υ C+I. Συνδυάζοντας τους δύο ορισμούς προκύπτει ότι S I, αφού και τα δύο είναι ταυτόσημα με το (Υ - C). Άρα, δεν είναι τυχαίο ότι στο παράδειγμα μας τόσο η αποταμίευση, όσο και η επένδυση ισούνται με Όταν δεν υπάρχει δημόσιος και εξωτερικός τομέας, η αποταμίευση και η επένδυση είναι πάντα ίσες. Αρχικά δεν είναι εύκολο να καταλάβει κανείς τη διαφορά μεταξύ των εννοιών της ισότητας και της ταυτότητας. Το δεύτερο σημαίνει «πάντοτε ίσο» όποιες και αν είναι οι τιμές των άλλων μεταβλητών. Το σύμβολο της ισότητας σημαίνει ότι για να εξασφαλιστεί η ισότητα μεταξύ των δύο πλευρών της σχέσης απαιτείται κάποιες άλλες μεταβλητές (προϊόν, κατανάλωση κλπ) να λάβουν ορισμένες τιμές. Ας εξετάσουμε ξανά τον εξωτερικό δακτύλιο του Σχήματος Όλη η δαπάνη που κάνουν τα νοικοκυριά στο πάνω τμήμα του σχήματος, επιστρέφει σε αυτά ως εισόδημα στο κάτω μέρος του Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 10

11 σχήματος. Η επενδυτική δαπάνη των επιχειρήσεων αντιστοιχεί σε μια ροή εισοδήματος προς τα νοικοκυριά, η οποία υπερβαίνει την καταναλωτική τους δαπάνη. Αφού η αποταμίευση ορίζεται ως το εισόδημα που δεν δαπανάται για κατανάλωση, η επένδυση και η αποταμίευση πρέπει να είναι πάντα ίσες. Οι λογιστικές αυτές ταυτότητες προκύπτουν από τους ορισμούς που δώσαμε στην επένδυση, την αποταμίευση και το εισόδημα. Η πραγματική αποταμίευση πρέπει να είναι πάντα ίση με την πραγματική επένδυση. Αυτό δεν συνεπάγεται απαραιτήτως ότι η επιθυμητή αποταμίευση ισούται με την επιθυμητή επένδυση. Για να εξετάσουμε το ζήτημα αυτό, χρειαζόμαστε υποδείγματα επιθυμητής αποταμίευσης και επένδυσης, πράγμα με το οποίο θα καταπιαστούμε στο επόμενο κεφάλαιο. 2 Σε μια οικονομία της αγοράς, τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και οι χρηματοοικονομικές αγορές διοχετεύουν την αποταμίευση των νοικοκυριών σε όσες επιχειρήσεις επιθυμούν να δανειστούν για να επενδύσουν σε νέα κεφαλαιουχικά αγαθά. Τι συμβαίνει αν οι επιχειρήσεις αδυνατούν να πουλήσουν όλο το παραγόμενο προϊόν; Θα προκύψει σίγουρα μια διαφορά ανάμεσα στους υπολογισμούς του ΑΕΠ με βάση την παραγωγή και τη δαπάνη. Οι παραγωγοί προσθέτουν τα απούλητα προϊόντα τους στα αποθέματα ή στοκ τελικών προϊόντων, περιμένοντας να τα πουλήσουν την επόμενη περίοδο. Αποθέματα ή στοκ είναι όσα αγαθά βρίσκονται σήμερα στην κατοχή της επιχείρησης για να χρησιμοποιηθούν σε μελλοντική παραγωγή ή να πουληθούν στο μέλλον. Τα αποθέματα αναφέρονται συχνά και σαν κεφάλαιο κίνησης. Επειδή τα αποθέματα δεν χρησιμοποιήθηκαν στην παραγωγή και δεν πουλήθηκαν στη διάρκεια της περιόδου, κατατάσσονται στα κεφαλαιουχικά αγαθά. Η αύξηση των αποθεμάτων είναι επένδυση σε κεφάλαιο κίνησης. Όταν τα αποθέματα εξαντλούνται, θεωρούμε ότι έχουμε αρνητική επένδυση η αποεπένδυση. Μπορούμε, πλέον, να βάλουμε σε τάξη τους εθνικούς λογαριασμούς. Προϊόντα που έχουν παραχθεί στη διάρκεια ενός χρόνου και δεν πουλήθηκαν θεωρούνται πρόσκαιρη επένδυση σε αποθέματα. Όταν αργότερα θα χρησιμοποιηθούν τα αποθέματα αυτά, θα θεωρήσουμε ότι κατά την περίοδο που θα συμβεί αυτό θα υπάρχει αρνητική επένδυση. Ο Δημόσιος τομέας και οι ξένες χώρες Οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά δεν είναι οι μόνοι τομείς σε μία οικονομία. Είμαστε έτοιμοι να αναγνωρίσουμε την ύπαρξη των κυβερνήσεων και του υπόλοιπου κόσμου. Οι κυβερνήσεις συγκεντρώνουν έσοδα τόσο μέσω των άμεσων φόρων που επιβάλλουν στα εισοδήματα (τους μισθούς, τα ενοίκια, τους τόκους και τα κέρδη), όσο και μέσω των έμμεσων φόρων ή φόρων κατανάλωσης (ΦΠΑ, φόροι καυσίμων, φόροι τσιγάρων). Οι φόροι χρησιμοποιούνται για την κάλυψη δύο ειδών δαπάνης. Η δημόσια δαπάνη για αγαθά και υπηρεσίες, G, είναι η αγορά υλικών αγαθών και υπηρεσιών από το Δημόσιο. Περιλαμβάνει τους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων και των στρατιωτικών, την αγορά ηλεκτρονικών υπολογιστών, αρμάτων μάχης και πολεμικών αεροσκαφών, καθώς και τις επενδύσεις για δρόμους και νοσοκομεία. Επίσης, οι κυβερνήσεις δαπανούν χρήματα για μεταβιβαστικές πληρωμές ή επιδόματα, Β. Στα χρήματα αυτά περιλαμβάνονται οι συντάξεις, τα επιδόματα ανεργίας και οι επιδοτήσεις προς επιχειρήσεις (επιδοτήσεις επενδύσεων). Οι μεταβιβαστικές πληρωμές είναι πληρωμές που δεν προϋποθέτουν ως αντάλλαγμα την παροχή οποιουδήποτε αγαθού ή οποιασδήποτε υπηρεσίας. Οι μεταβιβαστικές πληρωμές δεν επηρεάζουν ούτε το εθνικό εισόδημα ούτε το εθνικό προϊόν. Δεν περιλαμβάνονται στο ΑΕΠ. Δεν αντιστοιχούν σε κάποιο καθαρό προϊόν. Οι φόροι και οι μεταβιβαστικές πληρωμές απλώς αναδιανέμουν το υπάρχον εισόδημα και την αγοραστική δύναμη από τα άτομα που φορολογούνται προς τα άτομα που επιδοτούνται. Αντιθέτως, η δημόσια δαπάνη G για αγαθά και υπηρεσίες επιφέρει καθαρή αύξηση του προϊόντος, δημιουργεί αντίστοιχα εισοδήματα στους παραγωγικούς συντελεστές που απασχολούνται στις επιχειρήσεις που προσφέρουν αυτό το προϊόν, και επομένως αυξάνει την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών που αποκομίζουν το επιπλέον 2 Μια σύγκριση με τη μικροοικονομική θα ήταν χρήσιμη. Η καμπύλη ζήτησης απεικονίζει τις επιθυμητές αγορές σε κάθε τιμή, ενώ η καμπύλη προσφοράς απεικονίζει τις επιθυμητές πωλήσεις σε κάθε τιμή. Σε κατάσταση ισορροπίας, οι επιθυμητές αγορές ισούνται με τις επιθυμητές πωλήσεις. Όταν η τιμή είναι υπερβολικά υψηλή, υπάρχει υπερβάλλουσα προσφορά και κάποιες επιθυμητές πωλήσεις δεν πραγματοποιούνται. Επειδή, όμως, κάθε συναλλαγή περιλαμβάνει έναν αγοραστή και έναν πωλητή, οι πραγματοποιούμενες αγορές ισούνται με τις πραγματοποιούμενες πωλήσεις, είτε η αγορά βρίσκεται σε κατάσταση ισορροπίας είτε όχι. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 11

12 εισόδημα. Συνεπώς, η δημόσια δαπάνη G για αγαθά και υπηρεσίες αποτελεί τμήμα του ΑΕΠ. Πρόκειται για τελική δαπάνη, αφού ο δημόσιος τομέας γίνεται ένας ακόμα τελικός χρήστης του προϊόντος. Σκοπός των εθνικών λογαριασμών είναι να δώσουν ένα λογικά συνεπές σύνολο από ορισμούς και μετρήσεις του εθνικού προϊόντος. Ωστόσο, οι φόροι δημιουργούν μια απόκλιση μεταξύ της τιμής που πληρώνει ο αγοραστής και της τιμής που εισπράττει ο πωλητής. Μπορούμε λοιπόν να αποτιμήσουμε το εθνικό προϊόν είτε στις τιμές αγοράς, που περιλαμβάνουν τους έμμεσους φόρους για αγαθά και υπηρεσίες, είτε στις τιμές που εισπράττουν οι παραγωγοί μετά την πληρωμή των έμμεσων φόρων. Το ΑΕΠ σε τιμές αγοράς μετρά την αξία του εγχώριου προϊόντος, συμπεριλαμβάνοντας τους έμμεσους φόρους για αγαθά και υπηρεσίες. Το ΑΕΠ σε τιμές συντελεστών παραγωγής μετρά την αξία του εγχώριου προϊόντος χωρίς τους έμμεσους φόρους για αγαθά και υπηρεσίες. Το δεύτερο είναι μικρότερο από το πρώτο κατά το ποσό των εσόδων από τους έμμεσους φόρους. Μέχρι στιγμής μελετήσαμε μια κλειστή οικονομία, η οποία δεν συναλλάσσεται με τον υπόλοιπο κόσμο. Τώρα θα εξετάσουμε μια ανοικτή οικονομία, η οποία έχει δοσοληψίες με άλλες χώρες. Τα νοικοκυριά, οι επιχειρήσεις και η κυβέρνηση μπορεί να αγοράζουν εισαγόμενα αγαθά Ζ που δεν αποτελούν μέρος του εγχώριου προϊόντος και άρα δεν αυξάνουν τα εισοδήματα των εγχώριων συντελεστών παραγωγής. Τα αγαθά αυτά δεν περιλαμβάνονται στον υπολογισμό του ΑΕΠ με βάση το προϊόν, δηλαδή στην προστιθέμενη αξία των εγχώριων παραγωγών. Ωστόσο, οι εισαγωγές εμφανίζονται στην τελική δαπάνη. Το πρόβλημα αυτό λύνεται με δύο τρόπους. Μπορούμε να αφαιρέσουμε το στοιχείο των εισαγωγών ξεχωριστά από τα C, I, G και Χ και να μετρήσουμε μόνο την τελική δαπάνη για το εγχώρια παραγόμενο μέρος της κατανάλωσης, της επένδυσης, της δημόσιας δαπάνης και των εξαγωγών. Είναι, όμως, ευκολότερο να συνεχίσουμε να υπολογίζουμε τη συνολική τελική δαπάνη για C, I, G και εξαγωγές (Χ) και κατόπιν να αφαιρέσουμε από το σύνολο αυτό τη συνολική δαπάνη για εισαγωγές (Ζ). Έτσι θα προκύψει το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα. Οι εξαγωγές (Χ) είναι αγαθά που παράγονται στο εσωτερικό, αλλά πωλούνται στο εξωτερικό της χώρας. Οι εισαγωγές (Ζ) είναι αγαθά που παράγονται στο εξωτερικό, αλλά αγοράζονται με σκοπό να χρησιμοποιηθούν από την εγχώρια οικονομία. ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ 15.1 ΜΙΑ ΕΠΑΝΕΞΕΤΑΣΗ ΤΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΥ ΚΥΚΛΩΜΑΤΟΣ Αν το Υ είναι το ΑΕΠ σε τιμές συντελεστών παραγωγής η προστιθέμενη αξία ή το καθαρό προϊόν της οικονομίας είναι αγαθά και υπηρεσίες για εγχώρια κατανάλωση, επένδυση και δημόσιες δαπάνες συν τις καθαρές εξαγωγές μείον τους έμμεσους φόρους Te. Υ ΑΕΠ σε τιμές αγοράς C + Ι + G+ΝΧ-Τe. Τα εισοδήματα των νοικοκυριών σε τιμές συντελεστών προσαυξάνονται με τις μεταβιβαστικές πληρωμές Β και μειώνoνται από τους άμεσους φόρους Τd. Αυτό μας δίνει το προσωπικό διαθέσιμο εισόδημα (Υ+Β+ Τd ) που μπορούν να δαπανήσουν τα νοικοκυριά. Υποθέστε προς στιγμήν οτι μόνο τα νοικοκυριά αποταμιεύουν. Το διαθέσιμο εισόδημα πρέπει να διατεθεί είτε για κατανάλωση είτε για αποταμίευση. Υ+Β- Τd C+S Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 12

13 Το παρακάτω σχήμα δείχνει πώς μπορεί να επεκταθεί το διάγραμμα κυκλικής ροής (οικονομικό κύκλωμα) ώστε να συμπεριλάβει το Δημόσιο τομέα και το εξωτερικό. Στο διάγραμμα αυτό επεκτείνεται η κυκλική ροή που συνδέει τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις έτσι ώστε να περιλαμβάνεται και ο δημόσιος τομέας και οι χώρες του εξωτερικού. Οι επιχειρήσεις πραγματοποιούν πληρωμές Υ προς τα νοικοκυριά για τη χρήση των συντελεστών παραγωγής. Το διαθέσιμο εισόδημα Υ + Β - Td περιλαμβάνει επίσης τις μεταβιβαστικές πληρωμές Β μείον τους άμεσους φόρους Td. Το διαθέσιμο εισόδημα καταλήγει σε αποταμίευση S ή κατανάλωση C. Η δαπάνη αυτή αυξάνεται λόγω των χρηματικών εισροών της δημόσιας δαπάνης G για αγαθά και υπηρεσίες, καθώς και λόγω της επενδυτικής δαπάνης Ι και των εξαγωγών Χ αλλά μειώνεται από την πρόσθετη διαρροή Ζ για εισαγωγές. Από το C + Ι + G+ΝΧ ή ΑΕΠ σε τιμές αγοράς πρέπει να αφαιρέσουμε τη διαρροή των έμμεσων φόρων Te, για να καταλήξουμε στο ΑΕΠ σε τιμές συντελεστών παραγωγής Υ, το οποίο πληρώνουν οι επιχειρήσεις στα νοικοκυριά. Στον πάνω δακτύλιο του σχήματος, η κατανάλωση C σε τιμές αγοράς συμπληρώνεται τώρα από εισροές της επενδυτικής δαπάνης Ι, των καθαρών εξαγωγών ΝΧ και της δημόσιας δαπάνης G. Από αυτό το ΑΕΠ σε τιμές αγοράς αφαιρούμε τους έμμεσους φόρους Te, για να βρούμε το ΑΕΠ σε τιμές συντελεστών παραγωγής. Εφόσον οι συνολικές διαρροές είναι πάντα ίσες με τις συνολικές εισροές, προκύπτει: S+NT+Z I+G+X Όπου οι καθαροί φόροι ΝΤ είναι οι άμεσοι και έμμεσοι φόροι μείον τις μεταβιβαστικές πληρωμές. Η επένδυση, οι δημόσιες δαπάνες και οι εξαγωγές αποτελούν εισροές στο οικονομικό κύκλωμα που δεν προέρχονται από τα νοικοκυριά. Αντιστρόφως, μέρος της δαπάνης των νοικοκυριών διαρρέει από το κύκλωμα άμεσα ή έμμεσα, μέσω της αποταμίευσης, των φόρων (αφού αφαιρεθούν οι επιδοτήσεις) και των εισαγωγών. Μόνο η υπόλοιπη δαπάνη επιστρέφει στις εγχώριες επιχειρήσεις και ξανά μέσω αυτών μετατρέπεται σε εισόδημα των νοικοκυριών. Αν δεν υπάρχει δημόσιος τομέας ή εξωτερικός τομέας, η παραπάνω εξίσωση γίνεται πάλι S I όπως είδαμε νωρίτερα. Γενικεύοντας, (S-I)+(NT-G) (X-Z) Οι εξαγωγές μείον τις εισαγωγές μετρούν το καθαρό εξωτερικό πλεόνασμα της χώρας που επιτυγχάνεται όταν η χώρα εξάγει περισσότερα από όσα εισάγει. Αυτό το εξωτερικό πλεόνασμα επιτρέπει στο εσωτερικό την ύπαρξη ενός συνδυασμού πλεονάσματος στον ιδιωτικό τομέα (αποταμιεύσεις μείο0ν κατανάλωση) ή στον δημόσιο τομέα (καθαροί φόροι μείον δημόσιες δαπάνες). Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε πως σύμφωνα με τους ορισμούς μας οι τρείς τρόποι μέτρησης της συνολικής οικονομικής δραστηριότητας, δηλαδή τα συνολικά εισοδήματα, η συνολική δαπάνη και η αξία του συνολικού προϊόντος πρέπει να συμπίπτουν. Στη συνέχεια εξηγήσαμε πως λειτουργεί αυτή η λογική μετά την προσθήκη του Δημόσιου και του εξωτερικού τομέα. Το πλήρες σύστημα των Εθνικών Λογαριασμών παρουσιάζεται περιληπτικά στο Σχήμα Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 13

14 Σχήμα Μία σύνοψη των Εθνικών Λογαριασμών <ίδιο με το σχ σελ 37 Α Ελλ. Εκδ> ΑΕθΠ ή Εθνικό Εισόδημα σε τιμές αγοράς Καθαρό εισόδημα από το εξωτερικό G Ι ΝΧ C Σύνθεση της δαπάνης πάνω στο ΑΕΠ Καθαρό εισόδημα από το εξωτερικό ΑΕΠ σε τιμές αγοράς Ορισμός του ΑΕΠ Αποσβέσεις Καθαρό Εθνικό προϊόν σε τιμές αγοράς Ορισμός του καθαρού Εθνικού Προϊόντος Έμμεσοι φόροι Εθνικό Εισόδημα σε τιμές συντελεστών παραγωγής Ορισμός του Εθνικού Εισοδήματος Εισόδημα από ενοίκια Κέρδη Εισόδημα από αυτοαπασχόληση Μισθοί και ημερομίσθια Έσοδα Συντελεστών παραγωγής Αρχίζουμε στα αριστερά με το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ή το Ακαθάριστο Εθνικό εισόδημα, που είναι το ίδιο) σε τιμές αγοράς. Η δεύτερη στήλη είναι ο υπολογισμός του ΑΕΠ σε όρους δαπάνης και περιλαμβάνει τη δαπάνη των νοικοκυριών για καταναλωτικά αγαθά και υπηρεσίες, τη δαπάνη των επιχειρήσεων για επενδύσεις καθώς και τη δημόσια δαπάνη για αγορά αγαθών και υπηρεσιών (που θα μπορούσαμε επίσης να τη διακρίνουμε σε καταναλωτική και επενδυτική δαπάνη), τις καθαρές εξαγωγές (εξαγωγές μείον εισαγωγές) και τέλος, τα καθαρά εισοδήματα από το εξωτερικό. Αυτό το τελευταίο στοιχείο συχνά αναφέρεται σαν καθαρό εισόδημα από διεθνή περιουσιακά στοιχεία αφού κατά το μεγαλύτερο μέρος του προέρχεται από τις αποδόσεις περιουσιακών στοιχείων που διατηρούν οι κάτοικοι της χώρας στο εξωτερικό (μείον τις αποδόσεις που πληρώνονται από τη χώρα προς αλλοδαπούς που έχουν στην κατοχή τους εγχώρια περιουσιακά στοιχεία). Στις διεθνείς μεταβιβαστικές πληρωμές περιλαμβάνονται επίσης εκροές που αφορούν διεθνή βοήθεια όπως όταν ένας τυφώνας έπληξε την Αϊτή καθώς και εισροές όπως για παράδειγμα τα εμβάσματα κάτοικων του Η.Β. που εργάζονται προσωρινά στο εξωτερικό. Η τρίτη στήλη μας μεταφέρει από το ΑΕθΠ στο ΑΕΠ, δηλαδή το Ακαθάριστο προϊόν της περιόδου. Καθώς οι καθαρές διεθνείς μεταβιβαστικές πληρωμές ανήκουν στα εισοδήματα των κατοίκων αλλά δεν περιλαμβάνονται στην εγχώρια παραγωγή, στο σχήμα 15.3 τις αφαιρούμε από το ΑΕθΠ για να βρούμε το ΑΕΠ. Η τέταρτη στήλη δείχνει τη διαφορά μεταξύ ακαθάριστου και καθαρού προϊόντος. Καθαρό σημαίνει μετά την αφαίρεση της απόσβεσης του φυσικού κεφαλαίου καθώς τα κτίρια και τα μηχανήματα φθείρονται και αχρηστεύονται. Οι στατιστικολόγοι κάνουν κάποιες φορές ηρωικές υποθέσεις σχετικά με το μέγεθος της απόσβεσης. Μέχρι στιγμής, οι Εθνικοί λογαριασμοί παραβλέπουν την απομείωση του περιβαλλοντικού κεφαλαίου. Κάποια μέρα, αν η υπερθέρμανση του πλανήτη συνεχιστεί θα είναι απαραίτητο να γίνουν ξεκάθαρες εκτιμήσεις για την απόσβεση του περιβαλλοντικού μας κεφαλαίου. Η πέμπτη στήλη δείχνει το ρόλο των έμμεσων φόρων. Οι μετρήσεις σε τιμές αγοράς περιλαμβάνουν τους έμμεσους φόρους, και αντανακλούν τις τιμές που πληρώνουν οι καταναλωτές. Οι μετρήσεις σε τιμές παραγωγικών συντελεστών αφαιρούν την επίπτωση των έμμεσων φόρων και αντανακλούν τις τιμές που εισπράττουν οι συντελεστές της παραγωγής. Η τελική στήλη δείχνει τα καθαρά εισοδήματα που λαμβάνουν οι συντελεστές που χρησιμοποιήθηκαν για την παραγωγή του εγχώριου προϊόντος. Τα συνολικά εισοδήματα περιλαμβάνουν τις αμοιβές της εργασίας (μισθοί και ημερομίσθια), τα εισοδήματα των αυτοαπασχολούμενων, τα ενοίκια από την προσφορά γης και τα κέρδη που πάνε στο απασχολούμενο κεφάλαιο. Η κατανόηση του σχήματος 15.3 είναι καθοριστική για να μάθει κανείς τους ορισμούς, να επιβεβαιώσει ότι βγάζουν νόημα και να ελέγξει ότι δεν έχει παραλείψει κάτι. ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ 15.1 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΜΕ ΤΙΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΟΥ ΑΕΠ Είναι σχετικά εύκολο να μετρηθούν τα αγαθά που προσφέρονται προς πώληση σε κάποια αγορά και όλα όσα ενσωματώνονται στις κυβερνητικές στατιστικές. Οι δυσκολίες στις μετρήσεις οφείλονται ακριβώς στο γεγονός ότι κάποια από τα πιο πολύτιμα αγαθά δεν μπορούν εύκολα να αποτιμηθούν. Το ΑΕΠ εύκολα μπορεί να συμπεριλάβει τα πλυντήρια ρούχων, αλλά όχι την ευτυχία, την υγεία ή την επιβάρυνση του περιβάλλοντος. Εφ όσον δεν πουλάμε και αγοράζουμε καθαρό αέρα ή ευχάριστες Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 14

15 θερμοκρασίες σε κάποια αγορά, οι κυβερνητικές στατιστικές υπηρεσίες δεν συλλέγουν σχετικά στοιχεία ώστε να τα συμπεριλάβουν στους Εθνικούς Λογαριασμούς. Ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών προσπαθεί να μετρήσει με συστηματικό τρόπο τρεις διαστάσεις της οικονομικής ανάπτυξης - την υγεία, την εκπαίδευση και το υλικό βιοτικό επίπεδο- και δημοσιεύει ετήσια στατιστικά στοιχεία για όλες τις χώρες του ΟΗΕ. Ο παρακάτω χάρτης δείχνει τη γεωγραφική εξάπλωση των αποτελεσμάτων αυτής της μέτρησης και δεν προσφέρονται βραβεία σε όσους μαντέψουν σωστά ποια χρώματα αντιπροσωπεύουν ευημερία και ποια την φτώχεια σύμφωνα με τον Δείκτη Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ. <εισαγωγή παγκόσμιου χάρτη> Το επίπεδο της υγείας ενός πληθυσμού μετριέται με το προσδόκιμο επιβίωσης κατά την γέννηση, η εκπαίδευση με το ποσοστό των παιδιών που φοιτούν σε κάποιο σχολείο και το ποσοστό των ενηλίκων που μπορούν να διαβάσουν και το υλικό βιοτικό επίπεδο με το κατά κεφαλήν ΑΕΠ. Κάποιοι από αυτούς τους δείκτες είναι πιο σταθεροί από άλλους. Για παράδειγμα, πριν από την οικονομική κρίση η Ισλανδία ήταν στην κορυφή του δείκτη και η Σιέρρα Λεόνε στον πάτο. Οι τράπεζες της Ισλανδίας όμως χρεοκόπησαν κατά την κρίση και η οικονομία της χώρας αντιμετώπισε σοβαρότατα προβλήματα. Αυτή η καταστροφή δεν επηρέασε άμεσα την υγεία και την παιδεία του πληθυσμού της χώρας, αλλά αν δεν αποκατασταθεί η οικονομική ευημερία θα υποστούν σταδιακά τις επιπτώσεις. Όπως και στα λουκάνικα, οι οικονομικές στατιστικές είναι τόσο καλές όσο τα υλικά που βάζει κανείς μέσα. Αν κάποιος ενδιαφέρεται για τη Δημοκρατία, την ισότητα ή την περιβαλλοντική βιωσιμότητα δεν χρειάζεται να στενοχωριέται και πολύ αν η χώρα του δεν τα πάει και πολύ καλά στα συγκεκριμένα μεγέθη που πράγματι μετράει το ΑΕΠ. Όσοι επισκέπτονται τη Γαλλία αντιλαμβάνονται γρήγορα ότι οι Γάλλοι έχουν μία καλή ποιότητα ζωής, καλύτερη από ότι θα περίμενε κανείς κοιτώντας απλά το ΑΕΠ της χώρας. Απολαμβάνουν ένα καλό κλίμα, πλούσια γεύματα, πρόσβαση στις παραλίες της Μεσογείου και μικρό συνωστισμό αφού έχουν αρκετή έκταση γης σε σχέση με τον πληθυσμό τους. Ακόμα, συνταξιοδοτούνται σχετικά νωρίς, και έχοντας ένα υψηλό προσδόκιμο ζωής περνούν αρκετά ευτυχισμένα χρόνια ως συνταξιούχοι. Το ΑΕΠ της χώρας μετράει την παραγωγή των Renault και των Peugeot καθώς και τα αγαθά πολυτελείας των Luis Vuiton και Hermes αλλά παραλείπει τον ελεύθερο χρόνο, την έλλειψη στρες και την απλοχωριά. Παρομοίως, το προϊόν της Αστυνομίας, της Δημόσιας Διοίκησης και των δασκάλων στα δωρεάν δημόσια σχολεία αφού δεν χρεώνεται, δεν αξιολογείται αυτόματα από την αγορά. Πως μπορούμε να μετρήσουμε το προϊόν της Αστυνομίας; Τυπικά, οι στατιστικολόγοι των Εθνικών Λογαριασμών μετρούν τις εισροές (τους μισθούς των αστυνομικών, τα ενοίκια των κτιρίων, το κόστος των αυτοκινήτων και των κομπιούτερ που χρησιμοποιούνται). Αυτό είναι ένα βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση αλλά απέχει πολύ από την τελειότητα. Αν αυξηθεί η παρανομία σε μια κοινωνία, θα καταλήξει να χρειαστεί μεγαλύτερη αστυνομική δύναμη για να αντιμετωπιστεί το έγκλημα. Έτσι, θα έχουμε μια αύξηση στο ΑΕΠ λόγω μεγαλύτερης δαπάνης για αστυνόμευση. Στην πραγματικότητα όμως, οι άνθρωποι αισθάνονται λιγότερο ευτυχείς με την αυξημένη εγκληματικότητα και τους κακοφαίνεται το ότι πρέπει να ξοδεύονται περισσότερα χρήματα για να αποκατασταθεί κάποια τάξη. Αντίστροφα, αν μειωθεί το μέγεθος του στρατού, το ΑΕΠ μειώνεται αφού μειώνονται οι στρατιωτικές δαπάνες, και σαν συνέπεια έχουμε λιγότερη άμυνα. Σκεφτείτε όλα τα παραπάνω σαν μια προειδοποίηση για την αξιοπιστία των στατιστικών του ΑΕΠ και του ΑΕθΠ. Μετρούν αυτό που μετρούν. Εκτός εάν οι πολίτες θελήσουν να δαπανήσουν περισσότερα χρήματα για την συγκέντρωση πιο περιεκτικών στοιχείων, το ΑΕΠ και το ΑΕθΠ θα χρησιμοποιούν στοιχεία που συγκεντρώνονται κάθε χρόνο για άλλους λόγους, όπως για παράδειγμα για τη φορολογία. Μετρώντας το ΑΕΠ του Η.Β. για το Γνωρίζουμε ήδη ότι υπάρχουν τρείς ισοδύναμοι τρόποι μέτρησης του ΑΕΠ, η προσέγγιση των εισοδημάτων, της παραγωγής (προϊόντος) και της δαπάνης. Πως λειτουργεί αυτό στην πράξη; Μπορούν οι στατιστικολόγοι να ταιριάξουν τις διαφορετικές εκτιμήσεις; Ο πίνακας 15.5 απαντά σε αυτό το ερώτημα. Οι δύο πρώτες στήλες δείχνουν την εισοδηματική μέτρηση του ΑΕΠ στο Η.Β. Το μεγαλύτερο μέρος αποτελούν οι μισθοί και τα ημερομίσθια, στη συνέχεια τα πλεονάσματα ιδιωτικών και Δημόσιων επιχειρήσεων και τέλος άλλα εισοδήματα. Προσθέτοντας όλα αυτά τα εισοδήματα έχουμε 1327 εκατομμύρια λίρες σαν μια μέτρηση του ΑΕΠ σε τιμές παραγωγικών συντελεστών. Προσθέτοντας Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 15

16 τους έμμεσους φόρους φτάνουμε στα 1522 δισεκατομμύρια. Μια μικρή στατιστική απόκλιση μειώνει την τελική μας εκτίμηση στα 1519 δις σε τιμές αγοράς. Οι δύο μεσαίες στήλες φτάνουν στον ίδιο αποτέλεσμα με τη μέθοδο της δαπάνης. Η καταναλωτική δαπάνη είναι το μεγαλύτερο μέρος, ( 977 δις). Στη συνέχεια προσθέτουμε την δημόσια κατανάλωση και τα δύο μέρη της επένδυσης, την ιδιωτική και τη δημόσια επένδυση και τέλςο μαζί με τις καθαρές εξαγωγές φτάνουμε σε ένα σύνολο 1517 δις. Με την προσθήκη μιας μικρής στατιστικής απόκλισης 2 δις έχουμε την ίδια εκτίμηση για το ΑΕΠ με αυτή της προηγούμενης μεθόδου. Οι δύο τελευταίες στήλες επαναλαμβάνουν την άσκηση αρχίζοντας με εκτιμήσεις της προστιθέμενης αξίας κατά κλάδο οικονομικής δραστηριότητας. Στις μέρες μας, η αγροτική παραγωγή, η δασική παραγωγή και η αλιεία αποτελούν μικρό μέρος της οικονομίας. Ακόμα και η μεταποίηση (βιομηχανία) φτάνει περίπου στο 10% του ΑΕΠ. Η συνολική παραγωγή αγαθών φτάνει στα 162 δις που είναι περίπου το 11% του συνολικού ΑΕΠ. Ο κατασκευαστικός κλάδος περιλαμβάνει άλλα 103 δις αλλα το μεγαλύτερο μέρος δις ή 77% του ΑΕΠ- αποτελεί υπηρεσίες, χονδρικό εμπόριο, λιανικό εμπόριο, μεταφορές και επικοινωνίες, χρηματοοικονομικές υπηρεσίες, δημόσιες υπηρεσίες και άλλες ιδιωτικές υπηρεσίες. Προσθέτοντας το σύνολο των αγαθών και υπηρεσιών που έχουν παραχθεί φτάνουμε στα 1519 δις. Και οι τρείς μέθοδοι δίνουν ουσιαστικά την ίδια απάντηση. Αν μπορούσαμε να μετρήσουμε τα πάντα με απόλυτη ακρίβεια οι τρείς μέθοδοι θα έδιναν ακριβώς το ίδιο νούμερο χωρίς καν την στατιστική απόκλιση. Πίνακας 15.5 Εθνικοί Λογαριασμοί Βρετανίας, 2011 (δισ. λίρες, τιμές 2009) Υπολογισμός Εισοδήματος δις Υπολογισμός δαπάνης δις Υπολογισμός προϊόντος δις Μισθοί & ημερομίσθια 814 Κατανάλωση νοικοκυριών C 977 Αγροτική και δασική παραγωγή και αλιεία 9 Κέρδη, ενοίκια, τόκοι ιδιωτικών και δημόσιων επιχειρήσεων 329 Κατανάλωση Δημοσίου Gc 337 Μεταποίηση 159 Άλλα εισοδήματα 184 Ιδιωτική (Ι) + Δημόσια (Gi) επένδυση 227 Άλλη παραγωγή (ενέργεια, ύδρευση, ορυχεία) 78 ΑΕΠ σε τιμές συντελεστών 1327 Εξαγωγές 493 Κατασκευαστικός κλάδος 103 Έμμεσοι φόροι 195 μείον εισαγωγές -517 Υπηρεσίες 1170 Λιανική, εστίαση 213 Μεταφορές & επικοιν. 161 Υποσύνολο 1522 Υποσύνολο 1517 Χρηματοοικονομικές υπ. 442 Στατιστική απόκλιση Δημόσιες υπηρεσίες 354 ΑΕΠ σε τιμές αγοράς 1519 ΑΕΠ σε τιμές αγοράς 1519 ΑΕΠ σε τιμές αγοράς Τι μετρά το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν Οι λογαριασμοί μιας επιχείρησης δείχνουν την πορεία της εταιρείας. Οι λογαριασμοί του εθνικού εισοδήματος μας δίνουν τη δυνατότητα να αξιολογήσουμε την πορεία της οικονομίας. Όπως οι λογαριασμοί μιας εταιρείας μπορεί να αποκαλύπτουν κάποια πράγματα, αλλά να κρύβουν άλλα, έτσι θα πρέπει να ερμηνεύουμε και τους εθνικούς λογαριασμούς με προσοχή. Εστιάζουμε την προσοχή μας στο ΑΕΠ ως κριτήριο οικονομικής επίδοσης. Επειδή ο υπολογισμός της απόσβεσης είναι αρκετά δύσκολος, με αποτέλεσμα να γίνεται, ενδεχομένως, διαφορετικά σε διαφορετικές χώρες ή σε διαφορετικές χρονικές περιόδους, η χρήση του Ακαθάριστου Εθνικού Προϊόντος μάς απαλλάσσει από την ανάγκη να συζητήσουμε για την απόσβεση. Στην ενότητα αυτή κάνουμε τρεις επισημάνσεις. Πρώτον, επανερχόμαστε στη διάκριση ανάμεσα στις ονομαστικές και τις πραγματικές μεταβλητές. Δεύτερον, δείχνουμε πώς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ μπορεί να δίνει μια ακριβέστερη εικόνα του βιοτικού επιπέδου ενός μέσου ανθρώπου σε μια οικονομία. Τέλος, Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 16

17 εξετάζουμε τις ατέλειες στη χρήση του ΑΕΠ ως τρόπου μέτρησης των δραστηριοτήτων που παρέχουν οικονομική ευημερία στα μέλη της κοινωνίας. Πλαίσιο 15.2 Φοροδιαφυγή, έγκλημα και υπο-εκτίμηση του ΑΕΠ 0 κακοποιός Αλ Καπόνε, που ποτέ δεν κατηγορήθηκε για φόνο, καταδικάστηκε τελικά για φοροδιαφυγή. Η φοροδιαφυγή διαπράττεται από λαθρέμπορους και εμπόρους ναρκωτικών, αλλά και από κηπουρούς, υδραυλικούς και όλους όσοι πληρώνονται μετρητά «χέρι με χέρι». Επειδή τα δεδομένα του ΑΕΠ βασίζονται σε φορολογικά στοιχεία, η «παραοικονομία» δεν καταγράφεται πουθενά και τα επίσημα στοιχεία υποεκτιμούν το πραγματικό μέγεθος του ΑΕΠ. Η αδήλωτη οικονομική δραστηριότητα αποκαλείται επίσης και «σκιώδης» ή «κρυφή» οικονομία. Οι οικονομολόγοι έχουν διάφορες μεθόδους για να υπολογίζουν το μέγεθος της. Μία από αυτές είναι να μετρούν τα χαρτονομίσματα μεγάλης ονομαστικής αξίας που κυκλοφορούν. Άτομα που κουβαλούν πακέτα των 50, συχνά εμπλέκονται σε φοροδιαφυγή. Όταν το Ευρώ πρωτομπήκε σε κυκλοφορία, η απόφαση να δημιουργηθεί χαρτονόμισμα των 500 οδήγησε σε έντονες συζητήσεις για το αν το ευρώ θα αντικαθιστούσε το δολάριο σαν το νόμισμα προτίμησης των κακοποιών. Το 2010, οι Βρετανικές Τράπεζες αποφάσισαν να το αποσύρουν από την κυκλοφορία στο Η.Β. αλλά στην Ευρωζώνη εξακολουθούν να κυκλοφορούν. Κάποιοι αναφέρονται σε αυτά με το υποκοριστικό «Μπιν Λάντεν» γιατί όλοι γνώριζαν την ύπαρξή τους αλλά σπανίως τα έβλεπαν. Μία εναλλακτική μέθοδος είναι να μαντέψει κανείς τα εισοδήματα των ανθρώπων μελετώντας το τι ξοδεύουν. Η Maria Lacko χρησιμοποιεί τη σταθερή σχέση ανάμεσα στην οικιακή χρήση ηλεκτρικού ρεύματος και τους βασικούς προσδιοριστικούς της παράγοντες -το εισόδημα και τη θερμοκρασία του περιβάλλοντος- για να υπολογίσει τα εισοδήματα με βάση τα στοιχεία κατανάλωσης ηλεκτρισμού και θερμοκρασίας. Η έρευνα της επιβεβαιώνει δύο δημοφιλείς απόψεις. Η παραοικονομία έχει μεγάλο μέγεθος τόσο στις πρώην σοσιαλιστικές χώρες, όπου δεν έχει γίνει ακόμα καταγραφή του νέου ιδιωτικού τομέα, όσο και σε αρκετές μεσογειακές χώρες, οι οποίες παραδοσιακά δυσκολεύονται να πείσουν τους πολίτες τους να πληρώσουν φόρους. Βρήκε ότι το μέγεθος της παρα;οικονομίας μπορεί να κυμαίνεται μεταξύ 20-30% του ΑΕΠ στις χώρες της Ανατολικής Ευρώπης και της Μεσογείου, αλλά πιθανόν μόνο γύρω στο 5-10% στις ΗΠΑ και το Η.Β. Αν μπορούσε να μετρηθεί σωστά, λοιπόν, το ΑΕΠ θα ήταν μεγαλύτερο. ενας άλλος τρόπος για την εκτίμηση της παραοικονομίας είναι με τη διενέργεια ερωτηματολογίων, προσφέροντας στους ερωτώμενους προστασία αν πούν την αλήθεια. Η γενική εξάπλωση του φαινομένου και των σχετικών εκτιμήσεων επιβεβαιώθηκε σε πρόσφατη εργασία του Frierdich Schneider που αναφέρθηκε το 2012 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Η παραοικονομία (% του ΑΕΠ) <εισαγωγή διαγράμματος σελ 356, νέο> Πηγή: F.Schneider, The size and development of the shadow economy from (Ευρωπαϊκή Επιτροπή 2011). Η παραοικονομία κυμαίνεται από 7-8% στις νομοταγείς Ελβετία και Αυστρία μέχρι περίπου 30% σε πολλές Βαλκανικές χώρες (με πράσινο χρώμα). Η φοροδιαφυγή και η υπο- εκτίμηση του ΑΕΠ είναι επίσης εκτεταμένη στις χώρες της Βαλτικής. Γιατί κάποιες χώρες έχουν μεγάλη παραοικονομία; Εν μέρει η απάντηση συνδέεται με την ιστορία και την κουλτούρα μιας χώρας. Οι Βαλκανικές χώρες που έζησαν 400 χρόνια κάτω από τους Οθωμανούς, είχαν συνηθίσει να αποφεύγουν την κεντρική διοίκηση. Σε αντίθεση, στην Ελβετία με τα συνεχή δημοψηφίσματα όπου οι πολίτες εκφράζουν τη γνώμη τους για διάφορα θέματα πολιτικής, έχουν καλύτερη σχέση με την κυβέρνησή τους. Υπάρχουν επίσης και οικονομικά επιχειρήματα που παίζουν κάποιο ρόλο. Όταν οι φόροι είναι υπερβολικά υψηλοί, οι πολίτες ασχολούνται περισσότερο με την φοροαποφυγή (νόμιμοι τρόποι) ή και την φοροδιαφυγή (παράνομοι τρόποι). Σε ποιό ύψος φορολογίας ξεκινά η αντικοινωνική αυτή συμπεριφορά, είναι αντικείμενο αντιπαραθέσεων. Ονομαστικό και πραγματικό ΑΕΠ Το ονομαστικό ΑΕΠ μετρά το ΑΕΠ στις τιμές που επικρατούν όταν πραγματοποιείται το εισόδημα. Επειδή εκείνο που προσφέρει χρησιμότητα ή ευτυχία στους ανθρώπους είναι οι φυσικές ποσότητες του προϊόντος, θα ήταν παραπλανητικό να κρίνουμε την επίδοση της οικονομίας εξετάζοντας το ονομαστικό ΑΕΠ. Το πραγματικό ΑΕΠ ή ΑΕΠ σε σταθερές τιμές, λαμβάνει υπόψη τον πληθωρισμό, μετρώντας το ΑΕΠ διαφορετικών ετών στις τιμές που επικρατούσαν σ ένα συγκεκριμένο έτος που ονομάζεται έτος βάσης. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 17

18 Ο Πίνακας 15.6 παρουσιάζει ένα απλό υποθετικό παράδειγμα του συνόλου της οικονομίας. Την περίοδο , το ονομαστικό ΑΕΠ αυξάνεται από 600 σε Αν πάρουμε ως έτος βάσης το 1980, μπορούμε να μετρήσουμε το πραγματικό ΑΕΠ του 2013, υπολογίζοντας την αξία του προϊόντος με βάση τις τιμές του Το πραγματικό ΑΕΠ αυξάνεται από 600 σε μόλις 860. Αυτή η αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ κατά 43% δίνει μια πιο αληθινή εικόνα της πρόσθετης ποσότητας αγαθών που παρήγαγε το σύνολο της οικονομίας. Πίνακας 15.6 Ονομαστικό και πραγματικό ΑΕΠ Ποσότητα μήλα κοτόπουλα Τιμή σε μήλα 2 4 κοτόπουλα 4 6 Αξία σε τρέχουσες τιμές (2013) μήλα κοτόπουλα Ονομαστικό ΑΕΠ Αξία σε τιμές 1980 μήλα κοτόπουλα Πραγματικό ΑΕΠ Ο αποπληθωριστής του ΑΕΠ Στο Κεφάλαιο 2 παρουσιάστηκε η έννοια του δείκτη τιμών καταναλωτή (ΔΤΚ), ενός δείκτη της μέσης τιμής των αγαθών που αγοράζουν οι καταναλωτές. Η πιο συνηθισμένη μονάδα μέτρησης του πληθωρισμού στη Βρετανία είναι η ποσοστιαία άνοδος του ΔΤΚ σε σχέση με την τιμή του το προηγούμενο έτος. Ωστόσο, η καταναλωτική δαπάνη είναι μόνον ένα στοιχείο του ΑΕΠ, το οποίο περιλαμβάνει ακόμα την επένδυση, τη δημόσια δαπάνη και τις καθαρές εξαγωγές. Για να μετατρέψουμε το ονομαστικό ΑΕΠ σε πραγματικό, χρειαζόμαστε έναν δείκτη που να δείχνει τι συμβαίνει στις τιμές όλων των αγαθών. Ο δείκτης αυτός ονομάζεται αποπληθωριστής του ΑΕΠ. Ο αποπληθωριστής του ΑΕΠ είναι ο λόγος του ονομαστικού ΑΕΠ προς το πραγματικό ΑΕΠ, εκφρασμένος με τη μορφή δείκτη. Για να εκφράσουμε τον αποπληθωριστή ως δείκτη, παίρνουμε το λόγο του ονομαστικού προς το πραγματικό ακαθάριστο εθνικό προϊόν και πολλαπλασιάζουμε επί 100. Στον Πίνακα 15.4 δείχνουμε το ονομαστικό ΑΕΠ (σε δις λίρες) για τη Βρετανία, κατά την περίοδο (πράσινη γραμμή) Παρατηρώντας μόνο την <πράσινη> γραμμή φαίνεται ότι η ύφεση του ήταν σύντομη και ότι η ανάπτυξη επανήλθε γρήγορα. Η <μωβ> γραμμή απεικονίζει το ΑΕΠ της Βρετανίας σε πραγματικές τιμές, χρησιμοποιώντας για όλα τα χρόνια τις τιμές του 2009, οπότε οι δύο γραμμές τέμνονται στο έτος Μόλις αφαιρέσουμε την αυξητική επίδραση του πληθωρισμού στο ονομαστικό ΑΕΠ μπορούμε να δούμε ότι το ΑΕΠ αυξήθηκε πιο αργά. Η σοβαρότητα της ύφεσης του 2008 επίσης φαίνεται ξεκάθαρα. Το σχήμα 15.4 δείχνει επίσης τους δείκτες του ονομαστικού και πραγματικού ΑΕΠ στην Κίνα κατά την ίδια περίοδο. Επειδή το πραγματικό ΑΕΠ της Κίνας αυξήθηκε πολύ πιο έντονα, η μωβ γραμμή ανεβαίνει πιο απότομα από ότι στο Η.Β. Ακόμη, επειδή ο πληθωρισμός στην Κίνα είναι υψηλότερος από ότι στο Η.Β. ή στην Ευρωζώνη, η αύξηση στο ονομαστικό της ΑΕΠ είναι ακόμα μεγαλύτερη. Σχήμα 15.4 Ονομαστικό και πραγματικό ΑΕΠ <εισαγωγή σχήματος σελ 358> Πηγή: ΔΝΤ, World Economic Outlook Απρίλιος Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 18

19 Πραγματικό κατά κεφαλήν ΑΕΠ Το πραγματικό ΑΕΠ είναι ένα απλό μέτρο του πραγματικού εισοδήματος της οικονομίας. Η ετήσια ποσοστιαία αύξηση του πραγματικού ΑΕΠ μάς λέει πόσο γρήγορα μεγεθύνεται η οικονομία. Ο Πίνακας 15.7 παρουσιάζει τον μέσο ετήσιο ρυθμό αύξησης του πραγματικού ΑΕΠ κατά την περίοδο για κάποιες χώρες. Μας δείχνει επίσης την μέση ετήσια αύξηση του πληθυσμού για την ίδια περίοδο. Το πραγματικό ΑΕΠ της Κίνας αυξήθηκε κατά μέσο όρο 10,8% το χρόνο. Λόγω της πολιτικής του ενός παιδιού ανά οικογένεια, ο πληθυσμός της μετά βίας αυξήθηκε. Έτσι, πέτυχε μία εκπληκτική αύξηση στο κατά κεφαλήν προϊόν της κατά 10,2% ετησίως, πράγμα που οδήγησε σε γρήγορη αύξηση του επιπέδου διαβίωσης των κινέζων. Αν και το ΑΕΠ της Αιθιοπίας αυξήθηκε κατά 8,8% ετησίως, ο πληθυσμός της αυξήθηκε αρκετά γρήγορα, οπότε το προϊόν ανά κάτοικο αυξήθηκε κατά 6,2% το χρόνο. Στο Η.Β. και την Ελβετία, η ετήσια αύξηση του ΑΕΠ ήταν κάτω από 2% οδηγώντας σε ετήσια αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ κατά 1% περίπου. Στη Δυτική Όχθη και τη Γάζα της Παλαιστίνης όχι μόνο μειώθηκε το πραγματικό ΑΕΠ αλλά και η γρήγορη αύξηση του πληθυσμού κατά 3,2% το χρόνο σήμανε ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ μειώθηκε κατά 3,7% κάθε χρόνο μεταξύ των ετών Πίνακας 15.7 Ετήσια μεταβολή του πραγματικού και του κατά κεφαλήν πραγματικού ΑΕΠ, (ετήσιο %) Πραγματικό ΑΕΠ Πληθυσμός Κατά κεφαλή πραγματικό ΑΕΠ Κίνα 10,8 0,6 10,2 Αιθιοπία 8,8 2,6 6,2 Ελβετία 1,9 0,8 1,1 Η.Β. 1,6 0,6 1,0 Δυτική Όχθη- Γάζα -0,9 3,2-3,7 Κατά πόσον ενδιαφερόμαστε για το ΑΕΠ ή το κατά κεφαλήν ΑΕΠ εξαρτάται από την ερώτηση που θέλουμε να απαντήσουμε. Το συνολικό ΑΕΠ μας δίνει μία ένδειξη για το οικονομικό μέγεθος και την ισχύ μιας χώρας ενώ το κατα κεφαλήν ΑΕΠ μας δίνει περισσότερες πληροφορίες για την παραγωγικότητα και το πιθανό βιοτικό επίπεδο ενός τυπικού κατοίκου της χώρας. Όπως είναι φυσικό, τα άτομα δεν ακολουθούν το μέσο όρο. Όσο περισσότερο μεταβάλλεται διαχρονικά η διανομή του εισοδήματος, τόσο πιο αναξιόπιστη γίνεται η μεταβολή του πραγματικού κατά κεφαλήν ΑΕΠ ως δείκτη της κατάστασης ενός συγκεκριμένου ατόμου στην οικονομία. Ένα πιο περιεκτικό μέτρο του ΑΕΠ Επειδή χρησιμοποιούμε το ΑΕΠ για να μετρήσουμε το εισόδημα της οικονομίας, η μέτρηση του πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πληρέστερη. Στην πράξη, όταν περιλαμβάνουμε στο ΑΕΠ το σύνολο της παραγωγής, αντιμετωπίζουμε δύο προβλήματα. Πρώτον, κάποια προϊόντα, όπως ο θόρυβος, η ρύπανση και η κυκλοφοριακή συμφόρηση είναι «δεινά». Θα πρέπει να αφαιρεθούν από το ΑΕΠ. Πρόκειται για μια λογική υπόδειξη, που δύσκολα εφαρμόζεται. Αυτά τα «ενοχλητικά αγαθά» δεν αποτελούν αντικείμενο συναλλαγής σε κάποιες αγορές, άρα δύσκολα μπορεί να εκφραστεί ποσοτικά η παραγωγή τους ή να αποφασιστεί με ποιον τρόπο θα αποτιμάται το κοινωνικό τους κόστος. Ομοίως, πολλά πολύτιμα αγαθά και υπηρεσίες εξαιρούνται από το ΑΕΠ επειδή δεν διατίθενται στην αγορά, άρα είναι δύσκολο να μετρηθούν με ακρίβεια. Στην κατηγορία αυτή εντάσσονται δραστηριότητες όπως οι οικιακές εργασίες, οι μικροεπισκευές που κάνει κανείς μόνος του και η «μαύρη» εργασία. Αν αφαιρούσαμε την αξία των ενοχλητικών αγαθών και προσθέταμε την αξία του «μαύρου» εισοδήματος ή του εισοδήματος από υπηρεσίες που δεν διατίθενται στην αγορά, τότε το ΑΕΠ θα μετρούσε με μεγαλύτερη ακρίβεια την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών στην οικονομία. Προτού, όμως, χρησιμοποιήσουμε το ΑΕΠ ως βάση της εθνικής οικονομικής ευημερίας, πρέπει να κάνουμε μία Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 19

20 ακόμα σημαντική προσαρμογή. Οι άνθρωποι δεν απολαμβάνουν μόνον αγαθά και υπηρεσίες, αλλά και ελεύθερο χρόνο. Έστω, λοιπόν, ότι οι Ελευθεροχρονίτες εκτιμούν τον ελεύθερο χρόνο περισσότερο από τους Φιλοπονίτες. Οι Φιλοπονίτες εργάζονται περισσότερο και παράγουν περισσότερα αγαθά. Με βάση τις μετρήσεις, η Φιλοπονία έχει υψηλότερο ΑΕΠ. Είναι ανόητο να ισχυριστούμε ότι αυτό αποδεικνύει πως η ευημερία των Ελευθεροχρονιτών είναι μικρότερη. Επιλέγοντας να μην εργάζονται τόσο σκληρά, αποδεικνύουν ότι ο επιπλέον ελεύθερος χρόνος έχει τουλάχιστον την ίδια αξία με τα επιπλέον αγαθά που θα παρήγαγαν, αν εργάζονταν περισσότερο. Επειδή η πραγματοποίηση τακτικών μετρήσεων των μη διατιθέμενων στην αγορά και των μη καταγεγραμμένων θετικών και αρνητικών αγαθών είναι δύσκολη και δαπανηρή, όπως και η τακτική αποτίμηση της τεκμαρτής αξίας του ελεύθερου χρόνου, το πραγματικό ΑΕΠ παραμένει, αναπόφευκτα, το πιο συνηθισμένο μέτρο οικονομικής δραστηριότητας. Αν και απέχει πολύ από το να είναι το ιδανικό μέτρο, αποτελείτο καλύτερο μέτρο που έχουμε στη διάθεση μας σε τακτική βάση. ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ 15.1 Βιωσιμότητα, μόλυνση περιβάλλοντος και αρνητική μεταβολή του ΑΕΠ. Ο πρώτος από τους πίνακες που ακολουθούν παρουσιάζει στοιχεία από την επιτυχημένη εκβιομηχάνιση ορισμένων Ασιατικών οικονομιών. Οι Ασιατικές τίγρεις περιλαμβάνουν μικρές χώρες της Ανατολικής Ασίας που εγκατέλειψαν τον προστατευτισμό την δεκαετία του 1960 και ξεκίνησαν μισό αιώνα γρήγορης εκβιομηχάνισης με βάση τις εξαγωγές. Παγκόσμια βιομηχανική επιτυχία των Ασιατικών τίγρεων Ετήσια αύξηση του κατά κεφαλήν πραγματικού ΑΕΠ (%) Εξαγωγές βιομηχανικών αγαθών (% των συνολικών εξαγωγών) Ινδονησία Μαλαισία Σιγκαπούρη Νότια Κορέα 6, Ταϋλάνδη Πηγή: Παγκόσμια Τράπεζα World Development report Κατά τη δεκαετία 1990 ένα δεύτερο κύμα χωρών υιοθέτησαν την παγκοσμιοποίηση, τις εξαγωγές και την απορρύθμιση της οικονομίας. Οι πιο σημαντικές από αυτές -λόγω του μεγέθους τους, η επιτυχία τους είχε σημαντικό αντίκτυπο στη διεθνή οικονομία- έγιναν γνωστές σαν BRIC s (Βραζιλία, Ρωσία, Ινδία και Κίνα). Η οικονομική επιτυχία των BRIC s. Ετήσια μέση αύξηση του ΑΕΠ (%) Ετήσια μέση αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ Εξαγωγές βιομηχανικών αγαθών (% των συνολικών εξαγωγών) Βραζιλία 3,5 3, Ρωσία Ινδία Κίνα Αν και η Κίνα και σε μικρότερο βαθμό η Ινδία εκβιομηχανίστηκαν με τρόπο παρόμοιο με των Ασιατικών τίγρεων, η Ρωσία εξάγει κυρίως ενέργεια ενώ η ανάπτυξη της Βραζιλίας (όπως και της Αυστραλίας) στηρίχθηκε σε εξαγωγές πρώτων υλών προς τις βιομηχανικές χώρες της Ασίας. Όποιες και αν είναι οι διαφορές μεταξύ των χωρών αυτών, το σημαντικό είναι ότι οι αναδυόμενες οικονομίες ανθούν, εκβιομηχανίζονται γρήγορα (έστω και με την άντληση φυσικών πόρων) και αναπτύσσουν αστικούς πληθυσμούς και μία νέα καταναλωτική τάξη. Από τις παλαιότερες βιομηχανικές επαναστάσεις στην Ευρώπη, τις ΗΠΑ και την Ιαπωνία, γνωρίζουμε ότι αυτή η φάση οικονομικής ανάπτυξης συνήθως συνεπάγεται αρκετή μόλυνση του περιβάλλοντος τα γκρίζα σατανικά εργοστάσια της Αγγλίας ή το νέφος που κρεμόταν πάνω από τη Νέα Υόρκη και το Σικάγο. Η ποιότητα του περιβάλλοντος είναι μια πολυτέλεια που απασχολεί περισσότερο τις χώρες που έχουν ήδη εξασφαλίσει ένα αξιόλογο επίπεδο υλικής ευημερίας. Η πλούσια και μορφωμένη Ευρώπη δίνει πλέον πολύ μεγαλύτερη βαρύτητα στην πράσινη ατζέντα. Μία μελέτη της Ασιατικής Αναπτυξιακής Τράπεζας εκτιμά ότι οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου των Ασιατικών χωρών θα τριπλασιαστούν τα επόμενα 2 χρόνια. Η Ασία θα ξεπεράσει τις Δυτικές οικονομίες και θα είναι η μεγαλύτερη πηγή μόλυνσης της ατμόσφαιρας. Η Κίαν κατασκευάζει ένα νέο εργοστάσιο ενέργειας με άνθρακα κάθε δύο εβδομάδες και το νέο μικρο-αυτοκίνητο της Ινδίας το Τατα Νανο θα είναι προσιτό σε δεκάδες εκατομμύρια νέους οδηγο πυς κάθε χρόνο. Καθώς οι Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς την άδεια των εκδ. Κριτική Σελίδα 20

ΜΕΡΟΣ 4. Μακροοικονομική

ΜΕΡΟΣ 4. Μακροοικονομική ΜΕΡΟΣ 4 Μακροοικονομική Στο Μέρος 4 εξετάζεται η οικονομία ως ένα σύστημα μέσα στο οποίο υπάρχουν φαινόμενα ανατροφοδότησης. Το παραγόμενο προϊόν ζητείται από τις επιχειρήσεις, τα νοικοκυριά, το κράτος

Διαβάστε περισσότερα

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 1. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Το διάγραμμα κυκλικής ροής της οικονομίας (κεφ. 3, σελ. 100 Mankiw) Εισόδημα Υ Ιδιωτική αποταμίευση S Αγορά συντελεστών Αγορά χρήματος Πληρωμές συντελεστών

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 5. Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία

Κεφάλαιο 5. Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία Κεφάλαιο 5 Αποταμίευση και επένδυση σε μια ανοικτή οικονομία Περίγραμμα κεφαλαίου Ισοζύγιο Πληρωμών Ισορροπία της αγοράς αγαθών σε μια ανοικτή οικονομία Αποταμίευση και επένδυση σε μια μικρή ανοικτή οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ

ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ ΤΟ ΙΣΟΖΥΓΙΟ ΠΛΗΡΩΜΩΝ Oι συναλλαγές μιας χώρας με τον υπόλοιπο κόσμο, συμπεριλαμβανομένων τόσο των εμπορικών όσο και των χρηματοοικονομικών ροών, καταγράφονται στο ισοζύγιο διεθνών πληρωμών. Oι συναλλαγές

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση Α.1 (α) (β) www.arnos.gr info@arnos.co.gr

Ερώτηση Α.1 (α) (β) www.arnos.gr info@arnos.co.gr Ερώτηση Α.1 Σε μια κλειστή οικονομία οι αγορές αγαθών και χρήματος βρίσκονται σε ταυτόχρονη ισορροπία (υπόδειγμα IS-LM). Να περιγράψετε και να δείξετε διαγραμματικά το πώς θα επηρεάσει την ισορροπία των

Διαβάστε περισσότερα

H ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ

H ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ H ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΥ ΕΙΣΟΔΗΜΑΤΟΣ 2 Κλάδοι Οικονομικής (i) Μικροοικονομική: Αποφάσεις ατομικών νοικοκυριών- Επιχειρήσεων (ii) Μακροοικονομική: Μελέτη οικονομίας ως συνόλου Βασικά Ζητήματα που απασχολούν

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Κεφάλαιο 2o (συνέχεια) b) Υπολογισμός των βασικών Μακροοικονομικών μεγεθών Συνολικό εισόδημα και συνολική δαπάνη! Για μια οικονομία συνολικά, το εισόδημα πρέπει να είναι ίσο

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Ισοζύγιο πληρωµών

3.2 Ισοζύγιο πληρωµών 3 Ισοζύγιο πληρωµών 3.1 Εισαγωγή ιεθνή οικονοµία Ύφεση στην Γερµανία οικονοµίες του Ευρώ Αυξηση των αµερικανικών επιτοκίων διεθνή επιτόκια και δολάριο($) Χρηµατοοικονοµική κρίση στην Ασία Ανοιχτή οικονοµία

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Ποσοτικές µετρήσεις και διάρθρωση της εθνικής οικονοµίας

Κεφάλαιο 2. Ποσοτικές µετρήσεις και διάρθρωση της εθνικής οικονοµίας Κεφάλαιο 2 Ποσοτικές µετρήσεις και διάρθρωση της εθνικής οικονοµίας Περίγραµµα κεφαλαίου Εθνικοί λογαριασµοί εισοδήµατος: Οι µετρήσεις του προϊόντος, του εισοδήµατος και της δαπάνης Ακαθάριστο εγχώριο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική. Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική. Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική Ισοζύγιο Πληρωμών, Συναλλαγματικές Ισοτιμίες, Διεθνείς Χρηματαγορές και το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα 1 Αντικείµενο Διεθνούς Μακροοικονοµικής Η διεθνής µακροοικονοµική

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ. 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΙΟΝ 1. Τι πρέπει να κατανοήσει o μαθητής Είναι το πρώτο κεφάλαιο που εξετάζει τα οικονομικά φαινόμενα από μια διαφορετική οπτική, τη μακροοικονομική, και προσεγγίζει

Διαβάστε περισσότερα

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ

Α) ΒΑΣΙΚΕΣ ΤΑΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΠΕΝΔΥΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΛΙΤΟΤΗΤΑΣ Μελέτη του ΔΝΤ για 17 χώρες του ΟΑΣΑ επισημαίνει ότι για κάθε ποσοστιαία μονάδα αύξησης του πρωτογενούς πλεονάσματος, το ΑΕΠ μειώνεται κατά 2 ποσοστιαίες μονάδες και

Διαβάστε περισσότερα

www.onlineclassroom.gr ΜΕΡΟΣ Β Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών

www.onlineclassroom.gr ΜΕΡΟΣ Β Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών ΜΕΡΟΣ Β Ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών Β.1 Διαπράττουμε το σφάλμα της σύνθεσης όταν θεωρούμε ότι: α. αυτό που ισχύει για ένα άτομο ισχύει μερικές φορές και για το σύνολο β. αυτό που ισχύει για ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Εάν το ποσοστό υποχρεωτικών καταθέσεων είναι 25% και υπάρξει μια αρχική κατάθεση όψεως 2.000 σε μια εμπορική Τράπεζα, τότε η μέγιστη ρευστότητα που μπορεί να δημιουργηθεί από αυτή την κατάθεση είναι: Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Α ΜΕΡΟΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ και ΑΣΚΗΣΕΙΣ

ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Α ΜΕΡΟΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ και ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Α ΜΕΡΟΣ ΤΥΠΟΛΟΓΙΟ και ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΑΘΗΝΑ ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2014 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ - ΣΥΝΤΑΞΗ ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΝΙΚΟΣ 1 ΜAΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΑΕΠ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΕΥΡΑ ΤΗΣ ΤΕΛΙΚΗΣ ΔΑΠΑΝΗΣ Y = C + I + G + ( X M) Y

Διαβάστε περισσότερα

(Πολιτική. Οικονομία ΙΙ) Τμήμα ΜΙΘΕ. Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος. Αρχές Οικονομικής ΙΙ. 14/6/2011Εαρινό Εξάμηνο 2010-2011. (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1

(Πολιτική. Οικονομία ΙΙ) Τμήμα ΜΙΘΕ. Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος. Αρχές Οικονομικής ΙΙ. 14/6/2011Εαρινό Εξάμηνο 2010-2011. (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1 Αρχές Οικονομικής ΙΙ (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος Τμήμα ΜΙΘΕ Καθηγητής Σπύρος Βλιάμος 2010-2011 Αρχές Οικονομικής ΙΙ (Πολιτική Οικονομία ΙΙ) 1 Θεματικές Ενότητες Επισκόπηση της Μακροοικονομικής-Τα

Διαβάστε περισσότερα

Κατανάλωση, Αποταμίευση και Προσδιορισμός του Εθνικού Εισοδήματος σε Κλειστή οικονομία χωρίς Δημόσιο Τομέα

Κατανάλωση, Αποταμίευση και Προσδιορισμός του Εθνικού Εισοδήματος σε Κλειστή οικονομία χωρίς Δημόσιο Τομέα Κατανάλωση, Αποταμίευση και Προσδιορισμός του Εθνικού Εισοδήματος σε Κλειστή οικονομία χωρίς Δημόσιο Τομέα -Σκοπός: Εξήγηση Διακυμάνσεων του Πραγματικού ΑΕΠ - Δυνητικό Προϊόν: Το προϊόν που θα μπορούσε

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες

Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες Μυρτώ - Σμαρώ Γιαλαμά Α.Μ.: 1207 Μ 075 Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα: Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Κεφάλαιο 21: Αντιμετωπίζοντας τις συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Τι είναι η παγκόσμια αγορά συναλλάγματος;

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Δευτέρα, 3 Ιουνίου 2013

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Πολιτική Ι: Σταθερές Συναλλαγματικές Ισοτιμίες χωρίς Κίνηση Κεφαλαίου

Οικονομική Πολιτική Ι: Σταθερές Συναλλαγματικές Ισοτιμίες χωρίς Κίνηση Κεφαλαίου Κεφάλαιο 6 Οικονομική Πολιτική Ι: Σταθερές Συναλλαγματικές Ισοτιμίες χωρίς Κίνηση Κεφαλαίου 6.1 Σύνοψη Στο έκτο κεφάλαιο του συγγράμματος ξεκινάει η ανάλυση της μακροοικονομικής πολιτικής. Περιγράφονται

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 22. Μικροοικονομική

Κεφάλαιο 22. Μικροοικονομική Μέτρηση του Εθνικού Εισοδήματος Κεφάλαιο 22 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Μικροοικονομική Μικροοικονομική είναι η μελέτη του τρόπου με τον

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΡΙΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ

ΚΥΡΙΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΥΡΙΑ ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Μακροοικονοµική Η µελέτη της οικονοµίαςωςσυνόλου. Ασχολείται µε συνολικά µεγέθη της οικονοµίας. ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟΣ Ο ρυθµός µεταβολής του γενικού επιπέδου τιµών. ΑΝΕΡΓΙΑ Είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1. Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 152 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ 1 Αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του ΚΠΣ III Η εκ των προτέρων αξιολόγηση των µακροοικονοµικών επιπτώσεων του 3 ου ΚΠΣ µπορεί να πραγµατοποιηθεί µε τρόπους οι οποίοι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ

ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ Χωρίζεται σε δύο μεγάλες περιοχές: -ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ -ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Η συμπεριφορά της οικονομικής μονάδας (καταναλωτής, νοικοκυριό, επιχείρηση, αγορά). Εξετάζει θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld

Διεθνής Οικονομική. Paul Krugman Maurice Obsfeld Paul Krugman Maurice Obsfeld Διεθνής Οικονομική Κεφάλαιο 21 Η Διεθνής Αγορά Κεφαλαίου και τα κέρδη από το Εμπόριο Διεθνής Τραπεζική Λειτουργία και Διεθνής Κεφαλαιαγορά Φιλίππου Ευαγγελία Α.Μ. 1207 Μ069

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ YΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΑ Ι ΡΥΜΑΤΑ Μάθηµα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ηµεροµηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική.! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική.! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Εισαγωγή στη Διεθνή Μακροοικονομική! Καθ. ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Αντικείμενο Διεθνούς Μακροοικονομικής Η διεθνής μακροοικονομική ασχολείται με το προσδιορισμό των βασικών μακροοικονομικών

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ

Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ Δρ. Αικατερίνη Γριμάνη Αρχές Οικονομικής ΙΙ Μέτρηση οικονομικής επιτυχίας Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ): μετρά συγχρόνως (α) το συνολικό εισόδημα που έχει αποκτηθεί από την παραγωγή του μέσα στην οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

Συναθροιστική ζήτηση και προσφορά

Συναθροιστική ζήτηση και προσφορά Συναθροιστική ζήτηση και Κεφάλαιο 31 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Βραχυχρόνιες οικονομικές διακυμάνσεις Η οικονομική δραστηριότητα παρουσιάζει

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και

Μακροοικονομική. Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική. Αναπτύχθηκε ως ξεχωριστός κλάδος: Γιατί μελετάμε ακόμη την. Μακροοικονομική Θεωρία και Μακροοικονομική Θεωρία και Πολιτική Εισαγωγή: με τι ασχολείται Ποια είναι η θέση της μακροοικονομικής σήμερα; Χρησιμότητα - γιατί μελετάμε την μακροοικονομική θεωρία; Εξέλιξη θεωρίας και σχέση με την πολιτική

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά για Μη Οικονομολόγους Ενότητα 7: Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Θεωρία

Οικονομικά για Μη Οικονομολόγους Ενότητα 7: Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Θεωρία Οικονομικά για Μη Οικονομολόγους Ενότητα 7: Καθηγητής: Κώστας Τσεκούρας Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Σκοποί ενότητας Στην παρούσα ενότητα παρουσιάζονται και αναλύονται

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική Κεφάλαιο 4 Κατανάλωση, αποταμίευση και επένδυση. 4.1 Κατανάλωση και αποταμίευση

Μακροοικονομική Κεφάλαιο 4 Κατανάλωση, αποταμίευση και επένδυση. 4.1 Κατανάλωση και αποταμίευση Μακροοικονομική Κεφάλαιο 4 Κατανάλωση, αποταμίευση και επένδυση 4.1 Κατανάλωση και αποταμίευση 1) Χωρίς πληθωρισμό και με ονομαστικό επιτόκιο (i).03, κάποιος μπορεί να ανταλλάξει μια μονάδα σημερινής κατανάλωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΕΦ. 2 ο : Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - 2.1.: ΤΟ ΑΕΠ & Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ Α. ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ - ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ Η οικονομική ανάλυση διακρίνεται σε μικροοικονομική

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Βασικές αρχές. Εφαρµογές στην Ελληνική Οικονοµία. Ασκήσεις.

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Βασικές αρχές. Εφαρµογές στην Ελληνική Οικονοµία. Ασκήσεις. ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Βασικές αρχές. Εφαρµογές στην Ελληνική Οικονοµία. Ασκήσεις. Κεφάλαιο 1 Η Μακροοικονοµική Επιστήµη 1.1. Μικροοικονοµική και Μακροοικονοµική 1.2. Μακροοικονοµικά Υποδείγµατα 1.3.

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομική. Ενότητα 2: Η μέτρηση των Βασικών Μακροοικονομικών Αγαθών. Σόρμας Αστέριος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη)

Μακροοικονομική. Ενότητα 2: Η μέτρηση των Βασικών Μακροοικονομικών Αγαθών. Σόρμας Αστέριος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Μακροοικονομική Ενότητα 2: Η μέτρηση των Βασικών Μακροοικονομικών Αγαθών Σόρμας Αστέριος Τμήμα Διοίκησης Επιχειρήσεων (Κοζάνη) Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Ανοικτή και κλειστή οικονομία

Ανοικτή και κλειστή οικονομία Μακροοικονομική της ανοικτής οικονομίας: Βασικές έννοιες Κεφάλαιο 29 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Ανοικτή και κλειστή οικονομία Κλειστή

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) - Καθαρό Εθνικό Προϊόν

1.1 Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) - Καθαρό Εθνικό Προϊόν ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΔΙΔΑΣΚΟΥΣΑ : ΑΡΓΥΡΏ ΜΟΥΔΑΤΣΟΥ 1. ΕΘΝΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ 1.0 Γενικά Αντικείµενο της Μακροοικονοµικής είναι ο καθορισµός (υπολογισµός) των συνολικών µεγεθών της οικονοµίας, πχ. της συνολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΜΑΔΑ Α

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΜΑΔΑ Α ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΟΜΑΔΑ Α Για τις προτάσεις από Α1 μέχρι και Α5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της καθεμιάς και δίπλα σε κάθε αριθμό τη λέξη Σωστό, αν η πρόταση είναι σωστή, και

Διαβάστε περισσότερα

Εισοδήματος και Απασχόλησης Determination of Income and Employment

Εισοδήματος και Απασχόλησης Determination of Income and Employment ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Προσδιορισμός Εισοδήματος και Απασχόλησης Determination of Income and Employment 1. Κεϋνσιανή θεωρία - Υπόδειγμα. Keynesian Model 1 Βασικές αρχές: Το μέγεθος του Εθνικού εισοδήματος (παραγόμενου

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012

Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ. Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Αν. Καθ. Μαρία Καραμεσίνη ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Ημερίδα ΕΙΕΑΔ,«Η αγορά εργασίας σε κρίση», Αθήνα, 9 Ιουλίου 2012 Ιστορική κρίση της αγοράς εργασίας ύψος της ανεργίας χωρίς ιστορικό προηγούμενο (22.6%) πολύ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 15. Οι δηµόσιες δαπάνες και ηχρηµατοδότησή τους

Κεφάλαιο 15. Οι δηµόσιες δαπάνες και ηχρηµατοδότησή τους Κεφάλαιο 15 Οι δηµόσιες δαπάνες και ηχρηµατοδότησή τους Ο κρατικός προϋπολογισµός: εδοµένα και αριθµοί Συνολικές δηµόσιες δαπάνες: τρειςκατηγορίεςδηµοσίων δαπανών ηµόσιες δαπάνες (G) Μεταβιβαστικές πληρωµές

Διαβάστε περισσότερα

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ;

Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Η ΚΡΙΣΗ ΞΕΠΕΡΑΣΤΗΚΕ ΚΑΘΩΣ ΛΕΝΕ; Καθώς έχουν περάσει, από το 2008 οπότε και ξέσπασε η μεγαλύτερη καπιταλιστική κρίση μετά την κρίση του 1929, οι πάντες σχεδόν συμπεριφέρονται σαν να έχει ξεπεραστεί η κρίση

Διαβάστε περισσότερα

Κανόνας Χρυσού. Διεθνής Μακροοικονομική Πολιτική (κεφ.18) Σύστημα κανόνα χρυσού: σε ποια χρονική περίοδο αναφέρεται; Λειτουργία του κανόνα χρυσού

Κανόνας Χρυσού. Διεθνής Μακροοικονομική Πολιτική (κεφ.18) Σύστημα κανόνα χρυσού: σε ποια χρονική περίοδο αναφέρεται; Λειτουργία του κανόνα χρυσού Κανόνας Χρυσού Διεθνής Μακροοικονομική Πολιτική (κεφ.18) Το Διεθνές Νομισματικό Σύστημα 1870-1973 Βασικές αρχές λειτουργίας Ιστορικά (ποια περίοδο καλύπτει) Εξωτερική ισορροπία (ισοζύγιο πληρωμών ισοσκελισμένο)

Διαβάστε περισσότερα

Συναθροιστική Zήτηση στην Aνοικτή Οικονομία

Συναθροιστική Zήτηση στην Aνοικτή Οικονομία Κεφάλαιο 9 Συναθροιστική Zήτηση στην Aνοικτή Οικονομία 9.1 Σύνοψη Στο ένατο κεφάλαιο του συγγράμματος παρουσιάζεται η διαδικασία από την οποία προκύπτει η συναθροιστική ζήτηση (AD) σε μια ανοικτή οικονομία.

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομικά του Τουρισμού & του Πολιτισμού

Οικονομικά του Τουρισμού & του Πολιτισμού Οικονομικά του Τουρισμού & του Πολιτισμού Μακροοικονομικά Υπεύθυνοι μαθήματος Κ αθηγητής Μιχαήλ Ζ ουμπουλάκης Επίκουρος Καθηγητής Θεόδωρος Μεταξάς ΑΕΠ Το Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν ή ΑΕΠ (Gross Domestic

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 Μάθηµα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ηµεροµηνία και ώρα εξέτασης: ευτέρα 9 Ιουνίου 2008 7:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΝΟΤΗΤΑ Νο. 1 ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ : ΣΤΟΧΟΙ, ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ, ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ & ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

είναι η καµπύλη συνολικής ζήτησης εργασίας από τις επιχειρήσεις και η καµπύλη S

είναι η καµπύλη συνολικής ζήτησης εργασίας από τις επιχειρήσεις και η καµπύλη S 3 Ασκήσεις πολλαπλής επιλογής στην 5 η ενότητα: Αµοιβές των ΠΣ διανοµή εισοδήµατος βασικά µακροοικονοµικά µεγέθη θεωρία κατανάλωσης και επένδυσης ισορροπία εισοδήµατος. Ο πραγµατικός µισθός των εργαζοµένων

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική

Κεφάλαιο 1. Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη µακροοικονοµική Περίγραµµα κεφαλαίων Ποιο είναι το αντικείµενο της µακροοικονοµικής Με τι ασχολούνται οι µακροοικονοµολόγοι; Γιατί διαφωνούν οι µακροοικονοµολόγοι Ποιο είναι το

Διαβάστε περισσότερα

Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής

Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής Τα μέσα της εμπορικής πολιτικής Περίγραµµα Ανάλυση µερικής ισορροπίας των δασµών: προσφορά, ζήτηση και εµπόριο σ ένα µεµονωµένο κλάδο Κόστος και όφελος των δασµών Επιδοτήσεις εξαγωγών Ποσοστώσεις στις

Διαβάστε περισσότερα

Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες. Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών

Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες. Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών Σχετικά Επίπεδα Τιμών και Συναλλαγματικές Ισοτιμίες Μακροχρόνιοι Προσδιοριστικοί Παράγοντες των Συναλλαγματικών Ισοτιμιών 1 Ισοτιµία Δολαρίου Στερλίνας, 1870-2011 $6.00$$ $5.00$$ $4.00$$ $3.00$$ $2.00$$

Διαβάστε περισσότερα

Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 Ομάδα Α Στις παρακάτω προτάσεις να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της πρότασης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Η συνολική παραγωγή µιας χώρας µελετάται από τη µικροοικονοµία.

Διαβάστε περισσότερα

3. Χρήμα, επιτόκια και συναλλαγματικές ισοτιμίες

3. Χρήμα, επιτόκια και συναλλαγματικές ισοτιμίες 3. Χρήμα, επιτόκια και συναλλαγματικές ισοτιμίες 1. Προσφορά και ζήτηση χρήματος 2. Προσφορά χρήματος και συναλλαγματική ισοτιμία (βραχυχρόνια περίοδος) 3. Χρήμα, τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία (μακροχρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: ευτέρα, 6 Ιουνίου 2011

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Τµήµα Διεθνών & Ευρωπαϊκών Σπουδών (ΔΕΣ) Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Ειδίκευσης στις Διεθνείς και Ευρωπαϊκές Σπουδές Εργασία στο µάθηµα «Γεωπολιτική των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΪΟΝ

ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΪΟΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ ΑΚΑΘΑΡΙΣΤΟ ΕΓΧΩΡΙΟ ΠΡΟΪΟΝ 1. Διάκριση Μικροοικονομικής και Μακροοικονομικής θεωρίας Η ανάλυση που προηγήθηκε αφορούσε τη συμπεριφορά και τη δραστηριότητα των ξεχωριστών μονάδων μιας οικονομίας.

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη ΙΙ. 14 Η Μακροοικονομική της Ανοικτής Οικονομίας

Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη ΙΙ. 14 Η Μακροοικονομική της Ανοικτής Οικονομίας Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη ΙΙ 14 Η Μακροοικονομική της Ανοικτής Οικονομίας Ανοικτή και κλειστή οικονομία Κλειστή ονομάζεται μια οικονομία που δεν έχει αλληλεπιδράσεις με άλλες οικονομίες στον κόσμο

Διαβάστε περισσότερα

Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα

Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα ΣΥΝΟΨΗ 21 ΣΥΝΟΨΗ Οι αιτίες του χρέους των χωρών της περιφέρειας: Συμμετοχή στην ΟΝΕ και ελλείμματα του ιδιωτικού τομέα 1. Η αναταραχή στην Ευρωζώνη οφείλεται στην παγκόσμια κρίση χρηματιστικοποίησης η

Διαβάστε περισσότερα

5. Tο προϊόν και η συναλλαγματική ισοτιμία βραχυχρόνια

5. Tο προϊόν και η συναλλαγματική ισοτιμία βραχυχρόνια 5. Tο προϊόν και η συναλλαγματική ισοτιμία βραχυχρόνια 1. Οι προσδιοριστικοί παράγοντες της συνολικής ζήτησης 2. H βραχυχρόνια ισορροπία στην αγορά προϊόντος 3. Η βραχυχρόνια ισορροπία στην αγορά περιουσιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 Μάθημα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 8 Ιουνίου 2012

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΣ Οι κυριότερες μορφές χρήματος σήμερα είναι: Τα χαρτονομίσματα Τα κέρματα Οι επιταγές

ΜΟΡΦΕΣ ΧΡΗΜΑΤΟΣ Οι κυριότερες μορφές χρήματος σήμερα είναι: Τα χαρτονομίσματα Τα κέρματα Οι επιταγές ΚΕΦ. 5 ΧΡΗΜΑ Τα πολύ παλιά χρόνια η ανταλλαγή των αγαθών γινόταν απευθείας χωρίς τη μεσολάβηση του χρήματος. Γινόταν δηλαδή Αντιπραγματισμός ή φυσική ανταλλαγή (έδινε προϊόντα και έπαιρνε προϊόντα, έκανε

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» (σελ. 196-206)

«ΑΠΟΘΕΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΣΜΑΤΑ ΣΤΟ ΔΙΕΘΝΕΣ. ΝΟΜΙΣΜΑΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ» (σελ. 196-206) ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ & ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΕΘΝΩΝ & ΕΥΡΩΠΑΪΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: ΑΝ. ΜΑΣΤΡΟΓΙΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN

3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HECKSCHER-OHLIN 3. ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΕΣ ΕΜΠΟΡΙΟ: ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ HESHER-OHIN Υπάρχουν δύο συντελεστές παραγωγής, το κεφάλαιο και η εργασία τους οποίους χρησιμοποιεί η επιχείρηση για να παράγει προϊόν Y μέσω μιας συνάρτησης παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ

ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Διοίκηση και Διαχείριση Οικονομικών Μονάδων & Οργανισμών (ΔΔΟΜΟ)» με κατεύθυνση τη "Στρατηγική Διοίκηση" Θεματική Ενότητα 2 ΟΙΚΟΝOMIKA ΓΙΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΙΚΑ ΣΤΕΛΕΧΗ Ακαδημαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Η Νομισματική Προσέγγιση

Η Νομισματική Προσέγγιση Η Νομισματική Προσέγγιση Καθ. Γιώργος Αλογοσκούφης Η Νομισματική Προσέγγιση Βάση της νομισματικής προσέγγισης είναι το λεγόμενο νομισματικό υπόδειγμα, το οποίο προσδιορίζει τους παράγοντες που επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ

ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ ΠΑΝΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Π.Μ.Σ. ΔΕΣ ερωτήματα στο μάθημα ΓΕΩΠΟΛΙΤΙΚΗ ΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΑΓΟΡΩΝ από το βιβλίο των PAUL R. KRUGMAN & «ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Θεωρία και Πολιτική» MAURICE

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΝΟΤΗΤΑ Νο. 1 ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ : ΣΤΟΧΟΙ, ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ, ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ & ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ

Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική και Παγκόσμια Οικονομία ΓΙΩΡΓΟΣ ΑΛΟΓΟΣΚΟΥΦΗΣ Διεθνής Οικονομική 1. Διεθνές εμπόριο, Διεθνής Εμπορική Πολιτική και Διεθνείς Εμπορικές Συμφωνίες και Θεσμοί 2. Μακροοικονομική Ανοικτών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Ο Πληθωρισμός και οι κεντρικές τράπεζες. Ισμήνη Πάττα Περίληψη, 2 ου μισού του κεφ. 12 ΑΜ 1207/Μ:070

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Ο Πληθωρισμός και οι κεντρικές τράπεζες. Ισμήνη Πάττα Περίληψη, 2 ου μισού του κεφ. 12 ΑΜ 1207/Μ:070 ΠΕΡΙΛΗΨΗ (2 ου μέρους κεφαλαίου 12 ( από το 12.4. και μετά, του βιβλίου Οικονομική για Επιχειρησιακές Σπουδές, του D. Mc Aleese) Ο Πληθωρισμός και οι κεντρικές τράπεζες Βασικά Σημεία : *Κεντρικές Τράπεζες,

Διαβάστε περισσότερα

Να απαντήσετε τα παρακάτω θέματα σύμφωνα με τις οδηγίες των εκφωνήσεων. Η διάρκεια της εξέτασης είναι 3 (τρεις) ώρες.

Να απαντήσετε τα παρακάτω θέματα σύμφωνα με τις οδηγίες των εκφωνήσεων. Η διάρκεια της εξέτασης είναι 3 (τρεις) ώρες. Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών ΜΠΣ Χρηματοοικονομικής και Τραπεζικής για Στελέχη Μάθημα: Οικονομική για Στελέχη Επιχειρήσεων Εξέταση Δεκεμβρίου 2007 Ονοματεπώνυμο: Να απαντήσετε τα παρακάτω θέματα σύμφωνα

Διαβάστε περισσότερα

Το Υπόδειγμα IS-LM. (1) ΗΚαμπύληIS (Ισορροπία στην Αγορά Αγαθών)

Το Υπόδειγμα IS-LM. (1) ΗΚαμπύληIS (Ισορροπία στην Αγορά Αγαθών) Το Υπόδειγμα IS-LM Νομισματική και Δημοσιονομική Πολιτική σε Κλειστή Οικονομία - Ταυτόχρονη Ανάλυση Μεταβολών της Ισορροπίας στην Αγορά Αγαθών και στην Αγορά Χρήματος => Υπόδειγμα IS-LM (1) ΗΚαμπύληIS

Διαβάστε περισσότερα

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια

Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια Κεφάλαιο 2 Συναλλαγματικές ισοτιμίες και επιτόκια 2.1 Σύνοψη Στο δεύτερο κεφάλαιο του συγγράμματος περιγράφεται αρχικά η συνθήκη της καλυμμένης ισοδυναμίας επιτοκίων και ο τρόπος με τον οποίο μπορεί ένας

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου. Μακροοικονομική. Ενότητα : Εισαγωγή βασικές οικονομικές έννοιες. Καραμάνης Κωνσταντίνος

Ελληνική Δημοκρατία Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Ηπείρου. Μακροοικονομική. Ενότητα : Εισαγωγή βασικές οικονομικές έννοιες. Καραμάνης Κωνσταντίνος Μακροοικονομική, Χρηματοοικονομική Ενότητα των Επιχειρήσεων, :Εισαγωγή Ενότητα βασικές : έννοιες, Βέλτιστη ΤΜΗΜΑ Κεφαλαιακή ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ Δομή, ΤΜΗΜΑ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΉΣ ΚΑΙ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ, ΤΕΙ ΗΠΕΙΡΟΥ-Ανοικτά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑ.Λ

ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑ.Λ ΑΡΧΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ 7 ΟΥ & 8 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ-ΛΑΘΟΥΣ ΕΠΑ.Λ Σηµειώστε αν είναι σωστή ή λανθασµένη καθεµία από τις παρακάτω προτάσεις σηµειώνοντας το αντίστοιχο

Διαβάστε περισσότερα

4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια

4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια 4. Τιμές και συναλλαγματική ισοτιμία μακροχρόνια 1. Ο νόμος της μιας τιμής και η ισοδυναμία των αγοραστικών δυνάμεων (ΙΑΔ) 2. Η νομισματική προσέγγιση της συναλλαγματικής ισοτιμίας 3. Ερμηνεύοντας τα εμπειρικά

Διαβάστε περισσότερα

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson

Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος. Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Εξειδικευμένοι Συντελεστές Παραγωγής και Διανομή του Εισοδήματος Το Υπόδειγμα των Jones και Samuelson Διεθνές Εμπόριο και Διανομή του Εισοδήματος Υπάρχουν δύο βασικοί λόγοι για τους οποίους το διεθνές

Διαβάστε περισσότερα

Δομή του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα Σύνθεση και διάρκεια λήξης

Δομή του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα Σύνθεση και διάρκεια λήξης Δομή του δημοσίου χρέους στην Ελλάδα Σύνθεση και διάρκεια λήξης Στην Ελλάδα η μη ρεαλιστική πρόβλεψη του ταμειακού ελλείμματος κατά το έτος 2009, εξαιτίας της υπερεκτίμησης των εσόδων και της αύξησης των

Διαβάστε περισσότερα

Μακροοικονομικές προβλέψεις για την κυπριακή οικονομία

Μακροοικονομικές προβλέψεις για την κυπριακή οικονομία Μακροοικονομικές προβλέψεις για την κυπριακή οικονομία Οι μακροοικονομικές προβλέψεις για την ανάπτυξη της κυπριακής οικονομίας έχουν αναθεωρηθεί σημαντικά προς τα κάτω τόσο για το 2012 όσο και για το

Διαβάστε περισσότερα

Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης Msc. In Applied Economics. Lecture 1: Trading in a Ricardian Model

Πάντειο Πανεπιστήμιο. Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης Msc. In Applied Economics. Lecture 1: Trading in a Ricardian Model Πάντειο Πανεπιστήμιο Τμήμα Οικονομικής και Περιφερειακής Ανάπτυξης Msc. In Applied Economics Lecture 1: Trading in a Ricardian Model Το Ρικαρδιανό υπόδειγμα με ένα συντελεστή (συνέχεια) 1. Ο μόνος σημαντικός

Διαβάστε περισσότερα

INEK ΠΕΟ Ε Τ Η Σ Ι Α Ε Κ Θ Ε Σ Η 2 0 11. Οι δανειακές ανάγκες του δημοσίου στην Κύπρο το 2010 ήταν από τις χαμηλότερες σε διεθνή σύγκριση EU 27

INEK ΠΕΟ Ε Τ Η Σ Ι Α Ε Κ Θ Ε Σ Η 2 0 11. Οι δανειακές ανάγκες του δημοσίου στην Κύπρο το 2010 ήταν από τις χαμηλότερες σε διεθνή σύγκριση EU 27 Gr Ε Τ Η Σ Ι Α Ε Κ Θ Ε Σ Η 2 0 11 10,5 UK 10,4 E 9,2 P 9,1 SK 7,9 F 7,0 EU 27 6,4 Euro area 6,0 SL 5,6 NL 5,4 CY 5,3 I 4,6 A 4,6 B 4,1 D 3,3 2,7 DK 2,5 FIN Οι δανειακές ανάγκες του δημοσίου στην Κύπρο

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές Έννοιες των Οικονομικών της Εργασίας οικονομικά της εργασίας αγορά αγορά εργασίας μισθός

Βασικές Έννοιες των Οικονομικών της Εργασίας οικονομικά της εργασίας αγορά αγορά εργασίας μισθός Βασικές Έννοιες των Οικονομικών της Εργασίας - Τα οικονομικά της εργασίας μελετούν τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η αγορά εργασίας. - Ορισμός: Η αγορά ενός αγαθού είναι η διαδικασία (θεσμικό πλαίσιο)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Πρόγραμμα Σπουδών: Διοίκηση Επιχειρήσεων & Οργανισμών Θεματική Ενότητα: ΔΕΟ 34 Οικονομική Ανάλυση & Πολιτική Γραπτή Εργασία # 3 (Μακροοικονομική) Ακαδ. Έτος: 2007-8 Οδηγίες

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1

ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Οκτώβριος 2010 1. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ 1 Η ελληνική οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Κύρια χαρακτηριστικά της κρίσης

Διαβάστε περισσότερα

Αποταμίευση, Επένδυση και το Χρηματοπιστωτικό σύστημα

Αποταμίευση, Επένδυση και το Χρηματοπιστωτικό σύστημα Αποταμίευση, Επένδυση και το Χρηματοπιστωτικό σύστημα Κεφάλαιο 25 Εισαγωγή στην Μακροοικονομική Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Πανεπιστήμιο Μακεδονίας Το χρηματοπιστωτικό σύστημα Το χρηματοπιστωτικό

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ. Σημειώσεις

ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ. Σημειώσεις ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ Σημειώσεις Δρ. Ελευθέριος Γούλας Πάτρα, 2010 ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΜΕΓΕΘΗ Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (Α.Ε.Π.) Είναι η αξία όλων των τελικών αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται σε μία οικονομία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15

ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΚΠΑ Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Ακ. Ετος 2014-15 ΕΝΟΤΗΤΑ Νο. 1 ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ : ΣΤΟΧΟΙ, ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ, ΒΑΣΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ & ΜΕΤΡΗΣΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2008 Μάθηµα: ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Ηµεροµηνία και ώρα εξέτασης: ευτέρα, 9 Ιουνίου 2008

Διαβάστε περισσότερα

Διεθνής Χρηματοοικονομική. Διεθνής Χρηματοοικονομική

Διεθνής Χρηματοοικονομική. Διεθνής Χρηματοοικονομική Διεθνής Χρηματοοικονομική 1 Περιγραφή Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι να εισαγάγει τους φοιτητές στις βασικές αρχές λειτουργίας των διεθνών αγορών χρήματος και κεφαλαίου και του διεθνούς νομισματικού

Διαβάστε περισσότερα

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5.

Αριθμός Εργαζόμενων ΕΛΛΑΔΑ & Δ. ΕΥΡΩΠΗ 3 7 1.162 Η.Π.Α. 2 4 1.715 ΝΟΤΙΟΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΕΥΡΩΠΗ 5 6 1.629 ΑΝΑΤΟΛΙΚΗ ΜΕΣΟΓΕΙΟΣ 3 8 1.031 ΣΥΝΟΛΟ 13 24 5. ΤΙΤΑΝ Α.Ε. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΟΜΙΛΟ Η ΤΙΤΑΝ Α.Ε. είναι ένας Όμιλος εταιριών με μακρόχρονη πορεία στη βιομηχανία τσιμέντου. Ιδρύθηκε το 1902 και η έδρα του βρίσκεται στα Άνω Πατήσια. Ο Όμιλος

Διαβάστε περισσότερα

2009-2011: ΠΤΩΣΗ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ - ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ

2009-2011: ΠΤΩΣΗ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ - ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ 2009-2011: ΠΤΩΣΗ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ - ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ Σύνοψη και συμπέρασμα Αντώνης Τορτοπίδης, οικονομολόγος 1 Φεβρουάριος 2009 Η σημερινή ύφεση της οικοδομικής

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΥΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ

2. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΥΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ 2. ΑΝΟΙΚΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗ ΒΡΑΧΧΡΟΝΙΑ ΠΕΡΙΟΔΟ Η διάκριση μακροχρόνιας και βραχυχρόνιας περιόδου Στη μακροχρόνια περίοδο που εξετάσαμε το επίπεδο παραγωγής είναι σταθερό στο φυσικό του επίπεδο, εκείνο δηλαδή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ: ΕΛΠΙΔΕΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 2010

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ: ΕΛΠΙΔΕΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 2010 ΕΘΝΙΚΗ ΤΡΑΠΕΖΑ Διεύθυνση Στρατηγικής και Οικονομικής Ανάλυσης ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΟΡΑ ΚΑΤΟΙΚΙΑΣ: ΕΛΠΙΔΕΣ ΑΝΑΚΑΜΨΗΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ 1 Η οικοδομή έχει εισέλθει σε περίοδο σημαντικής διόρθωσης Η οικοδομική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ-ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Ονοματεπώνυμο: Γαζώνας Θωμάς Αρ. μητρώου: 1207Μ065 Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Κατεύθυνση: Διεθνής Πολιτική Οικονομία Μάθημα : Γεωπολιτική των Κεφαλαιαγορών Το σύστημα του Χρυσού

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΑΓΑΘΑ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ; Y = C + I + G + NX. απάνες Κατανάλωσης από τα νοικοκυριά

ΤΙ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΑΓΑΘΑ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ; Y = C + I + G + NX. απάνες Κατανάλωσης από τα νοικοκυριά ΤΙ ΠΡΟΣ ΙΟΡΙΖΕΙ ΤΗ ΖΗΤΗΣΗ ΓΙΑ ΑΓΑΘΑ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ; Συνολική Ζήτηση για εγχώριο προϊόν (ΑΕΠ/GDP) απαρτίζεται από Y = C + I + G + NX απάνες Κατανάλωσης από τα νοικοκυριά Επενδυτικές απάνες από τα νοικοκυριά

Διαβάστε περισσότερα

4.1 Ζήτηση εργασίας στο βραχυχρόνιο διάστημα - Ανταγωνιστικές αγορές

4.1 Ζήτηση εργασίας στο βραχυχρόνιο διάστημα - Ανταγωνιστικές αγορές 4. ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΓΟΡΑΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ (ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΟ ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ). ΖΗΤΗΣΗ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Η ζήτηση εργασίας στο σύνολο της οικονομίας ορίζεται ως ο αριθμός εργαζομένων που οι επιχειρήσεις επιθυμούν να απασχολούν

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη Ι. Προσφορά-Ζήτηση και Κρατική Παρέμβαση. Αρ. Διάλεξης: 6

Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη Ι. Προσφορά-Ζήτηση και Κρατική Παρέμβαση. Αρ. Διάλεξης: 6 Εισαγωγή στην Οικονομική Επιστήμη Ι Προσφορά-Ζήτηση και Κρατική Παρέμβαση Αρ. Διάλεξης: 6 Προσφορά, Ζήτηση και Κυβερνητικές Πολιτικές Σε μια ελεύθερη και χωρίς κανόνες αγορά, οι δυνάμεις της προσφοράς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ:

ΔΟΜΗ ΑΠΑΝΤΗΣΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ: Θέματα Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης 24 ος Διαγωνισμός Εξεταζόμενο μάθημα: Μικροοικονομική Μακροοικονομική και Δημόσια Οικονομική Θέμα 3ο (κληρώθηκε) α) Ποια μέσα διαθέτει η Ευρωπαϊκή

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες που καθορίζουν την εξέλιξη των τιμών

Παράγοντες που καθορίζουν την εξέλιξη των τιμών Παράγοντες που καθορίζουν την εξέλιξη των τιμών 1. Τι μπορεί και τι δεν μπορεί να επιτύχει η νομισματική πολιτική Πώς μπορεί η νομισματική πολιτική να επηρεάσει τις τιμές που πληρώνουμε για τα αγαθά και

Διαβάστε περισσότερα

5. Η αρχή της δημοσιότητας του προϋπολογισμού εξυπηρετεί: α) στην ενημέρωση β) στη διαφάνεια γ) στον εκδημοκρατισμό δ) σε όλα τα παραπάνω

5. Η αρχή της δημοσιότητας του προϋπολογισμού εξυπηρετεί: α) στην ενημέρωση β) στη διαφάνεια γ) στον εκδημοκρατισμό δ) σε όλα τα παραπάνω 1. Το Ελεγκτικό Συνέδριο ελέγχει: α) τη σκοπιμότητα και τη νομιμότητα μιας δημόσιας δαπάνης β) μόνο τη σκοπιμότητα μιας δημόσιας δαπάνης γ) μόνο τη νομιμότητα μιας δημόσιας δαπάνης δ) κανένα από τα πιο

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοικονομία. Ενότητα 1: Εισαγωγικές έννοιες. Δριτσάκη Χάιδω Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής

Μικροοικονομία. Ενότητα 1: Εισαγωγικές έννοιες. Δριτσάκη Χάιδω Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Μικροοικονομία Ενότητα 1: Εισαγωγικές έννοιες Δριτσάκη Χάιδω Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα