«Η επίδραση της μουσικής στη νοητική ανάπτυξη και προσωπικότητα στην προσχολική ηλικία»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Η επίδραση της μουσικής στη νοητική ανάπτυξη και προσωπικότητα στην προσχολική ηλικία»"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ & ΤΕΧΝΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΘΕΜΑ «Η επίδραση της μουσικής στη νοητική ανάπτυξη και προσωπικότητα στην προσχολική ηλικία» ΚΕΛΕΠΟΥΡΗ ΛΕΜΟΝΙΑ Α.Μ. 18/06 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΛΕΛΟΥΔΑ ΣΤΑΜΟΥ ΕΠΙΚΟΥΡΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ Τ.ΜΕΤ. Θεσσαλονίκη Φεβρουάριος 2010

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος 3 Σελ. 1. Θέσεις που επηρέασαν τη σύγχρονη παιδαγωγική σκέψη Οι απόψεις του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη Παιδαγωγικές θέσεις ξένων φιλοσόφων Τα στάδια νοητικής ανάπτυξης κατά τον Piaget Η νοητική ανάπτυξη κατά τον Bruner.8 2. Εγκέφαλος και ανάπτυξη ακουστικού μηχανισμού Εγκέφαλος Η ανάπτυξη του εγκεφάλου Η ανάπτυξη του ακουστικού μηχανισμού Αντιληπτικές και γλωσσικές δεξιότητες: έρευνες-καταγραφές Μουσική ανάπτυξη και εξέλιξη Η επίδραση της μουσικής στη νοητική ανάπτυξη έρευνες και καταγραφή 19 1

3 5. Η επίδραση της μουσικής στην ανάπτυξη της προσωπικότητας 30 Επίλογος...35 Βιβλιογραφία 36 2

4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα εργασία έχει ως θέμα την επίδραση της μουσικής στη νοητική ανάπτυξη και προσωπικότητα των παιδιών στην προσχολική ηλικία. Είναι ένα θέμα που μπορεί να απασχολήσει κυρίως τους παιδαγωγούς αυτής της ηλικίας, καθώς επίσης και τους γονείς. Βασικός άξονας της εργασίας είναι το πώς η μουσική επηρεάζει το δείκτη νοημοσύνης και τη συναισθηματική κατάσταση του παιδιού. Αυτό επισημαίνεται από τα αρχαία χρόνια, όπου φιλόσοφοι όπως ο Πλάτωνας, ο Αριστοτέλης κλπ. εισήγαγαν αυτή την άποψη. Η επίδραση της μουσικής διεγείρει το νευρικό σύστημα ήδη από την κατάσταση εμβρύου. Σκοπός της εργασίας δεν είναι απλά να πληροφορήσει τον αναγνώστη για την επίδραση της μουσικής, αλλά και για τη σημασία της επίδρασης στα παιδιά στο πλαίσιο της προσχολικής αγωγής, ώστε να δοθούν οι βασικές παράμετροι για τη δημιουργία ενός μουσικού περιβάλλοντος που θα επιδράσει θετικά στην ανάπτυξή τους. 3

5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1. ΘΕΣΕΙΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΣΚΕΨΗ 1.1 Οι απόψεις του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη Ο Πλάτωνας αναγνωρίζει τη σημασία των πρώτων τριών χρόνων ζωής για την ανάπτυξη των παιδιών. Η σημασία της αγωγής και της εκπαίδευσης των παιδιών προσχολικής ηλικίας επισημάνθηκε για πρώτη φορά από τον Πλάτωνα στον δυτικό κόσμο (Κιτσαράς, 2001). Η θέση του Πλάτωνα που αφορά τη μουσική αγωγή των παιδιών συνιστάται στην ψυχική και ηθική τους καλλιέργεια Η εκπαίδευση στη μουσική, πρέπει, σύμφωνα με τον Πλάτωνα, να ξεκινήσει από την παιδική ηλικία, με τις μητέρες να τραγουδούν και να χορεύουν με τα παιδιά τους, λικνίζοντας το σώμα τους (Stamou, 2002). Τα μέσα αγωγής που προτείνει ο Πλάτων είναι τα παιχνίδια που τα παιδιά επινοούν μόνα τους, καθώς οι διηγήσεις και οι μύθοι. Είναι γνωστό ότι τα παιχνίδια, οι διηγήσεις και οι μύθοι περιλαμβάνουν έμμεσα τη μουσική. Ωστόσο, με τον όρο μουσική περιλαμβάνονται όλα τα ανθρωπιστικά μαθήματα. Κατά τους κλασικούς και τους ελληνιστικούς χρόνους η εγκύκλιος παιδεία περιελάμβανε δύο επιστημονικές κατηγορίες: το trivium (γραμματική, ρητορική και διαλεκτική) και το quatrivium (αριθμητική, αστρονομία, γεωμετρία και μουσική) (Μετοχιανάκης, 2000). Σύμφωνα με τα παραπάνω, για τον Πλάτωνα η μουσική έχει ηθικό περιεχόμενο. Ταυτίζει την ηθική με την αισθητική και υποθέτουμε ότι ο Πλάτων πίστευε πως όπως μπορεί να διδαχτεί η μουσική, έτσι μπορεί να διδαχτεί και το ωραίο στη μουσική (Καϊμάκης, 2005). Κατά τον Πλάτωνα, η σημασία της μουσικής στη γενική εκπαίδευση είναι τεράστια, αφού ο ρυθμός και η αρμονία μπορούν ν αγγίξουν την ψυχή των παιδιών και να έχουν ευεργετικά ή καταστροφικά αποτελέσματα στο χαρακτήρα των νέων. Οι παιδαγωγικές προτάσεις του Πλάτωνα περιλαμβάνουν ένα 4

6 συνδυασμό μουσικής και γυμναστικής, με στόχο την επίτευξη μιας ισορροπίας μεταξύ τους, εφόσον η γυμναστική απευθύνεται στο σώμα και η μουσική στην ψυχή (Reble, 1990 Καϊμάκης, 2005). Ο Αριστοτέλης στο έργο του Πολιτικά μας υποδεικνύει τη σημασία της μουσικής στη διαπαιδαγώγιση των παιδιών προσχολικής ηλικίας. Διαφωνεί με τον Πλάτωνα ότι ο μόνος στόχος της μουσικής είναι η ηθική ανάπτυξη του ανθρώπου. Διαχωρίζει την αγωγή και την παιδεία σε βαθμίδες ανάλογα με την ηλικία των παιδιών και την κατηγοριοποιεί σε προσωπική αγωγή, ανθρωπιστική και κοινωνική (Reble, 1990). Οι θέσεις του Αριστοτέλη για την παιδαγωγική αξία του παιχνιδιού ταυτίζονται με τις θέσεις του Πλάτωνα. Αυτές οι θέσεις του Αριστοτέλη περιλαμβάνουν έμμεσα τη χρήση της μουσικής και, άμεσα, αποδίδει μεγάλη μορφωτική δύναμη στη μουσική, καθώς και στην ηθική και αισθητική μόρφωση των παιδιών (Κυριαζοπούλου- Βαληνάκη, 1977). Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, ένας από τους στόχους της οδηγίας μουσικής είναι να καταστούν οι νέοι ικανοί να κρίνουν την ποιότητα οποιασδήποτε μουσικής που ακούνε, ώστε να αισθανθούν την ευχαρίστηση του ήχου της καλής μουσικής και την αποστροφή στον κακό ήχο (Stamou, 2002). O Αριστοτέλης βλέπει τη μουσική ευρύτερα από τον Πλάτωνα, από την άποψη των λειτουργιών που εξυπηρετεί. Ωστόσο και οι δύο συμφωνούν ότι σκοπός της μουσικής είναι η ανάπτυξη της αρετής. Ο Αριστοτέλης είναι λιγότερο συστηματικός και πλήρης από τον Πλάτωνα, διότι προτείνει και δεν προσφέρει πολλές λεπτομέρειες στη δομή και τη λειτουργία του έργου του (Stamou, 2002). Κατά μία έννοια, ο Αριστοτέλης ταυτίζεται με τον Πλάτωνα ως προς το ότι η μουσική δεν είναι μια πολιτιστική δραστηριότητα που προκαλεί ευχαρίστηση, αλλά συντελεί στην ηθική τελείωση του ανθρώπου. Επίσης, ο Αριστοτέλης αναφέρεται στη σωστή χρήση του ελεύθερου χρόνου, που πρέπει να προσφέρει κάλλος και 5

7 ευχαρίστηση. Έτσι, μία αριστοτελική θεώρηση της χρήσης της μουσικής στην παιδαγωγική οδηγεί όχι μόνο στην ηθική ολοκλήρωση του ανθρώπου, αλλά και στην αισθητική απόλαυση (Καϊμάκης, 2005). 1.2 Παιδαγωγικές θέσεις ξένων φιλοσόφων O Γάλλος φιλόσοφος Jean Jacques Rousseau θεωρείται ο πατριάρχης της προσχολικής μουσικής. Η παιδαγωγική του φιλοσοφία διαφαίνεται μέσα από το έργο του Αιμίλιος (Emile), όπου εισάγει την άποψη ότι η ενασχόληση των παιδιών με τη μουσική πρέπει να αρχίζει από πολύ μικρή ηλικία, γιατί βοηθά στην ψυχολογική και συναισθηματική τους ανάπτυξη. Η ιδέα του είναι ότι τα παιδιά θα πρέπει να έχουν ακουστικές εμπειρίες πριν από τη μουσική ανάγνωση και γραφή, το οποίο ισχύει ακόμα και σήμερα. Ο ίδιος επινόησε ένα αριθμητικό σύστημα υιοθετώντας το κινητό και σταθερό ντο για την άσκηση των φωνητικών ικανοτήτων των παιδιών. Για την προσχολική αγωγή συνιστά τη φυσική αγωγή και το ελεύθερο παιχνίδι. Δίνει έμφαση σε δραστηριότητες όπως το σχέδιο, το μέτρημα, η ομιλία και το τραγούδι. Μέσα από την προσέγγιση του Rousseau, διαφαίνεται η σπουδαιότητα που έδωσε στην ανάπτυξη του προφορικού λόγου των παιδιών και στο τραγούδι. 1.3 Τα στάδια νοητικής ανάπτυξης κατά τον Piaget Σύμφωνα με έρευνες και τις καταγραφές, ο Ελβετός ψυχολόγος Jean Piaget (Music in the Education of Children, Swanson,1961) παρουσιάζει τα στάδια νοητικής ανάπτυξης, στα οποία παρατηρείται βαθμιαία ανάπτυξη από ένα είδος σκέψης στο άλλο, με μερικά παιδιά να κινούνται στο επόμενο στάδιο νωρίτερα από άλλα παιδιά. Προσδιορίζει τα εξής στάδια: 6

8 1. Συναισθηματικό στάδιο: από τη γέννηση έως ένα ή δύο χρονών Τα παιδιά προχωρούν από την απλή ανακλαστική δράση στο φυσικό πειραματισμό, τη δοκιμή και το λάθος, το οποίο βοηθά τη νοητική ανάπτυξη. 2. Προλειτουργικό στάδιο: ηλικία ένα ή δύο έως έξι ή επτά χρονών α. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου το παιδί μαθαίνει με την αυξανόμενη αποτελεσματικότητα, με χρήση προφορικών λέξεων, να αναφέρεται για αντικείμενα στο χώρο. β. Μεταξύ της ηλικίας πεντέμιση μέχρι επτά, η χρήση της προφορικής γλώσσας είναι χαρακτηριστικά ευκρινέστερη. γ. Υπάρχει αυξανόμενη οργάνωση από έννοιες καθ όλη τη διάρκεια της περιόδου, αλλά αυτό φαίνεται να είναι μια συλλογή εννοιών, μη αντιπροσωπευτική ενός ενεργού συστήματος σκέψης (όπου προέρχεται η έννοια προλειτουργικό ). δ. Τα έτη μεταξύ των ηλικιών τέσσερα και επτά, ορισμένες φορές χαρακτηρίζονται ως περίοδος διαισθητικής σκέψης, επειδή το παιδί, του οποίου η σκέψη ακόμα δεν οργανώνεται ιδιαίτερα, δεν μπορεί ακόμα να διαλογιστεί αποτελεσματικά. 3. Το στάδιο των συγκεκριμένων διαδικασιών: ηλικία έξι ή επτά έως έντεκα ή δώδεκα χρονών α. Η σκέψη των παιδιών σε αυτό το στάδιο οργανώνεται σωστά, έτσι ώστε όταν εξετάζουν νέες πληροφορίες να μπορούν να τις ενεργοποιήσουν. β. Τα παιδιά είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν τη γραπτή, καθώς επίσης και τη προφορική γλώσσα για να αντιπροσωπεύσουν συγκεκριμένα γεγονότα και αντικείμενα του χώρου. 4. Το στάδιο των κανονικών διαδικασιών: ηλικία έντεκα ή δώδεκα έως την ενηλικίωση 7

9 Τα άτομα αρχίζουν τώρα να είναι σε θέση να χρησιμοποιήσουν την υποθετική σκέψη. Δεδομένου ότι δεν δοκιμάζονται πλέον σε συγκεκριμένα γεγονότα και αντικείμενα, μπορούν να χρησιμοποιήσουν τη γλώσσα για να εξετάσουν τις αφηρημένες έννοιες. 1.4 Η νοητική ανάπτυξη κατά τον Bruner Ο Jerome Bruner, καθηγητής της ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, ενσωματώνει στις έρευνες του Piaget μια ψυχολογική περιγραφή της νοητικής ανάπτυξης. Σε ένα δοκίμιο, Patterns of Growth, περιέγραψε τους τρεις τρόπους με τους οποίους πιστεύει ότι τα ανθρώπινα όντα συντηρούν την προηγούμενη εμπειρία για τη διανοητική αποθήκευση και την ανάκτηση (Swanson, 1961). 1. Μέσω της δράσης ( the enactive mode): μερικά πράγματα, όπως η οδήγηση ενός ποδηλάτου ή το παίξιμο ενός βιολιού, μαθαίνονται συγχρόνως με την κίνηση. Αυτό το είδος εκμάθησης έχει θέση σε οποιαδήποτε ηλικία, και είναι ο κύριος τρόπος για την γνώση των μικρών παιδιών. Για παράδειγμα, η μετακίνηση του σώματος ενσωματώνεται στη μουσική εμπειρία, έτσι ώστε τα παιδιά να μπορούν να αναπτύξουν τις έννοιες για τη μουσική (γρήγορα-αργά, ομαλά-ανώμαλα, ψηλάχαμηλά, αυξάνοντας-πέφτοντας) μέσω της ανύψωσης και της μετακίνησης των σωμάτων τους. 2. Μέσω της συνόψισης των εικόνων ( the iconic mode): Ενδιαφερόμαστε για την αντιληπτική οργάνωση, η οποία χρησιμοποιεί εικόνες και διαγράμματα που δίνουν μια οπτική αντιπροσώπευση του αντικειμένου. Στη διδασκαλία των μικρών παιδιών, οι εικόνες μπορούν να χρησιμοποιηθούν αντί της άμεσης συγκεκριμένης εμπειρίας, εάν υπάρχει ικανοποιητική προηγούμενη εμπειρία για να καταστήσει την εικόνα σημαντική. Οι σημειώσεις μιας μουσικής με μια 8

10 γραμμή που παρουσιάζει την άνοδο και την πτώση της μελωδίας είναι απεικονισμένες αντιπροσωπεύσεις της μελωδίας. 3. Μέσω των λέξεων ή άλλων συμβόλων (the symbolic mode): Οι λέξεις και τα σύμβολα δεν αντιπροσωπεύουν τις εικόνες και τα γεγονότα, αλλά είναι πιο οικονομικός και αποτελεσματικός τρόπος για την πραγματοποίηση μιας ιδέας. 9

11 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ 2. Εγκέφαλος και ανάπτυξη ακουστικού μηχανισμού 2.1 Εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το πιο σύνθετο όργανο του ανθρώπου. Είναι μία μάζα των περίπου 1350 γραμμαρίων, η οποία είναι η έδρα της νοημοσύνης, των συναισθημάτων, της ερμηνείας των αισθήσεων, του ελέγχου των κινήσεων του σώματος και όλων των λειτουργιών που συνθέτουν την ψυχική και πνευματική προσωπικότητα ενός ανθρώπου (Μπακατσή, 2008). Η Νευρομουσικολογία είναι η επιστήμη που συγκεντρώνεται στην έρευνα των νευρωνικών βάσεων της μουσικής εμπειρίας, σκέψης και πράξης. Τις τελευταίες δεκαετίες η γνώση για τη σχέση μουσικής και εγκεφάλου έχει αυξηθεί σημαντικά χάρη στην εξέλιξη των νευροαπεικονιστικών μεθόδων (μέθοδοι απεικόνισης της ανατομίας και της λειτουργίας του εγκεφάλου) και των πορισμάτων από το φαινόμενο της αμουσίας (της απώλειας της ικανότητας επεξεργασίας της μουσικής πληροφορίας έπειτα από βλάβη στον εγκέφαλο). Ο εγκέφαλος βρίσκεται προστατευμένος σε μια οστέινη κάψα και περιβάλλεται από τρεις μήνιγγες. Αποτελεί μαζί με το νωτιαίο μυελό το Κεντρικό Νευρικό Σύστημα (Κ.Ν.Σ.) του ανθρώπου. Το Κ.Ν.Σ. θεωρείται το κέντρο ελέγχου για την ερμηνεία των αισθητικών εισροών και για τον προσανατολισμό των σκέψεων και των πράξεων(μπακατσή, 2008). Ο νευρώνας αποτελεί τη βασική λειτουργική μονάδα του εγκεφάλου και είναι υπεύθυνος για τη διαβίβαση των πληροφοριών από και προς τον εγκέφαλο. Αποτελείται από το κυτταρικό σώμα και το νευράξονα. Ο εγκέφαλός μας αποτελείται περίπου από 100 δις νευρώνες, οι οποίοι εκπέμπουν σήματα 10

12 διαβιβάζοντας ηλεκτρικές ώσεις κατά μήκος του νευράξονά τους και συνδέονται μεταξύ τους μέσω των συνάψεων (Μπακατσή, 2008). 2.2 Η ανάπτυξη του εγκεφάλου Τρεις έως τέσσερις εβδομάδες μετά τη γονιμοποίηση, η μία από τις δύο κυτταρικές στιβάδες του ανθρώπινου εμβρύου εμφανίζει μία πάχυνση στη μέση γραμμή. Καθώς η επίπεδη νευρική πλάκα μεγαλώνει, σχηματίζονται στην επιφάνειά της δύο παράλληλες πτυχές. Μέσα σε λίγες μέρες οι πτυχές κάμπτονται, πλησιάζουν μεταξύ τους και ενώνονται για να σχηματίσουν το νευρικό σωλήνα. Η κορυφή του νευρικού σωλήνα διευρύνεται και σχηματίζει τρία κυστίδια, τα οποία αποτελούν τον πρόσθιο, το μέσο και τον οπίσθιο εγκέφαλο (Μπακατσή, 2008). Σύμφωνα με το άρθρο της Στάμου, «οι επιστήμονες έχουν καταλήξει ότι ο εγκέφαλος περνά τέσσερις περιόδους βασικών αλλαγών στη δομή του κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής. Η πρώτη περίοδος είναι κατά τη διάρκεια της εμβρυϊκής ανάπτυξης, η δεύτερη αμέσως μετά τη γέννηση, η τρίτη ανάμεσα στην ηλικία των τεσσάρων και δώδεκα χρόνων, και η τέταρτη στα χρόνια που ακολουθούν. Ο εγκέφαλος παράγει διπλάσιο αριθμό κυττάρων από αυτόν που τελικά θα κρατήσει. Ο στόχος των κυττάρων αυτών είναι να συνδεθούν με άλλα κύτταρα προκειμένου να δημιουργήσουν δίκτυα για συγκεκριμένες λειτουργίες. Κατά τη διάρκεια των τριών πρώτων χρόνων της ζωής τοποθετούνται οι βάσεις για την ανάπτυξη της σκέψης, της ομιλίας, της όρασης, της ευφυίας κ των χαρακτηριστικών της ανθρώπινης προσωπικότητας. Υπάρχουν οι λεγόμενες κρίσιμες περίοδοι, κατά τη διάρκεια των οποίων ο εγκέφαλος μπορεί να αναδομηθεί με εξαιρετική ευκολία και ταχύτητα, διασπώντας υπάρχουσες ή δημιουργώντας νέες συνδέσεις ανάμεσα στα εγκεφαλικά κύτταρα. Όταν οι περίοδοι αυτές περάσουν, το μεγαλύτερο μέρος της αρχιτεκτονικής 11

13 του εγκεφάλου που καθορίζει τις ικανότητες και την προσωπικότητα, έχει κατά βάση ολοκληρωθεί» (Στάμου, 2006). 2.3 Η ανάπτυξη του ακουστικού μηχανισμού Το έμβρυο δέχεται από το εξωτερικό περιβάλλον του ηχητικά ερεθίσματα, οπτικά και δονήσεις από κινήσεις της μητέρας. Έχει διαπιστωθεί ότι το έμβρυο ακούει ήδη από τον πέμπτο μήνα ήχους υψηλών και χαμηλών συχνοτήτων, τόσο ενδομήτριους, όσο και υψηλούς εξωμήτριους. Αντιλαμβάνεται ήχους όπως ο καρδιακός παλμός της μητέρας, αγγειακούς και εντερικούς ήχους. Επίσης, είναι ικανό να ξεχωρίσει εξωτερικούς ήχους, δηλαδή τη δυνατή μουσική από το κλείσιμο μιας πόρτας. Οι υψηλές συχνότητες του προκαλούν έντονες κινήσεις, ενώ οι χαμηλές τείνουν να μειώσουν τις κινήσεις του. Επιπλέον, το έμβρυο αναγνωρίζει τη φωνή της μητέρας του και μετά τη γέννηση την προτιμά από τη φωνή ενός άλλου προσώπου (Μπακατσή, 2008). Υπάρχει, λοιπόν, μία προγεννητική εξοικείωση με τους εξωτερικούς ήχους. Το έμβρυο αντιδρά στους θορύβους του περιβάλλοντος αυξάνοντας την κινητικότητά του και το ρυθμό των παλμών της καρδιάς. Πολλές έγκυοι αναφέρουν ότι δυσκολεύονται να παρακολουθήσουν μία συναυλία για παράδειγμα, διότι οι έντονοι ήχοι και τα χειροκροτήματα των θεατών προκαλούν έντονες αντιδράσεις στο έμβρυο. Ακόμα κάποιες μητέρες που έπαιζαν ένα μουσικό όργανο ή τραγουδούσαν ανέφεραν ότι τα παιδιά τους έδειχναν ιδιαίτερη προτίμηση προς τη μουσική της μητέρας τους. Το νεογέννητο επίσης ηρεμεί και ησυχάζει με το λίκνισμα, αν ο ρυθμός του λικνίσματος είναι αντίστοιχος με το ρυθμό των κτύπων της καρδιάς της μητέρας του (Μπακατσή, 2008). Ένα αποτέλεσμα των πειραμάτων του Anthony De Casper είναι το εξής : «όταν ένας ομιλητής είτε η μητέρα είτε κάποιος άλλος αφηγείται 12

14 δύο αποσπάσματα, ένα που είχε και η μητέρα αφηγηθεί κατά την εγκυμοσύνη και ένα νέο που πρώτη φορά ακούει το νεογέννητο, τότε εκείνο θα προτιμήσει τους ήχους του αποσπάσματος που είχε αφηγηθεί η μητέρα του, όταν αυτό ήταν έμβρυο» (Μπακατσή, 2008). 2.4 Αντιληπτικές και γλωσσικές δεξιότητες: έρευνες καταγραφές Οι Flohr et. al., (2000) παρείχαν την κατάρτιση μουσικής για 25 λεπτά για επτά εβδομάδες σε παιδιά ηλικίας 4-6 ετών και συγκρινόμενη μετρημένη δραστηριότητα εγκεφάλου με τους ελέγχους. Εκείνα τα παιδιά που έλαβαν τη μουσική κατάρτιση παρήγαγαν συχνότητες EEG που συνδέθηκαν με αυξανόμενη γνωστική επεξεργασία (Hallam, 2007). Το παίξιμο ενός μουσικού οργάνου προκαλεί αλλαγές στον ισθμό του εγκεφάλου, και όχι μόνο στο φλοιό (Musacchia et. al., 2007). Οι μουσικοί που παίζουν από την ηλικία των πέντε ετών έχουν αυξανόμενη δραστηριότητα των νευρώνων στον εγκέφαλο και στους ήχους μουσικής και ομιλίας (Wong et. al., 2007). Οι μελέτες παιδιών προσχολικής ηλικίας έχουν βρει τις σχέσεις μεταξύ των μουσικών δεξιοτήτων και του χειρισμού της ομιλίας (Peynircioglu et. al., 2002) και της φωνολογικής συνειδητοποίησης και της ανάπτυξης ανάγνωσης (Αnvari et. al., 2002). Ο Gromko (2005) μελέτησε παιδιά παιδικών σταθμών που λάμβαναν για 4 μήνες ακρόαση μουσικής για 30 λεπτά, μία φορά την εβδομάδα. Τα παιδιά που συμμετείχαν στις ακροάσεις παρουσίασαν σημαντικές αλλαγές στα φθογγική συνειδητοποίηση. Η εκμάθησή τους στο να διακρίνουν τονικές ή ρυθμικές διαφορές και να συνδέσουν τις αντιλήψεις τους με τα οπτικά σύμβολα, φαίνεται να βελτιώνει τη φθογγική συνειδητοποίηση (Hallam, 2007). 13

15 Η επεξεργασία του λόγου απαιτεί παρόμοια επεξεργασία με το μελωδικό περίγραμμα και είναι μία από τις πρώτες πτυχές της μουσικής που διακρίνεται από τα νήπια (Trehub et. al., 1984). Και τα δύο φαίνεται να υποβάλλονται σε επεξεργασία από τον ίδιο μηχανισμό του εγκέφαλου (Patel, 2009). Από τα παραπάνω συμπεραίνεται ότι υπήρξαν θετικά αποτελέσματα από τα μαθήματα μουσικής για τις γλωσσικές δυνατότητες στα παιδιά. η δέσμευση με τη μουσική διαδραματίζει έναν σημαντικό ρόλο ώστε να αναπτυχθούν αντιληπτικά συστήματα επεξεργασίας που διευκολύνουν την κωδικοποίηση και τον προσδιορισμό της ομιλίας (Hallam, 2007). 14

16 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ 3. ΜΟΥΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΕΞΕΛΙΞΗ Η επίδραση της μουσικής έχει διαπιστωθεί από την εμβρυική ακόμα ηλικία. Σύμφωνα με το άρθρο της Στάμου (2006) : έρευνες έχουν αποδείξει ότι ο ήχος και η μουσική επηρεάζουν τον άνθρωπο από την περίοδο της ενδομήτριας ζωής του. Προγεννητικές έρευνες έδειξαν ότι το έμβρυο αντιδρά στα ακουστικά ερεθίσματα που δέχεται τους τρεις τελευταίους μήνες της κύησης. Οι αντιδράσεις του εμβρύου που δείχνουν ότι ακούει τους ήχους είναι οι αλλαγές στον καρδιακό παλμό και στην αναπνοή, η έντονη κίνηση των βλεφάρων, των ματιών, του κεφαλιού και των άκρων. Αποτελέσματα σχετικών ερευνών συμπεραίνουν ότι ήδη από την περίοδο της κύησης μπορεί να επιτελεστεί ένα είδος μάθημα μουσικής. Έτσι, τα νεογέννητα βρέφη προτιμούν μία μελωδία που άκουγαν κατά τη διάρκεια της κύησης, η οποία καταπραϋνει την ανησυχία τους και σταματά το κλάμα (Panneton, 1987). Σε έρευνά του, ο Shaw παρατήρησε ότι τα βρέφη που είχαν εκτεθεί σε μουσικά ερεθίσματα κατά τη διάρκεια της κύησης έδειχναν μετά τη γέννησης τους μεγαλύτερη διάθεση για επικοινωνία με τη μητέρα τους (Shaw, 1991). Επιπλέον, σε μία άλλη έρευνα ο Wilkin (1995/1996) διαπίστωσε ότι τα έμβρυα που άκουγαν καθημερινά 15

17 τέσσερα συγκεκριμένα μουσικά κομμάτια κατά τη διάρκεια του τελευταίου τριμήνου της κύησης, κινούνταν περισσότερο και εμφάνιζαν επιβράδυνση του καρδιακού παλμού στο άκουσμα της συγκεκριμένης μουσικής. Επίσης, τα νεογνά εμφάνιζαν μεγαλύτερη διάρκεια συγκέντρωσης και προσοχής. Έρευνα πάνω στη μουσική ανάπτυξη των νεογνών έχει δείξει ότι η αντίδραση των βρεφών στον ήχο είναι μια από τις πιο ανεπτυγμένες ικανότητές τους. Τα νεογέννητα μπορούν να διακρίνουν διαφορές στην ένταση και στο τονικό ύψος, μπορούν να καταλάβουν από πού έρχεται ένας ήχος και δείχνουν ιδιαίτερη προτίμηση σε συγκεκριμένους ήχους καθώς και στη φωνή της μητέρας τους. Υπάρχουν ενδείξεις ότι η έκθεση ενός βρέφους σε ρυθμικό και μελωδικό υλικό συνδέεται με αύξηση της ευαισθησίας τους στην πρόσληψη ήχων ομιλίας και αύξηση της ταχύτητας της γλωσσικής ανάπτυξης του βρέφους (σελ.100). Σύμφωνα με τη Στάμου (2006), «τα μουσικά ακούσματα ενός βρέφους ή ενός νεογνού δημιουργούν ένα «πολιτισμικό» μουσικό υπόβαθρο, πάνω στο οποίο σύντομα μπορεί να βασίζεται για να αναπτύξει αργότερα μία αναλυτική κατανόηση για τη μουσική»(σελ.100).σύμφωνα με τη Στάμου (2006), η γονική συμμετοχή στη μουσική ανάπτυξη των παιδιών είναι πολύ σημαντική και η επικοινωνία με το βρέφος γίνεται μέσα από παιχνίδια, νανουρίσματα, λαχνίσματα κλπ. Ο Sosniak (1985) σε μία έρευνά του βρήκε ότι οι γονείς είναι εξαιρετικά υποστηρικτικοί στις προσπάθειες των παιδιών τους. Η Manturzewska (1990) σε έρευνά της βρήκε ότι η μικρή ηλικία έναρξης της μουσικής σπουδής και το οικογενειακό περιβάλλον είναι οι πιο σημαντικοί παράγοντες για τη μουσική ανάπτυξη των παιδιών. 16

18 . Σε μία άλλη μελέτη οι Howe, Davidson, Moore και Sloboda (1995, 162) πήραν συνεντεύξεις από τους γονείς 257 παιδιών που σπούδαζαν ένα μουσικό όργανο αλλά διέφεραν στο επίπεδο προόδου. Ο στόχος της έρευνας ήταν να «διερευνήσει τον ισχυρισμό ότι την εξαιρετική μουσική ικανότητα συνήθως μαρτυρούν διάφορα σημάδια μουσικής συμπεριφοράς κατά τη διάρκεια της προσχολικής ηλικίας». Από τις πρώιμες μουσικές συμπεριφορές που μελετήθηκαν, βρέθηκε ότι μόνο το τραγούδι του παιδιού παρατηρήθηκε σε ηλικία μικρότερη στα παιδιά αυτά που αργότερα πέτυχαν μουσικά, σε σχέση με τα υπόλοιπα παιδιά. τα αποτελέσματα έδειξαν επίσης ότι στην περίπτωση των πιο πετυχημένων μουσικά παιδιών, η ηλικία κατά την οποία γονιός και παιδί άρχισαν να ακούνε μαζί μουσική έτεινε να είναι νωρίτερα απ ότι για τα υπόλοιπα παιδιά (Στάμου, 2006, σελ 105). Οι απαρχές της μουσικής έκφρασης θα μπορούν να αναζητηθούν στις πρώιμες επικοινωνιακές αλληλεπιδράσεις των βρεφών με τη μητέρα τους. Σύμφωνα με το άρθρο της Παπαηλιού Χ., τα βρεφικά τραγούδια διαφορετικών πολιτισμών παρουσιάζουν κοινά χαρακτηριστικά ως προς τη δομή, το τέμπο, το ρυθμό, τη μελωδία και το περιεχόμενο. Τα βρεφικά τραγούδια αποτελούνται συνήθως από μία τετράστιχη στροφή, το τέμπο τους είναι adante και ο ρυθμός 4/4. Η μελωδία οργανώνεται γύρω από ένα τονικό κέντρο με διαστήματα 3 ης και 5 ης. Ως προς το περιεχόμενο, τα βρεφικά τραγούδια αφηγούνται μία ιστορία με εισαγωγή, εξέλιξη, κορύφωση και λύση (Papousek και Papousek, 1981, Trevarthen, 1986, 1987, 1990, Trehub και συν, 1993). Οι μουσικολόγοι έχουν επισημάνει ότι τα βρεφικά και παιδικά τραγούδια, όπως και η μητρική ομιλία, συνιστούν ένα ιδιαίτερο είδος μουσικής. Επιπλέον, οι μελέτες του μουσικολόγου Turner (1985) αποκάλυψαν κοινά χαρακτηριστικά στη μετρική δομή των ποιημάτων πολλών γλωσσών και των βρεφικών τραγουδιών. Μικροανάλυση μαγνητοσκοπημένων αντιδράσεων των 17

19 βρεφών αποκάλυψε ότι τα βρεφικά τραγούδια εξάπτουν το ενδιαφέρον και τα συναισθήματα του βρέφους. Η μυική ανάπτυξη, η οποία έχει ως αποτέλεσμα τον καλύτερο κινητικό συντονισμό επιτρέπει στο βρέφος να συμμετέχει ενεργά στα μουσικά παιχνίδια. Τα ερευνητικά δεδομένα που παρουσιάστηκαν οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι απαρχές της μουσικής έκφρασης, θα ήταν γόνιμο να αναζητηθούν στις πρώιμες επικοινωνιακές αλληλεπιδράσεις των βρεφών με τη μητέρα τους. Οι έρευνες του Gordon (1990) έχουν δείξει ότι η πιο κρίσιμη περίοδος για την ανάπτυξη του μουσικού δυναμικού ενός ατόμου είναι η ηλικία από τη γέννησή του έως τα τρία του έτη, δεύτερη πιο σημαντική η ηλικία 3-5 χρονών και τρίτη πιο σημαντική 5-8 χρονών. Σύμφωνα με τις έρευνες αυτές, το μουσικό δυναμικό ενός ατόμου σταθεροποιείται γύρω στην ηλικία των εννέα χρόνων. Διάφοροι ερευνητές όπως οι Bloom (1985), Ericsson, Krampe&Tesch-Roumer (1993) και Manturzawska (1990) διακρίνουν διάφορα στάδια στη μουσική εξέλιξη ενός ατόμου, όπως αναφέρει η Στάμου (2006). Το πρώτο στάδιο είναι αυτό που προηγείται της τυπικής διδασκαλίας και συνίσταται στην παιγνιώδη ενασχόληση του παιδιού με τη μουσική. Η δεύτερη φάση είναι αυτή κατά την οποία το παιδί εισάγεται σε τυπική διδασκαλία κι διαρκεί μέχρι το άτομο να αποφασίσει ότι θα ασχοληθεί ακόμα πιο εντατικά με τη μουσική εκτέλεση, οπότε εισάγεται στο τρίτο στάδιο. Η μετάβαση από το δεύτερο στο τρίτο στάδιο δε συμβαίνει ποτέ για ένα μεγάλο ποσοστό ατόμων, αφού αυτοί που αποφασίζουν να ασχοληθούν επαγγελματικά με την εκτέλεση μουσικής είναι ένα μικρό ποσοστό ατόμων. Ένα τέταρτο είναι αυτό στο οποίο το άτομο προσπαθεί να αφήσει τα αποτυπώματά του στη μουσική και καλλιτεχνική δράση της εποχής του. 18

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ 4. H ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΗ ΝΟΗΤΙΚΗ AΝAΠΤΥΞΗ ΕΡΕΥΝΕΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑΓΡΑΦΗ Το άκουσμα μουσικής και τα μαθήματα μουσικής μπορούν να οδηγήσουν σε βραχυπρόθεσμα και μακρυπρόθεσμα γνωστικά οφέλη, στην προσχολική ηλικία. Παρόμοια οφέλη θα μπορούσαν να απορρέουν και από άλλες εξωσχολικές δραστηριότητες. Ωστόσο, τα μαθήματα μουσικής είναι ειδικά, διότι: α) είναι μια δραστηριότητα που πολλά παιδιά απολαμβάνουν, β) πολλές από τις δεξιότητες αναπτύσσονται στα μαθήματα μουσικής, γ) η μουσική βελτιώνει τον αφηρημένο συλλογισμό και δ) αποκτώντας τη μουσική γνώση είναι παρόμοια με την απόκτηση μιας δεύτερης γλώσσας. Βραχυπρόθεσμα θετικά οφέλη του ακούσματος μουσικής είναι το επίπεδο και η διάθεση διέγερσης των ακροατών σε σχέση με το χρόνο και την εμπειρία. Τα μαθήματα μουσικής προκαλούν αύξηση του δείκτη νοημοσύνης των παιδιών και μαζί με άλλες εξωσχολικές δραστηριότητες ωφελούν την ανάπτυξη των παιδιών (Schellenberg, 2004). Ο Gardner (1983) εισήγαγε τη θεωρία του για τις επτά πολλαπλές νοημοσύνες και μέχρι σήμερα παραμένει ένας καινοτόμος τρόπος προσέγγισης της ανθρώπινης νοημοσύνης. Ολοκληρώνει τη θεωρία του προσθέτοντας δύο καινούριες νοημοσύνες (Gardner, 1999). Κάθε άνθρωπος διαθέτει και τις εννέα νοημοσύνες σε διαφορετικές αναλογίες και κανείς δεν έχει ακριβώς τον ίδιο συνδυασμό σε αυτές. Αυτή η θεωρία επηρέασε σε μεγάλο βαθμό την εκπαίδευση. Τα παιδιά διαθέτουν διαφορετικές νοημοσύνες, έχουν διαφορετικές δυνατότητες και δυναμικές και πρέπει να επιβραβεύονται τα επιτεύγματά τους. Αυτό είναι απαραίτητο για να βοηθήσει να 19

21 αλλάξει η αντίληψη ότι η νοημοσύνη έχει να κάνει μόνο με τα επιτεύγματα κάποιου στις θετικές επιστήμες. Η θεωρία του Gardner (1983), αναγνωρίζει τη μουσική νοημοσύνη σαν μία από τις επτά νοημοσύνες (Ανδρούτσος, ). Ο Bennet Reimer (2003) ανέπτυξε περαιτέρω την ιδέα του Gardner για την ύπαρξη μουσικής νοημοσύνης, υποστηρίζοντας ότι υπάρχουν περισσότερες από μία μουσικές νοημοσύνες που έχουν να κάνουν με τους διαφορετικούς τρόπους που βιώνουν οι άνθρωποι τη μουσική. Υπάρχουν σύμφωνα με τον Reimer επτά διαφορετικές μουσικές νοημοσύνες: σύνθεση, εκτέλεση, αυτοσχεδιασμός, ακρόαση, θεωρία της μουσικής, μουσικολογία και διδασκαλία της μουσικής. Τα παιδιά πρέπει να βιώσουν τη μουσική με κάθε πιθανό τρόπο, ώστε να καλλιεργήσουν όλες τις μουσικές τους νοημοσύνες (Reimer, 2003), (Ανδρούτσος, ). Το 1993 οι επιστήμονες Frances Rauscher, Gordon Shaw και Katherine Ky δημοσίευσαν μία σύντομη εργασία στο περιοδικό Nature, η οποία αποτέλεσε αφετηρία μια σειράς ερευνών σχετικές με την επίδραση της μουσικής στον ανθρώπινο εγκέφαλο. Η ομάδα αυτή διερωτήθηκε αν η έκθεση σε ορισμένα είδη μουσικής μπορούσε να αυξήσει τις γνωστικές ικανότητες. Για να εξεταστεί αυτή η υπόθεση, διεξήχθη ένα πείραμα σε τριάντα έξι φοιτητές Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια, στο Irvine. Σύμφωνα με τους ερευνητές, κάθε συμμετέχων εξεταζόταν σε τρία είδη δοκιμασιών, οι οποίες απαιτούσαν ικανότητες χωροταξικού συλλογισμού. Πριν από κάθε δοκιμασία προηγούνταν 10 λεπτά: (1) ακρόασης μιας σονάτας του Mozart (σονάτα για δύο πιάνα σε Ρε Ματζόρε, Κ448), (2) ακρόασης μιας κασέτας με οδηγίες χαλάρωσης και (3) σε κατάσταση σιωπής. Τα τρία είδη δοκιμασιών που χρησιμοποιήθηκαν προέρχονταν από μια συγκεκριμένη ομάδα τεστ νοημοσύνης, το Stanford-Binet Test (Χαϊδευτός, 2006). Αυτή η ομάδα αποτελείται από τρεις τύπους 20

22 δοκιμασιών: ο ένας τύπος είναι η δοκιμασία Ανάλυσης Σχεδίων-Προτύπων (Pattern Analysis Test), ο δεύτερος είναι η δοκιμασία Πινάκων πολλαπλής επιλογής (multiplechoice Matrices Test) και ο τρίτος είναι η δοκιμασία Διπλώματος και Κοπής Χαρτιού πολλαπλής επιλογής (multiple-choice Paper-Folding and Cutting Test). Όσον αφορά τον τελευταίο τύπο (Paper Folding and Cut Task), τα εξεταζόμενα άτομα έπρεπε να φανταστούν ότι μια κόλλα χαρτί διπλωνόταν αρκετές φορές και κοβόταν με διάφορους τρόπους με ένα ψαλίδι. Στόχος ήταν η σωστή πρόβλεψη (από πέντε δυνατές επιλογές) της μορφής των τομών όταν το χαρτί ξεδιπλωθεί. Αυτή η δοκιμασία απαιτεί τη νοερή αντίληψη μιας σειράς γεγονότων στο χώρο. Η ικανότητα της νοερής περιστροφής ενός αντικειμένου αποτελεί βάση πολλών πολύπλοκων συλλογιστικών δεξιοτήτων. Οι ερευνητές αναφέρουν πως για το δείγμα τους αυτά τα τρία είδη δοκιμασιών συσχετίζονται και έτσι τα χειρίστηκαν ως ίσες μετρήσεις των ικανοτήτων χωροταξικής σκέψης (Χαϊδευτός, 2006:1-2). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, οι επιδόσεις των συμμετεχόντων βελτιώθηκαν για τις δοκιμασίες που ακολούθησαν αμέσως μετά την κατάσταση ακρόασης μουσικής του Mozart, σε σχέση με τις άλλες δύο καταστάσεις. Επίσης, αναφέρουν πως η βελτίωση των επιδόσεων για την κατάσταση μουσικής δεν διαρκούσε πάνω από λεπτά και δεν υποστήριξαν ότι η επίδραση θα υπήρχε και σε άλλες πλευρές της νοημοσύνης ή στη βραχύχρονη μνήμη, αλλά πρότειναν να γίνουν τεστ και σε αυτά. Οι μέσοι όροι για τις τρεις καταστάσεις είναι οι εξής: η κατάσταση μουσικής απέφερε ένα μέσο όρο 57,56, ο μέσος όρος της κατάστασης οδηγιών χαλάρωσης ήταν 54,61, ενώ ο μέσος όρος για την κατάσταση σιωπής ήταν 54,00. για να προσδιοριστεί ο αντίκτυπος αυτών των επιδόσεων, οι ερευνητές τις μετέτρεψαν σε βαθμούς IQ. Έτσι, οι παραπάνω μέσο όροι έγιναν αντίστοιχα 119, 111 και 110 βαθμοί IQ. Οι 21

23 βαθμοί IQ των ατόμων που συμμετείχαν στην κατάσταση ακρόασης της μουσικής του Mozart ήταν 8 με 9 βαθμούς υψηλότεροι από τους βαθμούς IQ για τις άλλες δύο καταστάσεις (Χαϊδευτός, 2006:2-3). Σε έρευνά της, η Custodero (2002) μελέτησε τη διαμόρφωση συμπεριφοράς μέσω μουσικών δραστηριοτήτων στην προσχολική ηλικία. Στόχος της έρευνας ήταν να εξεταστεί η μουσική εμπειρία των παιδιών, η οποία διαμορφώνει στοιχεία της συμπεριφοράς τους. Η έρευνα για το μουσικό παιχνίδι των παιδιών έχει δείξει την προσοχή τους κατά τη διάρκεια μεγάλων χρονικών περιόδων, καθώς επίσης και την σκόπιμη και στοχαστική παραγωγή μουσικής τους. Οι στρατηγικές για την τρέχουσα μελέτη προήλθαν από μελέτες τις μουσικής, όπου τα παιδιά καθόρισαν το μουσικό στόχο και όχι ο ερευνητής. Η έρευνα για το μουσικό παιχνίδι των παιδιών έχει καταδείξει την προσοχή των παιδιών κατά τη διάρκεια μακριών χρονικών περιόδων, καθώς επίσης και τη σκόπιμη και στοχαστική παραγωγή μουσικής τους (Custodero, 2002). Προκειμένου να γίνουν κατανοητές οι αναπτυξιακές επιπτώσεις των δεικτών ροής, η δειγματοληψία βασίστηκε να ερευνήσει μια σειρά ομάδων ηλικιακά, παιδιά παλαιότερων ερευνών, νήπια, μικρά παιδιά και βρέφη (Strauss & Corbin, 1998). Τέσσερις τάξεις προσχολικής αγωγής επιλέχθηκαν σε μια αστική περιοχή των βορειοανατολικών ΗΠΑ, όπου η καθεμιά αντιπροσωπεύει τα ηλικιακά χαρακτηριστικά εκπαιδευτικά περιβάλλοντα μουσικής. Η ομάδα 1 περιλάμβανε οκτώ παιδιά ηλικίας επτά έως είκοσι-τριών μηνών, τα οποία παρακολουθούσαν τέσσερις παιδαγωγοί, από πανεπιστημιακή μονάδα. Τα παιδιά συμμετείχαν στα εβδομαδιαία μαθήματα μουσικής. Η ακολουθία δραστηριοτήτων καθορίστηκε από τα παιδιά: ο δάσκαλος-ερευνητής εισήγαγε στο δωμάτιο μία τσάντα με μουσικά αντικείμενα (μαντίλι, πλαστικά μικρόφωνα, μικρά 22

24 μουσικά όργανα κλπ.) και τα παιδιά επέλεξαν ελεύθερα ένα από τα αντικείμενα, ώστε να ξεκινήσει το παιχνίδι, η κίνηση ή το τραγούδι. Η ομάδα 2 περιλάμβανε δέκα μικρά παιδιά ηλικίας δύο έως τριών χρονών και είχαν την ίδια δυνατότητα με την ομάδα 1. ωστόσο, η δομή των δραστηριοτήτων ήταν ελαφρώς καθοδηγημένη απ ότι στο δωμάτιο των νηπίων. Ο ερευνητής εισήγαγε ένα θέμα (το οποίο περιείχε μουσική δυνατότητα), αόριστα βασισμένο, αλλά ενδιαφέρον για τα παιδιά, όπως τα τρένα, και περίμενε τη μουσική απόκριση των παιδιών, η οποία πολλές φορές τους οδηγούσε σε μία νέα δραστηριότητα. Η ομάδα 3 περιλάμβανε έξι παιδιά παιδικών σταθμών ηλικίας πέντε έως έξι ετών, από ένα πρόγραμμα βιολιών δημοσίων παιδικών σταθμών. Οι δραστηριότητες περιορίζονταν, κατά βάση, στο βιολί. Η ομάδα 4 περιλάμβανε πέντε παιδιά ηλικίας έξι έως οκτώ ετών, τα οποία παρακολουθούσαν ένα πρόγραμμα afterschool, όπου ο εκπαιδευτικός ήταν επικυρωμένος δάσκαλος της μεθόδου Dalcroze. Οι δραστηριότητες είχαν εναλλακτικό ύφος από αυτό της ομάδας 3: τα παιδιά στέκονταν γύρω σε ένα μεγάλο δωμάτιο προς το πιάνο του δασκάλου και τραγουδάνε μουσικές κλίμακες με ρυθμικά χτυπήματα των ποδιών. Προκειμένου να ληφθούν συγκεκριμένες οι ιδιότητες των δεικτών ροής για τις ομάδες αυτές, τα στοιχεία ήταν περιγραφικά παρά αριθμητικά κωδικοποιημένα. Οι δείκτες, που ήταν ευδιάκριτα αισθητοί, απαριθμήθηκαν από την ερευνήτρια για κάθε μάθημα (τα μαθήματα ήταν βιντεοσκοπημένα με μαγνητοταινίες, ώστε να έχουν μία αναλυτική προσέγγιση για να περιγράψουν τους δείκτες ροής λεπτομερώς). Ο ερευνητής κωδικοποιεί όλα τα στοιχεία και τρεις βοηθοί συλλέγουν κωδικοποιημένα στοιχεία από κάθε ομάδα, εργάζονται πρώτα ανεξάρτητα κι έπειτα συλλογικά προκειμένου να εξεταστούν οποιεσδήποτε αποκλίσεις στην ερμηνεία. Η 23

25 συμβολή των γονέων, οι δάσκαλοι και οι φροντιστές χρησιμεύονται ως πρόσθετα στοιχεία για να επιβεβαιώσουν ή να επανεξετάσουν την αρχική ανάλυση των φαινομένων. Η έρευνα, στην παρούσα μελέτη, εξετάζει τη σπουδαιότητα των δεικτών ροής, συγκεκριμένα τους δείκτες συμπεριφοράς, για τα παιδιά των διαφορετικών ηλικιών. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, μέσω των μουσικών δραστηριοτήτων, τα παιδιά ενθαρρύνουν με τη συμπεριφορά τους τη συνεχή ανάπτυξη ικανότητας. Τα παιδιά αποκτούν την αίσθηση του αυτοέλεγχου μέσω των πολλαπλών δραστηριοτήτων. Το 2003 η Aleksandrovich μελέτησε την ανάπτυξη των διανοητικών δυνατοτήτων παιδιών προσχολικής ηλικίας. Στόχος της έρευνας είναι η ανάπτυξη των διανοητικών δυνατοτήτων και η βελτίωση του επιπέδου διανοητικών διαδικασιών και επίσης ανάπτυξη διαφόρων μορφών σκέψης και λογικής, προσχολικών παιδιών ηλικίας 5-7 ετών. Στην έρευνα συμμετείχαν 30 παιδιά από έναν παιδικό σταθμό του Μινσκ, στη Λευκορωσία. Σύμφωνα με την άποψη της Aleksandrovich, η έρευνα αυτή, η οποία στοχεύει στην ανάπτυξη των διανοητικών δυνατοτήτων των προσχολικών παιδιών, μπορεί να επηρεάσει τη διαδικασία της διανοητικής ανάπτυξης των δραστηριοτήτων τους. Η κινητοποίηση της κατευθυντήριας δύναμης της ανάπτυξης ενός παιδιού εμφανίζεται όταν το παιδί αισθανθεί ότι ο ενήλικος το εμπιστεύεται, πιστεύει σε αυτό και το περιλαμβάνει στη λύση προκλήσεων και δύσκολων στόχων (TV Senko, 1998). Ο διανοητικός σχηματισμός δυνατοτήτων είναι μία περίπλοκη διαδικασία με συγκεκριμένες ιδιαιτερότητες σε κάθε στάδιο ηλικίας. Συνδέεται πολύ με την ανάπτυξη των ενδιαφερόντων του παιδιού, την αυτό-εκτίμηση της επιτυχίας του. Η έλλειψη ενδιαφερόντων οδηγεί στην υπο-ανάπτυξη της προσωπικότητας του παιδιού. 24

26 Η ουσία της ανάπτυξης των μεθόδων εργασίας που αφιερώνονται στη διανοητική ανάπτυξη δυνατοτήτων παιδιών ηλικίας 5-7 ετών, βρίσκεται στο σχηματισμό μιας αρμονικά αναπτυγμένης προσαρμοστικής προσωπικότητας. Σύμφωνα με πολυάριθμες έρευνες, η μουσική δίνει θετική επιρροή στη γενική ανάπτυξη του παιδιού: διαμορφώνει τη συναισθηματική σφαίρα και αναπτύσσει τη διανοητική σφαίρα (Zaharova & Avdeev, 1982, Shushardzhan, 1998, Radynova, 2002, Rauscher & Shaw, 1998). Οι Zaharova & Avdeev (1982), μελέτησαν τις λειτουργικές αλλαγές στο κεντρικό νευρικό σύστημα σε παιδιά που αντιλήφθηκαν τη μουσική, με την καταγραφή του εγκεφαλογραφήματος των εξεταζόμενων με την ταυτόχρονη εγγραφή των αντιδράσεών τους. Τα αποτελέσματα της μελέτης πιστοποίησαν ότι οι βαθύτερες θετικές συγκινήσεις που προκλήθηκαν με το άκουσμα σε ένα ορισμένο κομμάτι της μουσικής, συνοδεύτηκαν με συχνότερες συστολές στην καρδιά, αλλαγές σε EEG, που σημαίνουν την άνοδο στη δραστηριότητα φλοιών εγκεφάλου. Η Radynova (2000) στην έρευνά της δηλώνει ότι η μουσική έχει τη φύση της προσωδίας παρόμοια με την ομιλία. Η μουσική και η ομιλία έχουν πολλά κοινά. Οι μουσικοί ήχοι, καθώς επίσης και η ομιλία, γίνονται αντιληπτοί από την ακρόαση. Τα σχέδια προσωδίας στην ομιλία μεταβιβάζονται με τη βοήθεια του ρυθμού, της χροιάς, της δυναμικής, του τονικού ύψους. Επομένως, η εκφραστικότητα είναι πάντα έμφυτη στη μουσική. Μέσω του συνδυασμού της τηλεοπτικής παρακολούθησης και της μουσικής εμφανίστηκαν συναισθήματα και συγκινήσεις. Ακούγοντας μουσική, ο εγκέφαλος διεγείρει τέτοιες διανοητικές διαδικασίες, όπως η σύγκριση, η ανάλυση, η γενίκευση και, επομένως, την ανάπτυξη των διανοητικών δυνατοτήτων του παιδιού. Οι Leng & Shaw (1991) προτείνουν ότι οι στόχοι που απαιτούν τη χωρική αναγνώριση είναι ανεξάρτητοι από τη μουσική ακρόαση. Οι υποστηρίξεις της 25

27 επίδρασης της μουσικής του Μότσαρτ προτείνουν ότι το άκουσμα της μουσικής βοηθά προσωρινά τις χωρικές-χρονικές διαδικασίες του εγκεφάλου. Η περαιτέρω ανάλυση των στοιχείων από τους Rauscher, Shaw & K.N.KY (1993) υποστηρίζει το επιχείρημα ότι το άκουσμα της μουσικής έχει επιπτώσεις μόνο στους χωρικούς-χρονικούς στόχους. Οι Rauscher & Shaw (1998) υποστηρίζουν, επίσης, ότι οι ερευνητές που ερευνούν την επίδραση της μουσικής του Μότσαρτ πρέπει να εξετάσουν προσεχτικά τα θέματα του στόχου και του πειραματικού σχεδίου. Πολλοί παράγοντες, όπως η ηλικία, η μουσική κατάρτιση, η προτίμηση έκθεσης και η ικανότητα για τον στόχο, μπορούν επίσης να διαδραματίσουν ένα σημαντικό ρόλο. Σύμφωνα με τις παραπάνω έρευνες, η μουσικοθεραπεία και η τηλεοπτική παρακολούθηση δίνουν θετικά αποτελέσματα στα παιδιά, διότι αυξάνουν συνεχώς το δείκτη νοημοσύνης. Έτσι, μπορούν να εφαρμοστούν στους παιδικούς σταθμούς για την ανάπτυξη των διανοητικών δυνατοτήτων των παιδιών, παράλληλα με τις παραδοσιακές αναπτυσσόμενες ασκήσεις. Ο Schellenberg (2003) μελέτησε μία μέθοδο για την αύξηση του δείκτη νοημοσύνης μέσω της μουσικής. Μία διαφήμιση σε μία τοπική, κοινοτική εφημερίδα στον Καναδά προσέφερε ελεύθερα εβδομαδιαία μαθήματα τεχνών για παιδιά έξι ετών (Επιλέχθηκε αυτή η ηλικία, διότι οι εκπαιδευτικοί θεωρούν ότι τα παιδιά αυτής της ηλικίας είναι αρκετά ώριμα για να συμμετέχουν σε κανονικά μαθήματα). Το δείγμα περιλάμβανε 144 παιδιά, τα οποία χωρίστηκαν σε 4 ομάδες. Οι δύο ομάδες έλαβαν μαθήματα μουσικής και οι άλλες δύο ομάδες έλαβαν είτε μαθήματα δράματος, είτε κανένα μάθημα. Τα μαθήματα διδάχθηκαν για 36 εβδομάδες. Η ανάλυση των αποτελεσμάτων περιλάμβανε το πραγματικό μέγεθος του δείκτη νοημοσύνης, το οποίο αποτελείται από 4 δείκτες (λεκτική κατανόηση, αντιληπτική οργάνωση, ελευθερία από την αφηρημάδα και ταχύτητα επεξεργασίας). Οι ομάδες 26

28 που παρακολούθησαν τα μαθήματα μουσικής και δράματος παρουσίασαν αύξηση στο δείκτη νοημοσύνης. Ωστόσο, οι ομάδες μουσικής είχαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις στο πραγματικό μέγεθος του δείκτη νοημοσύνης ( ps<005). Οι πρόσθετες αναλύσεις εξέτασαν τις αυξήσεις στα 4 αποτελέσματα δεικτών. Κάποιοι δείκτες αποτελεσμάτων (ελευθερία από την αφηρημάδα, ταχύτητα επεξεργασίας) είχαν μεγαλύτερες αυξήσεις από τους άλλους (λεκτική κατανόηση, αντιληπτική οργάνωση), αλλά το πλεονέκτημα για τις ομάδες μουσικής ήταν ότι οι δείκτες τους ήταν παρόμοιοι (δηλαδή διπλής κατεύθυνσης αλληλεπίδραση). Τα συμπεράσματα δείχνουν ότι τα μαθήματα μουσικής προκαλούν αυξήσεις στο δείκτη νοημοσύνης, σε αντίθεση με τα μαθήματα δράματος που είχαν περισσότερο ευνοικά αποτελέσματα στην κοινωνική συμπεριφορά και λιγότερο στην αύξηση του δείκτη νοημοσύνης. Μία από τις πρώτες μελέτες για να εξεταστεί ο ρόλος της μουσικής στη διανοητική ανάπτυξη των παιδιών έγινε από τους Hurwitz et Al (1975). Μία τάξη παιδιών προσχολικής ηλικίας χωρίστηκε σε δύο ομάδες. Η πρώτη ομάδα έλαβε μαθήματα μουσικής με το σύστημα Kodaly για πέντε μέρες κάθε εβδομάδα, για επτά μήνες, ενώ η δεύτερη ομάδα δεν έλαβε κανένα μάθημα μουσικής. Στο τέλος της μελέτης, η ομ δα που παρακολούθησε τα μαθήματα μουσικής σημείωσε σημαντικά υψηλότερους χωρικούς στόχους από την ομάδα που δεν έλαβε μαθήματα μουσικής. Σε μία έρευνα του Schellenberg (2004) επιλέχθηκε ένα μεγάλο δείγμα παιδιών προσχολικής ηλικίας, το οποίο χωρίστηκε σε τέσσερις διαφορετικές ομάδες, δύο από τις οποίες έλαβαν μαθήματα μουσικής και οι άλλες δυο έλαβαν μαθήματα μηκαλλιτεχνικής δραστηριότητας ή κανένα μάθημα, για ένα χρόνο. Και οι τέσσερις ομάδες εξέθεσαν αυξήσεις του IQ, αλλά οι ομάδες της μουσικής είχαν τις μεγαλύτερες αυξήσεις στον πλήρη δείκτη νοημοσύνης, με ένα μέγεθος 35%. 27

29 Οι Rauscher et Al (2007) ερεύνησαν τον αντίκτυπο των διαφορετικών τύπων μουσικών δραστηριοτήτων σε παιδιά προσχολικής ηλικίας. Τα παιδιά χωρίστηκαν σε πέντε ομάδες, όπου αντίστοιχα η κάθε ομάδα έλαβε μαθήματα πιάνου, τραγουδιού, ρυθμού, υπολογιστή ή τίποτα, για δύο έτη. Οι τρεις ομάδες μουσικής σημείωσαν υψηλότερες επιδράσεις σχετικά με τους διανοητικούς στόχους από τις άλλες ομάδες. Ωστόσο, τα αποτελέσματα της ομάδας που παρακολούθησε μαθήματα ρυθμού ήταν σημαντικά υψηλότερα από τις άλλες μουσικές ομάδες σχετικά με τους στόχους που απαιτούν τη χρονική γνώση και τη μαθηματική δυνατότητα. Τα συμπεράσματα αυτής της έρευνας είναι ότι η ρυθμική κατάρτιση είναι σημαντική για την ανάπτυξη της χρονικής γνώσης και των μαθηματικών (Rauscher, 2009) και αναπτύσσει περισσότερο τις αντιληπτικές δεξιότητες σε σχέση με την τονικότητα και τη μελωδία, η οποία υποστηρίζει την γλωσσική ανάπτυξη. Μία μελέτη αποκάλυψε ότι οι συμμετέχοντες που ξεκίνησαν μουσική πριν από την ηλικία των πέντε χρόνων, σημείωσαν σημαντικά υψηλότερους χωρικούς στόχους από εκείνους που άρχισαν αργότερα ή δεν ξεκίνησαν ποτέ (Costa-Giomi, 2000). Αυτή η μελέτη δεν εξέτασε τη δυνατότητα ότι άλλοι μη-μουσικοί παράγοντες, όπως η γονική συμμετοχή ή οι κοινωνικοοικονομικοί παράγοντες, μπορεί να προκαλέσουν επιπτώσεις στην έκβαση. Υποστηρικτές αυτού του συμπεράσματος είναι οι μελετητές που ερεύνησαν την επίδραση των πληκτροφόρων οδηγιών στην τάξη (Rauscher & Zupan, 2000, Rauscher, 2002). Τα παιδιά που άρχισαν την οδηγία σε ηλικία πέντε χρονών σημείωσαν υψηλότερους χωρικούς στόχους από αυτά που δεν έλαβαν την οδηγία. Τα αποτελέσματα των παιδιών που άρχισαν την οδηγία μετά από την ηλικία των επτά χρόνων, δεν διέφεραν στους ελέγχους. Μια πρόσφατη μελέτη, διαπίστωσε ότι τα παιδιά που έλαβαν την οδηγία πληκτρολογίων για δύο έτη, σε ηλικία τριών χρονών, 28

30 συνέχιζαν να σημειώνουν υψηλότερους χωρικούς-χρονικούς και αριθμητικούς στόχους δύο έτη μετά, αφού ολοκληρώθηκε η οδηγία (Rauscher & LeMieux, 2003). Η ηλικία στην οποία τα παιδιά αρχίζουν την οδηγία, έχει επιπτώσεις στη διάρκεια των μουσικών γνωστικών εκβάσεων και διαμήκης, η έρευνα προτείνει ότι η οδηγία απαιτεί τουλάχιστον δύο έτη μουσικής ακόμα, για την συνεχή νοητική ανάπτυξη (Rauscher, 2002). 29

31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ 5. Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΤΗΝ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ. Οι εμπειρίες των παιδιών στην προσχολική ηλικία έχουν επιρροές σε όλη τους τη ζωή. Έρευνες δείχνουν ότι: «από τη βρεφική ηλικία μέχρι την ηλικία των δέκα ετών περίπου, τα εγκεφαλικά κύτταρα, όχι μόνο διαμορφώνουν τους περισσότερους συνδέσμους, τους οποίους θα κρατήσουν για την υπόλοιπη ζωή, αλλά είναι και η περίοδος κατά την οποία τα κύτταρα αυτά έχουν τη μεγαλύτερη ευπλαστότητα» (Dana Alliance for Brain Initiatives, 1996,7). Οι θετικές σκέψεις των πρώτων χρόνων της ζωής θεωρούνται βασικές για τη νοητική, συναισθηματική και κοινωνική ανάπτυξη. Η προσχολική περίοδος είναι η πιο κρίσιμη για την ανάπτυξη των περισσότερων ικανοτήτων και τη διαμόρφωση των χαρακτηριστικών της προσωπικότητας. Αρκετές έρευνες έχουν δείξει ότι τα υψηλής ποιότητας αναπτυξιακά κατάλληλα προγράμματα προσχολικής εκπαίδευσης έχουν επιφέρει θετικά αποτελέσματα στη γνωστική και κοινωνική ανάπτυξη των παιδιών ( Barnett, 1995). Η μουσική διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο στην καθιέρωση της οικειότητας μεταξύ των μωρών και των ενηλίκων. Τα μουσικά στοιχεία στις πρώτες κουβέντες των μωρών συντονίζουν στην έκφραση της συγκίνησης και τα εύθυμα μουσικά παιχνίδια που παίζονται από τις μητέρες ή άλλους ενηλίκους είναι θεμελιώδους σπουδαιότητας στην προσχολική ηλικία. Η μουσική συνεχίζει να διαδραματίζει ένα σημαντικό ρόλο στην προσωπική, κοινωνική και συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών καθ όλη τη διάρκεια της προσχολικής ηλικίας. Η μουσική προσφέρει 30

32 συγκίνηση και μέσω των τραγουδιών και των συνοδευτικών κινήσεων προωθεί την συγκέντρωση, την εμπιστοσύνη και την ανάπτυξη του ελέγχου. Η σημασία της παιδικής ηλικίας δεν ήταν πάντα αναγνωρισμένη από τους μελετητές. Οι μεγάλοι θεωρητικοί Freud και Piaget αποκάλεσαν τη μέση παιδική ηλικία σαν ένα οροπέδιο στην ανάπτυξη. Η συμμετοχή των παιδιών σε οργανωμένες δραστηριότητες, τα εισάγει σε νέους κοινωνικούς ρόλους, στους οποίους κερδίζουν κοινωνική θέση από την ικανότητα κι την απόδοσή τους. Σύμφωνα με τον Piaget, σημαντικό χαρακτηριστικό του προσυλλογιστικού σταδίου είναι ότι τα παιδιά είναι εγωκεντρικά. Ο εγωκεντρισμός για τον Piaget δε σημαίνει εγωισμός, αλλά ότι τα παιδιά υποθέτουν ότι οι άλλοι μοιράζονται τα δικά τους αισθήματα, τις αντιδράσεις και τις απόψεις τους. Σε παιδιά που δεν κυριαρχούν οι δεξιότητες που απαιτούνται στις νέες αυτές δραστηριότητες, ο Erikson αποκάλεσε αίσθηση κατωτερότητας, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε μακράς διαρκείας διανοητικές, συναισθηματικές και διαπροσωπικές συνέπειες. Ερευνητές έχουν επιβεβαιώσει την ιδέα του Erikson ότι «τα συναισθήματα ικανότητας και προσωπικής εκτίμησης είναι κύριας σημασίας για την ευημερία του παιδιού». Οι επιτυχείς εμπειρίες σε ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων βοηθούν να δώσουν στο παιδί μία υγιή, θετική άποψη της ικανότητάς του και μία θετική στάση στην εκμάθηση και στις προκλήσεις της ζωής. Τρία βασικά χαρακτηριστικά συνδυάζουν και επηρεάζουν την αυτοπεποίθηση και τη δέσμευση των παιδιών στους στόχους και τις δραστηριότητες κατά τη διάρκεια της μέσης παιδικής ηλικίας: α) γνωστικές αλλαγές που επιτείνουν την ικανότητα των παιδιών να απεικονίσουν τις επιτυχίες και τις αποτυχίες τους, β) μία διεύρυνση του κόσμου των παιδιών που περικλύει ενηλίκους και εξωσχολικές δραστηριότητες και γ) έκθεση στην κοινωνική σύγκριση και τον ανταγωνισμό στις σχολικές τάξεις. Για τα περισσότερα παιδιά, στη μέση παιδική ηλικία δίνεται η 31

33 ευκαιρία να αναπτυχθούν ικανότητες και αυτή είναι μία θετική περίοδος στην ανάπτυξή τους. Με τα σωστά είδη εμπειρίας αναπτύσσουν μία υγιή αίσθηση εμπιστοσύνης, ώστε να μπορούν να κυριαρχήσουν και να ελέγξουν τον κόσμο τους (Eccles, 1999). Το πρώτο στάδιο της θεωρίας του Erik Erikson είναι ότι η σύγκρουση ανάμεσα στην εμπιστοσύνη και τη δυσπιστία είναι η βασική σύγκρουση που βιώνουν τα παιδιά στην προσχολική ηλικία. Σύμφωνα με τον Erikson, το νήπιο θα εμπιστευτεί τα άτομα που του ικανοποιούν τις ανάγκες του και το φροντίζουν με έναν ισορροπημένο και υπεύθυνο τρόπο. Το δεύτερο στάδιο της θεωρίας του Erikson, η αυτονομία έναντι της ντροπής και της αμφιβολίας, σηματοδοτεί την έναρξη του αυτοελέγχου και της αυτοπεποίθησης του ατόμου. Ο Erikson πιστεύει ότι τα παιδιά που αναπτύσσουν ένα υπερβολικό αίσθημα αμφιβολίας σ αυτό το στάδιο, δε θα αισθάνονται αυτοπεποίθηση σχετικά με τις ικανότητές τους σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Σύμφωνα με τον Erikson, το επόμενο στάδιο της «πρωτοβουλίας προσδίδει στην αυτονομία του ατόμου το χαρακτηριστικό της ανάληψης, του σχεδιασμού και της υλοποίησης μιας δραστηριότητας, προκειμένου το άτομο να είναι δραστήριο και σε εγρήγορση» (Erikson, 1963). Η θεωρία ανάπτυξης της προσωπικότητας και κοινωνικής ανάπτυξης του Erikson προτείνει ότι στη διάρκεια της πρώτης παιδικής ηλικίας τα παιδιά πρέπει να επιλύσουν την κρίση της προσωπικότητας που αφορά την πρωτοβουλία έναντι της ενοχής. Η επιτυχής επίλυση της κρίσης αυτού του σταδίου από το παιδί έχει ως αποτέλεσμα μία αίσθηση πρωτοβουλίας και φιλοδοξίας. Ένας από τους σημαντικότερους τρόπους για την ανάπτυξη της επικοινωνίας των νηπίων είναι η χρήση της μουσικής. Η εργασία της Susan Young (2000) για τις 32

34 μουσικές συνομιλίες σε ένα νηπιαγωγείο παρουσιάζει την ανάπτυξη της στενής διαλογικής εργασίας μεταξύ των ενηλίκων και των παιδιών. Η μουσική-παραγωγή ομάδας στην προσχολική ηλικία δίνει μια αίσθηση κοινωνικής συνοχής. Πολλά τραγούδια προσφέρουν την ευκαιρία για κοινωνική αλληλεπίδραση, ακόμη και για τα παιδιά που θα δυσκολεύονται να ακολουθήσουν τους κανόνες. Η παραγωγή της μουσικής με άλλους δίνει την ευκαιρία στα παιδιά να ακούσουν άλλες μουσικές, να προγραμματίσουν πιθανές ενέργειες και να ενεργήσουν σε απάντηση προς τις άλλες μουσικές. Η μουσική συμβάλει στην αίσθηση ταυτότητας διαφορετικών κοινοτήτων (οικογένειες, ομάδες ποδοσφαίρου, έθνη, θρησκεία). Η παραγωγή μουσικής επιτρέπει στα παιδιά να αισθανθούν μέρος ενός συνόλου. Δεδομένου ότι η ευαισθησία στο μουσικό ήχο και τη δομή είναι αισθητή πριν από τη γέννηση, η μουσική επηρεάζει θετικά τα παιδιά. Μουσικά υλικά, όπως ρυθμικά και μελωδικά μοτίβα που βιώνονται μέσω του τραγουδιού, της κίνησης και του παιχνιδιού μουσικών οργάνων, συμβάλουν στο σχηματισμό της προσωπικότητας των παιδιών. Με αυτά τα μουσικά υλικά, τα παιδιά νιώθουν ενεργοί παράγοντες στην εκμάθησή τους, συμμετέχουν σε μία ομάδα και διαμορφώνεται η κοινωνικότητά τους. O Kalmar (1982) μελέτησε τα αποτελέσματα μιας έρευνας, η οποία εφάρμοσε το μουσικό παιχνίδι και το τραγούδι σε παιδιά 3-4 ετών για τρία έτη, διαπιστώνοντας ότι αυτά τα παιδιά σημείωσαν υψηλότερα αποτελέσματα στη δημιουργικότητα, είχαν πιο υψηλά επίπεδα αφαίρεσης και παρουσίασαν μεγαλύτερη δημιουργικότητα στον αυτοσχεδιαστικό παιχνίδι, συμβάλλοντας έτσι στην κοινωνικοποίησή τους. Όταν η αυθόρμητη μουσική-παραγωγή των παιδιών ή το τραγούδι αναγνωρίζεται κα εκτιμείται, η αίσθηση της αξίας των παιδιών ενισχύεται. Ένα κοινό σημείο για την συμμετοχή των παιδιών στην μουσική είναι ότι αυξάνει την αυτοπεποίθησή τους. Ακόμη και στα πιο αρχικά στάδια ανάπτυξης, που τα παιδιά εκτελούν, σε στοιχειώδη 33

35 μορφή, ένα τραγούδι ή που ολοκληρώνουν μια μουσική δραστηριότητα, η μουσική πράξη παράγει μια μεγάλη αίσθηση του επιτεύγματος. Για παράδειγμα η Hallam (2001) αναφέρει ερευνητικά στοιχεία σύμφωνα με τα οποία παιδιά χαμηλής οικονομικής θέσης που λαμβάνουν ατομικά μαθήματα πιάνου έχουν αύξηση του αυτοσεβασμού τους. Σε μία πρόσφατη εργασία των Koutsoupidou και Hargreaves (2009), μελετήθηκαν παιδιά ηλικίας έξι ετών που είχαν τις ευκαιρίες για μουσικό αυτοσχεδιασμό, με εκείνα που τα μαθήματα μουσικής δεν παρείχαν καμία ευκαιρία για δημιουργικότητα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι δραστηριότητες μουσικού αυτοσχεδιασμού υποστήριξαν σημαντικά την ανάπτυξη της δημιουργικής σκέψης σε αντιδιαστολή με τη διδακτική διδασκαλία και τα παιδιά του μουσικού αυτοσχεδιασμού ανέπτυξαν το αίσθημα της ικανότητάς τους και παράλληλα και της αυτοπεποίθησης τους. 34

36 ΕΠΙΛΟΓΟΣ Σύμφωνα με τα αποτελέσματα των ερευνών που αναφέρθηκαν στην παρούσα εργασία, η μουσική αποτελεί βασικό άξονα στην ανάπτυξη των παιδιών. Σημαντικοί παράγοντες είναι οι γονείς, των οποίων η ενημέρωση είναι απαραίτητη, καθώς επίσης οι παιδαγωγοί και οι καθηγητές μουσικής, οι οποίοι φέρουν την ευθύνη για την εκπαίδευση των γονιών. Η σημασία της μουσικής στην εκπαίδευση του παιδιού είναι μεγάλη, διότι η μουσική επιδρά άμεσα στο συναισθηματικό κόσμο του, ο οποίος είναι εύπλαστος και ευαίσθητος. Η μουσική συντελεί στην ανάπτυξη μιας ισορροπημένης προσωπικότητας. Επιπλέον, η μουσική μπορεί να προσφέρει στο κάθε παιδί την πραγματική χαρά και ευχαρίστηση, που μπορεί να προέρχεται από το άκουσμα μιας εύθυμης και αγαπητής μελωδίας ή σαν αποτέλεσμα μιας δημιουργικής εργασίας. 35

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΑΣΕΠ ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ Στις ερωτήσεις πολλαπλών επιλογών για την ειδικότητα των νηπιαγωγών των εκπαιδευτικών πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση, ακριβώς λόγω του μεγάλου ανταγωνισμού και των υψηλών βαθμολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική

Μουσική Παιδαγωγική. Μουσικοκινητική Αγωγή. Α εξάμηνο Θεωρία. Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής. Τι είναι Μουσική Παιδαγωγική Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσική Παιδαγωγική Εισαγωγικές έννοιες μουσικής παιδαγωγικής Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνωρίζοντας το Μουσικό Ταλέντο. Είναι απόλυτα γνωστή και δεκτή η αντίληψη ότι το ταλέντο είναι

Αναγνωρίζοντας το Μουσικό Ταλέντο. Είναι απόλυτα γνωστή και δεκτή η αντίληψη ότι το ταλέντο είναι Αναγνωρίζοντας το Μουσικό Ταλέντο Μπορούμε να αναγνωρίσουμε το Μουσικό ταλέντο; Είναι απόλυτα γνωστή και δεκτή η αντίληψη ότι το ταλέντο είναι δύσκολο να αναγνωριστεί και να μετρηθεί στις τέχνες. Ο λόγος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ

ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΗΜΟΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ: ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΗΣ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΧΡ. ΜΠΟΥΡΑΣ Σκοπός του Μαθήματος Σκοπός του μαθήματος είναι η εισαγωγή στη

Διαβάστε περισσότερα

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com

Click to add text. Ζωή Διονυσίου Επίκ. Καθηγήτρια Τμήμα Μουσικών Σπουδών Ιόνιο Πανεπιστήμιο dionyssiou@gmail.com 27ο Συνέδριο Κοινωνικής Παιδιατρικής 9-10 Οκτωβρίου 2015, Σπάρτη - Μονεμβασιά Μουσική επικοινωνία στην οικογένεια: στόχοι και πρακτικές του προγράμματος μουσικής αγωγής για βρέφη και νήπια του Ιονίου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α.

Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Ελένη Μοσχοβάκη Σχολική Σύμβουλος 47ης Περιφέρειας Π.Α. Τι θα Δούμε. Γιατί αλλάζει το Αναλυτικό Πρόγραμμα Σπουδών. Παιδαγωγικό πλαίσιο του νέου Α.Π.Σ. Αρχές του νέου Α.Π.Σ. Μαθησιακές περιοχές του νέου

Διαβάστε περισσότερα

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας

Νοημοσύνη. Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας Νοημοσύνη Μπορεί να μετρηθεί; Βασίλειος Κωτούλας 2 η Περιφέρεια ΔΕ Καρδίτσας S Αμφισβήτηση S Αξιολόγηση της νοημοσύνης (Νασιάκου, (1980): Νοημοσύνη είναι ό,τι μετρούν τα τεστ νοημοσύνης) S Τρόπος αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ

ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΜΑΘΗΣΗΣ Θεωρία και Πράξη στη διδασκαλία τεχνικών γνώσεων 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ευρωπαϊκές εξελίξεις Ποια παιδαγωγική για το νέο ΕΛ; Σε ποια θεωρία στηρίζεται; Πώς εφαρμόζεται στην πράξη; 2 Ατζέντα

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ. Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Νιάκα Ευγενία Σχολική Σύμβουλος ΤΙ ΡΟΛΟ ΠΑΙΖΕΙ Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Η ανατροφή των παιδιών, οι αξίες, τα κίνητρα που δίνει

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους)

ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) ΕΝΤΑΣΗ ΗΛΕΚΤΡΙΚΟΥ ΡΕΥΜΑΤΟΣ (Ε.Χαραλάμπους) Όνομα Παιδιού: Ναταλία Ασιήκαλη ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ: Πως οι παράγοντες υλικό, μήκος και πάχος υλικού επηρεάζουν την αντίσταση και κατ επέκταση την ένταση του ρεύματος

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την

ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την 1 ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΟΗΣΗ Δρ. Ζαφειριάδης Κυριάκος Οι ικανοί αναγνώστες χρησιμοποιούν πολλές στρατηγικές (συνδυάζουν την παλαιότερη γνώση τους, σημειώνουν λεπτομέρειες, παρακολουθούν

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009)

Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) Αξιολόγηση Προγράμματος Αλφαβητισμού στο Γυμνάσιο Πρώτο Έτος Αξιολόγησης (Ιούλιος 2009) 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το πρόβλημα του λειτουργικού αναλφαβητισμού στην Κύπρο στις ηλικίες των 12 με 15 χρόνων

Διαβάστε περισσότερα

Ρυθµός Κίνηση Χορός Ενοποίηση µουσικοκινητικής αγωγής - χορού. ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φ.Α.

Ρυθµός Κίνηση Χορός Ενοποίηση µουσικοκινητικής αγωγής - χορού. ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φ.Α. Ρυθµός Κίνηση Χορός Ενοποίηση µουσικοκινητικής αγωγής - χορού στα δηµοτικά σχολεία µε Ε.Α.Ε.Π. ρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύµβουλος Φ.Α. Η θεµατική ενότητα «ρυθµός-κίνηση-χορός» στη σχολική Φυσική Αγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ

ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ ΔΙΓΛΩΣΣΙΑ ΜΕ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΛΟΓΟΥ -ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΑΙ ΜΑΘΗΣΙΑΚΩΝ ΔΥΣΚΟΛΙΩΝ : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΕΩΝ Σπουδάστρια: Αθηνά Κατσαντώνη (9923) Εποπτεύων καθηγητής: κ ος Πέσχος Δημήτριος. Τριμελής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΣΤΟ ΠΑΙΔΚΟ ΣΤΑΘΜΟ

ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΣΤΟ ΠΑΙΔΚΟ ΣΤΑΘΜΟ ΜΙΑ ΜΕΡΑ ΣΤΟ ΠΑΙΔΚΟ ΣΤΑΘΜΟ ΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΤΗΣ ΧΑΡΑΣ ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΠΟΥΛΕΑ Μια μέρα στο παιδικό σταθμό «Το παιχνίδι της χαράς» Στο παιχνίδι της χαράς υπάρχει ένα περιβάλλον όπου παρέχει στα παιδιά ασφάλεια, φροντίδα,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ

ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ ΠΘ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΗΣ ΜΚ 0501, Διάλεξη 1η ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ Φαμίσης Κωνσταντίνος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Διαβάστε περισσότερα

Το παιχνίδι της χαράς

Το παιχνίδι της χαράς Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Κατερίνα Πουλέα Παιδαγωγός Το παιχνίδι της χαράς Το παιχνίδι της χαράς Αετιδέων 15 & Βουτσινά Χολαργός 6944 773597 Ανοιχτό πρόγραμμα εκπαίδευσης Το Παιδαγωγικό Κέντρο Προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟN ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Αθήνα, 12 Μαΐου 2008

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟN ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Αθήνα, 12 Μαΐου 2008 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟN ΕΘΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Αθήνα, 12 Μαΐου 2008 Ομιλία του Υφυπουργού Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων κ. Ανδρέα Λυκουρέντζου στην ημερίδα με θέμα «Η Αισθητική Αγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των

α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ΔΕΠΠΣ ΑΠΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ α. η παροχή γενικής παιδείας, β. η καλλιέργεια των δεξιοτήτων του μαθητή και η ανάδειξη των ενδιαφερόντων του, γ. η εξασφάλιση ίσων ευκαιριών και δυνατοτήτων μάθησης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Το μικρό μας δεν μιλάει όπως τα άλλα παιδιά της ηλικίας του. Τι μπορεί να συμβαίνει; Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής, και οι παραδόσεις επηρεάζουν θετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ Το σχολείο, ως ένας κατεξοχήν κοινωνικός θεσμός, δεν μπορεί να παραμείνει αναλλοίωτο μπροστά στις ραγδαίες

Διαβάστε περισσότερα

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr

Φύση και Σχολικοί Κήποι. Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Φύση και Σχολικοί Κήποι Δρ. Αλέξανδρος Παπαχατζής Αναπληρωτής Καθηγητής Δενδροκομίας ΤΕΙ Θεσσαλίας e-mail: papachad@teilar.gr Ιστορικά στοιχεία Η «μόρφωση» του ανθρώπου άρχισε άτυπα από την επαφή του με

Διαβάστε περισσότερα

Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης. Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π

Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης. Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης Επιμέλεια : Αργυρίου Αντώνης Διευθυντής ΓΕ.Λ. Μαγούλας Χημικός, M.Ed., M.I.S. -Σύμβουλος ΣΕ.Π 1 Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης 2 Τεστ δεξιοτήτων & νοημοσύνης 3 Τεστ δεξιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Τι είναι Μαθηματικά; Ποια είναι η αξία τους καθημερινή ζωή ανάπτυξη λογικής σκέψης αισθητική αξία και διανοητική απόλαυση ΤΑ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΠ ΤΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Εισηγήτρια : Ζέρβα Ζ. Αντιγόνη καθηγήτρια φυσικής αγωγής

ΜΟΥΣΙΚΟΚΙΝΗΤΙΚΗ ΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΞΗ. Εισηγήτρια : Ζέρβα Ζ. Αντιγόνη καθηγήτρια φυσικής αγωγής ΚΑΙ ΣΧΟΛΙΚΗ ΠΡΑΞΗ Εισηγήτρια : Ζέρβα Ζ. Αντιγόνη καθηγήτρια φυσικής αγωγής ΣΚΟΠΟΣ Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η καταγραφή των απόψεων σχετικά µε το µάθηµα της φυσικής αγωγής σε δηµοτικά σχολεία

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ

ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΑΝΩΤΑΤΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΕΤΟΥΣ 2006 ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ Κλάδος: ΠΕ 60 ΝΗΠΙΑΓΩΓΩΝ ΕΞΕΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ (Γνωστικό αντικείμενο) Σάββατο 27-1-2007

Διαβάστε περισσότερα

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΡΟΜΠΟΤΙΚΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ Γιατί η Ρομποτική στην Εκπαίδευση; A) Τα παιδιά όταν σχεδιάζουν, κατασκευάζουν και προγραμματίζουν ρομπότ έχουν την ευκαιρία να μάθουν παίζοντας και να αναπτύξουν δεξιότητες Η

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού.

Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. Οι διδακτικές πρακτικές στην πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου. Προκλήσεις για την προώθηση του κριτικού γραμματισμού. ημήτρης Γουλής Ο παραδοσιακός όρος αλφαβητισμός αντικαταστάθηκε από τον πολυδύναμο

Διαβάστε περισσότερα

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης Στη πράξη, για να είναι μια σχολική μονάδα αποτελεσματική, είναι απαραίτητη η αρμονική και μεθοδική λειτουργία του κάθε υποσυστήματος: μαθητές, εκπαιδευτικοί, διδακτικοί χώροι, διαθέσιμα μέσα, με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοκινητική αγωγή

Μουσικοκινητική αγωγή Μουσικοκινητική Αγωγή Α εξάμηνο Θεωρία Μίχα Παρασκευή, PhD Μουσικολόγος, Μουσικοπαιδαγωγός 1 Μουσικοκινητική Αγωγή (Θ) - ΜΙΧΑ Παρασκευή 1 Μουσικοκινητική αγωγή Η μουσικότητα των ήχων και της ανθρώπινης

Διαβάστε περισσότερα

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ.

ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. ΙΙΙ. ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΞΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ. Είδαμε πως το 4.2% των μαθητών στο δείγμα μας δεν έχουν ελληνική καταγωγή. Θα μπορούσαμε να εξετάσουμε κάποια ειδικά χαρακτηριστικά αυτών των ξένων μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγικό Σημείωμα. Η είσοδος στο νηπιαγωγείο είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της ζωής

Εισαγωγικό Σημείωμα. Η είσοδος στο νηπιαγωγείο είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της ζωής Εισαγωγικό Σημείωμα Αγαπητοί γονείς, Η είσοδος στο νηπιαγωγείο είναι ένας από τους σημαντικότερους σταθμούς της ζωής κάθε παιδιού. Οι στέρεες βάσεις και τα θεμέλια της μάθησης και της ολόπλευρης ανάπτυξής

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό. Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ανάπτυξη ψυχολογικών δεξιοτήτων μέσα από τον αθλητισμό Ψούνη Λίνα ΚΦΑ, Ψυχολόγος. MSc, υποψήφια διδάκτωρ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Ποιες είναι οι ψυχολογικές Ο όρος «Εξάσκηση Ψυχολογικών Δεξιοτήτων» χρησιμοποιείται

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53

Παρουσίαση των σκοπών και των στόχων...35. Ημερήσια πλάνα...53 Πίνακας Περιεχομένων Εισαγωγή... 5 Κεφάλαιο 1 Πώς μαθαίνουν τα παιδιά προσχολικής ηλικίας...11 Η Φυσική Αγωγή στην προσχολική ηλικία...14 Σχέση της Φυσικής Αγωγής με τους τομείς ανάπτυξης του παιδιού...16

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ

Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Ο ΑΞΟΝΑΣ της ΔΙΑΘΕΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ στο ψηφιακό μουσικό ανθολόγιο ΕΥΤΕΡΠΗ ΜΑΙΗ ΚΟΚΚΙΔΟΥ Διαθεματικότητα -Ιδανικό της ολιστικής γνώσης -Διασυνδέσεις με νόημα μεταξύ γνωστικών περιοχών -Μελέτη σύνθετων ερωτημάτων

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία Αναφορές υπάρχουν από την Αρχαία Ελλάδα Απρίλιο 1963 : Εμφάνιση

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το Βιολί. Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη. Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το Βιολί Πασχαλιά-Μπρέντα Νίκη Μαθήτρια Α2 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Περίληψη Στην

Διαβάστε περισσότερα

160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη)

160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη) 160 Επιστημών Εκπαίδευσης στην Προσχολική Ηλικία Θράκης (Αλεξανδρούπολη) Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι η παιδαγωγική κατάρτιση ατόμων, που θα ασχοληθούν με την εκπαίδευση και αγωγή παιδιών προσχολικής

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007

Μαθηματικά A Δημοτικού. Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Μαθηματικά A Δημοτικού Πέτρος Κλιάπης Σεπτέμβρης 2007 Το σύγχρονο μαθησιακό περιβάλλον των Μαθηματικών Ενεργή συμμετοχή των παιδιών Μάθηση μέσα από δραστηριότητες Κατανόηση ΌΧΙ απομνημόνευση Αξιοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ. Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΖΩΗΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ Σακελλαρίου Κίμων Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΤΕΦΑΑ, Τρίκαλα ΘΕΜΑΤΑ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ Τι είναι

Διαβάστε περισσότερα

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα.

Πρωινό γεύμα και υγιεινή σώματος στην τουαλέτα. Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν δημιουργικά

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

Διδάσκων Α.Καραπέτσας

Διδάσκων Α.Καραπέτσας Διδάσκων Α.Καραπέτσας Άνδρες και γυναίκες είναι εξίσου έξυπνοι, κάθε φύλο όμως με το δικό του τρόπο. (Science Illustrated, Σεπτέμβριος,2010) 2 Διαφέρουμε εγκεφαλικά? 3 Ο Richard Haier, (του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος 6 ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I 6 ΓΑΛ 170 e-french 6 ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής 6 πρώτο δεύτερο ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΑΛΛΙΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΓΑΛ 102 Προφορικός λόγος ΓΑΛ 103 Γραπτός λόγος I ΓΑΛ 170 e-french ΓΑΛ 100-299 Μάθημα περιορισμένης επιλογής ΓΑΛ 104 Γραπτός λόγος II ΓΑΛ 111 Φωνητική ΓΑΛ 1 Από

Διαβάστε περισσότερα

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση

Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Οδηγός Εκπαιδευτή Ενότητα κατάρτισης Γνώσεις για την εγκεφαλική παράλυση Επιμέλεια Miguel Santos Συγγραφείς Karina Riiskjaer Raun Mette Kliim-Due Betina Rasmussen Peder Esben Bilde Kirsten Caesar Petersen

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης. Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η Ψυχολογική Διάσταση της Κώφωσης Ελενα Τρύφωνος Εκπαιδευτική Ψυχολόγος Υπηρεσία Εκπαιδευτικής Ψυχολογίας Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Η κάθε αναπηρία ή η κάθε ιδιαιτερότητα συνήθως έχει επιπτώσεις

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας

Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας WECHLER INTELLIGENCE SCALE FOR CHILDREN III (WISC -III) Κλινική Νευροψυχολογία του Παιδιού Διδάσκων: Α.Β. Καραπέτσας Υποκλίμακες του WISC Λεκτικές υποκλίμακες Πληροφορίες Λεξιλόγιο Ομοιότητες Κατανόηση

Διαβάστε περισσότερα

Σκοποί και στόχοι της διδασκαλίας στο Δημοτικό σχολείο. Βασίλης Μπαρκούκης

Σκοποί και στόχοι της διδασκαλίας στο Δημοτικό σχολείο. Βασίλης Μπαρκούκης Σκοποί και στόχοι της διδασκαλίας στο Δημοτικό σχολείο Βασίλης Μπαρκούκης Σκοποί και στόχοι της εκπαίδευσης Σκοπός του δημοτικού σχολείου είναι η πολύπλευρη πνευματική και σωματική ανάπτυξη των μαθητών

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Ι.Ε.Κ. ΧΑΝΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΦΡΑΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΑ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 2012-2013 ΜΑΘΗΜΑ 10

Ι.Ε.Κ. ΧΑΝΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΦΡΑΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΑ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 2012-2013 ΜΑΘΗΜΑ 10 Ι.Ε.Κ. ΧΑΝΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΩΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΦΡΑΣΗΣ ΤΕΧΝΙΚΑ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 2012-2013 ΜΑΘΗΜΑ 10 ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ ΠΕΚΗΣ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ Μουσικοκινητική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή:

ΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Κολύμβηση/ Φυσική αγωγή: ΕΥΤΕΡΑ * Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης: Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό, είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να αναπτύσσονται,

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να:

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Ανταποκρίνονται στην ακρόαση του προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163

Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Εργάστηκαν οι: Δαρειώτη Φωτεινή, 111320130032 Κανέλλη Ζωή-Ειρήνη, 11320130041 Έλενα Τσιάρλεστον, 113201300163 Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Ζαχαρούλα

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Μοντέλα αναλυτικών. προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Θέµατα της παρουσίασης. Μοντέλα ΑΠΦΑ. Μοντέλο της ανάπτυξης των σπορ

Μοντέλα αναλυτικών. προγραµµάτων φυσικής αγωγής. Θέµατα της παρουσίασης. Μοντέλα ΑΠΦΑ. Μοντέλο της ανάπτυξης των σπορ ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Μοντέλα αναλυτικών προγραµµάτων φυσικής αγωγής Θέµατα της παρουσίασης Τα βασικότερα µοντέλα φυσικής αγωγής. Τα χαρακτηριστικά του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ

Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΜΑΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ Η φιλοσοφία μας για την εκπαίδευση και το σχολείο του παρόντος, έχει ως βασικό της άξονα ένα σχολείο: που εφαρμόζει στην «πράξη» τη μαθητοκεντρική διδασκαλία και την ολιστική προσέγγιση

Διαβάστε περισσότερα

1. Σκοπός της έρευνας

1. Σκοπός της έρευνας Στατιστική ανάλυση και ερμηνεία των αποτελεσμάτων των εξετάσεων πιστοποίησης ελληνομάθειας 1. Σκοπός της έρευνας Ο σκοπός αυτής της έρευνας είναι κυριότατα πρακτικός. Η εξέταση των δεκτικών/αντιληπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία:

Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: Προτάσεις για τις προαγωγικές και απολυτήριες ενδοσχολικές εξετάσεις μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία: 1. Η διαφοροποιημένη αντιμετώπιση κατά τη διαδικασία εξέτασης των μαθητών/τριών με ΕΕΑ ή και αναπηρία

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ.

Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Ψυχολογική Προετοιμασία Αθλητών Τσορμπατζούδης Χαράλαμπος ΤΕΦΑΑ-Α.Π.Θ. Προσοχή - Συγκέντρωση Η συγκέντρωση αναφέρεται στην ικανότητα συνειδητής κατεύθυνσης της προσοχής σε ένα συγκεκριμένο μέρος του πεδίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ (ΨΧ 00) Πέτρος Ρούσσος ΔΙΑΛΕΞΗ 6 Τι είναι Νοημοσύνη; Η ικανότητα του ατόμου να αφομοιώνει νέες πληροφορίες, να επωφελείται από τις εμπειρίες του και να προσαρμόζεται ρμ σε νέες

Διαβάστε περισσότερα

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ:

Γλωσσάρι ΘΕΜΕΛΙΩΔΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ: Γλωσσάρι Αυτό το γλωσσάρι, παρέχει ορισμούς / εξηγήσεις για όλες τις λέξεις ή φράσεις που χρησιμοποιούνται στην έρευνα, οι οποίες επιλέχθηκαν από τους εταίρους από όλα τα κράτη μέλη της Ε.Ε., που ενδεχομένως

Διαβάστε περισσότερα

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες

Η διάρκεια πραγματοποίησης της ανοιχτής εκπαιδευτικής πρακτικής ήταν 2 διδακτικές ώρες ΣΧΟΛΕΙΟ Η εκπαιδευτική πρακτική αφορούσε τη διδασκαλία των μεταβλητών στον προγραμματισμό και εφαρμόστηκε σε μαθητές της τελευταίας τάξης ΕΠΑΛ του τομέα Πληροφορικής στα πλαίσια του μαθήματος του Δομημένου

Διαβάστε περισσότερα

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού

Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους. του Σταύρου Κοκκαλίδη. Μαθηματικού Τα Διδακτικά Σενάρια και οι Προδιαγραφές τους του Σταύρου Κοκκαλίδη Μαθηματικού Διευθυντή του Γυμνασίου Αρχαγγέλου Ρόδου-Εκπαιδευτή Στα προγράμματα Β Επιπέδου στις ΤΠΕ Ορισμός της έννοιας του σεναρίου.

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης

Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Ανάπτυξη κοινωνικών δεξιοτήτων σε παιδιά με νοητική ανεπάρκεια μέσα από το παιχνίδι με τους συνομηλίκους τους: ένα πιλοτικό πρόγραμμα παρέμβασης Γ. Μπάρμπας Ε. Γκιργκινούδη θεωρητικό πλαίσιο βασικός πυρήνας

Διαβάστε περισσότερα

Η επίδραση της μουσικής στα έμβρυα. Μπακατσή Μαρία Α.Μ.: 46/05

Η επίδραση της μουσικής στα έμβρυα. Μπακατσή Μαρία Α.Μ.: 46/05 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΣ Η επίδραση της μουσικής στα έμβρυα Μπακατσή Μαρία Α.Μ.: 46/05 ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Επιβλέπων Καθηγητής: Πολύβιος Ανδρούτσος Συνεργαζόµενο µέλος.ε.π.:

Διαβάστε περισσότερα

2% 20% 20% ΚύπροςΚύπρος 23.000

2% 20% 20% ΚύπροςΚύπρος 23.000 ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΠΑΙΔΙΑ Ψηλές Ικανότητες 2% 20% 20% ΚύπροςΚύπρος 23.000 ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑ ΣΑΣ ΠΑΙΔΙΑ! ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΤΕ ΤΑ ΒΟΗΘΗΣΤΕ ΤΑ! ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ Πρώτο Σημαντικό Βήμα Σωστή Διαχείριση

Διαβάστε περισσότερα

«Παίζοντας με ασφάλεια. Χαρακτηριστικά και ανάγκες παιδικής ηλικίας»

«Παίζοντας με ασφάλεια. Χαρακτηριστικά και ανάγκες παιδικής ηλικίας» «Παίζοντας με ασφάλεια. Χαρακτηριστικά και ανάγκες παιδικής ηλικίας» Ελένη ΜΟΥΣΕΝΑ Δρ. Επιστημών της Αγωγής Επιστημονικός Συνεργάτης ΤΕΙ Αθήνας ΠΕΕΓΕΠ,13 Μαρτίου 2015 Πνευματικό Κέντρο Δήμου Αθηναίων Αμφιθέατρο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών

Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Μοναδικά εκπαιδευτικά προγράμματα για τη συναισθηματική ανάπτυξη των παιδιών Γιατί ακόμα και όταν η αγάπη είναι δεδομένη, η επικοινωνία είναι κάτι που μαθαίνεται* *Προγράμματα βασισμένα στην «Επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

«Ομαδικά Παιχνίδια Βασικός Παράγοντας Ανάπτυξης Συνεργασίας και έκφρασης του παιδιού»

«Ομαδικά Παιχνίδια Βασικός Παράγοντας Ανάπτυξης Συνεργασίας και έκφρασης του παιδιού» «Ομαδικά Παιχνίδια Βασικός Παράγοντας Ανάπτυξης Συνεργασίας και έκφρασης του παιδιού» 1 2 Ορίζουμε το παιχνίδι σαν μια μορφή προετοιμασίας για την ενήλικο ζωή - σαν μια εκπαιδευμένη δραστηριότητα - σαν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Δ: ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ Η οικογένεια αποτελεί τεράστια μορφοποιό δύναμη για την ανάπτυξη του παιδιού, γιατί το άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία

Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία Τα εφόδια των εργαζομένων για την είσοδο και παραμονή στην εργασία Όταν το άτομο έρχεται αντιμέτωπο για πρώτη φορά με την άμεση πράξη της αναζήτησης και εξεύρεσης εργασίας, πρέπει, ουσιαστικά, να εντοπίσει

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας

154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας 154 Εκπαίδευσης και Αγωγής στην Προσχολική Ηλικία Αθήνας Σκοπός Σκοπός του Τμήματος είναι η παιδαγωγική κατάρτιση ατόμων, που θα ασχοληθούν με την εκπαίδευση και αγωγή παιδιών προσχολικής ηλικίας. Διάρκεια

Διαβάστε περισσότερα

Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Συμβούλιο της Ευρώπης Για έφηβους 12 15 χρόνων. Οδηγός προς τους εκπαιδευτικούς

Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Συμβούλιο της Ευρώπης Για έφηβους 12 15 χρόνων. Οδηγός προς τους εκπαιδευτικούς Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Συμβούλιο της Ευρώπης Για έφηβους 12 15 χρόνων Οδηγός προς τους εκπαιδευτικούς 1. Σε γενικές γραμμές α) Τι είναι το Ευρωπαϊκό Πορτφόλιο Γλωσσών

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΤΑ ΤΗ ΝΗΠΙΑΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΓΕΝΙΚΑ Τα κυρίαρχα χαρακτηριστικά στη διαμόρφωση της προσωπικότητας κατά τη νηπιακή ηλικία είναι οι 2 αναπτυξιακές κρίσεις στην αρχή της περιόδου η απόκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Κινητική Μάθηση σε Δεξιότητες Αναψυχής» εκπαίδευσης

Κινητική Μάθηση σε Δεξιότητες Αναψυχής» εκπαίδευσης ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ MK 0966 «Εφαρμοσμένη Κινητική Μάθηση σε

Διαβάστε περισσότερα