«Η ΑΚΤΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Η ΑΚΤΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ»"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΧΟΒΑΡΔΑΣ «Η ΑΚΤΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗΣ ΚΑΤΑ ΤΟΥΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ» ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007

2 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΜΙΧΑΛΗΣ ΤΙΒΕΡΙΟΣ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΕΓΚΡΙΣΗΣ: «Η έγκριση της Μεταπτυχιακής Εργασίας από το Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. δεν υποδηλώνει αναγκαστικά ότι αποδέχεται το Τμήμα τις γνώμες του συγγραφέα».

3 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α. Π. Θ. με Υποτροφία του Ιδρύματος Κρατικών Υποτροφιών για Μεταπτυχιακές Σπουδές στο Εσωτερικό κατά το Ακαδημαϊκό Έτος Ιδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στον Επιβλέποντα Καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Μιχάλη Τιβέριο για τις παρατηρήσεις του σε όλα τα στάδια εκπόνησης της εργασίας, καθώς επίσης και στα μέλη της Τριμελούς Επιτροπής, τον Καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας Μανώλη Βουτυρά και τον Αναπληρωτή Καθηγητή Αρχαίας Ιστορίας Παντελή Νίγδελη, για τις επισημάνσεις τους. Τις μεταβάσεις στο Άγιον Όρος από την Άνοιξη μέχρι το Φθινώπορο του 2006 διευκόλυνε προσφέροντας κάθε δυνατή βοήθεια ο Προϊστάμενος της 10 ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Γιάννης Ταβλάκης, τον οποίο ευχαριστώ θερμά. Στις επιφανειακές έρευνες κατά το παραπάνω διάστημα αρκετά χρήσιμη στάθηκε η ενεργή συμμετοχή του Εκτάκτου Αρχαιολόγου της 10 ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Κώστα Κατσίκη. Για τη χαρακτηριστική αγιορείτικη φιλοξενία ευχαριστώ τις αδελφότητες των Ιερών Μονών Μεγίστης Λαύρας, Βατοπεδίου, Ιβήρων, Εσφιγμένου και Κωνσταμονίτου. Σημαντική ήταν η συμβολή του Δημήτρη Κρόγγου στην άμεση παροχή βιβλιογραφίας από το Αρχαιολογικό Ινστιτούτο του Würzburg. Από την αρχή του Μεταπτυχιακού πολύτιμη υπήρξε η συμπαράσταση της οικογένειάς μου. Στην ανεξάντλητη υπομονή της συζύγου μου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό η ολοκλήρωσή του. Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος 2007 Παναγιώτης Χοβαρδάς

4 Στον Θεοδόσιo

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 Β. ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ 7 Β. 1. ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ ΟΡΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ 7 Β. 2. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΕΔΑΦΟΥΣ 9 Β. 2. Α. ΑΚΤΟΓΡΑΦΙΑ 9 Β. 2. Β. ΟΡΕΟΓΡΑΦΙΑ 13 Β. 2. Γ. ΥΔΡΟΓΡΑΦΙΑ ΛΕΚΑΝΟΠΕΔΙΑ 17 Β. 3. ΚΛΙΜΑ 18 Β. 4. ΦΥΣΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΠΗΓΕΣ ΠΛΟΥΤΟΥ 21 Β. 4. Α. ΧΛΩΡΙΔΑ ΔΑΣΗ ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΕΣ 21 Β. 4. Β. ΠΑΝΙΔΑ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑ ΑΛΙΕΙΑ 27 Β. 4. Γ. ΥΠΕΔΑΦΟΣ ΟΡΥΚΤΟΣ ΠΛΟΥΤΟΣ 31 Β. 5. ΣΥΓΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΔΙΚΤΥΟ 36 Γ. ΑΡΧΑΙΕΣ ΠΟΛΕΙΣ 39 Γ. 1. ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ 39 Γ. 2. ΜΟΡΦΗ ΕΚΤΑΣΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ 44 Γ. 3. ΔΙΑΤΑΞΗ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ 51 Δ. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ 56 Ε. ΠΛΗΘΥΣΜΙΑΚΗ ΣΥΝΘΕΣΗ 70 Ε. 1. ΜΥΘΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΡΟΑΠΟΙΚΙΑΚΟΙ ΚΑΤΟΙΚΟΙ 70 Ε. 2. ΑΠΟΙΚΟΙ 75 Ε. 3. ΛΟΙΠΟΙ ΠΛΗΘΥΣΜΟΙ 90 ΣΤ. ΘΕΣΜΟΙ ΛΑΤΡΕΙΕΣ 92 Ζ. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΟΛΕΩΝ 108 Ζ. 1. ΒΕΒΑΙΩΜΕΝΕΣ 109 Ζ. 1. Α. ΑΚΡΟΘΩΟΝ ΑΚΡΟΘΩΟΙ 109 Ζ. 1. Β. ΔΙΟΝ 114 Ζ. 1. Γ. ΘΥΣΣΟΣ 120 Ζ. 1. Δ. ΚΛΕΩΝΑΙ 123

6 Ζ. 1. Ε. ΟΛΟΦΥΞΟΣ 126 Ζ. 2. ΑΒΕΒΑΙΕΣ 131 Ζ. 2. Α. ΑΘΩΣ 131 Ζ. 2. Β. ΑΠΟΛΛΩΝΙΑ 134 Ζ. 2. Γ. ΠΑΛΑΙΩΡΙΟΝ PALAEHORIUM 136 Ζ. 2. Δ. ΠΑΝΟΡΜΟΣ 137 Ζ. 2. Ε. ΣΤΡΑΤΟΝΙΚΗ 138 Ζ. 2. ΣΤ. ΧΑΛΚΙΣ 139 Ζ. 2. Ζ. ΧΑΡΑΔΡΟΥΣ 140 Η. ΕΠΙΛΟΓΟΣ 144 Θ. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 149 Ι. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚΩΝ 156 ΙΑ. ΠΙΝΑΚΕΣ 160

7 1 Α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ανατολικότερη των τριών γήινων γλωσσών της Χαλκιδικής αναφέρεται από τον Θουκυδίδη, τον Διόδωρο Σικελιώτη, τον Ηρωδιανό και τον Στέφανο Βυζάντιο με τον όρο Ακτή 1, που παραπέμπει, σύμφωνα με τους δύο τελευταίους, στον αιγιαλό της χερσονήσου. Κατά κύριο όμως λόγο η περιοχή ήταν στην αρχαιότητα γνωστή με το όνομα Άθως 2, το οποίο, ενώ αρχικά προσδιόριζε τον ορεινό όγκο στο νοτιοανατολικό της άκρο, αποδόθηκε από τους αρχαίους συγγραφείς σε ολόκληρη τη χερσόνησο 3. Μάλιστα, το δεύτερο αυτό όνομα θεωρείτο αρχαιότερο, καθώς συνδεόταν με τον μυθικό Γίγαντα Άθω 4, τον οποίο έθαψε ο θεός Ποσειδώνας κάτω από τεράστιο βράχο, που εκτόξευσε εναντίον του κατά τη Γιγαντομαχία, με αποτέλεσμα να σχηματιστεί το ομώνυμο όρος 5. Από την άλλη πλευρά, η προσωνυμία Άγιον Όρος, άρηκτα 1 Θουκυδίδης 4, 109, 1 και 5, 35, 1 Διόδωρος 12, 68, 5 Ηρωδιανός, Περί καθολικής προσωδίας 3, 1, 344, και Στέφανος Βυζάντιος βλ. λ. Ακτή «Dhm»trioj d táj shmantikáj toà a gialoà kaˆ táj perˆ tõn Aqw cèraj mònon mnhmòneusen». Πρβλ. Δήμιτσας 1874, 436 RE 1, 1 (1893) 1213, βλ. λ. Akte (G. Hirschfeld) Χρυσοχόος 1902, 151 Σμυρνάκης 1903, 7 Zahrnt 1971, Hübner 1985, 35 Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, Οι διάφοροι γραμματικοί τύποι και η κλίση του ονόματος Άθως αποτελούσαν αντικείμενο συζήτησης ήδη από την αρχαιότητα, βλ. Ηρωδιανός, Περί καθολικής προσωδίας 3, 1, 127, 15 και 3, 1, 244, 5-13 Περί κλίσεως ονομάτων 3, 2, 713, 28 Περί παθών 3, 2, 234, Περί παρωνύμων 3, 2, 884, Επίσης, βλ. Maurus Servius Honoratus, In Vergilii Aeneidos Libros 12, 701, 1 Αριστόνικος Γραμματικός, Περί σημείων Ιλιάδος, 3, 122, 3 Τρύφων Γραμματικός, Περί αρχαίας αναγνώσεως, απόσπ. 16, 1 Στέφανος Βυζάντιος βλ. λ. Άθως. 3 Ηρόδοτος 6, 44 και 7, 22 Θουκυδίδης 5, 3, 6 Ψευδοσκύμνος 646 Διόδωρος 4, 42, 1 και 11, 2, 4 Πτολεμαίος 1, 15, 8. Συχνά μάλιστα πόλεις και πληθυσμοί της χερσονήσου συνοδεύονται από τον προσδιορισμό «εν Άθω», βλ. π.χ. Θουκυδίδης 5, 82, 1. Πρβλ. Δήμιτσας 1874, 436 RE 2, 2 (1896) , βλ. λ. Athos (E. Oberhummer) Χρυσοχόος 1902, 151 Σμυρνάκης 1903, 7 Hübner 1985, 35 Müller 1987, DNP 2 (1997/1999) 208, βλ. λ. Athos (M. Zahrnt). Η χρήση του ονόματος του όρους Άθως για τον προσδιορισμό ολόκληρης της χερσονήσου εκτιμάται ότι ξεκίνησε ήδη από τον Εκαταίο και τον Ηρόδοτο, βλ. Zahrnt 1971, Σύμφωνα με μια εκδοχή ο Άθως υπήρξε γιός του Ποσειδώνα και της Ροδόπης, βλ. Σχολιαστής Θεοκρίτου, Βουκολικά 7, 76 «çnòmastai d pò tinoj g gantoj Aqw, Öj Ãn Poseidînoj kaˆ `RodÒphj táj StrumÒnoj. põ táj mhtrõj goàn táj Qr khj tõ Ôroj, põ d toà uƒoà tõ PelasgikÕn pwnòmastai». Πρβλ. Δήμιτσας 1874, 437 Χρυσοχόος 1902, 151 A. S. Pease, The Son of Neptune, HarvStClPhil 54 (1943) 69-82, κυρίως 76 και 78. Αντίθετα, γιό του Ουρανού τον θεωρεί ο West 1923, 63 σημ. 5. Απεικόνιση του Γίγαντα Άθω πιθανολογείται στην παράσταση της Γιγαντομαχίας στον αποσπασματικά σωζόμενο ενεπίγραφο λέβητα του Λυδού από την Ακρόπολη, Εθνικό Μουσείο αρ. κατ. 607, βλ. Μ. Α. Τιβέριος, Ο Λυδός και το έργο του, Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Δελτίου 23 (Αθήνα 1976) 59 σημ. 259, 110, πίν. 50β. 5 Ευστάθιος, Παρεκβολαί εις την Ομήρου Ιλιάδα 3, 624 «Aqwj d tõ Ôroj põ Aqw G gantoj, ú Poseidîn, fas, tõ Ôroj pšqeto» Σχολιαστής Ομήρου Ιλιάδος 14, 229 «tõ d 'AqÒw pšktasij poihtik». e rhtai d põ toà g gantoj Aqw, ú Poseidîn tõ Ôroj pšqhken» Anthologia Graeca, Αντιπάτρου Σιδωνίου 7, 748 «À po oi cqonõj uœej nuyèsanto G gantej ke menon ptapòrwn gcòqi Plhi dwn klinšj, stufšlikton 'Aqwšoj son r pnv furhqn ga hj eùrupšdoio b roj;». Δεύτερη παραλλαγή του ίδιου μύθου θέλει τον Γίγαντα να εκσφενδονίζει δύο βράχους από το γειτονικό Καναστραίο ακρωτήριο της Παλλήνης εναντίον των θεών και συγκεκριμένα του Ποσειδώνα, βλ. Νίκανδρος Κολοφώνιος, Γεωγραφικά, απόσπ. 26 και Στέφανος Βυζάντιος βλ. λ. Άθως «ka tij Aqw tòson Ûyoj dën Qr»ikoj Øp' stroij œkluen aùdhqšntoj metr»tj ØpÕ

8 2 συνδεδεμένη με το μοναχικό βίο και τον ιδιαίτερο θρησκευτικό χαρακτήρα που απέκτησε η χερσόνησος κατά τους μέσους βυζαντινούς χρόνους, πρωτοεμφανίστηκε το τελευταίο τέταρτο του 10 ου αι. μ.χ., για να καθιερωθεί επίσημα στα μέσα περίπου του 11 ου αι. μ.χ. και να επικρατήσει μέχρι τις μέρες μας 6. Το ιστορικό της έρευνας αναφορικά με την Ιστορική Γεωγραφία της Ακτής παρουσιάζεται ιδιαίτερα φτωχικό 7. Αρκετοί περιηγητές επισκέφτηκαν τη χερσόνησο στο πλαίσιο στρατιωτικών, διπλωματικών και ερευνητικών αποστολών στην ευρύτερη περιοχή, από την περίοδο ήδη του Μεσαίωνα και κυρίως μετά τα μέσα του 18 ου και κατά τη διάρκεια του 19 ου αιώνα, καταθέτοντας στη συνέχεια σημαντικές τοπογραφικές παρατηρήσεις και χαρτογραφικές αποτυπώσεις 8. Σε αντίθεση όμως με την πληθώρα επιστημονικών δημοσιεύσεων για τη βυζαντινή ιστορία του Αγίου Όρους, το προχριστιανικό παρελθόν της χερσονήσου δεν έχει μελετηθεί συστηματικά από τη μέχρι σήμερα έρευνα, με αποτέλεσμα να παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστο και αινιγματικό. Πιο συγκεκριμένα, η υπάρχουσα ειδική βιβλιογραφία περιορίζεται στα άρθρα των Μ. Χρυσοχόου 9, U. Hübner 10, και στην πιο πρόσφατη ανακοίνωση των Ι. Παπάγγελου Σ. Παλιομπέη 11. Επίσης, χρήσιμα βιβλιογραφικά βοηθήματα l mnv Ôssan p' oân ce ressi dúo pteske bšlemna, ºlib tou proqšlumna Kanastra hj p roj ktáj». Πρβλ. Δήμιτσας 1874, 437 RE 2, 2 (1896) 2065, βλ. λ. Athoeus και 2069, βλ. λ. Athos (K. Tümpel) Σμυρνάκης 1903, 8 P. Huber, Athos (Zürich 1969) 13 Hübner 1985, 36, σημ Καδάς 1988, 9 Μυλωνάς 2000, 1, 45. Ωστόσο, αντίστοιχα παραδείγματα Γιγάντων, τους οποίους οι θεοί έθαψαν κάτω από ορεινούς όγκους, στο ίδιο πάντα μυθολογικό πλαίσιο της Γιγαντομαχίας, καθιστούν πιθανότερη την πρώτη εκδοχή του μύθου, βλ. Ε. Ν. Ρούσσος, «Γιγαντομαχία», στο Ι. Θ. Κακριδής (επιμ.), Ελληνική Μυθολογία, 2 (Αθήνα 1986) Η ονομασία Άγιον Όρος απαντά στο Τυπικόν του Οσίου Αθανασίου του Αθωνίτου και σε άλλα σωζόμενα αγιορείτικα χειρόγραφα, καταγράφεται όμως επίσημα για πρώτη φορά στο Β Τυπικόν του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Θ Μονομάχου το 1045 μ.χ. Βλ. P. Meyer, Die Haupturkunden für die Geschichte der Athosklöster (Leipzig 1894, ανατύπωση Amsterdam 1965) 104, 153 Σμυρνάκης 1903, 30 Βλάχος 1903, 38, σημ. 1 Hübner 1985, 35 σημ. 3 Καδάς 1988, 10 Δ. Παπαχρυσάνθου, Ο Αθωνικός Μοναχισμός (Αθήνα 1992) , Μυλωνάς 2000, 1, 45 σημ. 1, Για το ιστορικό της έρευνας, βλ. Hübner 1985, 35, σημ. 1 και Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, Για τους κατά καιρούς περιηγητές και τις χαρτογραφήσεις της χερσονήσου, βλ. Δήμιτσας 1874, 439 σημ. 2 RE 2, 2 (1896) , βλ. λ. Athos (E. Oberhummer) Σμυρνάκης 1903, 15 Βλάχος 1903, προλεγόμενα ιε -κ Feissel Sève 1979, Müller 1987, 9 Μυλωνάς 2000, 1, 54 σημ. 53, Πρβλ. Σ. Μαυρίδης C. Primavera-Μαυρίδου, Ξένοι Περιηγητές στη Θεσσαλονίκη και το Άγιον Όρος από το 1550 έως το 1892 (Θεσσαλονίκη 2005). 9 Χρυσοχόος 1902, Το σύντομο άρθρο του Μιχάλη Χρυσοχόου ασχολείται με την αρχαία τοπογραφία της Ακτής και ειδικότερα με την αρχαία πόλη Θυσσό, τη γεωγραφική θέση της οποίας προσδιορίζει με ακρίβεια σε επισυναπτόμενο τοπογραφικό σκαρίφημα. 10 Hübner 1985, Η δημοσίευση του Ulrich Hübner συγκεντρώνει τις πληροφορίες των γραμματειακών πηγών για τον προχριστιανικό Άθω, εξετάζει την αρχαία τοπογραφία της χερσονήσου και παραθέτει το μέχρι τότε γνωστό αρχαιολογικό υλικό, από το οποίο μάλιστα αναδημοσιεύεται σε παράρτημα μαρμάρινη επιτύμβια στήλη εντοιχισμένη στη Μονή Κουτλουμουσίου. 11 Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, Οι Ιωακείμ Παπάγγελος και Στέφανος Παλιομπέης παρουσιάζουν ένα συνοπτικό κατάλογο σχετικά βεβαιωμένων και αταύτιστων αρχαίων οικισμών, καταγράφοντας παράλληλα γνωστές και αδημοσίευτες κινητές αρχαιότητες, που φυλάσσονται στις

9 3 αποτελούν οι μονογραφίες των M. Zahrnt 12 και D. Müller 13, καθώς και τα διαχρονικά έργα των ερευνητών της αρχαίας τοπογραφίας της Μακεδονίας W. M. Leake 14 και Μ. Δήμιτσα 15, οι οποίοι ασχολήθηκαν κάπως πιο επισταμένα με την Ακτή, ενώ ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η πρώτη αγιορείτικη προσέγγιση του προχριστιανικού Άθω 16 αγιορείτικες μονές, βλ. Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, 392, σημ. 17. Αναδημοσίευση της ίδιας ανακοίνωσης, εμπλουτισμένης με αρκετό φωτογραφικό υλικό, βλ. Ι. Α. Παπάγγελος Σ. Π. Παλιομπέης, «Προχριστιανικές Αρχαιότητες στον Άθω», στο Άγιον Όρος 2006, Zahrnt Στη συνολικότερη ίσως μέχρι σήμερα ερευνητική προσέγγιση της φτωχικής ανασκαφικά Χαλκιδικής ως ενιαίου γεωγραφικού συνόλου ο Michael Zahrnt διερευνά την πολιτική υπόσταση του Κοινού των Χαλκιδέων κατά τον 5 ο και 4 ο αι. π.χ., καταθέτοντας παράλληλα λεπτομερή κατάλογο πόλεων της Χαλκιδικής, όπου απαντούν και οι πόλεις του Άθω. Ωστόσο, δεν κατόρθωσε να επισκεφτεί προσωπικά το Άγιον Όρος και οι σχετικές με την Ακτή παρατηρήσεις του προέρχονται από σημειώσεις του Rudolf Stichel από το Tübingen, Αναπληρωτή Καθηγητή σήμερα Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Darmstadt, ο οποίος διέμεινε 38 ημέρες στη χερσόνησο, βλ. Zahrnt 1971, 131. Τις απόψεις του Zahrnt ακολουθεί και η μονογραφία της Eva Winter, η οποία εξετάζει την οικιστική και πολεοδομική εξέλιξη στη Χαλκιδική μέχρι το 148 π.χ., παραθέτοντας ταυτόχρονα αναλυτικό κατάλογο πόλεων, βλ. Winter Müller Με πλούσιο φωτογραφικό υλικό από επιτόπιες περιηγήσεις του στην περιοχή κατά τα έτη 1969, 1976 και 1979, ο τοπογραφικός εικονογραφημένος οδηγός των ιστοριών του Ηροδότου του Dietram Müller περιλαμβάνει στον παρατιθέμενο ειδικό γεωγραφικό κατάλογο αρχαίων πόλεων και τις πέντε βέβαιες πόλεις της Ακτής. Σχετικά με τα ερωτήματα εργασίας και τη μεθοδολογία που ακολουθεί, βλ. Müller 1987, Leake Ο Άγγλος Συνταγματάρχης William Martin Leake περιηγήθηκε στη χερσόνησο το 1806 πρωτοστατώντας στην τεκμηριωμένη ταύτιση κατά χώραν ερειπίων με τις αναφερόμενες στις πηγές αρχαίες πόλεις της Ακτής, την ακριβή θέση των οποίων σημειώνει σε επισυναπτόμενο χάρτη της Μακεδονίας. Επίσης, δημοσιεύει δύο άγνωστες επιγραφές που εντόπισε στη Μονή Βατοπεδίου, επικρίνεται όμως για την αναφορά του σε αρκετά λείψανα χωρίς μια ελάχιστη περιγραφή τους, βλ. Δήμιτσας 1896, Τις πληροφορίες του Leake ακολουθεί ο Théophile Desdevises-du-Dézert στην πρώτη Ιστορική Γεωγραφία της Μακεδονίας, σύγγραμμα εντυπωσιακό σε μέγεθος, όχι όμως και επιστημονικά παραδεκτό, αφιερώνοντας συνοπτικό κεφάλαιο στην Ακτή και ταυτίζοντας τη θέση γνωστών αλλά και εντελώς υποθετικών αρχαίων πόλεων της χερσονήσου στο χάρτη της Μακεδονίας που παραθέτει, βλ. T. A. Desdevises-du-Dézert, Géographie ancienne de la Macédoine (Paris 1862). 15 Δήμιτσας Ο πρώτος Έλληνας μελετητής της Ιστορικής Γεωγραφίας της Μακεδονίας, Μαργαρίτης Δήμιτσας, ο οποίος επισκέφτηκε το Άγιον Ορος το 1867, συγκεντρώνει σε σχετικό κεφάλαιο που αφιερώνει στη χερσόνησο του Άθω, τις πληροφορίες προηγούμενων ξένων ερευνητών και περιηγητών. Σε μεγάλο βαθμό ακολουθεί το έργο του O. Abel, Makedonien vor König Philipp (Leipzig 1847), το οποίο και μετέφρασε, βλ. O. Abel, Η μέχρι Φιλίππου Αρχαία Ιστορία της Μακεδονίας (Leipzig , ανατύπωση Θεσσαλονίκη 1994) (Μ. Γ. Δήμιτσας μτφρ.). Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε και η καταγραφή από τον Δήμιτσα του μέχρι τότε γνωστού μακεδονικού επιγραφικού υλικού, στο οποίο συγκαταλέγονται επτά γνωστές προχριστιανικές επιγραφές του Αγίου Όρους, βλ. Δήμιτσας 1896, Από το έργο του Δήμιτσα αντλεί σε μεγάλο ποσοστό η μη εξειδικευμένη ιστορική μελέτη για τη Χαλκιδική του Δημητρίου Ζάγκλη, υποστρατήγου εν αποστρατεία, που διετέλεσε από τον Ιανουάριο του 1954 διεθυντής των μεταλλείων στο Στρατώνι Χαλκιδικής, βλ. Δ. Δ. Ζάγκλης, Χαλκιδική (Θεσσαλονίκη 1956). 16 Για τη στάση των αγιορειτών μοναχών απέναντι στο προχριστιανικό παρελθόν της χερσονήσου, βλ. Χαιρετισμός της Ιεράς Κοινότητος Αγίου Όρους και Πρόλογος της Επιτροπής Έκδοσης στο Άγιον Όρος 2006, 17 και 19 αντίστοιχα Μοναχός Θεόκτιστος Δοχειαρίτης, «Αρχαίος Κόσμος στην Ι. Μονή Δοχειαρίου», στο Άγιον Όρος 2006, 100, 93, 90 Μοναχός Μωυσής Αγιορείτης, «Ο Προχριστιανικός Άθως εις την συνείδησιν του συγχρόνου μοναχού», στο Άγιον Όρος 2006, Αντίθετα Τσουκνίδας 2006, 72. Αξιοσημείωτη είναι η απογοήτευση που εκφράζει ο Δήμιτσας 1874, 453 σημ. 2, για την καχυποψία των μοναχών προς τους Έλληνες ερευνητές, από τους οποίους, όπως ισχυρίζεται, αποκρύπτουν επίσημα και αυθεντικά έγγραφα, και τη διαμετρικά αντίθετη αντιμετώπιση των ξένων περιηγητών, που γίνονται δεκτοί «μετά φανών και λαμπάδων». Την εντύπωση αυτή επιβεβαιώνει κατά την περιήγησή του στον Άθω το 1863 και ο Γάλλος διπλωμάτης E. Miller, Le Mont Athos. Vatopédi. L île de Thasos (Paris 1889) 378.

10 4 από τον Γ. Σμυρνάκη 17. Παράλληλα, αξιοσημείωτη είναι η πλέον αναλυτική τοπογραφική αποτύπωση της χερσονήσου του Αγίου Όρους από τον Π. Μυλωνά 18. Τέλος, το γνωστό αρχαιολογικό υλικό της Ακτής, κυρίως τις επιγραφές 19, μελέτησαν, εκτός από τους προηγούμενους, και οι O. Kern 20, C. Avezou 21, L. Robert 22, C. Edson 23 και Π. Νίγδελης 24. Η παρούσα μεταπτυχιακή εργασία πραγματεύεται την Ιστορική Γεωγραφία της Ακτής, σημερινής χερσονήσου του Αγίου Όρους. Γεωγραφικά, η υπό μελέτη περιοχή περιλαμβάνει ολόκληρη σχεδόν τη χερσόνησο, από το σημερινό όριο του Αβάτου της Αγιορείτικης Πολιτείας μέχρι το νοτιοανατολικό της άκρο, ενώ το χρονολογικό 17 Σμυρνάκης Ο ιερομόναχος και μετέπειτα ηγούμενος της Μονής Εσφιγμένου Γεράσιμος Σμυρνάκης εκδηλώνει πρωτόγνωρο ενδιαφέρον για τις προχριστιανικές αρχαιότητες. Παρά την ανεπάρκεια ερμηνείας του αρχαιολογικού υλικού σε όλο το εύρος του έργου του, στο οποίο διαπιστώνεται η έντονη επίδραση της αγιορείτικης παράδοσης αναφορικά με την προχριστιανική ιστορία της χερσονήσου, η προσφορά του στην καταγραφή των αρχαιοτήτων που φυλάσσονται στις αγιορείτικες μονές κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική. Ο χάρτης του Αγίου Όρους που παραθέτει σε κλίμακα 1:100000, αναδημοσιεύεται σε συνεπτυγμένη κλίμακα 1: από τον Μυλωνά 2000, 1, σχ. 14, και σχ Ο Σμυρνάκης αντλεί μεγάλο μέρος των πληροφοριών για τον προχριστιανικό Άθω από το έργο του Ρώσσου αρχιμανδρίτη και αργότερα επισκόπου Porfirij Uspenskij, ο οποίος περιηγήθηκε στο Άγιον Όρος τις περιόδους , και 1861, σημειώνοντας αρκετά αρχαία λείψανα και κινητές αρχαιότητες, βλ. P. Uspenskij, Vostok hristianskij. Afon: Istorija Afona 3, 1 (Kiev 1877) (non vidi). Η προσπάθεια του τελευταίου να συμφιλιώσει, χωρίς αποδείξεις, ιστορία και αγιορείτικη παράδοση απέτυχε, βλ. Βλάχος 1903, 16 σημ. 1, 14 σημ. 2, 12 σημ. 1 και Δ. Παπαχρυσάνθου, Ο Αθωνικός Μοναχισμός (Αθήνα 1992) 33, σημ Μυλωνάς 2000, 1-3. Ο μνημειώδης τετράγλωσσος Άτλαντας του Άθωνος αποτελεί το επιστέγασμα της έρευνας του Παύλου Μυλωνά από τη δεκαετία του 1950 στο Άγιον Όρος, η οποία οδήγησε στη δημιουργία σημαντικού αρχείου αποτυπώσεων, συμπληρωμένου με ανάλογο φωτογραφικό υλικό, βλ. Μυλωνάς 2000, 1, 50, Για το ιστορικό της έρευνας των προχριστιανικών επιγραφών του Άθω, βλ. Νίγδελης 2006, 128, σημ. 2, Kern 1893, Επίσης, βλ. O. Kern, Inschrift vom Athos, AM 18 (1893) 334. Ο Otto Kern δημοσιεύει τρεις άγνωστες και μια σχετικά γνωστή επιγραφή. Η επίσκεψή του στο Άγιον Όρος πραγματοποιήθηκε, σύμφωνα με τον Νίγδελη 2006, 131 σημ. 15, την περίοδο ενασχόλησής του με το επιγραφικό σύνταγμα της Μαγνησίας του Μαιάνδρου, όπως προκύπτει από την υπογραφή Magnesia am Mäander, 2 Okt στο άρθρο του, βλ. Kern 1893, Ο Γάλλος αρχαιολόγος και μέλος της Γαλλικής Σχολής Αθηνών Charles Avezou επισκέφτηκε τις Μονές Βατοπεδίου και Ιβήρων στην περίοδο Μαΐου 1914, καταγράφοντας μια άγνωστη και δύο γνωστές επιγραφές, βλ. Feissel Sève 1979, 279, αρ Οι ταξιδιωτικές του σημειώσεις και ο κατάλογος επιγραφών που συγκρότησε δημοσιεύτηκαν αργότερα από τους Feissel Sève 1979, Robert 1939, Ο Γάλλος επιγραφικός Louis Robert παρουσιάζει επτά γνωστές επιγραφές του Άθω, τις οποίες μελέτησε κατά την περιήγησή του στο Άγιον Όρος το Ο Αμερικανός ιστορικός και επιγραφικός Charles Edson επισκέφτηκε έξι μονές του Αγίου Όρους στο χρονικό διάστημα Οκτωβρίου 1937 καταγράφοντας συνολικά 16 επιγραφές για τις ανάγκες του επιγραφικού corpus της Μακεδονίας, που επρόκειτο να δημοσιευτεί στη σειρά Inscriptiones Graecae του Τμήματος Ελληνικών Επιγραφών της Πρωσικής Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου. Αντίγραφα των σημειωματαρίων που κρατούσε ο Edson παραχωρήθηκαν από το Τμήμα Ελληνικών Επιγραφών της Ακαδημίας Επιστημών του Βερολίνου στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. Βλ. Νίγδελης 2006, Νίγδελης 2006, Στο πλαίσιο της περιγραφής του επιγραφικού ταξιδιού του Charles Edson στο Άγιον Όρος, ο Αναπληρωτής Καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας του Α.Π.Θ. Παντελής Νίγδελης εξετάζει συνοπτικά το μέχρι σήμερα γνωστό επιγραφικό υλικό της Ακτής, εκδίδοντας παράλληλα δύο αδημοσίευτες επιγραφές από τα σημειωματάρια του Αμερικανού επιγραφικού.

11 5 πλαίσιο μέσα στο οποίο εξετάζεται η ιστορική της διαδρομή ορίζεται από τους πρώτους ιστορικούς χρόνους έως την ύστερη αρχαιότητα. Πρωταρχικό στόχο της εργασίας αποτελεί η διερεύνηση του ιδιαίτερου χαρακτήρα της φυσικής γεωγραφίας της χερσονήσου, όπως αυτός αποτυπώνεται στις αρχαίες πηγές και στο βαθμό που διατηρείται μέχρι σήμερα, και κυριότατα η αποκατάσταση της αρχαίας τοπογραφικής της εικόνας. Τα ερωτήματα εργασίας στο πρώτο μέρος της φυσικής γεωγραφίας σχετίζονται με το γεωγραφικό προσδιορισμό, την ιδιότυπη μορφολογία εδάφους, τις κλιματολογικές συνθήκες, τους τομείς φυσικού περιβάλλοντος και τις κύριες πλουτοπαραγωγικές πηγές, καθώς και το συγκοινωνιακό δίκτυο της χερσονήσου του Άθω. Σημαντικότεροι ωστόσο προβληματισμοί ανακύπτουν στο πλαίσιο της αρχαίας τοπογραφίας αναφορικά με τον ακριβή αριθμό, τη μορφή και τη χωροταξική διάταξη των αρχαίων πόλεων, τον πολιτικό και οικονομικό ρόλο που διαδραμάτισαν κατά την ιστορική τους πορεία, την πληθυσμιακή τους σύνθεση, αλλά και με τους θεσμούς και τις λατρείες που απαντούσαν στη συγκεκριμένη περιοχή. Ειδικότερα ζητήματα διερεύνησης αφορούν στις διαχρονικές σχέσεις της Ακτής με τις γειτονικές χερσονήσους Σιθωνία και Παλλήνη, την ηπειρωτική Χαλκιδική και την υπόλοιπη Ελλάδα, καθώς και στον αποικισμό της, ως αναπόσπαστου τμήματος του ευρύτερου αποικιακού ρεύματος προς τη Χαλκιδική και το Βόρειο Αιγαίο, η έρευνα του οποίου αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια με ραγδαίους ρυθμούς, απαγγιστρωμένη από το προγενέστερο εμβρυακό στάδιο εξαιτίας των περιορισμένων συστηματικών ανασκαφών σε ταυτισμένες αποικιακές θέσεις. Για την κριτική αντιμετώπιση των ερωτημάτων εργασίας συγκεντρώνονται οι αναφορές των αρχαίων γραμματειακών πηγών στην Ακτή, οι οποίες, παρά τις φειδωλές πληροφορίες που παραδίδουν, φαίνονται να σκιαγραφούν την έντονη παρουσία του Άθω στη γεωγραφική, μυθολογική και ιστορική συνείδηση της αρχαιότητας, διαφωτίζοντας παράλληλα την προχριστιανική οικιστική δραστηριότητα στην περιοχή 25. Από την άλλη πλευρά, η ανύπαρκτη συστηματική ανασκαφική έρευνα στο πέρασμα τόσων αιώνων, δεδομένου του ιδιότυπου καθεστώτος του Αγίου Όρους, στην οποία εν μέρει οφείλεται η έλλειψη εκτεταμμένων αρχαιολογικών δημοσιεύσεων για την Ακτή, ανάγει τη χερσόνησο σε ένα από τα πλέον ελκυστικά 25 Hübner 1985, 41.

12 6 επιστημονικά πεδία του βορειοελλαδικού χώρου 26. Για το λόγο αυτό αξιοποιούνται οι μαρτυρίες παλαιότερων περιηγητών και νεώτερων μελετητών, που πραγματοποίησαν επιτόπιες έρευνες στην περιοχή, ενώ παράλληλα εξετάζεται το μέχρι σήμερα γνωστό προχριστιανικό αρχαιολογικό υλικό της χερσονήσου, η προσέγγιση του οποίου υπήρξε, με εξαίρεση τις κάπως καλύτερα δημοσιευμένες επιγραφές, ιδιαίτερα επιφανειακή από την έρευνα. Πρόκειται για τα αρχαία οικοδομικά λείψανα που διατηρούνται κατά χώραν σε διάφορα σημεία της χερσονήσου, αλλά και τις κινητές αρχαιότητες, οι οποίες φυλάσσονται στις μονές του Αγίου Όρους 27. Το σωζόμενο μάλιστα κινητό αρχαιολογικό υλικό αντιμετωπίζεται με έντονη επιφυλακτικότητα από αρκετούς ερευνητές, καθώς τα στοιχεία για την προέλευση των αρχαιοτήτων αυτών είναι συχνά αποσπασματικά και αμφιλεγόμενα, με αποτέλεσμα να μην είναι πάντα σαφής και αδιαμφισβήτητη η διάκρισή τους σε ευρήματα επιφανειακών ερευνών και τυχαίων περισυλλογών από τον ευρύτερο χώρο των μοναστηριακών συγκροτημάτων και σε αντικείμενα που μεταφέρθηκαν από τα κατά τόπους αγιορείτικα μετόχια στην υπόλοιπη Χαλκιδική και γενικότερα τη Βόρεια Ελλάδα 28. Καθοριστικές τέλος για τη διεξαγωγή συμπερασμάτων υπήρξαν και οι επιφανειακές μας έρευνες στις περισσότερες γνωστές προχριστιανικές θέσεις της χερσονήσου, που πραγματοποιήθηκαν, σε συνεργασία με την αρμόδια 10 η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, στο πλαίσιο τεσσάρων ολιγοήμερων περιηγήσεων στο Άγιον Όρος κατά τους μήνες Μάρτιο, Απρίλιο, Αύγουστο και Οκτώβριο του Πρβλ. Φ. Μ. Πέτσας, «Χρονικά Αρχαιολογικά », Μακεδονικά 9 (1969) 188. Βλ. και παρακάτω σημ Στη συντριπτική του πλειοψηφία το υλικό αυτό περιλαμβάνει κεραμική, θραύσματα αρχιτεκτονικών μελών και έργων πλαστικής, σαρκοφάγους, ενεπίγραφα ή μη ανάγλυφα, κάποια από τα οποία χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό λόγω του ιδανικού σχήματός τους, καθώς επίσης και διάφορα μικροαντικείμενα, έργα μεταλλοτεχνίας και νομίσματα. Η συγκέντρωση μεγάλου μέρους των κινητών αυτών αρχαιοτήτων κατά το 19 ο αιώνα οδήγησε στη δημιουργία αρχαιολογικών συλλογών, που συνήθως φιλοξενούνται στη Βιβλιοθήκη κάθε μονής, με σημαντικότερες σήμερα τις συλλογές των Μονών Βατοπεδίου, Μεγίστης Λαύρας, Αγίου Παντελεήμονος, Δοχειαρίου, Χελανδαρίου και της Αθωνιάδος Σχολής στις Καρυές, βλ. Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, Καταγραφή του υλικού τριών από αυτές, των Μονών Αγίου Παντελεήμονος, Δοχειαρίου και Μεγίστης Λαύρας, πραγματοποίησε το 1984 ο Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας του Α.Π.Θ. Εμμανουήλ Βουτυράς, βλ. Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, 392, σημ. 16. Αξιοσημείωτη είναι επίσης η συλλογή προχριστιανικών νομισμάτων που συγκροτήθηκε στη Μονή Σίμωνος Πέτρας, βλ. Χ. Γκατζόλης, «Η νομισματική συλλογή της Μονής Σίμωνος Πέτρας, τα αρχαία ελληνικά και ρωμαϊκά νομίσματα», στο Άγιον Όρος 2006, Τα τελευταία μάλιστα χρόνια αρκετές μονές πραγματοποιούν προσπάθειες επανέκθεσης των κειμηλίων τους σε κατάλληλα διαμορφωμένους χώρους, ακολουθώντας σύγχρονες μουσειολογικές προδιαγραφές, βλ. Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, 391 σημ Hübner 1985, Βλ. και παρακάτω σημ Στις επιτόπιες αυτές έρευνες συμμετείχε ο Κωνσταντίνος Κατσίκης, Έκτακτος Αρχαιολόγος της 10 ης ΕΒΑ, ενώ στην τελευταία, σημαντικές ήταν οι κατά χώραν παρατηρήσεις του Καθηγητή Μιχάλη Τιβέριου.

13 7 Β. ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ Β. 1. ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΘΕΣΗ ΟΡΙΑ ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η Ακτή καταλαμβάνει την ανατολικότερη και τρίτη κατά σειρά υποχερσόνησο της Χαλκιδικής (Πίν. 1, 1-2). Ο Στράβωνας 30 την τοποθετεί γενικά μεταξύ του Σιγγιτικού και του Στρυμονικού κόλπου, ενώ ο Πτολεμαίος 31 παραδίδει λεπτομερείς συντεταγμένες σε μοίρες γεωγραφικού μήκους και πλάτους των πόλεων και των κυρίων στοιχείων μορφολογίας του εδάφους της χερσονήσου. Σύμφωνα με τα σημερινά δεδομένα της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού η χερσόνησος του Αγίου Όρους εκτείνεται μεταξύ των παραλλήλων 40 ο και 40 ο βόρειου πλάτους, και των μεσημβρινών 23 ο και 24 ο ανατολικού μήκους από Γκρήνουιτς 32. Φυσικό όριο της χερσονήσου προς το ηπειρωτικό τμήμα της Χαλκιδικής αποτελεί ο στενός Ακάνθιος ισθμός, τον οποίο ο Ξέρξης διάνοιξε κατά την κατασκευή της φημισμένης Βασιλικής Διώρυγας 33, ενός από τα μεγαλύτερα τεχνικά έργα της 30 Στράβωνας 7, απόσπ. 32 «Oti ntikrý Kan strou, krou táj Pall»nhj, ¹ Dšrrij stˆn kra plhs on Kwfoà limšnoj, kaˆ Ð Torwna oj kòlpoj ØpÕ toútwn for zetai. kaˆ prõj natol j aâqij ke tai tõ kron toà Aqwnoj, Ö for zei tõn SiggitikÕn kòlpon, æj enai fexáj kòlpouj toà A ga ou pel gouj prõj borr n, ll»lwn pšcontaj oûtwj, MaliakÕn PagasitikÕn Qerma on Torwna on SiggitikÕn StrumonikÒn. t d kra Pose dion mn tõ metaxý Maliakoà kaˆ Pagasitikoà, tõ d fexáj prõj borr n Shpi j, eta tõ n Pall»nV K nastron, eta Dšrrij, eta Numfa on n tù Aqwni prõj tù Siggitikù, tõ d prõj tù Strumonikù 'Akr qwj kron, ïn metaxý Ð Aqwn, oá prõj natol j ¹ LÁmnoj prõj d borr n for zei tõn StrumonikÕn kòlpon ¹ Ne polij». 31 Κλαύδιος Πτολεμαίος 3, 12, 9 «P normoj lim¾n kaˆ pòlij n go ma Aqwj Ôroj na ma $ Aqwj kron kaˆ pòlij na d ma d tõ mšson toà Ôrouj na $ ma NÚmfaion kron na $ m d kaˆ n tù Siggitikù kòlpj Straton kh n g ib m g ib Akanqoj n go m g ib». Νωρίτερα, στην ενότητα του πρώτου βιβλίου του με τίτλο «Περί των εν τη κατά μέρος εκθέσει τω Μαρίνω διαπεφωνημένων», όπου σχολιάζει τις απόψεις του γεωγράφου Μαρίνου του Τυρίου, προσδιορίζεται η θέση του Άθω επάνω στον παράλληλο που διέρχεται από τον Ελλήσποντο, βλ. Κλαύδιος Πτολεμαίος 1, 15, 8 «Kaˆ tõn Aqw d t xaj pˆ toà di' `EllhspÒntou parall»lou, t¾n 'Amf polin kaˆ t perˆ aùt¾n Øpr tõn Aqw kaˆ t j toà StrumÒnoj kbol j ke mena n tù tet rtj kaˆ ØpÕ tõn `Ell»sponton kl mati t qhsin». 32 Σολδάτος 2001, Αναλυτικότατη περιγραφή του μεγαλεπήβολου μηχανικού έργου παραδίδει ο Ηρόδοτος 7, , 37 7, , 122. Για τις υπόλοιπες πηγές που αναφέρονται στο γεγονός, βλ. Hübner 1985, 38, σημ. 23 και 27 Μ. Κωνσταντίνου, «Άθως σκιάζει νώτα Λημνίας βοός (Αναφορές αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων στον Άθωνα)», στο Άγιον Όρος 2006, Σχετικά με τα ίχνη της διώρυγας στο πεδινό έδαφος του ισθμού, βλ. M. G. F. A. Choiseul-Gouffier, Voyage pittoresque dans l Empire Ottoman, en Grèce, dans la Troade, les îles de l Archipel et sur les côtes de l Asie-Mineure, 2 (Paris ) , πίν. 15 Leake 1835, T. Spratt, Remarks on the Isthmus of Mount Athos, Journal of the Royal Geographical Society of London 17 (1847) , και χάρτης έναντι σελίδας 146 Δήμιτσας 1874, Σμυρνάκης 1903, 8, 11, και χάρτης A. Struck, Der Xerxeskanal am Athos, Neue Jahrbücher für das Klassische Altertum, Geschichte und Deutsche Literatur 19 (1907) , και χάρτης έναντι σελίδας 113 Casson 1926, 29, σημ. 2-4 Zahrnt 1971, 219 σημ. 301 Hübner 1985,

14 8 αρχαιότητας, διαμορφώνοντας το μόνιμο δυτικό σύνορο της Ακτής 34 (Πίν. 2, 1-2). Με βάση τον Καταστατικό Χάρτη του Αγίου Όρους Άθω του 1924, που επικυρώθηκε με το Νομοθετικό Διάταγμα 10/ , η σημερινή περιοχή της Αγιορείτικης Πολιτείας περιλαμβάνει ολόκληρη σχεδόν την έκταση της χερσονήσου από τα υψώματα του όρους Μεγάλη Βίγλα μέχρι το νοτιότατο πέρας της 36 (Πίν. 15, 2 21, 2). Η χερσόνησος του Άθω παρουσιάζει κατεύθυνση από τα βορειοδυτικά προς τα νοτιοανατολικά και σύμφωνα με τα τελευταία δεδομένα το μήκος της φτάνει τα μ. 37, τιμή που απέχει σε μεγάλο βαθμό από τους ρωμαϊκούς πόδες που δίνει ο Πλίνιος 38, ενώ το πλάτος της, μέτρηση η οποία απουσιάζει από τις πηγές, κυμαίνεται από περίπου 5380 μ. το ελάχιστο έως περίπου μ. το μέγιστο 39. Η 38, σημ. 28 Müller 1987, Winter 2006, Νεώτερες γεωφυσικές μελέτες στην περιοχή του ισθμού πιστοποιούν την ύπαρξη της διώρυγας σε βάθος μ. κάτω από τη σημερινή επιφάνεια εδάφους, βλ. B. S. J. Isserlin, The Canal of Xerxes: Facts and Problems, BSA 86 (1991) B. S. J. Isserlin et al., The Canal of Xerxes on the Mount Athos Penisnula: Preliminary Investigations in , BSA 89 (1994) B. S. J. Isserlin et al., The Canal of Xerxes: Investigations in , BSA 91 (1996) Μάλιστα, θησαυρός 300 δαρεικών στο στρώμα της διώρυγας φέρεται να χρονολογεί το έργο στο π.χ., βλ. RE 2, 2 (1896) 2067, βλ. λ. Athos (E. Oberhummer) P. Huber, Athos (Zürich 1969) 25 M. Thompson O. Mørkholm C. M. Kraay (επιμ.), An Inventory of Greek Coin Hoards (New York 1973) 58 αρ. ευρ Η διώρυγα του Ξέρξη ως δυτικό όριο της Ακτής επιβεβαιώνεται ήδη από τους αρχαίους συγγραφείς Ηρόδοτο 7, 22, 14 και Θουκυδίδη 4, 109, Η συνολική έκταση του Αγίου Όρους διαιρείται σε είκοσι άνισες περιοχές που ανήκουν στις είκοσι κυρίαρχες μονές και περιλαμβάνουν τα υπαγόμενα στη διοικητική κυριαρχία της εκάστοτε μονής εξαρτήματα, όπως σκήτες, κελλιά, καλύβες, καθίσματα, ησυχαστήρια ή ασκητήρια. Για τη διοίκηση του Αγίου Όρους, βλ. Σμυρνάκης 1903, Καδάς 1988, Στεργιάδης 1996, 312 Μυλωνάς 2000, 1, Στάμου 2001, 95, 96 σχ Το σημερινό δυτικό χερσαίο σύνορο του Αγίου Όρους χαράχτηκε μόλις το 1932, βλ. Αθανασιάδης 1996, 23 Στεργιάδης 1996, 312, 313 σχ. 1 Μυλωνάς 2000, 1, Σχετικά με τις κατά καιρούς χαράξεις του χερσαίου συνόρου της Αγιορείτικης Πολιτείας, βλ. Δ. Παπαχρυσάνθου, Ο Αθωνικός Μοναχισμός (Αθήνα 1992) Μυλωνάς 2000, 1, 45 σημ , 72. Το 1960 τα δεδομένα της Στατιστικής Υπηρεσίας του Κράτους υπολόγιζαν την απόσταση από τη διώρυγα του Ξέρξη μέχρι το ακρότατο νοτιοανατολικό σημείο της χερσονήσου σε 40 χιλιόμετρα, βλ. Αθανασιάδης 1996, 23 Στεργιάδης 1996, 315, 316 σχ. 3. Πρβλ. Σολδάτος 2001, 53, περίπου 45 χιλιόμετρα RE 2, 2 (1896) 2066, βλ. λ. Athos (E. Oberhummer), πάνω από 45 χιλιόμετρα Χρυσοχόος 1902, 151, 46 χιλιόμετρα Müller 1987, 152, 48 χιλιόμετρα Γκανιάτσας 1963, 527 και DNP 2 (1997/1999) 208, βλ. λ. Athos (M. Zahrnt), 50 χιλιόμετρα Καδάς 1988, 9, περίπου 60 χιλιόμετρα. Αντίθετα Δήμιτσας 1874, 437, 6 μίλια. 38 Plinius 4, 37 «mons ipse a planitie excurrit in maria LXXV passuum». Πρβλ. Σμυρνάκης 1903, 8. Ενδεικτικές της εντύπωσης που προκαλούσε το μήκος της χερσονήσου είναι οι αναφορές των Ρωμαίων συγγραφέων, βλ. Titus Livius, Ab Urbe Condita 44, 11, 3 Lucius Annaeus Seneca iunior, Hercules Oetaeus 1383 Mela 2, 31 «ceterum non promunturio ut alii, verum totus et toto longoque dorso procedit in pelagus». 39 Το ελάχιστο πλάτος της χερσονήσου παρατηρείται στο στένωμα από τη Μονή Βατοπεδίου μέχρι τον αρσανά Ζωγράφου, ενώ το μέγιστο στην περιοχή από τον αρσανά Μεγίστης Λαύρας μέχρι τον αρσανά Αγίας Άννας, βλ. Μυλωνάς 2000, 1, 45, σημ. 12, 72. Πρβλ. Αθανασιάδης 1996, 23, 5-10 χιλιόμετρα Müller 1987, 152 και DNP 2 (1997/1999) 208, βλ. λ. Athos (M. Zahrnt ), 6-8 χιλιόμετρα Χρυσοχόος 1902, 151, μέσο πλάτος 6 χιλιόμετρα Γκανιάτσας 1963, 527, 2,5-8,5 χιλιόμετρα Καδάς 1988, 9, 8-12 χιλιόμετρα Στεργιάδης 1996, 315, 316 σχ. 3, 8-18 χιλιόμετρα. Αντίθετα Δήμιτσας 1874, 437, 1 μίλι.

15 9 συνολική έκταση που καταλαμβάνει ανέρχεται σε 341,50 τετραγωνικά χιλιόμετρα 40, και ο περίπλους της, ο οποίος σύμφωνα με το Στράβωνα 41 έφτανε τα 400 στάδια, ενώ κατά τον Πλίνιο 42 τους ρωμαϊκούς πόδες, διπλασιάζεται από νεώτερους ερευνητές στα 800 στάδια, που αντιστοιχούν σε λιγότερο από 144 χιλιόμετρα 43. Β. 2. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ ΕΔΑΦΟΥΣ Β. 2. Α. ΑΚΤΟΓΡΑΦΙΑ Η χερσόνησος του Άθω βρέχεται στα νοτιοδυτικά από το Σιγγιτικό ή κόλπο του Αγίου Όρους, στα βορειοανατολικά από το Θρακικό πέλαγος 44 και στα βόρεια από τον Ακάνθιο ή κόλπο της Ιερισσού 45. Υπήρξε από τη φύση της δυσπρόσιτη με αρκετά κατά μήκος της ακτογραμμής της ακρωτήρια και βραχώδεις, απόκρημνες κατά το πλείστον, ακτές, στις οποίες ανοίγονται μετρημένοι στενοί κροκαλοπαγείς όρμοι και ελάχιστες αμμώδεις παραλίες 46. Από τα ακρωτήρια της χερσονήσου αξίζουν να αναφερθούν το ακρωτήριο Αράπης στο βορειότερο πέρας της στενής γήινης 40 Μυλωνάς 2000, 1, 47, περίπου στρέμματα Στάμου 2001, 98, εκτάρια. Η Στατιστική Υπηρεσία του Κράτους υπολόγιζε το εμβαδόν της χερσονήσου του Αγίου Όρους το 1960 σε εκτάρια, βλ. Αθανασιάδης 1996, 23. Πρβλ. Στεργιάδης 1996, 315, 316 σχ. 3, περίπου 340 τετραγωνικά χιλιόμετρα Σολδάτος 2001, 53, 332,5 τετραγωνικά χιλιόμετρα Καδάς 1988, 9, περίπου 360 τετραγωνικά χιλιόμετρα. 41 Στράβωνας 7, απόσπ. 33 «kaˆ œstin põ pòlewj táj 'Ak nqou Ð per plouj táj cerron»sou wj Stage rou, pòlewj toà 'Aristotšlouj, st dia tetrakòsia». 42 Plinius 4, 37 «ambitus radicis CL colligit». 43 Δήμιτσας 1874, 437 σημ. 1. Πρβλ. Χρυσοχόος 1902, 151, σημ. 2, 110 χιλιόμετρα Σμυρνάκης 1903, 8, χιλιόμετρα. 44 Σε νεώτερους χάρτες της Ελληνικής Επικράτειας ως Στρυμονικός ή κόλπος του Ορφανού ορίζεται η θάλασσα που βρίσκεται στις εκβολές του ποταμού Στρυμόνος και περικλείεται από τα ακρωτήρια Ελευθέρας στη χερσόνησο της Στρατονίκης και Αγίου Δημητρίου του Παγγαίου. Αντίθετα, η θάλασσα που βρέχει τη βορειοανατολική ακτή του Αγίου Όρους από το ακρωτήριο Αράπης έως τη Μεγίστη Λαύρα ονομάζεται Θρακικό πέλαγος. Βλ. Μυλωνάς 2000, 1, 45 σημ. 7, Ηρόδοτος 7, 22. Ο κόλπος αυτός, γνωστός κατά τη μεταβυζαντινή εποχή και ως κόλπος της Κοντέσσας, ορίζεται από το ακρωτήριο Μαρμαράς ή Ποσείδειον στα βορειοδυτικά και το ακρωτήριο Αράπης, που αποτελεί βόρεια προέκταση της χερσονήσου του Άθω, στα νοτιοανατολικά. Στο νοτιοδυτικό μυχό του αμμώδους αυτού κόλπου, πλάτους 20 χιλιομέτρων, τοποθετείται η αρχαία Άκανθος, νοτιοανατολικά της σημερινής Ιερισσού. Βλ. Casson 1926, 29 και Μυλωνάς 2000, 1, 45, σημ. 7, 72. Ερείπια αρχαίου μώλου, που προεκτείνεται στη θάλασσα και ταυτίζεται με τον λιμένα της αρχαίας πόλης, σημειώνει ο Leake 1835, 147. Βλ. και παρακάτω σημ. 275 και Μυλωνάς 2000, 1, 47 και Μπαμπαλώνας 2001, 113. Κατά τον Zahrnt 1971, 139, σημ. 14, η σημερινή ακτογραμμή των παραθαλάσσιων πόλεων της Χαλκιδικής δεν έχει υποχωρήσει σε μεγάλη απόσταση προς την ενδοχώρα, σε σχέση με αυτήν της αρχαιότητος, καθώς οι κλιματικές αλλαγές και η άνοδος της στάθμης της θάλασσας κατά τις δύο τελευταίες χιλιετίες δεν είχαν σημαντικές επιπτώσεις στην έκταση της καλλιεργήσιμης γης. Η άνοδος της θαλάσσιας στάθμης θεωρείται ότι έχει φτάσει τουλάχιστον τα 2 μ. από την εποχή της ίδρυσης της Ουρανοπόλεως, βλ. Ι. Α. Παπάγγελος, «Ουρανοπόλεως Τοπογραφικά», στο Αρχαία Μακεδονία 5, Ανακοινώσεις κατά το Πέμπτο Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη Οκτωβρίου 1989, 2, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου 240 (Θεσσαλονίκη 1993), 1173, σημ. 84.

16 10 προέκτασης του Πετροβουνίου ή των Στυλιαρίων 47 και το ακρωτήριο Πλατύ ή Μαρμάριον 48 ή Πρίνος στο βορειοδυτικό άκρο της ίδιας μικρής χερσονήσου, στον ανατολικό μυχό του Ακάνθιου κόλπου (Πίν. 15, 2), κυρίως όμως τα αναφερόμενα από τους αρχαίους γεωγράφους Στράβωνα και Κλαύδιο Πτολεμαίο ακρωτήρια Ακράθως 49 ή κάβος Σμέρνα 50 (Πίν. 15, 1) και Νυμφαίον ή Νύμφαιον 51, γνωστό και ως Πίννες ή κάβος Αγίου Γεωργίου (Πίν. 21, 1). 52 Έντονη διαφοροποίηση εμφανίζεται μεταξύ των ακτογραμμών της χερσονήσου, από τις οποίες η βορειοανατολική παρουσιάζεται περισσότερο προσιτή με τους ευρείς και ασφαλείς όρμους Πλατύ 53 στη δυτική πλευρά του γήινου βραχίονα των Στυλιαρίων (Πίν. 15, 2) 54, Αγίου Βασιλείου, Εσφιγμένου (Πίν. 16, 1), Βατοπεδίου 55 (Πίν. 20, 2) και Καλιάγρας 56 (Πίν. 22, 2), σε 47 Στην ανατολική πλευρά της μικρής και στενής αυτής χερσονήσου στα βόρεια της Ακτής, η οποία, κατερχόμενη από τη Μεγάλη Βίγλα, προβάλει μεταξύ Ακάνθιου κόλπου και Θρακικού πελάγους, απαντούν ακόμη τα ακρωτήρια Κάρα του Αδάμ και Άγιος Ανδρέας, βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 2, πίν Για το δεύτερο όνομα του ακρωτηρίου, το οποίο σχετίζεται πιθανότατα με την αναφερόμενη ύπαρξη αρχαίων λατομείων στην περιοχή, βλ. παρακάτω σημ Στράβωνας 7, απόσπ. 32 «tõ d prõj tù Strumonikù 'Akr qwj kron» Κλαύδιος Πτολεμαίος 3, 12, 9 «Aqwj kron kaˆ pòlij na d ma d». Πρβλ. RE 1, 1 (1893) 1194, βλ. λ. Akrathos (G. Hirschfeld). 50 Σχετικά με την προέλευση του ονόματος από το ομώνυμο ψάρι, σμέρνα, βλ. παρακάτω σημ Τον πρώτο τύπο χρησιμοποιεί ο Στράβωνας 7, απόσπ. 32 «eta Numfa on n tù Aqwni prõj tù Siggitikù», ενώ τον δεύτερο ο Κλαύδιος Πτολεμαίος 3, 12, 9 «NÚmfaion kron na $ m d». Πρβλ. RE 17, 2 (1937) 1600, βλ. λ. Nymphaion (E. Oberhummer). Αναφορικά με την προέλευση του ονόματος του ακρωτηρίου από ιερό Νυμφών, που προϋπήρχε στην περιοχή, βλ. παρακάτω σημ Στη βορειοανατολική πλευρά της χερσονήσου προβάλλουν διαδοχικά στο Θρακικό πέλαγος από βορρά προς νότο τα ακρωτήρια Παπαρνίκια, Καραούλι ή Σκοπός, Άγιος Συμεών, Άγιοι Θεόδωροι, Ύπτιον, Θημωνιά, Πέρασμα, Χαλκιάς, Παπαράπης, Τράχηλο, Κοσάρι ή κάβος Τουρλωτής, Χελώνα, Άγιος Γεώργιος. Στη νοτιοανατολική στενή πλευρά σχηματίζονται από ανατολικά προς δυτικά, εκτός των δύο γνωστών και από τις αρχαίες πηγές, τα ακρωτήρια Τίμιος Πρόδρομος, Περδίκι και Φονιάς. Στη νοτιοδυτική πλευρά εκτείνονται στο Σιγγιτικό κόλπο διαδοχικά από νότο προς βορρά τα ακρωτήρια Διαπόρτι, Ζαρκάδι, Καμάρα, Διονυσίου, Καστανιάς ή Κραβασαράς, Σκώλος, Θηβαΐς. Από τις βραχονησίδες της χερσονήσου αξιομνημόνευτες είναι τα Στυλιάρια, στην ομώνυμη μικρή χερσόνησο απέναντι από το ακρωτήριο Αράπης, οι νήσοι Αγίου Βασιλείου και Κουφού στη βορειοανατολική παραλία, Σμέρνα και Άγιος Χριστόφορος στη νότια στενή πλευρά και οι νήσοι Μέδουσες, Πίννα και Θηβαΐδος στη νοτιοδυτική ακτή της χερσονήσου. Βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτες 2, πίν. 002 και 3, πίν Ο κόλπος αυτός, πλάτους περίπου 600 μ. κατά τον Casson 1926, 29, αποτελούσε στις αρχές του 19 ου αι. ασφαλές αγκυροβόλιο, βλ. Leake 1835, Στη δυτική ακτή της χερσονήσου του Πετροβουνίου, στον ανατολικό μυχό του κόλπου της Ιερισσού, σχηματίζονται από νότο προς βορρά οι όρμοι Αγίου Ευθυμίου, Ελιάς, και Φράγκου, ενώ στην ανατολική πλευρά από βορρά προς νότο οι όρμοι Πριτσάς ή Περτσιάς και Χιλιαδούς. Βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 2, πίν Στον ευρύτατο όρμο της Μονής Βατοπεδίου δημιουργούνται οι μικρότεροι όρμοι Μικρό και Μεγάλο Καλαμίτσι και Γυναικολιμνιώνας, βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 2, πίν Η Καλιάγρα ή όρμος της Μέσης υπήρξε επί μακρόν το μοναδικό λιμάνι του Αγίου Όρους και επίνειο των Καρυών μέχρι την κατασκευή του λιμένα της Δάφνης τη δεκαετία του , ενώ στις μέρες μας χρησιμοποιείται ως αρσανάς της Μονής Κουτλουμουσίου. Για την ονομασία της περιοχής, βλ. παρακάτω σημ. 132 και 602. Κατά μήκος της βορειοανατολικής ακτής σχηματίζονται από βορρά προς νότο, εκτός των παραπάνω, και οι όρμοι Αμυγδαλιάς, Λυγδή, Παπαρνίκια, Σαραντακούπι, Αγίων

17 11 αντίθεση με την τραχύτερη και αλίμενη νοτιοδυτική ακτή, όπου μόνοι προσεγγίσιμοι είναι οι όρμοι Δάφνης 57 (Πίν. 19, 2), βασικού σήμερα λιμένα του Αγίου Όρους, και Ζωγράφου (Πίν. 17, 3). 58 Φημισμένες ήταν κατά την αρχαιότητα οι τρικυμίες στο νοτιοανατολικό άκρο της χερσονήσου του Άθω, γεγονός που καθιστούσε ιδιαίτερα επικίνδυνο τον περίπλου της 59. Η πρώτη μάλιστα ιστορική καταγραφή της Ακτής σχετίζεται με την ολοσχερή καταστροφή του περσικού στόλου του Δαρείου Α, ο οποίος, αποπλέοντας από την Άκανθο με σκοπό να περιπλεύσει τον Άθω, ναυάγησε τον Αύγουστο του 492 π.χ. εξαιτίας τρικυμίας από σφοδρότατο βόρειο άνεμο χάνοντας τριακόσια πλοία και είκοσι χιλιάδες άνδρες 60. Πρόσφατες υποθαλάσσιες αρχαιολογικές έρευνες στα ανοιχτά της Σκήτης της Αγίας Άννης στο νοτιοδυτικό πέρας της χερσονήσου, λίγα μόλις χρόνια μετά τον τυχαίο εντοπισμό στο ίδιο σημείο δύο χάλκινων κρανών, έφεραν μεταξύ άλλων στην επιφάνεια και ένα χάλκινο σαυρωτήρα, υποδεικνύοντας Θεοδώρων, Παλαιοχώρας, Κολιτσούς, Μορφονούς, Καλαμιάς και Μανδράκι, βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτες 2, πίν. 002 και 3, πίν Πρόκειται για τη δεύτερη, μαζί με την Καλιάγρα, παλιά αγιορείτικη σκάλα, που αναδείχτηκε σε κύριο λιμένα του Αγίου Όρους μετά το 1881 ή το 1891, λόγω του αυξανόμενου αριθμού Ρώσων κυρίως προσκυνητών, καθώς παλιότερα δεν αποτελούσε επίνειο ούτε των Καρυών ούτε κάποιας άλλης μονής. Βλ. Casson 1926, 29 Αθανασιάδης 1996, 25 Μυλωνάς 2000, 1, 132 σημ. 16, Στις αρχές του 19 ου αι., προτού κατασκευαστεί το λιμάνι της Δάφνης, μοναδικό ασφαλές αγκυροβόλιο στη νοτιοδυτική πλευρά της χερσονήσου ήταν ο αρσανάς της Μονής Ξηροποτάμου, βλ. Leake 1835, 116 και E. Zachariä, Reise in den Orient (Heidelberg 1840) Χαρακτηριστικό της τραχύτητας της νοτιοδυτικής ακτής αποτελεί η ύπαρξη ενός μόλις ακόμα μικρού όρμου, των Βουλευτηρίων, κοντά στο νοτιοδυτικό πέρας της χερσονήσου, βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 3, πίν Ωστόσο, οι μονές του Αγίου Όρους και τα εξαρτήματά τους διαθέτουν μικρούς λιμένες, αρσανάδες ή σκάλες για ελλιμενισμό και συντήρηση των πλεουμένων τους. 59 Πρβλ. Publius Vergilius Maro, Georgica 1, 332. Στη μυθολογία, οι Αργοναύτες φέρονται να πέρασαν ανοικτά τον Άθω και να μην πλησίασαν ιδιαίτερα το νοτιοανατολικό άκρο της χερσονήσου, βλ. Διόδωρος Σικελιώτης 4, 42, 1 Απολλώνιος Ρόδιος, Αργοναυτικά 1, 601 Gaius Valerius Flaccus, Argonautica 2, 201. Πρώτος, σύμφωνα με μια εκδοχή, ναυάγησε στην περιοχή ο μυθικός Αινείας, βλ. Σχολιαστής Ιλιάδος Ν 459 «Tro aj loúshj, A ne aj, 'Agc shn paralabën tõn patšra, œfuge. Nauag J d peripesën perˆ tõn Aqw, nçei sýn tù patr». Στους ιστορικούς χρόνους, μοναδική γνωστή εξαίρεση αποτελεί ο Αθηναίος Κλέωνας, ο οποίος φαίνεται ότι περιέπλευσε χωρίς πρόβλημα τον Άθω, μετά την επανάκτηση της Τορώνης, βλ. Θουκυδίδης 5, 3, 6. Πρβλ. Hübner 1985, Ηρόδοτος 6, 44 «'Ek mn d¾ Q sou diabalòntej pšrhn ØpÕ t¾n ½peiron kom zonto mšcri 'Ak nqou, k d 'Ak nqou Ðrmèmenoi tõn Aqwn perišballon. 'Epipesën dš sfi periplšousi boršhj nemoj mšgaj te kaˆ poroj k rta trhcšwj perišspe pl»qei poll j tîn neîn kb llwn prõj tõn Aqwn. Lšgetai g r kat trihkos aj mn tîn neîn t j diafqare saj enai, Øpr d dúo muri daj nqrèpwn éste g r qhriwdest thj oúshj táj qal sshj taúthj táj perˆ tõn Aqwn oƒ mn ØpÕ tîn qhr wn diefqe ronto rpazòmenoi, oƒ d prõj t j pštraj rassòmenoi o d aùtîn nšein oùk ºpistšato, kaˆ kat toàto diefqe ronto, oƒ d gei» 6, 95 7, 189. Στο γεγονός αναφέρονται αρκετοί ακόμη αρχαίοι συγγραφείς, βλ. Χάρων Λαμψακηνός, Περσικά, απόσπ. 3 Καλλίμαχος, Αιτιών Δ, Κόμη Βερενίκης, απόσπ. 110, Αθήναιος 9, 51 Claudius Aelianus, Varia Historia 1, 15 Marcus Annaeaus Lucanus, Bellum Civile 2, 677 Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 1, 19, 5. Σχετικά με την εκστρατεία του Μαρδονίου, βλ. M. Zahrnt, Makedonien im Zeitalter der Perserkriege, στο Αρχαία Μακεδονία 5, Ανακοινώσεις κατά το Πέμπτο Διεθνές Συμπόσιο, Θεσσαλονίκη, Οκτωβρίου 1989, 3, Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου 240 (Θεσσαλονίκη 1993),

18 12 την πιθανή θέση αρχαίου ναυαγίου, το οποίο συσχετίστηκε από κάποιους μελετητές με το γνωστό στις πηγές περσικό ναυάγιο 61 (Πίν. 3, 1-4). Ωστόσο, ο προσδιορισμός της ταυτότητας του εντοπισμένου ναυαγίου δεν φαίνεται να προκύπτει εύκολα από τα παραπάνω και μόνο ευρήματα, η χρονολόγηση άλλωστε των οποίων δεν βρίσκει σύμφωνους του ερευνητές. Από την άλλη πλευρά, ένα ακόμη γνωστό στους αρχαίους συγγραφείς ναυάγιο στην περιοχή ήταν αυτό του σπαρτιατικού στόλου του Επικλή, που καταστράφηκε το 411 π.χ. στις ακτές της χερσονήσου του Άθω από τρικυμία, κατά την οποία βυθίστηκαν όλα τα πλοία του στόλου, συνολικά πενήντα τριήρεις, και μόλις δώδεκα άνδρες επέζησαν Το 1999 οι αδερφοί Άγγελος και Γεώργιος Σακαλής από τη Συκιά Σιθωνίας ψαρεύοντας μπροστά στη θαλάσσια περιοχή της Σκήτης της Αγίας Άννης ανέσυραν από βάθος περίπου 110 μ. δύο χάλκινα κράνη κορινθιακού τύπου. Τον Οκτώβριο του 2003 κοινή ερευνητική αποστολή, στο πλαίσιο προγράμματος συνεργασίας της Εφορείας Εναλίων Αρχαιοτήτων, του Καναδικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών και του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών, με στόχο την αναζήτηση των υπολειμμάτων του περσικού ναυαγίου στις ακτές του Αγίου Όρους με τη βοήθεια σύγχρονων τεχνολογικών μέσων υποθαλάσσιας έρευνας, εντόπισε στον κόλπο της Ιερισσού ναυάγιο εμπορικού πλοίου κλασικών ή πρώιμων ελληνιστικών χρόνων, που μετέφερε αμφορείς Μένδης. Η ίδια αποστολή επαναπροσδιόρισε, με βάση τις πληροφορίες του Γεωργίου Σακαλή, το σημείο ανεύρεσης των κρανών ανασύρροντας παράλληλα από βάθος 96 μ. αμφορέα, στο εσωτερικό του οποίου ένα χταπόδι είχε μεταφέρει όστρακα, λίθους και ένα χάλκινο σαυρωτήρα, που διέσωζε τμήμα του ξύλινου στειλεού του δόρατος. Τον Ιούνιο του 2004 οι έρευνες της αποστολής επικεντρώθηκαν στα ακρωτήρια και την ακτογραμμή του νοτιοανατολικού πέρατος της χερσονήσου προκειμένου να χαρτογραφηθούν όλα τα ναυάγια στην ευρύτερη θαλάσσια περιοχή, αποκαλύπτοντας σε βάθος 130 μ. αμφορείς Μένδης Κλασικής περιόδου και σε ελαφρώς μικρότερο βάθος αμφορείς βυζαντινών χρόνων. Τα δύο χάλκινα κράνη, τα οποία μετά τον εντοπισμό τους παραδόθηκαν στη 10 η ΕΒΑ, συντηρήθηκαν και σήμερα εκτίθενται στον Πύργο του Προσφορίου στη Νέα Ουρανούπολη, χρονολογήθηκαν στο δεύτερο μισό του 6 ου αι. π.χ. και συσχετίστηκαν με το περσικό ναυάγιο του 492 π.χ. Βλ. Παπάγγελος Παλιομπέης 2002, Υστεροαρχαϊκά του πρώιμου 5 ου αι. π.χ. θεωρεί τα κράνη ο J. Whitley, Archaeology in Greece , ARepLond 49 ( ) 65, αργότερα όμως τα τοποθετεί στον ύστερο 6 ο αι. π.χ., βλ. J. Whitley, Archaeology in Greece , ARepLond 50 ( ) 54. Αντίθετα, οι ερευνητές της αποστολής κάνουν λόγο για ναυάγιο πολεμικού πλοίου κλασικών χρόνων, στους οποίους και χρονολογούν τα κράνη. Για τις πληροφορίες και τις αδημοσίευτες φωτογραφίες της ερευνητικής αποστολής ευχαριστώ τον Shelley Wachsmann, Αναπληρωτή Καθηγητή στο Ινστιτούτο Ενάλιας Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου A&M του Texas. 62 Διόδωρος 13, 41, 1-3 «M ndaroj d' Ð tîn Lakedaimon wn naúarcoj põ táj ¼tthj fugën e j Abudon t j te peponhku aj naàj peskeúase kaˆ prõj t j n EÙbo v tri»reij pšsteilen 'Epiklša tõn Sparti thn, prost xaj gein t¾n tac sthn. Öj peˆ katšpleusen e j EÜboian, qro saj t j naàj oüsaj pent»konta kat spoud¾n n»cqh kaˆ kat tõn Aqw genomšnwn tîn tri»rwn pegen»qh ceimën thlikoàtoj éste t j mn naàj p saj polšsqai, tîn d ndrîn dèdeka mònon diaswqánai. dhlo d t perˆ toútwn n qhma ke menon n tù perˆ Korèneian neù, kaq per fhsˆn Eforoj, t¾n pigraf¾n œcon taúthn o d' põ pent»konta neîn q naton profugòntej prõj skopšloisin Aqw sèmata gí pšlasan dèdeka, toýj d' llouj Ôlesen mšga la tma qal sshj, ná j te stugero j pneúmasi crhsamšnaj». Πρβλ. Μοναχός Δωρόθεος Βατοπεδινός, Το Άγιον Όρος (Κατερίνη 1985) 20 σημ. 25. Μάταια προσπάθησε ο Leake να πείσει κάποιο ναυτικό, προσφέροντάς του μεγάλο χρηματικό ποσό, να τον μεταφέρει από τη Μονή Ξηροποτάμου σε αυτή του Βατοπεδίου, περιπλέοντας τη νοτιοανατολική άκρη του Άθω, βλ. Leake 1835, 145. Οι τρικυμίες στα νερά του Αγίου Όρους και ειδικότερα στη βορειοανατολική του πλευρά, τουλάχιστον κατά τη διάρκεια του μισού χρόνου, προκαλούν ακόμη το δέος των ντόπιων ναυτικών, γεγονός το οποίο διαπιστώσαμε κατά τη θαλάσσια μετάβασή μας από τη Μονή Εσφιγμένου στη Μονή Βατοπεδίου τον Απρίλιο του 2006.

19 13 Β. 2. Β. ΟΡΕΟΓΡΑΦΙΑ Κύριο χαρακτηριστικό της χερσονήσου του Άθω αποτελεί το κατεξοχήν ορεινό τοπίο 63, στο οποίο η διαμόρφωση του έντονου ορογραφικά αναγλύφου καθορίζεται αφενός από μια ελαφρώς κυματοειδή και βαθμιαία ανυψούμενη κύρια κορυφογραμμή με αντίστοιχη κατεύθυνση στον κατά μήκος άξονα, από τα πρώτα υψώματα στην περιοχή του ισθμού εκτός Μοναστικής Πολιτείας μέχρι το νοτιοανατολικό της πέρας, και αφετέρου από δευτερεύουσες δειράδες και απότομες χαραδρώσεις, που τέμνουν εγκάρσια την κύρια οροσειρά αυξάνοντας την τραχύτητα του εδάφους 64. Έτσι, από το ομαλό σχετικά τοπίο με ήπιες κορυφές στο βορειοδυτικό μισό της χερσονήσου 65 και υπερθαλάσσια υψόμετρα κυμαινόμενα μεταξύ μ., όπου κυριαρχούν οι κορυφές της Μεγάλης Βίγλας 506 μ. και του Κρυοβουνίου ή Κρειοβουνίου μ., παρουσιάζεται εμφανής διαφοροποίηση του αναγλύφου από το κέντρο περίπου της χερσονήσου προς τα νοτιοανατολικά, καθώς υψώνονται διαδοχικά, ανάμεσα σε δυσπρόσιτες χαράδρες και απόκρημνα φαράγγια, ορεινοί όγκοι με επικίνδυνες κορυφές 67, με υψηλότερη αυτή του Αντίθωνα ή Μικρού Άθω 1038 μ., που 63 Μυλωνάς 2000, 1, 47 και Μπαμπαλώνας 2001, 113. Πιο αναλυτικά, τα δύο τρίτα της συνολικής επιφάνειας της χερσονήσου εμφανίζουν υπερθαλάσσιο ύψος μικρότερο από 300 μ. με λοφώδες ανάγλυφο, ενώ το υπόλοιπο ένα τρίτο χαρακτηρίζεται ως ημιορεινό και ορεινό, βλ. Στεργιάδης 1996, 315, 317 πίν. 2. Σύμφωνα με άλλη εκτίμηση, στο 82,1% της έκτασης της Ακτής, που εμφανίζει υπερθαλάσσιο ύψος μικρότερο των 500 μ., κυριαρχούν λόφοι, το 14,4%, υψομέτρου μ., παρουσιάζει ημιορεινό ανάγλυφο, ενώ το 3,5%, 1000 μ. και άνω, είναι αμιγώς ορεινό, βλ. Αθανασιάδης 1996, 23. Πρβλ. Casson 1926, Από την κορυφή Κάκαβος 633 μ., νοτιοανατολική προέκταση του όρους Υψίζων ή Χολομών 1165 μ., και χαμηλώνοντας σταδιακά σε υψόμετρο, η κορυφογραμμή κατευθύνεται στο στενό και χαμηλό Ακάνθιο ισθμό, από τον οποίο στη συνέχεια ακολουθεί αντίθετη υψομετρική πορεία προς την ίδια νοτιοανατολική κατεύθυνση καταλαμβάνοντας όλο το μήκος της Ακτής, για να καταλήξει στον επιβλητικό όγκο του Άθω, 4 χιλιόμετρα από ακτογραμμή της νοτιοανατολικής στενής πλευράς της χερσονήσου. Βλ. Δ. Δ. Ζάγκλης, Χαλκιδική (Θεσσαλονίκη 1956) 12 Γκανιάτσας 1963, 527 Καδάς 1988, 9 Αθανασιάδης 1996, 23 Μυλωνάς 2000, 1, Ενδεικτικά είναι τα υψόμετρα του λόφου Κορφοβούνι 173 μ., εκτός των ορίων της Μοναστικής Πολιτείας, και του αμέσως νοτιοανατολικού υψώματος της Χρουμίτσας 307 μ., του Πετροβουνίου 212 μ., στο μέσον της ομώνυμης χερσονησίδας, αλλά και όλων των ορεινών εξάρσεων της περιοχής Μέγας Ζυγός, Άνω Καραούλι 276 μ., Ξηροβρύση 382 μ., Μόλυβδος 257 μ., Γριμποβίτσα 271 μ. Ακολουθούν παρόμοιες ήπιες κορυφές, Μαρμαρένιος Σταυρός 386 μ. και Αματερό 405 μ. νοτιοανατολικά της Μονής Εσφιγμένου, Ζωγραφίτικη Χέρα 350 μ., δυτικά της Μονής Βατοπεδίου, Άγιος Αντώνιος 305 μ. και Πεζούλα 474 μ. μεταξύ των Μονών Ζωγράφου και Κωνσταμονίτου. Βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 2, πίν Για τον τύπο Κρυοβούνι, βλ. Χρυσοχόος 1902, 155 και Μυλωνάς 2000, 1, 105 σημ. 3, 108. Αντίθετα, για την ονομασία Κρειοβούνι, βλ. Σμυρνάκης 1903, Στεργιάδης 1996, 315. Αναφέρονται οι κορυφές Τσουκνίδι 645 μ., στα όρια των Μονών Βατοπεδίου, Δοχειαρίου, Ξενοφώντος και Παντοκράτορος, Άγιος Δημήτριος 639 μ., βορειοαντολικά της Μονής Ξηροποτάμου, Ιβηρίτικη Τσούκα 738 μ. και Τρία Σύνορα 732 μ., νοτιοδυτικά της Μονής Ιβήρων και κοντά στα όριά της με τις Μονές Ξηροποτάμου και Σίμωνος Πέτρας, Μαρμαράς 629 μ. και Τρία Σύνορα 782 μ., δυτικά της αγιοπαυλίτικης Σκήτης του Αγίου Δημητρίου, Τσαμαντάρα 889 μ. και Καψάλι 882 μ., βορειοανατολικά της Μονής Σίμωνος Πέτρας και κοντά στα σύνορά της με τη Μονή

20 14 καταλήγουν στη νοτιοανατολική άκρη 68 στον απότομο κώνο του Άθω υψομέτρου 2026 μ. 69 (Πίν. 3, 5). Χαρακτηριστικές είναι οι αναφορές των πηγών 70 στο ορεινό ανάγλυφο της Ακτής και κυριότατα στον θρακικό Άθω 71, ο οποίος προκαλούσε διαχρονικά το θαυμασμό των αρχαίων συγγραφέων, προπάντων εξαιτίας του επιβλητικού του όγκου 72, και συχνά αντιπαραβαλλόταν με άλλα μυθικά όντα για εντυπωσιασμό 73. Η προβεβλημένη θέση του όρους στο κέντρο του Βόρειου Αιγαίου, η οποία το καθιστά ορατό από πολύ μακρινές αποστάσεις 74, είχε ως αποτέλεσμα να αποτελέσει ο Άθως από τα προϊστορικά ήδη χρόνια γεωγραφικό σημείο αναφοράς και προσανατολισμού στη Γρηγορίου, Πόρτες 849 μ. και Τριπλό Σύνορο 918 μ., βορειοανατολικά της Μονής Διονυσίου. Βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 3, πίν Στο νοτιοανατολικό πέρας της χερσονήσου, με εξαίρεση το ύψωμα του Μέγα Βελά 315 μ., κοντά στη βορειοανατολική ακτή, δεσπόζουν οι κορυφές Σιδηρόκαστρο 707 μ., ανατολικά της Κερασιάς, Νέον Καρμήλιον 895 μ., αμέσως δυτικά της Σκήτης της Αγίας Άννης, και Τσιακμάκι ή Κούκος 1344 μ., δυτικά της Μεγίστης Λαύρας. Βλ. Μυλωνάς 2000, 3, χάρτης 3, πίν Η εκτίμηση του ακριβούς υψομέτρου του όρους Άθως έχει διαφοροποιηθεί με τις σύγχρονες βελτιωμένες μεθόδους μετρήσεως υψομετρικών τιμών, βλ. Μυλωνάς 2000, 1, 47. Η Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού υπολογίζει σήμερα την κορυφή του όρους στα 2026 μ., με στρογγυλοποίηση από το ακριβέστερο 2025,54 μ. Πριν από τριάντα χρόνια η τιμή υψομέτρου που έδινε ήταν 2033 μ., βλ. Müller 1987, 152 Καδάς 1988, 9 Αθανασιάδης 1996, 25 Σολδάτος 2001, 53. Στο χάρτη του Αγγλικού Ναυαρχείου του έτους 1833, που αναδημοσιεύεται από τον Μυλωνά 2000, 1, 85 σχ. 9, αναγράφεται υψόμετρο 6349 ποδιών, που αντιστοιχούν σε 1935 μ., βλ. RE 2, 2 (1896) 2066, βλ. λ. Athos (E. Oberhummer) Casson 1926, 5, σημ. 1. Πρβλ. Χρυσοχόος 1902, 151, περίπου 2000 μ. και Σμυρνάκης 1903, 8, 407, 1953 μ. 70 Βλ. RE 2, 2 (1896) , 2068, βλ. λ. Athos (E. Oberhummer) Hübner 1985, 35-37, Μ. Κωνσταντίνου, «Άθως σκιάζει νώτα Λημνίας βοός (Αναφορές αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων στον Άθωνα)», στο Άγιον Όρος 2006, 21-40, Ομηρικός Ύμνος στον Απόλλωνα 33 «QrhkiÒj t' 'AqÒwj» Απολλώνιος ο Ρόδιος, Αργοναυτικά 1, 601 Νίκανδρος Κολοφώνιος, Γεωγραφικά, απόσπ. 26 Πλούταρχος, Περί της Αλεξάνδρου Τύχης ή Αρετής 335d Αλέξανδος 72, 6. Πρβλ. Hübner 1985, 35 σημ Ηρόδοτος 7, 22 «`O g r Aqwj stˆ Ôroj mšga te kaˆ ÑnomastÒn, j q lassan katákon, o khmšnon ØpÕ nqrèpwn» Θουκυδίδης 4, 109, 2 «kaˆ Ð Aqwj aùtáj Ôroj ØyhlÕn teleut j tõ A ga on pšlagoj» Αριστοτέλης, Προβλήματα 944b Καλλίμαχος, Λυρικά, Εκθέωσις Αρσινόης, απόσπ. 228, 47 Ηρωδιανός, Περί καθολικής προσωδίας 3, 1, 244, 6 Marcus Tullius Cicero, De Republica 3, απόσπ. 5 Gaius Lucilius, Saturae 113 Publius Ovidius Naso, Ibis 202 Medicamina Faciei Femineae 30 Epistulae ex Ponto 1, 5, 22 Lucius Annaeus Seneca iunior, Hercules Oetaeus 145 και 1153 Silius Italicus, Punica 3, 494 Στράβωνας 7, απόσπ. 33 και 35 Πλούταρχος, Περί Αοργησίας 5, 215 Νόννος, Διονυσιακά 3, 216. Αντίθετα, από το μέγεθος του Άθω δεν φαίνεται να εντυπωσιάζεται ο Ρωμαίος αυτοκράτορας Marcus Aurelius Antoninus, Τα εις εαυτόν 6, 36 «Aqwj bwl rion toà kòsmou». 73 Πρβλ. Publius Ovidius Naso, Metamorphoses 11, 554 και Claudius Caesar Germanicus, Aratea Η ορατότητα από την κορυφή του όρους, την οποία δεν μπόρεσε ωστόσο να επισκεφτεί ο Leake, έφτανε σύμφωνα με διηγήσεις μοναχών μέχρι την Κωνσταντινούπολη, τις κύριες μακεδονικές και θρακικές κορυφές, το όρος Ίδας στη Μικρά Ασία, τις νήσους Λήμνο και Σκύρο, τα ευβοϊκά όρη Όχα, Δίρφυς, Τελέθριον και τις θεσσαλικές κορυφές Όθρυς, Πήλιον, Όσσα, βλ. Leake 1835, Πρβλ. W. Smith, On Mount Athos and Its Monasteries; With Notes on the Route from Constantinople to Saloniki, in June, 1836, Journal of the Royal Geographical Society of London 7 (1837) 61-74, ειδικά Κατά την προσωπική μαρτυρία του Μυλωνά, στις 8 Νοεμβρίου του 1960, από τους εξώστες της Μονής Σιμωνόπετρας, υψομέτρου 280 μ., φαινόταν ολοκάθαρα η κορυφή Δίρφυς της Εύβοιας, υψομέτρου 1743 μ., με την ορατότητα να πλησιάζει τα 175 χιλιόμετρα, βλ. Μυλωνάς 2000, 1, 47, σημ. 21,

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες

Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάδες, Πύργοι, Κιόσκια, Καμπάνες, Σήμαντρα, Φιάλες, Κρήνες Αρσανάς Ζωγράφου Πύργος Χελανδαρίου Πύργος Καρακάλλου Πύργος Σταυρονικήτα Ιερά Μονή Βατοπαιδίου, Κιόσκι Κιόσκι Αγίου Παύλου Ι.Μ. Διονυσίου,

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ

ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ ΤΑ ΝΗΣΙΑ ΤΩΝ ΚΥΚΛΑΔΩΝ Η Σύρος είναι νησί των Κυκλάδων. Πρωτεύουσά της είναι η Ερμούπολη, η οποία είναι πρωτεύουσα της Περιφέριας Νότιου Αιγαίου αλλά και του πρώην Νομού Κυκλάδων. Η Σύρος αναπτύχθηκε ιδιαίτερα

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ)

γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) γεωγραφικό γλωσσάρι για την πέμπτη τάξη (από το βιβλίο «Μαθαίνω την Ελλάδα» του ΟΕΔΒ) Α Κεφ. αβιοτικό κάθε στοιχείο που δεν έχει ζωή 4 αιολική διάβρωση Η διάβρωση που οφείλεται στον άνεμο 5 ακρωτήριο ακτογραμμή

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

Το νησάκι της Δοκού απέχει 7 ναυτικά μίλια από το

Το νησάκι της Δοκού απέχει 7 ναυτικά μίλια από το ΔΙΑΔΡΟΜΗ 5 ΝΗΣΟΣ ΔΟΚΟΣ Προβλήτα στο ΚΑΣΤΕΛΛΙ ΚΑΣΤΡΟ Κορυφή ΔΟΚΟΥ Μήκος διαδρομής Χρόνος χωρίς στάσεις Ομορφιά διαδρομής 5,8 χλμ. 2 ώρ. 05 3 * Το νησάκι της Δοκού απέχει 7 ναυτικά μίλια από το λιμάνι της

Διαβάστε περισσότερα

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία

Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα. Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύοντας στην ηπειρωτική Ελλάδα Τάξη Φύλλο Εργασίας 1 Μάθημα Ε Δημοτικού Διαιρώντας την Ελλάδα σε διαμερίσματα και περιφέρειες Γεωγραφία Ταξιδεύουμε στην ηπειρωτική Ελλάδα, χρησιμοποιώντας διαφορετικά

Διαβάστε περισσότερα

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS

VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS VIVIANNA A METALLINOU Architect, Environmental Historian YPERIA 2013, AMORGOS W A L K t h e B L U E Η γεωγραφική θέση των Κυκλάδων, google earth -2- Περιδιαβαίνοντας τον Ασφοντυλίτη Αιγιάλη Μινώα Αρκεσίνη

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Γης και Ιδιοκτησιακού καθεστώτος του Αγίου Όρους με χρήση G.I.S.

Διαχείριση Γης και Ιδιοκτησιακού καθεστώτος του Αγίου Όρους με χρήση G.I.S. Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Αγρονόμων & Τοπογράφων Μηχανικών ΤΟΜΕΑΣ ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΑΣ ΚΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ 22η Πανελλαδική Συνάντηση Χρηστών Γεωγραφικών Συστημάτων Πληροφοριών Διαχείριση Γης και Ιδιοκτησιακού

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει

Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει Η ιστορική πατρότητα του όρου «Μεσόγειος θάλασσα» ανήκει στους Λατίνους και μάλιστα περί τα μέσα του 3ου αιώνα που πρώτος ο Σολίνος τη ονομάζει χαρακτηριστικά «Mare Mediterraneum» ως μεταξύ δύο ηπείρων

Διαβάστε περισσότερα

Αλέξανδρος Νικολάου, ΒΠΠΓ

Αλέξανδρος Νικολάου, ΒΠΠΓ Αλέξανδρος Νικολάου, ΒΠΠΓ Στην αρχαϊκή εποχή εικάζεται ότι υπήρχε κάποιο είδος θεατρικής κατασκευής στο χώρο που βρίσκονται τα σημερινά ευρήματα του θεάτρου, ενώ στα κλασσικά χρόνια υπήρχε σίγουρα κάποια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται

ΜΑΘΗΜΑ 1 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑ Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται ΜΑΘΗΜΑ 1 Π. Γ Κ Ι Ν Η Σ 1. Να γνωρίζεις τις έννοιες γεωγραφικό πλάτος, γεωγραφικό μήκος και πως αυτές εκφράζονται 2. Να μπορείς να δώσεις την σχετική γεωγραφική θέση ενός τόπου χρησιμοποιώντας τους όρους

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΑΛΛΙΑ ERASMUS + ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ

Η ΓΑΛΛΙΑ ERASMUS + ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ Η ΓΑΛΛΙΑ ERASMUS + ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2016-2017 ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΑΛΛΙΑ Η Γαλλία είναι μία μεγάλη χώρα της δυτικής Ευρώπης. Ο πληθυσμός της ανέρχεται στα 66,6 εκατομμύρια και το νόμισμα της είναι το ευρό.

Διαβάστε περισσότερα

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία

iv. Παράκτια Γεωμορφολογία iv. Παράκτια Γεωμορφολογία Η παράκτια ζώνη περιλαμβάνει, τόσο το υποθαλάσσιο τμήμα της ακτής, μέχρι το βάθος όπου τα ιζήματα υπόκεινται σε περιορισμένη μεταφορά εξαιτίας της δράσης των κυμάτων, όσο και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΕΣΦΙΓΜΕΝΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ Απόσταση: 19 km Διάρκεια: 7 8 ώρες The Friends of Mount Athos, 2007 2014. All rights reserved. Version 1.1 ΠΡΟΣΟΧΗ: Μεγάλο τμήμα της διαδρομής

Διαβάστε περισσότερα

Κυριότερες πόλεις ήταν η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και η Γόρτυνα

Κυριότερες πόλεις ήταν η Κνωσός, η Φαιστός, η Ζάκρος και η Γόρτυνα Ηφαίστειο της Θήρας Η Μινωική Κρήτη λόγω της εμπορικής αλλά και στρατηγικής θέσης της έγινε γρήγορα μεγάλη ναυτική και εμπορική δύναμη. Οι Μινωίτες πωλούσαν τα προϊόντα τους σε όλη τη Μεσόγειο με αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΕΙΔΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΠ 2000-2006 ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 2000 2006 NOΕΜΒΡΙΟΣ 2006 2 ΑΞΟΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Rodokalakis George (+30) (+30)

Rodokalakis George (+30) (+30) Athos Sea Cruises George Rodokalakis Ammouliani, 63075 Halkidiki, Greece Rodokalaki Ioanna (+30) 2377071606 E-mail: contact@athos-cruises.gr Rodokalakis George (+30) 2377071071 (+30) 6986107451 E-mail:

Διαβάστε περισσότερα

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ

Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ. και ΚΛΙΜΑ Το κλίμα της Ευρώπης Το κλίμα της Ευρώπης Για να περιγράψουμε την ατμοσφαιρική κατάσταση, χρησιμοποιούμε τις έννοιες: ΚΑΙΡΟΣ και ΚΛΙΜΑ Καιρός: Οι ατμοσφαιρικές συνθήκες που επικρατούν σε μια περιοχή, σε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ Στο δρόµο Τρικάλων- Καλαµπάκας, 3 χιλιόµετρα πριν από ταμετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ

2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 : ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ 15 2. ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ 2.1 ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ - ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Γεωγραφία της Περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης Η Περιφέρεια Ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1: ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ : Ι. ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΑΓΡΙΝΙΟ, 2015 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ

2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2. ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ Υ ΡΟΣΦΑΙΡΑΣ 2.1 Ωκεανοί και Θάλασσες. Σύµφωνα µε τη ιεθνή Υδρογραφική Υπηρεσία (International Hydrographic Bureau, 1953) ως το 1999 θεωρούντο µόνο τρεις ωκεανοί: Ο Ατλαντικός, ο Ειρηνικός

Διαβάστε περισσότερα

MIA ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ

MIA ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ MIA ΧΑΡΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΟΡΕΙΑ ΣΤΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΩΝ ΜΥΚΗΝΩΝ ΣΤ. ΑΝ ΡΕΟΥ Κ. ΕΥΚΛΕΙ ΟΥ Α. ΚΟΥΣΟΥΛΑΚΟΥ ΤΜΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ-ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑΣ, Α.Π.Θ. ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ-ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ, Α.Π.Θ. XEEE

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 17 Φεβρουαρίου 2014 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες

ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 ΩΚΕΑΝΟΙ Ωκεανοί Ωκεάνιες λεκάνες Ωκεανοί Το νερό καλύπτει τα δύο τρίτα της γης και το 97% όλου του κόσµου υ και είναι κατοικία εκατοµµυρίων γοητευτικών πλασµάτων. Οι ωκεανοί δηµιουργήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ

ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ ΕΘΝΙΚΟΣ ΔΡΥΜΟΣ ΠΙΝΔΟΥ Γεωγραφικά στοιχεία Ο Εθνικός Δρυμός Πίνδου, γνωστός και ως Βάλια Κάλντα βρίσκεται σε ιδιαίτερα δυσπρόσιτη περιοχή της οροσειράς της Πίνδου στα όρια μεταξύ των νομών Γρεβενών και

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Ο Πειραιάς (Αρχαία Ελληνικά: Πειραιεύς) είναι πόλη της περιφέρειας Αττικής και διαθέτει τον σημαντικότερο λιμένα της Ελλάδας και της ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

Karystos Beach Front - Εύβοια. οικολογικό συγκρότημα

Karystos Beach Front - Εύβοια. οικολογικό συγκρότημα Karystos Beach Front - Εύβοια οικολογικό συγκρότημα Περιγραφή συγκροτήματος Συγκρότημα τεσσάρων οικολογικών και βιοκλιματικών εξοχικών κατοικιών σε οργανωμένο παραθεριστικό οικισμό, με άμεση πρόσβαση στην

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΤΑΧΥΡΡΥΘΜΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΣΤΟ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ ΤΩΝ ΞΕΝΑΓΩΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Δευτέρα 27 Μαΐου 2013 Βασικές έννοιες και αρχές της τουριστικής βιομηχανίας/ Η ελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής

Δρ. Απόστολος Ντάνης. Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής Δρ. Απόστολος Ντάνης Σχολικός Σύμβουλος Φυσικής Αγωγής *Βασικές μορφές προσανατολισμού *Προσανατολισμός με τα ορατά σημεία προορισμού στη φύση *Προσανατολισμός με τον ήλιο *Προσανατολισμός από τη σελήνη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ

ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΝΟΜΟΣ: 3028/2002 ΦΕΚ: Α 153/28.06.2002 ΤΙΤΛΟΣ: ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΕΝ ΓΕΝΕΙ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ: ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΑΡΘΡΟ 1: ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ 1. Στην προστασία που παρέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων ( π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πηγές και μέθοδοι (συνέχεια) Ο κλασικός αρχαιολόγος ταξινομεί το υλικό του: Κατά χρονική

Διαβάστε περισσότερα

Β ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Β ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΘΕΣΜΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ ΜΟΥΣΕΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Β ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΝΕΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΕΣ ΣΤΗΝ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΔΙΕΞΑΓΩΓΗ την 13η Ιουνίου 2015, 09:00-18:00 ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΔΡΑΓΟΥΜΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ

Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ Η ΟΡΕΙΝΗ ΧΕΡΣΟΝΗΣΟΣ ΚΑΜΤΣΑΤΚΑ ΔΠΜΣ «ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΟΡΕΙΝΩΝ ΠΕΡΙΟΧΩΝ» ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2014 2015 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΙΩΑΝΝΙΔΗΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΙΟΥΡΑΣ ΒΑΝΕΣΣΑ ΜΠΟΥΓΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΡΚΗΣ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ

ΔΙΑΡΚΗΣ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ ΔΙΑΡΚΗΣ ΟΜΑΔΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΩΝ «Διερεύνηση αξιοποίησης νερού ομβρίων για δασοπυρόσβεση στο περιαστικό δάσος Θεσσαλονίκης Σεϊχ Σου» Εισηγητές: Σαμαράς

Διαβάστε περισσότερα

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ

Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Αγροτεμάχιο προς πώληση, 165 στρεμμάτων στην παραλία Ορκός της Κέας (Τζιας) στις Κυκλάδες ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΑΓΡΟΤΕΜΑΧΙΟ Κέα 2009 Αγροτεμάχιο 165 στρέμματα, ιδανικό για επένδυση στις Κυκλάδες

Διαβάστε περισσότερα

Άλλοι χάρτες λαμβάνουν υπόψη και το υψόμετρο του αντικειμένου σε σχέση με ένα επίπεδο αναφοράς

Άλλοι χάρτες λαμβάνουν υπόψη και το υψόμετρο του αντικειμένου σε σχέση με ένα επίπεδο αναφοράς ΤΟΠΟΓΡΑΦΙΚΟΙ ΧΑΡΤΕΣ Ένας χάρτης είναι ένας τρόπος αναπαράστασης της πραγματικής θέσης ενός αντικειμένου ή αντικειμένων σε μια τεχνητά δημιουργουμένη επιφάνεια δύο διαστάσεων Πολλοί χάρτες (π.χ. χάρτες

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός;

Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; ΟΡΗ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Τι είναι ο κατακόρυφος διαμελισμός; Διαμελισμός Κατακόρυφος είναι: Τα βουνά, οι πεδιάδες, οι λόφοι, οι κοιλάδες, τα φαράγγια και γενικά το ανάγλυφο μιας περιοχής. Άλπεις Οι Άλπεις είναι

Διαβάστε περισσότερα

3. Να αναφέρεις να μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε μια σχολική μονάδα πριν, κατά την διάρκεια και μετά από ένα σεισμό.

3. Να αναφέρεις να μέτρα που πρέπει να ληφθούν σε μια σχολική μονάδα πριν, κατά την διάρκεια και μετά από ένα σεισμό. ΜΑΘΗΜΑ 10 1. Ποιες είναι οι επιπτώσεις των σεισμών και των ηφαιστειακών εκρήξεων. 2. Ποια είναι η κοινή προέλευση και των δύο παραπάνω φαινομένων; 3. Γιατί είναι μικρός ο αριθμός ο αριθμός των ανθρώπινων

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Ας γνωρίσουμε τη γεωγραφία της Ελλάδας Ενότητα: Γεωγραφία (2 φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Β1, Β2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή: Για τον διδάσκοντα:

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Γκουνέλα Μαρία ΒΠΠΓ. Αρχαία Νικόπολη

Γκουνέλα Μαρία ΒΠΠΓ. Αρχαία Νικόπολη Γκουνέλα Μαρία ΒΠΠΓ Αρχαία Νικόπολη Νικόπολη Στη σημερινή χερσόνησο της Πρέβεζας, στη νοτιοδυτική Ήπειρο, σε απόσταση μόλις 6 χλμ. από την ομώνυμη πόλη, βρίσκεται η αρχαία Νικόπολη. Ίδρυση Νικόπολης Κλεοπάτρα

Διαβάστε περισσότερα

Χώρος Διεξαγωγής. Αξιοθέατα*

Χώρος Διεξαγωγής. Αξιοθέατα* Χώρος Διεξαγωγής Το 4ο Εργαστηριακό Πρόγραμμα Σπουδών (Autumn School) του Τμήματος Κοινωνιολογίας θα διεξαχθεί στην Μυτιλήνη της Λέσβου. Η Λέσβος έχει πληθυσμό 85.330 κατοίκους, ανήκει διοικητικά στην

Διαβάστε περισσότερα

Το καράβι της Κερύνειας

Το καράβι της Κερύνειας Το καράβι της Κερύνειας Το αρχαίο Καράβι της Κερύνειας Το 300π.Χ. το αρχαίο εμπορικό πλοίο ξεκινούσε από τη Σάμο απ όπου φόρτωσε κρασί. Αφού πέρασε από τα νησιά Κω και Ρόδο και πήρε αμφορείς ταξίδευε προς

Διαβάστε περισσότερα

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ (Γραφεία Πώλησης Εκδόσεων) Ταχυδρομική Διεύθυνση: ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ, ΥΔΡΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ, Διεύθυνση Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας ΤΓΝ 1040, ΑΘΗΝΑ Τηλ: (+30) 210 6551772 (+30) 210

Διαβάστε περισσότερα

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση

Δημογραφία. Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Δημογραφία Ενότητα 11.1: Παράδειγμα - Περιφερειακές διαφοροποιήσεις και ανισότητες του προσδόκιμου ζωής στη γέννηση Μιχάλης Αγοραστάκης Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας &

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

Υπάρχει ο μαγικός κόσμος των μνημείων του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου Οι σιωπηλοί αυτοί μάρτυρες του παρελθόντος

Υπάρχει ο μαγικός κόσμος των μνημείων του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου Οι σιωπηλοί αυτοί μάρτυρες του παρελθόντος Υπάρχει ο μαγικός κόσμος των μνημείων του Αρχαίου Ελληνικού κόσμου Οι σιωπηλοί αυτοί μάρτυρες του παρελθόντος ΑΠΛΟΤΗΤΑ και ΜΕΓΑΛΕΙΟ... Στο θέατρο τα δύο αυτά χαρακτηριστικά συνδυάζονται με τον καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ (Γραφεία Πώλησης Εκδόσεων) Ταχυδρομική Διεύθυνση: ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ, ΥΔΡΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ, Διεύθυνση Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας ΤΓΝ 1040, ΑΘΗΝΑ Τηλ: (+30) 210 6551772 (+30) 210

Διαβάστε περισσότερα

Ο τόπος µας. Το σχολείο µας. Πολιτισµός. Η τάξη µας

Ο τόπος µας. Το σχολείο µας. Πολιτισµός. Η τάξη µας Ο τόπος µας Το σχολείο µας Πολιτισµός Η τάξη µας Ο ΤΟΠΟΣ ΜΑΣ Ανάµεσα στις ακτές του νοµού Μαγνησίας και τη Σκόπελο και απέναντι από το Πήλιο, βρίσκεται η Σκιάθος, ένα νησί µε έκταση 48 τετραγωνικά χιλιόµετρα.

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης Πειραιώς 211, Ταύρος Σάββατο, 23 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το

ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το ΚΛΙΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΤΑΞΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ ΚΑΤΑ KOPPEN Το κλίμα μιας γεωγραφικής περιοχής διαμορφώνεται κατά κύριο λόγο από τους 3 παρακάτω παράγοντες: 1) το γεωγραφικό πλάτος 2) την αναλογία ξηράς/θάλασσας 3) το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ

ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ ΜΑΘΗΜΑ 16 ΤΑ ΒΟΥΝΑ ΚΑΙ ΟΙ ΠΕΔΙΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ Η Ευρώπη είναι ήπειρος κυρίως πεδινή, χωρίς έντονο ανάγλυφο. Τα 2/3 της ηπείρου είναι πεδινές εκτάσεις. Έχει το χαμηλότερο μέσο υψόμετρο από την επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2016 Εκκλησίες της Σωτήρας. Πρόγραμμα Μαθητικών Θρησκευτικών Περιηγήσεων «Συνοδοιπόροι στα ιερά προσκυνήματα του τόπου μας»

ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2016 Εκκλησίες της Σωτήρας. Πρόγραμμα Μαθητικών Θρησκευτικών Περιηγήσεων «Συνοδοιπόροι στα ιερά προσκυνήματα του τόπου μας» ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ 2016 Εκκλησίες της Σωτήρας Πρόγραμμα Μαθητικών Θρησκευτικών Περιηγήσεων «Συνοδοιπόροι στα ιερά προσκυνήματα του τόπου μας» ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ Αγία Θέκλα Βρίσκεται 7χλμ νότια από το κέντρο της Σωτήρας.

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Ζάµπας Πολιτικός Μηχανικός ρ ΕΜΠ. Σκιάθου 43-11254 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-2237167 Φαξ: 210-2237257 Ηλεκτρονική διεύθυνση: c-zambas@hol.

Κώστας Ζάµπας Πολιτικός Μηχανικός ρ ΕΜΠ. Σκιάθου 43-11254 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-2237167 Φαξ: 210-2237257 Ηλεκτρονική διεύθυνση: c-zambas@hol. Κώστας Ζάµπας Πολιτικός Μηχανικός ρ ΕΜΠ. Σκιάθου 43-11254 Αθήνα. Τηλέφωνο: 210-2237167 Φαξ: 210-2237257 Ηλεκτρονική διεύθυνση: c-zambas@hol.gr Αθήνα 4/2/2015 Προς τον Πρόεδρο τους µη κερδοσκοπικού σωµατείου

Διαβάστε περισσότερα

ιοργάνωση από τα τρία ανθρωπιστικά Ινστιτούτα του Εθνικού Ιδρύµατος Ερευνών:

ιοργάνωση από τα τρία ανθρωπιστικά Ινστιτούτα του Εθνικού Ιδρύµατος Ερευνών: «Η ανακάλυψη της Ελλάδας» Στα Βήµατα του Παυσανία Έκθεση πολυτίµων χειρογράφων, βιβλίων και εικαστικού υλικού ιεθνές Συµπόσιο Επιµορφωτικές ιαλέξεις Virtual Exhibition On line Το έργο του Παυσανία Ελλάδος

Διαβάστε περισσότερα

το ΦΟΙΝΙΚΟΔΑΣΟΣ τ ο υ BAI Το μοναδικό φοινικόδασος στην Ελλάδα και την Ευρώ πη

το ΦΟΙΝΙΚΟΔΑΣΟΣ τ ο υ BAI Το μοναδικό φοινικόδασος στην Ελλάδα και την Ευρώ πη το ΦΟΙΝΙΚΟΔΑΣΟΣ τ ο υ BAI Το μοναδικό φοινικόδασος στην Ελλάδα και την Ευρώ πη TO ΦΟΙΝΙΚΟΔΑΣΟΣ t o y BAI Στο βόρειο τμήμα των ανατολικών ακτών της Κρήτης, στο ακρωτήριο Σίδερο, και δίπλα στην αρχαία

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ

ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Πρεσβυτέρου ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Ι. ΣΚΟΠΙΑΝΟΥ Αρχιερατικού Επιτρόπου Καναλίων ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΥΠΑΠΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΒΕΝΕΤΟΥ Γνωριμία με την ιστορική, θρησκευτική, πολιτιστική και κοινωνική ζωή του τόπου αυτού ΒΕΝΕΤΟ 2013

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ

Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η ΒΟΥΛΓΑΡΙΑ Η ΣΗΜΑΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΕΘΝΟΣΗΜΟ Η σημαία της Βουλγαρίας αποτελείται από τρεις ισομεγέθεις οριζόντιες λωρίδες χρώματος λευκού(στην κορυφή), πράσινου και κόκκινου. Το λευκό αντιπροσωπεύει την ειρήνη,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΒΕΛΔΕΜΙΡΗ. 2/5/1973 Αθ. Διάκου 7-9, Άγιος Παύλος, Θεσσαλονίκη

ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΒΕΛΔΕΜΙΡΗ. 2/5/1973 Αθ. Διάκου 7-9, Άγιος Παύλος, Θεσσαλονίκη ΣΤΕΦΑΝΙΑ ΒΕΛΔΕΜΙΡΗ 2/5/1973 Αθ. Διάκου 7-9, Άγιος Παύλος, Θεσσαλονίκη 2310247570-6978 315324 info@stefanieveldemiri.com Η επαγγελματική εξειδίκευση της Στεφανίας Βελδεμίρη που αφορά τη συντήρηση αρχαιολογικών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΧΗΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΗΣ ΓΗΣ

ΤΟ ΣΧΗΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΗΣ ΓΗΣ ΤΟ ΣΧΗΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΜΕΓΕΘΟΣ ΤΗΣ ΓΗΣ Χαρτογραφία Ι 1 Το σχήμα και το μέγεθος της Γης [Ι] Σφαιρική Γη Πυθαγόρεια & Αριστοτέλεια αντίληψη παρατηρήσεις φυσικών φαινομένων Ομαλότητα γεωμετρικού σχήματος (Διάμετρος

Διαβάστε περισσότερα

«Αρχαιολογικοί χώροι και περιβαλλοντική εκπαίδευση- η μελέτη περίπτωσης της αρχαίας Μεσσήνης»

«Αρχαιολογικοί χώροι και περιβαλλοντική εκπαίδευση- η μελέτη περίπτωσης της αρχαίας Μεσσήνης» «Αρχαιολογικοί χώροι και περιβαλλοντική εκπαίδευση- η μελέτη περίπτωσης της αρχαίας Μεσσήνης» Μαρία Μπαλάσκα & Ιωάννα Ραβάνη, μέλη της Π.Ο. του ΚΠΕ Καλαμάτας Οι περιβαλλοντικές συνθήκες, επηρεάζουν τον

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης

Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης Μελέτη Περίπτωσης Νέο Μουσείο Ακρόπολης Χαρακτηριστικό Παράδειγµα της Πολιτιστικής Πολιτικής της Ελλάδας Γενικές Αρχές: Α. Η πολιτιστική πολιτική της χώρας µπορεί

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΟΙΝΙΑΔΩΝ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές

a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν οι παγετώνες. β. Η Νορβηγική Θάλασσα βρέχει τις βορειοανατολικές ακτές EΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Επαναληπτικό διαγώνισμα στα μαθήματα 12-18 1. Χαρακτήρισε τις παρακάτω προτάσεις με το γράμμα (Σ), αν είναι σωστές, και a. Οι βαθιές θάλασσες της Ευρώπης δημιουργήθηκαν όταν έλιωσαν

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από: ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΛΕΠΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΡΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΚΙΚΑ ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΑΦΗΡΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΖΕΡΒΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΝΑΣΤΟΥΛΗ ΑΚΗΣ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΝΤΥΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη

Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Εισαγωγή στην Κλασική Αρχαιολογία ΙΙ (5ος - 4ος αι. π.χ.) Ιφιγένεια Λεβέντη Τμήμα: Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας 8. Πανελλήνια Ιερά. Δελφοί και Ολυμπία Τα Πανελλήνια

Διαβάστε περισσότερα

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι).

τον Τόμαρο και εκβάλλει στον Αμβρακικό και ο Άραχθος πηγάζει από τον Τόμαρο και εκβάλλει επίσης στον Αμβρακικό (Ήπειρος, Ζαγόρι). Γεωγραφικά στοιχεία και κλίμα. Τα κυριότερα μορφολογικά χαρακτηριστικά του νομού Ιωαννίνων είναι οι ψηλές επιμήκεις οροσειρές και οι στενές κοιλάδες. Το συγκεκριμένο μορφολογικό ανάγλυφο οφείλεται αφενός

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες)

Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) Συμβολή στην Χαρτογράφηση Θαλάσσιων Οικοτόπων των Όρμων Κορθίου και Χώρας Άνδρου (Νοτιοανατολική Άνδρος, Κυκλάδες) 1 1. Εισαγωγή Οι θαλάσσιοι τύποι οικοτόπων αποτελούν τμήμα του Παραρτήματος Ι της Οδηγίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΑΜΦΙΛΟΧΙΚΟΥ ΑΡΓΟΥΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή

Διαβάστε περισσότερα

3 Τοποθετήσεις Διευθυντών/ντριών Διευθύνσεων και Προϊσταμένων Γραφείων για τα έτη 1982, 1983, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1995, 1997,

3 Τοποθετήσεις Διευθυντών/ντριών Διευθύνσεων και Προϊσταμένων Γραφείων για τα έτη 1982, 1983, 1986, 1987, 1988, 1989, 1990, 1991, 1992, 1995, 1997, Τοποθετήσεις Διευθυντών/ντριών Διευθύνσεων και Προϊσταμένων Γραφείων για τα έτη 98, 98, 986, 987, 988, 989, 99, 99, 99, 995, 997, 998, 999,,, και. Καναβέλη Ελιάνα Παλιεράκη Πόπη 8--6 . Εισαγωγή..... Αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΛΑΥΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΗΤΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΤΗ ΣΚΗΤΗ ΑΓΙΑΣ ΑΝΝΗΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΛΑΥΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΗΤΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΤΗ ΣΚΗΤΗ ΑΓΙΑΣ ΑΝΝΗΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΜΕΓΙΣΤΗΣ ΛΑΥΡΑΣ ΚΑΙ ΤΗ ΣΚΗΤΗ ΤΙΜΙΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ ΣΤΗ ΣΚΗΤΗ ΑΓΙΑΣ ΑΝΝΗΣ Απόσταση: Από Μεγίστη Λαύρα 12,7 km, από Τιμίου Προδρόμου 10,4 km Διάρκεια: 5-6 ώρες The Friends

Διαβάστε περισσότερα

Η διώρυγα του Σουέζ είναι η μεγαλύτερη διώρυγα του κόσμου, συνολικού μήκους 168 χλμ., ενώ προσθέτοντας τα σημεία αγκυροβολίων και το μήκος της

Η διώρυγα του Σουέζ είναι η μεγαλύτερη διώρυγα του κόσμου, συνολικού μήκους 168 χλμ., ενώ προσθέτοντας τα σημεία αγκυροβολίων και το μήκος της Η διώρυγα του Σουέζ είναι η μεγαλύτερη διώρυγα του κόσμου, συνολικού μήκους 168 χλμ., ενώ προσθέτοντας τα σημεία αγκυροβολίων και το μήκος της ενδιάμεσης λίμνης, το συνολικό της μήκος φθάνει τα 190 χλμ.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΧΙΛΑΝΔΑΡΙΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ

ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΧΙΛΑΝΔΑΡΙΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΜ ΧΙΛΑΝΔΑΡΙΟΥ ΣΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ Απόσταση: 19.5 km Διάρκεια: 7 8 ώρες The Friends of Mount Athos, 2007 2016. All rights reserved. Version 1.4 ΠΡΟΣΟΧΗ: Μεγάλο τμήμα της διαδρομής

Διαβάστε περισσότερα

Πετρογέφυρα της Πιερίας. Ιωάννα Κάκαλου Dipl.Eng.,MSc ΠΕ19, μέλος Π.Ο. ΚΠΕ Αν. Ολύμπου

Πετρογέφυρα της Πιερίας. Ιωάννα Κάκαλου Dipl.Eng.,MSc ΠΕ19, μέλος Π.Ο. ΚΠΕ Αν. Ολύμπου Πετρογέφυρα της Πιερίας Ιωάννα Κάκαλου Dipl.Eng.,MSc ΠΕ19, μέλος Π.Ο. ΚΠΕ Αν. Ολύμπου Πετρογέφυρα Αποτελούσαν το κυριότερο συγκοινωνιακό τεχνικό έργο στην Ελλάδα μέχρι τον 20ο αιώνα Είναι ιδιαίτερα σημαντικά

Διαβάστε περισσότερα

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α

Α Γ Γ Ε Λ Ι Ε Σ Γ Ι Α ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΥΠΟΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΑ (Γραφεία Πώλησης Εκδόσεων) Ταχυδρομική Διεύθυνση: ΠΟΛΕΜΙΚΟ ΝΑΥΤΙΚΟ, ΥΔΡΟΓΡΑΦΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ, Διεύθυνση Ασφάλειας Ναυσιπλοΐας ΤΓΝ 1040, ΑΘΗΝΑ Τηλ: (+30) 210 6551772 (+30) 210

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΣΤΗΝ ΙΜ ΧΙΛΑΝΔΑΡΙΟΥ

ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΣΤΗΝ ΙΜ ΧΙΛΑΝΔΑΡΙΟΥ ΜΟΝΟΠΑΤΙΑ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΟΡΟΥΣ ΑΠΟ ΤΙΣ ΚΑΡΥΕΣ ΣΤΗΝ ΙΜ ΧΙΛΑΝΔΑΡΙΟΥ Απόσταση: 19.5 km Διάρκεια: 7 8 ώρες The Friends of Mount Athos, 2007 2016. All rights reserved. Version 1.4 ΠΡΟΣΟΧΗ: Μεγάλο τμήμα της διαδρομής

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση

Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Περιβαλλοντική Εκπαίδευση Σχέδιο Εργασίας με θέμα:«θαλασσα» Υπεύθυνες δασκάλες: Τάπα Σοφία Σαραλιώτη Έφη 3 ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΚΑΛΥΒΙΩΝ (ΛΑΓΟΝΗΣΙΟΥ) ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΑ Το θέμα «θάλασσα» πραγματοποιήθηκε από τις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ Ιερό Αφροδίτης Π α ν α γ ι ώ τ η ς Ν ε ο φ ύ τ ο υ Β 2 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Μαρία Χατζημιχαήλ 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Γενική Εισαγωγή..σελ.3 Ιστορική αναδρομή..σελ.3 Περιγραφή του χώρου.σελ.4

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου.

Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Μελέτη για την Ένταση και τη Διεύθυνση των Ανέμων στη Θαλάσσια Περιοχή της Μεσογείου. Στο πλαίσιο του προγράμματος INTERRREG IIIb/WERMED (Weatherrouting dans la Méditerranée Occidentale) το Εθνικό Αστεροσκοπείο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΛ ΑΛΙΑΡΤΟΥ Σχ. Έτος ΟΜΑΔΑ: Κατερίνα Αραπίτσα Κατερίνα Βίτση Ειρήνη Γκραμόζι Σοφία Ντασιώτη

ΓΕΛ ΑΛΙΑΡΤΟΥ Σχ. Έτος ΟΜΑΔΑ: Κατερίνα Αραπίτσα Κατερίνα Βίτση Ειρήνη Γκραμόζι Σοφία Ντασιώτη ΓΕΛ ΑΛΙΑΡΤΟΥ Σχ. Έτος 2015-2016 ΟΜΑΔΑ: Κατερίνα Αραπίτσα Κατερίνα Βίτση Ειρήνη Γκραμόζι Σοφία Ντασιώτη Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Η ΒΙΟΓΡΑΦΙΑ ΤΟΥ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΑΒΑΦΗ Η ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑ ΣΤΗΝ ΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΜΥΡΙΝΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2013-2014 Α ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: ΕΝΕΡΓΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΟΜΑΔΑ Δ ΘΕΜΑ: ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΠΑΡΑΛΙΑΣ Μέλη της ομάδας: ΒΟΥΛΓΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΖΕΠΕΤΖΙΟΥ ΙΛΝΤΑ ΤΥΡΤΑΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ. Σπύρος Τσιπίδης. Περίληψη διατριβής ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΑΓΡΟΝΟΜΩΝ ΚΑΙ ΤΟΠΟΓΡΑΦΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Σπύρος Τσιπίδης Γεω - οπτικοποίηση χωρωχρονικών αρχαιολογικών δεδομένων Περίληψη διατριβής H παρούσα εργασία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ "ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ "

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ ΕΘΝΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΕΡΕΥΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΩΝ "ΕΛΕΥΘΕΡΙΟΣ Κ. ΒΕΝΙΖΕΛΟΣ" ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ "ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ ΚΑΙ ΕΝΩΣΗ 1911-1913" Κεφάλαιο 5 Ο χάρτης των Βαλκανίων

Διαβάστε περισσότερα