ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΟΣΤΕΙΝΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1 Ροζαλία Χρηστίδου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΟΣΤΕΙΝΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1 Ροζαλία Χρηστίδου"

Transcript

1 ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΑ ΟΣΤΕΙΝΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ 1 Ροζαλία Χρηστίδου Η συστηματική συλλογή και η μελέτη των κινητών ευρημάτων από τους προϊστορικούς οικισμούς της Βόρειας Ελλάδας κατέδειξαν την ευρεία χρήση των οστών των ζώων ως πρώτων υλών για την κατασκευή εργαλείων. Ωστόσο, επειδή για μεγάλο χρονικό διάστημα τα οστέινα εργαλεία δεν αποτελούσαν αντικείμενο ενδελεχούς έρευνας, οι πληροφορίες γι αυτά είναι περιορισμένες σε σύγκριση με άλλα ευρήματα. Επιπλέον, το ενδιαφέρον της έρευνας μετατοπίστηκε από τη μορφολογική ποικιλία των εργαλείων στις ανθρώπινες δραστηριότητες και συμπεριφορές που σχετίζονται με την παραγωγή και τη χρήση τους. Ως αποτέλεσμα, το είδος των διαθέσιμων πληροφοριών διαφέρει μεταξύ των γνωστών εργαλειακών συνόλων. Η μελέτη οργανώνεται σήμερα σε τρεις βασικούς άξονες, την επιλογή και την επεξεργασία της πρώτης ύλης και τη χρήση των προϊόντων. Στο παρόν κείμενο επιχειρείται συνοπτική παρουσίαση των δεδομένων για τα οστέινα εργαλεία της Νεολιθικής Εποχής από την Κεντρική Μακεδονία. Αυτά τα δεδομένα προέρχονται από τους οικισμούς Βασιλικά, Θέρμη Β και Σταυρούπολη και χρονολογούνται στην Ύστερη Νεολιθική (περ π.χ.). Τα στοιχεία που είναι διαθέσιμα για τις επόμενες περίοδους προέρχονται από τον οικισμό του Καστανά και αφορούν την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου (περ π.χ.). Σύντομες αναφορές σε οστέινα αντικείμενα αυτών των περιόδων γίνονται στην προκαταρκτική δημοσίευση της ανασκαφικής έρευνας στην Άσσηρο. Μεμονωμένα ευρήματα περιλαμβάνονται στον κατάλογο που δημοσίευσε ο W.A. Heurtley στον τόμο Prehistoric Macedonia. Τα δημοσιευμένα στοιχεία από την Εποχή του Χαλκού και την Εποχή του Σιδήρου παρουσιάζονται εδώ εν συντομία, επειδή τα οστέινα εργαλεία δεν μελετήθηκαν από την άποψη της τεχνολογίας. Οι ομοιότητες που παρουσιάζουν με ευρήματα από σύγχρονες θέσεις της Δυτικής Μακεδονίας και της Νότιας Αλβανίας επιτρέπουν πάντως να γίνουν συγκρίσεις και να τεθούν θέματα προς διερεύνηση. Οι πρώτες ύλες Στη Νεολιθική Εποχή, για την κατασκευή των οστέινων εργαλείων χρησιμοποιούνταν κυρίως τα οστά των ζώων που καταναλώνονταν στους οικισμούς. Εξαίρεση αποτελούν τα κέρατα ελαφοειδών, που προέρχονται από περισυλλογή στο φυσικό περιβάλλον. Γενικώς, η προμήθεια οστών του σκελετού για τη χρήση τους ως πρώτων υλών συνδέεται με τις τεχνικές διαμελισμού των ζώων και προετοιμασίας της τροφής και με τη διαχείριση των καταλοίπων αυτών των δραστηριοτήτων. Οι τεχνικές ποικίλουν ανάλογα με το είδος και το μέγεθος του ζώου, τις παραδόσεις των πληθυσμών, τις περιστάσεις της κατανάλωσης, κ.ά. Ένα απλό παράδειγμα δείχνει πώς τέτοιες διαφορές επηρεάζουν την απόκτηση των πρώτων υλών. Αναφέρεται συχνά ότι τα μεταπόδια που αποτελούν πρώτη ύλη αποσπώνται κατά την εκδορά του ζώου. 1 Το κείμενο παραδόθηκε τον Ιούλιο του 2006 για να δημοσιευτεί ως παράρτημα στον τόμο , , π.χ. Μια έκθεση για τη ζωή στην προϊστορική Μακεδονία (επιμ. Δ. Γραμμένος). Προσαρμογές στη νέα έκδοση έγιναν τον Οκτώβριο του Ευχαριστώ την Αλεξάνδρα Νικολή και την Ελένη Ψαθή για το χρόνο που διέθεσαν στην ανάγνωση του κειμένου και για τα σχόλια και τις διορθώσεις που πρότειναν.

2 Όπου γίνεται θραύση των μακρών οστών με σκοπό την εξαγωγή του μυελού των οστών, τα μεταπόδια συνήθως θρυμματίζονται. Επομένως, αν υπάρχει ανάγκη για ακέραια οστά, η επιλογή τους γίνεται πριν τη θραύση. Από την άλλη πλευρά, τμήματα μεταποδικών ή άλλων οστών, κατάλληλα για τη διαμόρφωση εργαλείων, βρίσκονται στα κατάλοιπα της θραύσης. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, η διαχείριση των οστών κατά και μετά τη σφαγή του ζώου δεν διερευνάται στους προϊστορικούς οικισμούς της Βόρειας Ελλάδας. Είναι λοιπόν πολύ δύσκολο να αποκατασταθούν οι πρακτικές προμήθειας των οστέινων πρώτων υλών. Τα στοιχεία που παρατίθενται στη συνέχεια αφορούν τη ζωοανατομική προέλευση των οστών. Αρκετές φορές δεν είναι δυνατή η ταύτιση του οστού ως προς την ανατομική του θέση, το είδος και το μέγεθος του ζώου από το οποίο προέρχεται. Αυτό συμβαίνει όταν τα οστέινα αντικείμενα δεν σώζονται ακέραια ή έχουν κατασκευαστεί από τμήματα οστών που δεν διατηρούν διαγνωστικά ανατομικά χαρακτηριστικά. Η διατήρηση αυτών των χαρακτηριστικών εξαρτάται επίσης από το βαθμό επεξεργασίας των αντικειμένων. Σύμφωνα με τα δεδομένα από την Κεντρική Μακεδονία, για την κατασκευή εργαλείων χρησιμοποιούνταν πρωτίστως τα μακρά οστά και δευτερευόντως οι πλευρές. Στους οικισμούς Θέρμη Β και Σταυρούπολη, από τους οποίους προέρχονται τα μεγαλύτερα σύνολα οστέινων εργαλείων, τα ποσοστά των μακρών οστών επί του συνόλου των χρησιμοποιημένων οστών είναι 63-64% και των πλευρών 15-16%. Τα κέρατα των ελαφοειδών αντιπροσωπεύονται με ποσοστά συγκρίσιμα με αυτά των πλευρών, 13-14%. Παρόμοια εικόνα σχηματίζεται από την εξέταση των δεδομένων, πιο περιορισμένων, από τα Βασιλικά. Από τα οστά του σκελετού των ζώων επιλέγονταν σπανιότερα οι ωμοπλάτες. Η χρήση άλλων οστών και δοντιών για την κατασκευή εργαλείων ήταν περιστασιακή. Γενικώς, οι περισσότερες ενδείξεις για τη χρήση δοντιών στις Βορειοελλαδικές θέσεις αφορούν τα κοσμήματα. Τα ζώα από τα οποία προέρχονται τα χρησιμοποιημένα οστά ήταν κυρίως οικόσιτα, αιγοπρόβατα, βόδια και χοίροι. Αυτά τα ζώα υπερτερούν αριθμητικά κατά πολύ των άγριων στους γνωστούς οικισμούς και οι συχνότητες με τις οποίες εμφανίζονται τα διάφορα είδη και μεγέθη ζώων στα σύνολα των οστέινων εργαλείων αντανακλούν σε μεγάλο βαθμό αυτές που παρατηρούνται στα δείγματα των διατροφικών καταλοίπων. αυτό θεωρείται ένδειξη της χρήσης αυτών των καταλοίπων για την κατασκευή εργαλείων. Υποθέτουμε λοιπόν ότι τα χρησιμοποιημένα τμήματα οστών μεγαλόσωμων θηλαστικών που δεν έχουν ταυτιστεί ως προς το είδος του ζώου ανήκουν κυρίως σε βόδια, ενώ αυτά που αποδίδονται σε σχετικώς μικρόσωμα ζώα, μεγέθους μικρού μηρυκαστικού στην πλειονότητά τους, ανήκουν σε αιγοπρόβατα και χοίρους. Τα μικρότερα μεγέθη αντιστοιχούν σε μικρόσωμα σκυλιά και κυρίως σε λαγούς. Οι χαμηλές συχνότητες των μικρότερων οστών (π.χ., μεταπόδια λαγών), που μάλλον χρησίμευαν για την κατασκευή κοσμημάτων, μπορούν να αποδοθούν, αν όχι στις προτιμήσεις των κατοίκων των οικισμών, στον περιορισμένο χαρακτήρα του κυνηγιού ή στους τρόπους συλλογής του οστεοαρχαιολογικού υλικού κατά την ανασκαφή (γίνεται επιλεκτική χρήση της τεχνικής της επίπλευσης). Σε άλλες περιπτώσεις (π.χ., εργαλεία από κνήμες λαγών), η σπανιότητα δεν αποδίδεται με ευκολία σε πλημμελή συλλογή ή, ακόμη, στην κακή διατήρηση των οστών, τα οποία είναι ανθεκτικά στη φθορά. Είναι πιθανή η περιορισμένη χρήση τους, καθώς συνδέονται με αιχμηρά εργαλεία που κατασκευάζονταν περιστασιακά

3 (βλ. Τα εργαλεία). Η ίδια παρατήρηση ισχύει για τα οστά των σαρκοφάγων ζώων, που χρησιμοποιούνταν σπανίως ως πρώτες ύλες. Οι ομοιότητες μεταξύ των εργαλειακών συνόλων και των ζωικών καταλοίπων υποδηλώνουν επίσης ότι η επιλογή των πρώτων υλών ήταν ως ένα βαθμό εξαρτημένη από τη διαθεσιμότητά τους. Παρατηρούνται όμως και διαφορές. Για παράδειγμα, σχετικώς μειωμένες εμφανίζονται οι συχνότητες των χοίρων στα εργαλειακά σύνολα από τις θέσεις στις οποίες αυτό το είδος αντιπροσωπεύεται με υψηλά ποσοστά (Βασιλικά, Θέρμη Β). Ανάλογη είναι η κατάσταση στον οικισμό του Μακρυγιάλου (Δυτική Μακεδονία) όπου ως πιθανές αιτίες προτείνονται οικονομικοί και τεχνικοί παράγοντες (σφαγή της πλειοψηφίας των χοίρων σε νεαρή ηλικία, όγκος των οστών ακατάλληλος για την κατασκευή εργαλείων). Δεν αποκλείεται πάντως ορισμένα χρησιμοποιημένα θραύσματα, όπως στενές παρασχίδες που δεν διασώζουν διαγνωστικά ανατομικά χαρακτηριστικά, να προέρχονται από χοίρους. Επίσης, τα οστά νεαρών ζώων είναι μάλλον σπάνια στα εργαλειακά σύνολα. Ως τέτοια αναγνωρίζονται τα οστά των οποίων οι επιφύσεις δεν οστεοποιήθηκαν ή το συμπαγές οστό είναι λεπτό και πορώδες, δηλαδή, δεν έχει αναπτυχθεί πλήρως. Η χρήση τέτοιων οστών ερμηνεύεται κατά περίπτωση με τεχνολογικά κριτήρια, όπως το μέγεθος και οι μηχανικές ιδιότητες του οστού που προσιδιάζουν στην επεξεργασία ή τη χρήση του εργαλείου. Η μορφή και οι διαστάσεις των οστών είναι βασικά κριτήρια της επιλογής τους για την κατασκευή εργαλείων αλλά, σε αρκετές περιπτώσεις, η ταχεία φθορά των οστών των νεαρών ζώων κατά την επεξεργασία και τη χρήση των εργαλείων τα καθιστούν ακατάλληλη πρώτη ύλη. Επιπροσθέτως, το μέγεθος των οστών διαφέρει κατά ηλικία. Πρέπει, τέλος, να επισημανθεί ότι οι συχνότητες των νεαρών ηλικιών στα ζωοαρχαιολογικά δείγματα ποικίλλουν ανάλογα με το είδος του ζώου και τον οικισμό ή τη χρονολογική φάση αλλά τα οστά από αυτές τις ηλικίες δεν αποτελούν την πλειονότητα του υλικού. Από τις ταυτίσεις των οστών των μικρών μηρυκαστικών και των χοίρων διαπιστώνεται προτίμηση στα μεταπόδια, στις κνήμες και στις κερκίδες. Μπορεί να επισημανθεί εδώ, ως γενική παρατήρηση, ότι αυτά τα οστά είναι ανθεκτικά στη φθορά και μπορούν να αποδώσουν, μετά τη θραύση τους ή άλλου είδους τεμαχισμό, τμήματα των οποίων το σχήμα και οι διαστάσεις προσφέρονται για την κατασκευή εργαλείων. Στους Νεολιθικούς οικισμούς της Κεντρικής Μακεδονίας, αυτή η παρατήρηση έχει αξία αφού η επιλογή του τμήματος του οστού ήταν κατά κανόνα στενά συνδεδεμένη με το είδος του επιζητούμενου προϊόντος (βλ. Τα εργαλεία). Τα τμήματα μακρών οστών μεγαλόσωμων ζώων είναι στην πλειονότητά τους παρασχίδες που δεν διατηρούν διαγνωστικά ανατομικά χαρακτηριστικά. Τέλος, σαφής είναι η προτίμηση στα πλευρά των μεγαλόσωμων ζώων και ειδικότερα των βοδιών λόγω του κανονικού σχήματος και του μεγάλου μεγέθους τους, ιδιότητες που αξιοποιούνταν για την κατασκευή εργαλείων συγκεκριμένου τύπου (βλ. Τα εργαλεία). Όσον αφορά τα κέρατα των ελαφοειδών, ούτε η συλλογή ούτε η χρήση τους φαίνεται να είχαν συστηματικό χαρακτήρα στους τρεις οικισμούς που εξετάζουμε. Δεν υπάρχουν ενδείξεις εξειδικευμένης χρήσης αυτής της πρώτης ύλης. Στα Βασιλικά και στη Θέρμη Β τα κέρατα των ελαφοειδών είναι ολιγάριθμα. Επιπλέον, σχεδόν όλα τα κέρατα που συλλέχθηκαν κατά την ανασκαφή στη Θέρμη Β ήταν επεξεργασμένα. Δεδομένης της σπανιότητας αυτών των οστών, δεν αποκλείεται η κατοχή τους να είχε μεγαλύτερη αξία από

4 τον τρόπο χρήσης τους. Σύμφωνα με τα στοιχεία που είναι μέχρι στιγμής γνωστά από τη Βόρεια Ελλάδα, συστηματική και εξειδικευμένη ήταν η χρήση του κεράτου ελαφιού στους οικισμούς της πεδιάδας της Δράμας στην Ανατολική Μακεδονία. Γενικώς, η χρήση αυτής της πρώτης ύλης ποικίλλει κατά τόπους αλλά και διαχρονικά. Κατά την Εποχή του Χαλκού και την Εποχή του Σιδήρου, οι βασικές πρώτες ύλες παραμένουν οι ίδιες. Αξιοποιούνται όμως για συγκεκριμένους τύπους εργαλείων οστά του σκελετού που στην προηγούμενη περίοδο δεν χρησιμοποιούνταν παρά περιστασιακά ή καθόλου (π.χ., οστά λεκάνης και αστράγαλοι). Επιπλέον, γίνεται συστηματική συλλογή και επεξεργασία των κεράτων των πλατονιών και των κόκκινων ελαφιών, όπως δείχνουν τα δεδομένα από τον Καστανά αλλά και σύγχρονες θέσεις στη Δυτική Μακεδονία (Αγγελοχώρι, Αρχοντικό) και στη Νότια Αλβανία (Sovjan). Στη Βόρεια Ελλάδα, τα πλατόνια εμφανίζονται με υψηλότερες συχνότητες από τα κόκκινα ελάφια, καθώς κατά την Εποχή του Χαλκού ανατρέπεται στην περιοχή η αναλογία των δύο ειδών σε βάρος του κόκκινου ελαφιού. Αυτή τη μεταβολή αντικατοπτρίζουν οι συχνότητες των επεξεργασμένων κεράτων από το Αγγελοχώρι. Δεν υπάρχουν ακόμη αρκετά διαθέσιμα στοιχεία για να περιγραφεί η επιλογή της πρώτης ύλης στον Καστανά και στο Αρχοντικό. Στη Sovjan ο μεγαλύτερος αριθμός κεράτων και οστών του σκελετού (επεξεργασμένων και μη) που ανήκουν σε ελαφοειδή προέρχεται από κόκκινα ελάφια και υποδηλώνει διαφορετικό φυσικό περιβάλλον. Από τα στοιχεία που παρατέθηκαν συμπεραίνουμε ότι οι περισσότερες πρώτες ύλες προέρχονταν από τα οστά που βρίσκονταν σε μεγάλες ποσότητες στους οικισμούς. Τα οστά των άκρων αποτελούσαν τη βασική πηγή της πρώτης ύλης. Τα εργαλεία Από τους Νεολιθικούς οικισμούς έχουν μελετηθεί με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τα σύνολα οστέινων εργαλείων από τα Βασιλικά και τη Θέρμη Β. Η μελέτη του υλικού από τη Σταυρούπολη είναι σε προκαταρκτικό στάδιο. Τα σύνολα από τις δύο πρώτες θέσεις είναι σχετικώς μικρού μεγέθους λόγω της περιορισμένης έκτασης των ανασκαφών. Αυτό δυσχεραίνει την εξαγωγή συμπερασμάτων αναφορικά με ενδεχόμενες μεταβολές στην επεξεργασία των οστών κατά τη διάρκεια της Ύστερης Νεολιθικής και με την κατανομή των δραστηριοτήτων μέσα στους οικισμούς. Τα εργαλεία αντιπροσωπεύουν το μεγαλύτερο μέρος του συνόλου των οστέινων αντικειμένων. Τα περισσότερα κατατάσσονται σε δύο κατηγορίες, τα εργαλεία με αιχμηρό ενεργό άκρο (κυρίως «οπείς») και τα εργαλεία με κόψη. Υπάρχουν επίσης λίγα εργαλεία με αμβλύ ενεργό άκρο, λαβές και θήκες, καθώς και αντικείμενα με ιδιαίτερο σχήμα, τα οποία αναφέρονται ως αγκίστρια, βελόνες, κτένι, αρύταινα (ή κουτάλι), δίσκος με οπή και δακτύλιοι. Η χρήση του δίσκου και των δακτυλίων δεν διερευνήθηκε. Σε άλλες Νεολιθικές θέσεις (Δισπηλιό Καστοριάς), οι δακτύλιοι κατατάσσονται στα κοσμήματα. Τα οστέινα κοσμήματα που αναγνωρίστηκαν στις Νεολιθικές θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας είναι χάντρες από οστά μικρόσωμων ζώων, οι οποίες, όπως προαναφέρθηκε (βλ. Οι πρώτες ύλες), σπανίζουν. Με εξαίρεση τους δακτυλίους και τις χάντρες, τα αντικείμενα με ιδιαίτερο σχήμα προέρχονται από τη Σταυρούπολη. Στην ίδια θέση βρέθηκε ζωόμορφο οστέινο αντικείμενο που δεν σώζεται ακέραιο και είναι ειδώλιο ή απόληξη λαβής εργαλείου. Στο κείμενο που

5 ακολουθεί εξετάζονται τα εργαλεία και ο τεμαχισμός των δακτυλίων, ο οποίος μελετήθηκε στη Θέρμη Β. Οι τεχνικές της επεξεργασίας των οστών προσαρμόζονταν στο σχήμα, στο μέγεθος και στη δομή τους στα πλαίσια της κατασκευής συγκεκριμένων ειδών εργαλείων. Αυτό διευκολύνει τη σύνδεση των καταλοίπων επεξεργασίας των οστών, που συμπεριλαμβάνονται στα σύνολα των οστέινων εργαλείων, με συγκεκριμένες ομάδες προϊόντων. Τα κατάλοιπα κατά μήκος τεμαχισμού μακρών οστών συνδέονται στην πλειονότητα των περιπτώσεων με την κατασκευή οπέων, ενώ οι επεξεργασμένες πλευρές με τη διαμόρφωση εργαλείων με κόψη. Οι βασικές τεχνικές επεξεργασίας των οστών ήταν η αυλάκωση, η κρούση, το ξύσιμο και η τριβή με λίθινα εργαλεία. Η αυλάκωση εφαρμοζόταν κυρίως για τον τεμαχισμό των οστών, το ξύσιμο και η τριβή για τη διαμόρφωση των προϊόντων. Η κρούση, στις διάφορες εκδοχές της, χρησιμοποιούνταν και στις δύο φάσεις της επεξεργασίας. Η πελέκηση, η οποία είναι μια εκδοχή της κρούσης, συνδέεται στενά με την επεξεργασία των κεράτων των ελαφοειδών. Συχνή ήταν η χρήση σπασμένων μακρών οστών. Τα θραύσματα ήταν προϊόντα τεμαχισμού με σκοπό τη διαμόρφωση εργαλείων ή, όπως προαναφέρθηκε, κατάλοιπα προετοιμασίας της τροφής. Παρατηρήθηκε η προσεκτική επιλογή των θραυσμάτων με κριτήρια το σχήμα και το μέγεθός τους. Τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα προέρχονται από τους οπείς. Οι περισσότεροι από αυτούς παρουσιάζουν ομοιότητες ως προς το σχήμα και τις διαστάσεις τους. Αυτό οφείλεται κατά κύριο λόγο στην αυστηρή επιλογή παρασχίδων παρόμοιων σε σχήμα και μέγεθος με τα προϊόντα κατά μήκος τεμαχισμού των μακρών οστών με αυλάκωση, η οποία χρησιμοποιούνταν συχνά για την κατασκευή των οπέων. Η μέθοδος της διαμόρφωσης αυτών των εργαλείων ήταν κοινή για τα σπασμένα και τα αυλακωμένα οστά. Στα Βασιλικά και στη Θέρμη Β, όπου έγιναν συστηματικές παρατηρήσεις, η μέθοδος ήταν η εξής: η επιφάνεια της κατά μήκος ρήξης του οστού εξομαλυνόταν και γινόταν επίπεδη με τριβή (Εικ. 1.1 και 1.2). Στη συνέχεια γινόταν επεξεργασία με τριβή, σπανιότερα με ξύσιμο και τριβή, των πλευρών του θραύσματος για να σχηματιστεί το αιχμηρό άκρο, το οποίο τοποθετούνταν στον άξονα συμμετρίας του εργαλείου. Μερικές φορές παραλειπόταν το πρώτο στάδιο της διαδικασίας (Εικ. 1.3). Τα βασικά μορφολογικά χαρακτηριστικά των οπέων είναι λοιπόν τα εξής: συμμετρία, ευθύγραμμο προφίλ, πλευρές επεξεργασμένες σχεδόν σε όλο το μήκος του εργαλείου ώστε να συγκλίνουν από τη βάση προς το αιχμηρό άκρο. Οι μη συμμετρικές φόρμες είναι κατά κανόνα το αποτέλεσμα επεμβάσεων κατά τη χρήση του εργαλείου με σκοπό την ανανέωση ή την επιδιόρθωση του ενεργού άκρου (Εικ. 1.4). Η βάση των οπέων διατηρεί τμήμα της επίφυσης του οστού (Εικ. 1.1) ή την επιφάνεια θραύσης της διάφυσης ή της μετάφυσης (Εικ. 1.2 και 1.3). Είναι ανεπεξέργαστη ή δείχνει επεμβάσεις με σκοπό την εξομάλυνση του αναγλύφου, φυσικού ή οφειλόμενου στη θραύση. Το πλάτος των εργαλείων κυμαίνεται μεταξύ 5 και 13 (κυρίως 8,5 και 13) χιλιοστών και το πάχος μεταξύ 3 και 6 χιλιοστών εκτός εάν στη βάση διατηρείται τμήμα της επίφυσης του οστού με μεγαλύτερες διαστάσεις. Το μήκος τους κυμαίνεται από 80 ως 130 χιλιοστά, με τις υψηλότερες τιμές να αντιστοιχούν στα προϊόντα τεμαχισμού με αυλάκωση. Αυτή η τεχνική επέτρεπε τον έλεγχο των διαστάσεων και της μορφής των προϊόντων. Το μήκος των εργαλείων μειωνόταν κατά τις διαδοχικές επεμβάσεις που αυτά δέχονταν για να ανανεωθεί το ενεργό άκρο.

6 Eικ 1. Οπείς: (1) και (3) Θέρμη Β, (2) και (4) Βασιλικά.

7 Εικόνα 2. Τεμαχισμός με αυλάκωση: (1) και (2) Βασιλικά, (3) Θέρμη Β. Η αυλάκωση συνδέεται στενά με τον κατά μήκος τεμαχισμό των μεταποδίων των μηρυκαστικών. Εφαρμοζόταν επίσης και σε άλλα μακρά οστά ζώων μεσαίου και μεγάλου μεγέθους. Στη Θέρμη Β και στις σύγχρονες με αυτή φάσεις των Βασιλικών, οι οποίες αντιπροσωπεύουν ένα προχωρημένο στάδιο της Ύστερης Νεολιθικής, παρατηρείται συχνά η αυλάκωση μακρών οστών μεγαλόσωμων ζώων, ίσως ως αποτέλεσμα της αυξημένης παρουσίας τους στα κατάλοιπα της διατροφής. Και οι παρασχίδες που χρησίμευσαν για την κατασκευή οπέων προέρχονται από ζώα διαφορετικού μεγέθους. Όσον αφορά τα μεταπόδια των αιγοπροβάτων, η αυλάκωση χρησίμευε για τη διχοτόμησή τους, από την οποία προέκυπταν δύο παρόμοια σε σχήμα και μέγεθος προϊόντα. Το οστό αυλακωνόταν κατά μήκος της πρόσθιας και οπίσθιας μέσης αύλακας. Το εργαλείο μπορούσε να εισχωρήσει βαθιά στο συμπαγές οστό μέχρι το μυελικό αυλό (Εικ. 2.1), οπότε η αποκόλληση των δύο τμημάτων στα σημεία που παρέμεναν ενωμένα (άνω επίφυση, κάτω μετάφυση) μπορούσε να επιτευχθεί χωρίς τη χρήση εργαλείου. Σε κάθε άλλη περίπτωση (λέπτυνση του συμπαγούς οστού, αυλάκωση μίας μόνον όψης του οστού, Εικ. 2.2), η χρήση σφήνας ήταν απαραίτητη για να γίνει ο τεμαχισμός. Στα Βασιλικά και στη Θέρμη Β, η αυλάκωση χρησιμοποιούνταν συστηματικά σε συνδυασμό με την κρούση για τον τεμαχισμό των μεταποδίων και άλλων μακρών οστών. Τουλάχιστον κατά την περίοδο που κατοικήθηκε η Θέρμη Β, συνηθιζόταν η αυλάκωση μίας μόνο όψης των οστών η διπλή αυλάκωση εφαρμοζόταν για τη διχοτόμηση των μεταποδίων των αιγοπροβάτων. Μια άλλη μέθοδος, που χρησιμοποιούνταν σπανιότερα, είναι ο τεμαχισμός σε τέταρτα των κυρίων μεταποδίων των βοδιών, των ελαφιών και των πλατονιών (στην εξεταζόμενη περιοχή, δεν επιβεβαιώνεται η εφαρμογή της μεθόδου στα μεταπόδια μικρών μηρυκαστικών). Στην περίπτωση αυτή αυλακώνονταν, εκτός από την πρόσθια και την οπίσθια όψη, η έσω και ή έξω όψη του οστού (Εικ. 2.3). Όταν αυτή η

8 μέθοδος εφαρμοζόταν σε οστά μεγαλόσωμων ζώων, τα προϊόντα ήταν από τα μεγαλύτερα που καταγράφονται ως προς τις διαστάσεις τους. Το αντικείμενο της εικόνας 1.2 προέρχεται από ανάλογο τεμαχισμό οστού μικρότερου μηρυκαστικού. Διαπιστώνεται ότι οι κατασκευαστές των οπέων χρησιμοποιούσαν με σχετική ευελιξία διαφορετικές πρώτες ύλες και διαφορετικές τεχνικές. Αυτό εξηγεί ίσως, εν μέρει, την απόρριψη, πριν από τη χρήση τους, των μισών από τα οστά που αυλακώθηκαν, μεταπόδια στην πλειονότητά τους, στα Βασιλικά και στη Θέρμη Β. Αν, όπως είναι πιθανό, τα εργαλεία κατασκευάζονταν για να καλύψουν προσωπικές και άμεσες ανάγκες, μία λογική εξήγηση για την κατάσταση που παρατηρείται στις δύο θέσεις βρίσκεται στο βασικό χαρακτηριστικό των μεταποδίων, τη δυνατότητα να αποδώσουν δύο παρόμοια προϊόντα. Αυτή η ιδιότητα προφανώς δεν αξιοποιούνταν στο σύστημα παραγωγής των οστέινων εργαλείων των Βασιλικών και της Θέρμης Β. Τέλος, η ανάλυση των τελειωμένων από κατασκευαστική άποψη οπέων και των καταλοίπων επεξεργασίας έδειξε ότι ο τεμαχισμός γινόταν επιμελώς και τα ατυχήματα κατά την εκτέλεση της εργασίας ήταν σπάνια και αναμενόμενα. Εικόνα 3. Οπείς: (1) Βασιλικά (σχέδιο: Gérard Der Aprahamian), (2) Θέρμη Β. Θραύσματα που διατηρούν ένα τμήμα της διάφυσης ακέραιο ή μεγάλο τμήμα της διαμέτρου της και ακανόνιστες παρασχίδες χρησιμοποιούνταν σπανίως για την κατασκευή οπέων. Προέρχονταν από αιγοπρόβατα, λαγούς ή ζώα παρόμοιου μεγέθους. Κατά κανόνα, μόνον η μία άκρη του θραύσματος είχε υποστεί επεξεργασία, για να διαμορφωθεί το αιχμηρό άκρο (Εικ. 3.1). Το βασικό χαρακτηριστικό αυτών των εργαλείων είναι η ασυμμετρία και το ενεργό άκρο που ξεχωρίζει από το σώμα του εργαλείου. Αυτό και τα άλλα χαρακτηριστικά του ενεργού άκρου (γωνία, πλάτος, πάχος) είναι συγκρίσιμα με αυτά των οπέων που είχαν διαμορφωθεί εκ νέου στο ύψος του ενεργού άκρου και έχασαν τη συμμετρική φόρμα τους (Εικ. 1.4). Και στις δύο περιπτώσεις, τα εργαλεία συνδέονται με ενέργειες που αποσκοπούν στη γρήγορη διαμόρφωση αιχμών, συνήθως λεπτών, χρησιμοποιώντας διαθέσιμα υλικά, όπως τα σπασμένα οστά

9 και τα εργαλεία που είχαν σπάσει ή χρησιμοποιηθεί επανειλημμένως και είχαν εξαντλήσει τις δυνατότητες της αρχικής χρήσης τους. Επειδή δεν έγινε δυνατή η εξαγωγή ικανού αριθμού οπέων από το μουσείο για να γίνει λεπτομερής ανάλυση των μικροσκοπικών ιχνών χρήσης, δεν υπάρχουν αρκετά διαθέσιμα στοιχεία σχετικά με τη χρήση αυτών των εργαλείων. Γνωρίζουμε ότι οι οπείς που κατασκευάζονταν από κανονικού σχήματος παρασχίδες και από κατά μήκος αυλακωμένα οστά σχετίζονται με τη χρήση δέρματος και φυτικών ινών. Πειραματικά δεδομένα βεβαιώνουν ότι η μορφή και οι διαστάσεις των εργαλείων ήταν κατάλληλες για τέτοιες χρήσεις (π.χ., καλαθοπλεκτική). Επιπλέον, αυτά τα εργαλεία μπορούσαν να δεχθούν επανειλημμένες επεμβάσεις ανανέωσης. Απλά διατρητικά εργαλεία κατασκευάζονταν από διάφορους τύπους θραυσμάτων, αλλιώς οι ανάγκες καλύπτονταν από τα παραπάνω εργαλεία περιστασιακά ή, μάλλον, όταν είχαν καταστεί ακατάλληλα για άλλη χρήση. Άλλοι οπείς, που εμφανίζονται σπανιότερα, έχουν φόρμες συμπαγείς, καμπύλες ή ευθύγραμμες και αρκετές φορές λεπτές (πλάτος και πάχος σώματος 7 χιλ., Εικ. 3.2). Ως πρώτες ύλες κατασκευής τους καταγράφονται μία κερκίδα σαρκοφάγου, το σώμα ωλένης μικρόσωμου θηλαστικού, μία στενή παρασχίδα μακρού οστού και κατά μήκος αυλακωμένα οστά που προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από τη Σταυρούπολη και είναι κέρατα ελαφοειδών. Λόγω του σχήματός τους μπορούν να ενταχθούν σε αυτή την ομάδα αντικειμένων αιχμηρά εργαλεία που βρέθηκαν επίσης στη Σταυρούπολη και για τα οποία γνωρίζουμε μόνον ότι κατασκευάστηκαν από σώματα ωλενών μικρών μηρυκαστικών ή σκύλων. Η ομαδοποίηση των παραπάνω εργαλείων είναι αυθαίρετη αφού δεν μελετήθηκε η χρήση τους και δεν αποτελούν ένα ομοιογενές σύνολο από την άποψη των διαστάσεων και της κατασκευής τους. Μερικά μοιάζουν με το εργαλείο της εικόνας 1.2 και, πιθανόν, είναι ισοδύναμα με αυτό από την άποψη της χρήσης τους. Όπως σημειώθηκε παραπάνω, διαφορετικές πρώτες ύλες και τεχνικές διαδικασίες μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν στους Νεολιθικούς οικισμούς της Κεντρικής Μακεδονίας για τον ίδιο σκοπό. Στα αιχμηρά εργαλεία κατατάσσονται τέσσερα αντικείμενα που βρέθηκαν στη Σταυρούπολη, έχουν σχήμα αγκιστριού και κατασκευάστηκαν από μακρά οστά μεγαλόσωμων ζώων. Δεν δημοσιεύτηκαν στοιχεία σχετικά με τη μέθοδο της κατασκευής τους. Τέλος, λίγα αιχμηρά εργαλεία είναι κατασκευασμένα από πλευρές. Επειδή αυτά τα οστά φθείρονται και σπάζουν, ενδέχεται θραύσματα από το σώμα αντικειμένων που δεν ταυτίστηκαν με συγκεκριμένη κατηγορία εργαλείων να ανήκουν σε αιχμηρά εργαλεία από πλευρές. Τα περισσότερα από αυτά τα εργαλεία, επίσης σπασμένα, προέρχονται από τη Σταυρούπολη και περιλαμβάνουν τρεις βελόνες. Κοινό χαρακτηριστικό όλων των εργαλείων από πλευρές είναι ότι διατηρούν το πεπλατυσμένο σχήμα του οστού και έτσι διαφοροποιούνται από τα άλλα σχήματα αιχμηρών εργαλείων. Κατασκευάστηκαν από σώματα πλευρών που τεμαχίστηκαν εγκαρσίως και από πλάκες συμπαγούς οστού. Τον τεμαχισμό των πλευρών και ειδικότερα τον αποχωρισμό της έσω από την έξω πλάκα συμπαγούς οστού εξετάζουμε αμέσως παρακάτω με βάση τις παρατηρήσεις που έγιναν για τα εργαλεία με κόψη από τη Θέρμη Β και τα Βασιλικά. Ανάλογα στοιχεία δεν είναι διαθέσιμα από τη Σταυρούπολη. Η μελέτη των καταλοίπων τεμαχισμού από τη Θέρμη Β και τα Βασιλικά και η σύγκριση με αντίστοιχα ευρήματα από τον οικισμό Μεγάλο Νησί Γαλάνης

10 στη Δυτική Μακεδονία έδειξαν την εφαρμογή συγκεκριμένης μεθόδου για τον τεμαχισμό των πλευρών των βοδιών και ίσως, σε μεμονωμένες περιπτώσεις, αγριόχοιρων και κόκκινων ελαφιών. Το πρώτο στάδιο της κατασκευής συνίστατο στην αποκοπή, από το σώμα της πλευράς, τμήματος το μήκος του οποίου υπερέβαινε τα 112 χιλιοστά και μπορούσε να φτάσει τα 140 (Εικ. 4). Η αποκοπή γινόταν με αυλάκωση ή πελέκηση με κοφτερό λίθινο εργαλείο. Στη συνέχεια γινόταν αφαίρεση του συμπαγούς οστού από τα χείλη της πλευράς, συνήθως με πελέκηση. Αυτό διευκόλυνε την επόμενη ενέργεια, τη διχοτόμηση του οστού με τον αποχωρισμό της έσω από την έξω πλάκα συμπαγούς οστού (Εικ. 4, Α1). Η διχοτόμηση γινόταν με έμμεση κρούση λόγω της παρουσίας σπογγώδους οστού στο εσωτερικό των πλευρών. Η ακολουθία που μόλις περιγράψαμε απέδιδε δύο προϊόντα με ίδιο σχήμα και ίδιες διαστάσεις από τα οποία διαμορφώνονταν κοφτερά εργαλεία (ξέστρα). Αυτή τη δυνατότητα εκμεταλλεύονταν οι κατασκευαστές των εργαλείων όταν κατασκεύαζαν ξέστρα με κυρτή κόψη (Εικ. 4, Β). Αποσπούσαν με κρούση δύο τριγωνικά θραύσματα από το ένα άκρο του τμήματος που είχε αφαιρεθεί από το σώμα της πλευράς και που έπαιρνε έτσι τη μορφή μιας συμμετρικής αιχμής. Με οδηγό τον άξονα συμμετρίας της αιχμής διαμόρφωναν, με τριβή, κυρτή κόψη και στις δύο όψεις του αντικειμένου. Στη συνέχεια εξομάλυναν, πάλι με τριβή, τις δύο πλευρές και τη βάση του. Μετά τη διχοτόμηση γινόταν απλώς επεξεργασία της σπογγώδους επιφάνειας ή λεπτυνόταν περαιτέρω το κοφτερό άκρο. Στο διάγραμμα Α2 της εικόνας 4 κάνουμε την υπόθεση ότι οι πλάκες στις οποίες δεν είχε διαμορφωθεί κυρτή κόψη θα μπορούσαν να κοπούν κατά μήκος για να κατασκευαστούν αιχμηρά εργαλεία. Όποια μέθοδος κι αν εφαρμοζόταν, η αφαίρεση του συμπαγούς οστού τουλάχιστον από το ένα χείλος της πλευράς θα ήταν αναγκαία για να χωριστούν με επιτυχία οι πλάκες. Εικόνα 4. Ακολουθίες τεμαχισμού πλευρών (σχέδια: Gérard Der Aprahamian). Η διχοτόμηση των πλευρών όπως περιγράφθηκε παραπάνω αποτελεί μια ειδική τεχνική διαδικασία. Από την πειραματική μελέτη που έγινε προέκυψαν

11 νέα στοιχεία σχετικά με την επιλογή του τμήματος του οστού και με την προετοιμασία της διχοτόμησής του. Διαπιστώθηκε ότι όλα τα πλευρά των μεγαλόσωμων ζώων δεν επιτρέπουν να κατασκευαστούν τα πλατιά και λεπτά προϊόντα που απαντούν στο αρχαιολογικό υλικό. Οι πλευρές των βοδιών έχουν γενικώς κανονικό σχήμα και διάφορες σειρές τους είναι κατάλληλες για την κατασκευή των παραπάνω εργαλείων. Όμως οι πλευρές των νεαρών ζώων έχουν μικρό πάχος σπογγώδους οστού και δυσχεραίνουν ή δεν επιτρέπουν τη διχοτόμηση. Επιπλέον, μόνον οι κεντρικές σειρές πλευρών του αγριόχοιρου και μεμονωμένες πλευρές ελαφιών, όταν αυτές δεν είναι στρεβλές και δεν φέρουν έντονα φύματα, μπορούν να αποδώσουν τις φόρμες και τις διαστάσεις των επιζητούμενων εργαλείων. Δεν αναγνωρίστηκαν στο αρχαιολογικό υλικό πλευρές αυτών των δύο ειδών αλλά η χρήση τους δεν αποκλείεται. Επειδή το κυνήγι ήταν περιορισμένο στα Βασιλικά και στη Θέρμη Β, ενδεχόμενη χρήση των πλευρών των αγριόχοιρων και των ελαφιών θα ήταν περιστασιακή. Επίσης, βεβαιώθηκε ότι, για να είναι επιτυχής η διχοτόμηση, θα έπρεπε οι πλευρές να είναι φρέσκες και ο τεμαχισμός τους να μην απέχει χρονικά από τον διαμελισμό του ζώου. Ένας τρόπος για να διατηρηθούν και να αποθηκευτούν τα οστά μέχρι τη διχοτόμησή τους είναι να καπνιστεί ο θώρακας ή επιλεγμένες πλευρές. Αυτό επιτρέπει την αναβολή της επεξεργασίας για ένα διάστημα περίπου τεσσάρων μηνών. Δεν υπάρχουν ανασκαφικά στοιχεία που να υποστηρίζουν τη μία από τις δύο τεχνικές λύσεις και επομένως δεν αποκλείεται ο τεμαχισμός να εντασσόταν άμεσα στη διαδικασία κατανάλωσης του σφαγίου: η σφαγή μεγαλόσωμου ζώου απαιτεί εμπειρία, όπως και ο τεμαχισμός των πλευρών που περιγράψαμε, και ίσως να γινόταν από τα ίδια άτομα. Η ανάλυση των καταλοίπων τεμαχισμού των πλευρών έδειξε ότι υπήρχαν δύο κατηγορίες κατασκευαστών, οι έμπειροι και οι άπειροι. Οι πρώτοι εκτελούσαν το έργο με επιμέλεια και χωρίς σφάλματα ή είχαν, σπανίως, αναμενόμενα ατυχήματα. Μόνον τα προϊόντα της εργασίας αυτών των κατασκευαστών χρησιμοποιούνταν για να γίνουν τα εργαλεία. Οι άπειροι δεν είχαν κατανοήσει τις διαδικασίες και τον σκοπό της εφαρμογής των διαφόρων τεχνικών συχνά, δεν ήλεγχαν τις κινήσεις τους κατά την εκτέλεση της εργασίας. Αν το δείγμα καταλοίπων που μελετήθηκε ήταν μεγαλύτερο θα ήταν ίσως δυνατές η αναγνώριση του βαθμού εξοικείωσης με τη μέθοδο και τις τεχνικές του τεμαχισμού των πλευρών και η διάκριση μεταξύ περιστασιακής αναπαραγωγής και εκμάθησης της μεθόδου. Τα ξέστρα από διχοτομημένες πλευρές μεγάλων ζώων δίνουν τις υψηλότερες τιμές μήκους κόψης (22-30 χιλιοστά) και από τις χαμηλότερες γωνίας κόψης (28-35 μοίρες). Πλατιά και λεπτά, αυτά τα ξέστρα διαφέρουν μορφολογικά από αντίστοιχα εργαλεία κατασκευασμένα από άλλα οστά. Μόνον ένα εργαλείο από ωμοπλάτη (Εικ. 5.1), οστό που δεν απαντά συχνά στα εργαλειακά σύνολα (βλ. Οι πρώτες ύλες), πλησιάζει μορφολογικά τα υπό συζήτηση ξέστρα από πλευρές. Αυτά χρησίμευαν μάλλον για την κατεργασία δερμάτων. Η υπόθεση μπορεί να διερευνηθεί μόνον αν καταστεί δυνατή η μικροσκοπική ανάλυση περισσότερων αρχαιολογικών αντικειμένων. Πειράματα έδειξαν ότι τα ξέστρα από πλευρές μπορούν να χρησιμοποιηθούν, χωρίς να μεσολαβεί ανανέωση της κόψης, το διπλάσιο περίπου χρόνο από αυτόν που χρησιμοποιούνται τα ξέστρα από άλλα οστά. Οι πλευρές θα ήταν λοιπόν ιδιαιτέρως χρήσιμες στα πλαίσια της κατεργασίας του δέρματος, της οποίας οι κύριες φάσεις απαιτούν ταχύτητα και αποδοτικά εργαλεία.

12 Εικόνα 5. Εργαλεία με κόψη: (1), (2) και (4) Βασιλικά, (3) και (5) Θέρμη Β. Σχέδια (2) και (5): Gérard Der Aprahamian. Η κόψη του εργαλείου της εικόνας 5.5 τοποθετήθηκε στο σπασμένο άκρο του αρχικού εργαλείου. Για την κατασκευή εργαλείων με κόψη χρησιμοποιούνταν, εκτός από πλευρές, μακρά οστά και κέρατα ελαφοειδών. Τα μακρά οστά αποτελούσαν τη βασική πρώτη ύλη γι αυτή την κατηγορία εργαλείων και ξεπερνούν αριθμητικά

13 τα ⅔ του συνόλου τους. Αντιπροσωπεύονται από σπασμένα οστά. Η αυλάκωση χρησιμοποιήθηκε περιστασιακά. Ελάχιστα εργαλεία είναι κατασκευασμένα από κέρατα και περιλαμβάνουν τμήματα που προήλθαν από τον κατά μήκος τεμαχισμό του οστού και κλάδους που κόπηκαν εγκαρσίως. Από τις παρατηρήσεις που έγιναν κυρίως στα Βασιλικά και στη Θέρμη Β προκύπτει ότι, με εξαίρεση τα ξέστρα από διχοτομημένες πλευρές, η κατασκευή των εργαλείων με κόψη δεν ακολουθεί τυποποιημένα μορφολογικά πρότυπα. Συχνή ήταν η χρήση θραυσμάτων μακρών οστών, που διασώζουν ακέραιο ένα τμήμα της διάφυσης (Εικ. 5.2 και 5.3). Αυτό το τμήμα αντιστοιχεί στο σώμα του εργαλείου και μπορεί να διατηρεί την επίφυση. Τέτοια θραύσματα αντιπροσωπεύουν περίπου το ⅓ του συνόλου των εργαλείων με κόψη που βρέθηκαν στους δύο οικισμούς. Προέρχονται από κνήμες και σπανιότερα από κερκίδες και μεταπόδια (ταυτισμένα οστά). Τα πιο χαρακτηριστικά δείγματα προέρχονται από κνήμες που έσπασαν στο μέσον ή στο άνω τμήμα της διάφυσης (π.χ., Εικ. 5.2). Τα ζώα με τα οποία ταυτίζονται τα οστά είναι μικρά μηρυκαστικά και λίγοι χοίροι. Τα εργαλεία δείχνουν λοξότμηση του σπασμένου άκρου της διάφυσης, συνήθως με τριβή, σπανιότερα με ξύσιμο, για να σχηματιστεί η κόψη. Κατά κανόνα, το σώμα δεν είναι επεξεργασμένο. Μερικές φορές δείχνει επεμβάσεις η βάση. Οι διαστάσεις αυτών των εργαλείων ποικίλλουν ως αποτέλεσμα της ζωοανατομικής προέλευσης του οστού και της θραύσης. Από τη θραύση εξαρτώνται και οι διαστάσεις του ενεργού άκρου. Ενδεικτικά αναφέρουμε ότι το μήκος της κόψης κυμαίνεται από 6 ως 16 χιλιοστά. Η γωνία της ποικίλλει και, αναλόγως με τη χρήση του εργαλείου και το σχήμα της επιφάνειας θραύσης του οστού, η λοξότμηση αφορά τη μία ή και τις δύο κύριες όψεις του αντικειμένου. Τα ίχνη χρήσης στα εργαλεία που έγινε δυνατόν να εξαχθούν για μικροσκοπική ανάλυση παραπέμπουν σε δραστηριότητες όπως το ξύσιμο εύκαμπτων υλικών (π.χ., δέρμα), την αποφλοίωση του ξύλου και το σχίσιμο κλαδιών. Οι επεμβάσεις για τη συντήρηση των εργαλείων ήταν κατά κανόνα περιορισμένης έκτασης εντοπίζονται στο ενεργό άκρο. Δεν αποκλείεται σε ορισμένες περιπτώσεις, όταν οι διαστάσεις (πάχος, μήκος) αυτού του άκρου το επέτρεπαν, να γινόταν ανακύκλωση του εργαλείου με μεταβολή της γωνίας και του σχήματος της κόψης. Ωστόσο, οι επεμβάσεις μικρής έκτασης αναγνωρίζονται δύσκολα αφού οι τελευταίες καλύπτουν τα ίχνη των προηγούμενων. Αρκετά εργαλεία φέρουν στο σώμα τους, που χρησίμευε ως λαβή, ίχνη έντονης χρήσης. Αυτό υποδηλώνει ότι ο μικρός βαθμός επεξεργασίας των εργαλείων δεν ισοδυναμεί με πρόχειρη χρήση. Οι παρασχίδες που χρησιμοποιήθηκαν για τη κατασκευή εργαλείων με κόψη προέρχονται κυρίως από μακρά οστά μεγαλόσωμων ζώων αλλά παρουσιάζουν μεγάλες διαφορές ως προς τις διαστάσεις τους. Μεταξύ των μικρότερων μεγεθών, πλάτους χιλιοστών και μήκους χιλιοστών, αναγνωρίζονται αρκετά θραύσματα με στοιχειώδη επεξεργασία (Εικ. 5.4) καθώς και ανακυκλωμένο εργαλείο (Εικ. 5.5). Μερικά επιλέχθηκαν για άμεση χρήση και δεν δείχνουν ίχνη συντήρησης. Οι υπόλοιπες παρασχίδες φέρουν ίχνη επεξεργασίας στο ενεργό άκρο και συχνά στις πλευρές τους για αφαιρεθούν ανωμαλίες της επιφάνειας. Σε κάποιες περιπτώσεις αναγνωρίζονται επεμβάσεις με απολέπιση ή απόκρουση μεγαλύτερων θραυσμάτων για την τροποποίηση της μορφής της παρασχίδας (Εικ. 6). Ξεχωρίζουν οι μεγάλου μεγέθους παρασχίδες, οι οποίες προέρχονται από μακρά οστά μεγαλόσωμων ζώων, προφανώς βοδιών. Το πλάτος τους ξεπερνά τα 25 χιλιοστά. Το μήκος τους είναι της τάξης των 100

14 χιλιοστών αλλά μπορεί να φτάσει και τα 189. Δεν υπάρχει αντιστοιχία διαστάσεων με την κόψη της οποίας τα χαρακτηριστικά καθορίζονται κατά τη διαμόρφωση του εργαλείου. Όταν η βάση αυτών των μεγάλων εργαλείων σώζεται, φέρει συνήθως ίχνη επίκρουσης που σχηματίστηκαν κατά τη χρήση του εργαλείου. Τα ενεργά άκρα δείχνουν επεξεργασία του ξύλου τα εργαλεία χρησίμευσαν για το σχίσιμο και τη λάξευσή του. Τα υπόλοιπα εργαλεία από παρασχίδες έχουν παρόμοια χρήση ή σχετίζονται με την κοπή φυτικών υλικών και την κατεργασία εύκαμπτων υλών. Γενικώς, τα εργαλεία από θραύσματα μακρών οστών συνδέονται με εργασίες μικρής κλίμακας. Ορισμένα δείχνουν πρόχειρη χρήση αλλά αυτό δεν αποτελεί κανόνα. Η επιλογή των θραυσμάτων για την κατασκευή τους γινόταν με γνώμονα την εργασία για την οποία προορίζονταν. Τα εργαλεία από κέρατα εξυπηρετούσαν παρόμοιες ανάγκες. Εικόνα 6. Θέρμη Β (σχέδιο: Gérard Der Aprahamian). Μερικά εργαλεία έχουν αμβλύ ενεργό άκρο είναι συνήθως μεγάλες αιχμές. Η απόληξη του ενεργού άκρου είναι στρογγυλεμένη (Εικ. 7). Κατασκευάζονταν από κλάδους κεράτων ελαφοειδών, οι οποίοι κόβονταν εγκάρσια με πελέκηση, και ογκώδεις παρασχίδες μακρών οστών μεγαλόσωμων ζώων. Το μέγιστο πλάτος και το μήκος των παρασχίδων είναι της τάξης των 20 και των χιλιοστών αντιστοίχως. Μόνον σε μία περίπτωση αναγνωρίστηκε παρασχίδα μακρού οστού μικρότερου ζώου. Τα εργαλεία με αμβλύ ενεργό άκρο διαμορφώνονταν συνήθως με ξύσιμο. Δεν μελετήθηκε η χρήση τους. Από τα ευρήματα γειτονικών περιοχών γνωρίζουμε ότι χρησιμοποιούνταν με τριβή για την επεξεργασία εύκαμπτων υλικών και για τη διαμόρφωση λίθινων απολεπισμένων εργαλείων.

15 Εικόνα 7. Θέρμη Β (σχέδιο: Gérard Der Aprahamian). Εικόνα 8. Εξαγωγή δακτυλίων. Θέρμη Β. Μεμονωμένοι ή σε πολύ μικρούς αριθμούς βρίσκονται στις Νεολιθικές θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας δακτύλιοι και κατάλοιπα κατασκευής δακτυλίων (βλ. Εικ. 8). Παράγονταν αυλακώνοντας εγκαρσίως μακρά οστά κυρίως μεγαλόσωμων θηλαστικών, νεαρών και μη. Η μυελική κοιλότητα αυτών των οστών παρείχε την επιζητούμενη οπή. Σε μερικές περιπτώσεις, η διάφυση ξύθηκε επιμελώς πριν τον τεμαχισμό. Όπως προαναφέρθηκε, σε άλλες Νεολιθικές θέσεις αυτά τα ευρήματα κατατάσσονται στα κοσμήματα. Με μία εξαίρεση, τα αντικείμενα της Κεντρικής Μακεδονίας δεν φέρουν ίχνη διαμόρφωσης μετά τον τεμαχισμό και δεν είναι πλατιά. Δεν αποκλείεται να χρησιμοποιούνταν ως θήκες εργαλείων ή δεσμίδων ινών κατά την κατασκευή πλεκτών αντικειμένων. Από τη Σταυρούπολη αναφέρονται λαβές ή θήκες για

16 την προσάρτηση λίθινων εργαλείων σε λαβές. Κατασκευάζονταν από κέρατα ελαφοειδών. Δεν γνωρίζουμε τις διαστάσεις και το ακριβές σχήμα τους για να τα συγκρίνουμε με αντίστοιχα ευρήματα από άλλες περιοχές. Το κτένι (εργαλείο με οδοντωτή απόληξη) και η λαβή κουταλιού που βρέθηκαν επίσης στη Σταυρούπολη είναι σπάνια ευρήματα, κατασκευασμένα από πλευρές. Δεν δημοσιεύτηκαν λεπτομέρειες σχετικές με την κατασκευή και τη χρήση τους. Τα κύρια χαρακτηριστικά των εργαλείων από τις Νεολιθικές θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας συνοψίζονται ως εξής: 1) Η κατασκευή των εργαλείων, αιχμηρών και κοφτερών στην πλειονότητά τους, βασιζόταν στην εκμετάλλευση των μακρών οστών και των πλευρών των ζώων που καταναλώνονταν στους οικισμούς. Τα θραύσματα επιλέγονταν με κριτήρια τη μορφή και τις διαστάσεις τους. Η παραγωγή των οπέων δείχνει τεχνική εμπειρία και ευελιξία στην επιλογή των τεχνικών και των πρώτων υλών. 2) Οι ακολουθίες διχοτόμησης των πλευρών ήταν εξειδικευμένες ως προς την πρώτη ύλη και τα προϊόντα του τεμαχισμού. Η ανάλυση των καταλοίπων του τεμαχισμού έδειξε αλληλεπίδραση μεταξύ ατόμων με διαφορετική τεχνική εμπειρία. Τα οστέινα αντικείμενα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου παρουσιάζουν αξιοσημείωτη μορφολογική και τυπολογική ποικιλία, η οποία συνδέεται ως ένα βαθμό με τη διευρημένη ποικιλία των οστέινων πρώτων υλών (βλ. παραπάνω) και τη συστηματική παραγωγή κοσμημάτων, ειδικότερα περονών, αλλά και εργαλείων που σπανίζουν ή απουσιάζουν από τις Νεολιθικές θέσεις (π.χ., αιχμές βέλους, σπάτουλες από πλευρές, εργαλεία με οδοντώσεις, κ.ά.). Τα εργαλεία είναι στην πλειονότητά τους κοφτερά και οπείς από μακρά οστά και πλευρές. Σημαντική είναι η εισαγωγική παρατήρηση της Hochstetter, που μελέτησε το υλικό από τον Καστανά, ότι η κατασκευή αυτών των εργαλείων ήταν απλή και βασιζόταν στην εκμετάλλευση θραυσμάτων. Αυτό συνιστά ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της απλοποίησης της παραγωγής τους από το 2000 π.χ. (Μέση Χαλκοκρατία) και εξής στη Δυτική Μακεδονία και στη Νότια Αλβανία. Τα μακρά οστά θραύονταν στον Καστανά για διατροφικούς σκοπούς και ίσως ένα μέρος των εργαλείων κατασκευάστηκε από τα υπολείμματα της θραύσης. Στις άλλες γνωστές θέσεις παρατηρείται διαλογή των θραυσμάτων. Παρατηρείται επίσης σαφής διαφοροποίηση των προϊόντων ανάλογα με την πρώτη ύλη καθώς και γεωγραφική και χρονολογική διαφοροποίηση της παραγωγής (είδη προϊόντων, ποιότητα κατασκευής). Γενικώς, τα εργαλεία και τα κοσμήματα της Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου δείχνουν εκλογικευμένη χρήση των οστών. Η απλοποίηση της κατασκευής των πλέον κοινών εργαλείων και οι κατά τόπους διαφοροποιήσεις της παραγωγής υποδηλώνουν αναδιοργάνωση των τεχνικών δραστηριοτήτων. Παρόμοιες τάσεις δηλώνει η αυξημένη, σε σύγκριση με τη Νεολιθική Εποχή, ποικιλία των τεχνικών και των εργαλείων, συμπεριλαμβανομένων των χάλκινων, που χρησιμοποιούνταν για την επεξεργασία των οστών. Επισημαίνεται ότι η λεπτομερής ανάλυση των ιχνών επεξεργασίας που φέρουν τα οστέινα αντικείμενα αποτελεί μια σημαντική πηγή πληροφοριών για τη χρήση των μεταλλικών εργαλείων, τα οποία σώζονται σπανίως στους οικισμούς. Παρατηρούνται διαφορές στη χρήση αυτών των εργαλείων κατά τόπους και κατά χρονολογική φάση. Η περαιτέρω μελέτη θα επιτρέψει ίσως να μάθουμε αν αυτές οι διαφορές αντανακλούν την οργάνωση

17 της παραγωγής στους οικισμούς και τη θέση των οικισμών στα δίκτυα κυκλοφορίας του μετάλλου. Επιλεγμένη βιβλιογραφία 1) Σύνοψη της έρευνας στους προϊστορικούς οικισμούς της Βόρειας Ελλάδας: S. Andreou, M. Fotiadis, K. Kotsakis, Review of Aegean prehistory V: The Neolithic and Bronze Age of northern Greece, American Journal of Archaeology 100 (1996) των ιδίων, Addendum: στο T. Cullen, Aegean prehistory: A review (American Journal of Archaeology, Supplement 1, Boston 2001) ) Οστέινα αντικείμενα από την Κεντρική Μακεδονία: R. Christidou, Outils en os néolithiques du Nord de la Grèce: Étude technologique (thèse de doctorat, Université de Paris X 1999) της ίδιας, Study of bone tools from three late/final Neolithic sites in northern Greece στο A.M. Choyke, L. Bartosiewicz εκδ. Crafting bone: Skeletal technologies through time and space. Proceedings of the 2 nd meeting of the (ICAZ) Worked Bone Research Group, Budapest, 31 August 5 September 1999 (British Archaeological Reports, International Series 937, Oxford 2001) της ίδιας, Note on the bone artifacts from Stavroupoli στο Δ.Β. Γραμμένος, Σ. Κώτσος εκδ. Σωστικές ανασκαφές στο νεολιθικό οικισμό της Σταυρούπολης Θεσσαλονίκης. Μέρος ΙΙ ( ) (Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Βόρειας Ελλάδας 6, Θεσσαλονίκη 2004) της ίδιας, Analyse du territoire et outillages osseux néolithiques du Nord de la Grèce στο G. Kourtessi-Philippakis, R. Treuil εκδ. Archéologie du territoire, de l Égée au Sahara (Publications de la Sorbonne, Paris 2011) A. Hochstetter, Kastanas. Ausgrabungen in einem Siedlungshügel der Bronzeund Eisenzeit Makedoniens Die Kleinfunde (Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 6, Berlin 1987) K. Wardle, Excavations at Assiros , The Annual of the British School at Athens 75 (1980) Α. Χατζούδη, Παράρτημα Γ. Νεολιθικός οικισμός Σταυρούπολης Θεσσαλονίκης. Προκαταρκτική μελέτη των οστέινων αντικειμένων στο Δ.Β. Γραμμένος, Σ. Κώτσος εκδ. Σωστικές ανασκαφές στο νεολιθικό οικισμό Σταυρούπολης Θεσσαλονίκης (Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Βόρειας Ελλάδας 2, Θεσσαλονίκη 2002) ) Χρήση του κεράτου ελαφιού στην Ανατολική Μακεδονία κατά τη Νεολιθική Εποχή: Christidou 1999, 2011 (supra 2) της ίδιας, Aspects of bone exploitation in the Neolithic sites of eastern Macedonia, Greece στο H. Luik, A. Choyke, C.E. Batey, L. Lõugas εκδ. From hooves to horns, from mollusc to mammoth: Manufacture and use of bone artefacts from prehistoric times to the present. Proceedings of the 4 th meeting of the ICAZ Worked Bone Research Group at Tallinn, 26 th 31 st of August 2003 (Muinasaja Teadus 15, Tallinn 2005) E.S. Elster, 2. Bone tools and other artifacts στο E.S. Elster, C. Renfrew εκδ. Prehistoric Sitagroi: Excavations in northeast Greece, Volume 2: The final report (Monumenta Archaeologica 20, Los Angeles 2003) M. Séfériadès, III. L os et le bois de cervidé στο R. Treuil εκδ. Dikili Tash. Village préhistorique de Macédoine orientale I. Fouilles de Jean Deshayes (1961

18 1975) (Bulletin de Correspondance Hellénique, Supplément 24, Paris 1992) ) Οστέινα εργαλεία από τις Νεολιθικές θέσεις της Δυτικής Μακεδονίας: Christidou 1999, 2001 και 2011 (supra 2) V. Isaakidou, Worked and utilized bone and antler: Practical and cultural rationales for the selection of raw materials στο E. Kotjabopoulou, Y. Hamilakis, P. Halstead, C. Gamble, P. Elefanti εκδ. Zooarchaeology in Greece: Recent advances (British School at Athens Studies 9, London 2003) G. Stratouli, Knochenartefakte aus dem Neolithikum und Chalkolithikum Nordgriechenlands (Beiträge zur ur- und frühgeschichtlichen Archäologie des Mittelmeer-Kulturraumes 32, Bonn 1998) Γ. Στρατούλη, Τα εργαλεία από λειασμένο λίθο, οστό και κέρατο στο Γ.Χ. Χουρμουζιάδης εκδ. Δισπηλιό, 7500 χρόνια μετά (University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2002) ) Οστέινα εργαλεία από τις Νεολιθικές θέσεις της Θεσσαλίας: Α. Μουνδρέα- Αγραφιώτη, Στρατηγικές εκμετάλλευσης των οστέινων πρώτων υλών στην εργαλειοτεχνία της Νεολιθικής Θεσσαλίας, Ανθρωπολογικά Ανάλεκτα 49/1 (1988) A. Moundrea-Agrafioti, La Thessalie du Sud- Est au Néolithique: outillage lithique et osseux (thèse de 3 ème cycle, Université de Paris X 1980) Stratouli (supra 4). 6) Οστέινα αντικείμενα της Εποχής του Χαλκού και της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου από τη Δυτική Μακεδονία και τη Νότια Αλβανία: R. Christidou, The use of metal tools in the production of bone artifacts at two Bronze Age sites of the southwestern Balkans: A preliminary assessment στο L. Longo, N. Skakun εκδ. Prehistoric technology 40 years later: Functional studies and the Russian legacy. Proceedings of the international congress, Verona (Italy) April 2005 (British Archaeological Reports, International Series 1783, Oxford 2008) της ίδιας, Aperçu des industries osseuses de l habitat protohistorique lacustre de Sovjan (bassin de Korçë, Albanie sud-orientale), Bulletin de Correspondance Hellénique 131 (2007) Δ. Κωστόπουλος, Η αρχαιοπανίδα του προϊστορικού οικισμού Αρχοντικού Πέλλας, Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη 14 (2000) Ρ. Χρηστίδου, Η μελέτη των οστέινων εργαλείων από το Αγγελοχώρι Ημαθίας, Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη 18 (2004) της ίδιας, Κεφάλαιο 8. Οστέινα αντικείμενα: Κατάλογος και παρατηρήσεις στο E. Στεφανή εκδ. Αγγελοχώρι Ημαθίας: Οικισμός της Ύστερης Εποχής του Χαλκού Ι (Αδελφοί Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2010) ) Οστέινα κοσμήματα της Νεολιθικής Εποχής και της Εποχής του Χαλκού από τη Μακεδονία: C. Becker, H. Kroll, Das prähistorische Olynth. Ausgrabungen in der Toumba Agios Mamas Ernährung und Rohstoffnutzung im Wandel (Prähistorische Archäologie in Sudosteuropa 22, Rahden) L. Karali-Yannakopoulos, La parure στο Treuil (supra 3) Christidou 2007 (supra 6) M.A. Miller, Jewels of shell and stone, clay and bone: The production, function, and distribution of Aegean Stone Age ornaments (Ph.D. dissertation, Boston University 1997) M. Nikolaidou, Items of adornment στο Elster, Renfrew (supra 3) Φ. Υφαντίδης, Τα κοσμήματα του Νεολιθικού οικισμού Δισπηλιού

19 Καστοριάς. Παραγωγή και χρήση μιας αισθητικής εργαλειοθήκης (Μεταπτυχιακή εργασία, Αριστοτέλειο Παν/μιο Θεσσαλονίκης 2006). 8) Δημοσιεύσεις αρχαιοζωολογικού υλικού από θέσεις της Κεντρικής Μακεδονίας (με αναφορές σε άλλες περιοχές): C. Becker, Kastanas. Ausgrabungen in einem Siedlungshügel der Bronze- und Eisenzeit Makedoniens Die Tierknochenfunde (Prähistorische Archäologie in Südosteuropa 5, Berlin 1986) της ίδιας, New data on the distribution of fallow deer in Europe during the late Pleistocene and Holocene στο H. Buitenhuis, L. Bartosiewicz, A. Choyke εκδ. Archaeozoology of the Near East III. Proceedings of the third international symposium on the archaeozoology of southwestern Asia and adjacent areas (ARC-Publication 18, Groningen-The Netherlands 1998) Becker, Kroll (supra) Ε. Γιαννούλη, Παράρτημα Ε. Ήμερη και άγρια πανίδα από το νεολιθικό οικισμό στη Σταυρούπολη Θεσσαλονίκης στο Γραμμένος, Κώτσος 2002 (supra 2) της ίδιας, Παράρτημα Δ. Μεσημεριανή Τούμπα: Τα ζωικά κατάλοιπα στο Δ.Β. Γραμμένος, Σ. Κώτσος εκδ. Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό «Μεσημεριανή Τούμπα» Τριλόφου Ν. Θεσσαλονίκης (Ανασκαφικές περίοδοι 1992, , 2000, 2001) (Δημοσιεύματα του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Βόρειας Ελλάδας 1, Θεσσαλονίκη 2002) της ίδιας, Σταυρούπολη Θεσσαλονίκης: Νεότερα δεδομένα από την αρχαιοπανίδα του Νεολιθικού οικισμού στο Γραμμένος, Κώτσος 2004 (supra 2) E. Yannouli, Aspects of animal use in prehistoric Macedonia, northern Greece: Examples from the Neolithic and Early Bronze Age (δ.δ. University of Cambridge 1994). 9) Δημοσιεύσεις αρχαιοζωολογικού υλικού από θέσεις της Δυτικής Μακεδονίας και της Νότιας Αλβανίας: A. Gardeisen, L. Garcia Petit et G. Piques (avec la collaboration de M. Cheylan et Ph. Geniez), La recherche archéozoologique en Albanie: Un état de la question à Sovjan (bassin de Korçë) στο G. Touchais, J. Renard εκδ. L Albanie dans l Europe préhistorique. Actes du colloque international organisé par l École française d Athènes et l Université de Bretagne-Sud, Lorient, 8 10 juin 2000 (Bulletin de Correspondance Hellénique, Supplément 42, Paris 2002) P. Halstead, P. Collins, LN Makrigialos: preliminary results of the study of animal bones στο Μ. Παππά, Νεολιθικός οικισμός Μακρυγιάλου Πιερίας: Πρώτα αποτελέσματα της μελέτης, Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και Θράκη 10Α (1996) Κωστόπουλος (supra 6) Α. Κωνσταντινίδου, Κεφάλαιο 6. Προκαταρκτική ανάλυση και ερμηνεία του ζωοαρχαιολογικού υλικού στο Στεφανή (supra 6) ) Χρήση εργαλείων από πλευρές: R. Christidou, A. Legrand, Hide working and bone tools: Experimentation design and applications στο Luik et al. (supra 3)

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ

Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ Η ΒΡΑΧΟΣΚΕΠΗ ΣΤΗ ΘΕΣΗ ΚΕΦΑΛΑ ΠΕΤΡΑ ΣΗΤΕΙΑΣ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΟΣΤΑ Καθαρισμός και τακτοποίηση των οστών Την άνοιξη του 2008 (Μάρτιο-Απρίλιο), η κ. Ελευθερία Τσιχλή, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ ΕΙΡΗΝΗ Ι. ΠΕΤΡΟΥΤΣΑ * ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΚΕΛΕΤΙΚΩΝ ΥΠΟΛΕΙΜΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΗΣ ΔΙΣΠΗΛΙΟ Το Δισπηλιό είναι ένας λιμναίος οικισμός, στη λίμνη Ορεστίδα της Καστοριάς, ο οποίος κατοικήθηκε από το τέλος της Μέσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ 2009-2012 Ιούνιος 2014

ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ 2009-2012 Ιούνιος 2014 Το παρόν κείμενο εργασίας παρουσιάζει τα αποτελέσματα επεξεργασίας δεδομένων της ΕΛΣΤΑΤ για την εξέλιξη της ιδιωτικής οικοδομικής δραστηριότητας στις Περιφέρειες διέλευσης της Εγνατίας Οδού και των καθέτων

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014

ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 ΝΕΟΛΙΘΙΚΟΣ ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΑΥΓΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΕΣ ΡΑΣΕΙΣ 2014 Η ΚΘ Εφορεία Προϊστορικών & Κλασικών Αρχαιοτήτων και η Επιστημονική Ομάδα των Ανασκαφών Αυγής οργανώνουν για πέμπτη χρονιά εκπαιδευτικές δράσεις με αφορμή

Διαβάστε περισσότερα

Λέκτορας Τομέα Αρχαιολογίας Α.Π.Θ.

Λέκτορας Τομέα Αρχαιολογίας Α.Π.Θ. ΤΑΦΙΚΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗ ΕΩΣ ΤΗΝ ΠΡΩΙΜΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ 1 ΣΕΒΑΣΤΗ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ Λέκτορας Τομέα Αρχαιολογίας Α.Π.Θ. Η γνώση μας για τις προϊστορικές ταφικές

Διαβάστε περισσότερα

Η αρχαιολογία της Αλβανίας και οι συσχετισμοί με τις γειτονικές περιοχές: Από τη Νεώτερη Νεολιθική Περίοδο έως και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού

Η αρχαιολογία της Αλβανίας και οι συσχετισμοί με τις γειτονικές περιοχές: Από τη Νεώτερη Νεολιθική Περίοδο έως και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού C Η αρχαιολογία της Αλβανίας και οι συσχετισμοί με τις γειτονικές περιοχές: Από τη Νεώτερη Νεολιθική Περίοδο έως και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού A B D Άκης Τσώνος Αρχαιολόγος Υπ. Δρ Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΥΛΙΚΟΥ

ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΥΛΙΚΟΥ 19 Γ ΚΑΤΕΡΓΑΣΙΕΣ ΜΕ ΑΦΑΙΡΕΣΗ ΥΛΙΚΟΥ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Οι βασικότερες κατεργασίες με αφαίρεση υλικού και οι εργαλειομηχανές στις οποίες γίνονται οι αντίστοιχες κατεργασίες, είναι : Κατεργασία Τόρνευση Φραιζάρισμα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ

ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ 1 ΑΝΗΣΥΧΙΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΟ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΝΕΙΛΟΥ ΑΝΙΧΝΕΥΘΗΚΕ ΚΑΙ ΣΕ ΜΗ ΑΠΟΔΗΜΗΤΙΚΑ ΠΤΗΝΑ Θεσσαλονίκη 18 Μαρτίου 2011 Δ Ε Λ Τ Ι Ο Τ Υ Π ΟΥ Ανησυχητικά είναι τα επιστημονικά ευρήματα για τη διασπορά του ιού του

Διαβάστε περισσότερα

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ:

Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΤΟ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ ΣΤΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗ 2009 11-13 ΜΑΡΤΙΟΥ 2010, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Η ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ: ΧΩΡΟΣ ΤΑΦΙΚΗΣ ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΣΤΟ ΝΕΟΛΙΘΙΚΟ ΟΙΚΙΣΜΟ ΑΥΓΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Γεωργία Στρατούλη, Σέβη Τριανταφύλλου,

Διαβάστε περισσότερα

4ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΟΛΟΚΥΘΑΣ- ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ

4ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΟΛΟΚΥΘΑΣ- ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ 4ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΛΑΜΙΑΣ ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΟΛΟΚΥΘΑΣ- ΠΑΠΑΓΕΩΡΓΙΑΔΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ATOMIKH ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ:2014-2015 1 2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1 η ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑ 2 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ

ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΝΟΨΗ ΑΠΟ ΤΟ ΠΟΡΙΣΜΑ ΤΗΣ ΟΜΑ ΑΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΕΜΠΕΙΡΟΓΝΩΜΟΝΩΝ ΤΟΥ ΥΠΠΟ ΓΙΑ ΤΑ ΜΑΡΜΑΡΑ ΤΟΥ ΠΑΡΘΕΝΩΝΑ ΣΤΟ ΒΡΕΤΑΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ Καθ. Θ. Σκουλίδης, Χηµικός Μηχανικός ρ. Κ. Κουζέλη, Χηµικός, Ινστιτούτο Λίθου ρ. Α.

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΣΚΗΝΙΟ ΤΟΥ ΘΕΑΤΡΟΥ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΑΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ-ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΣΥΝΘΕΣΗ ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΕΝΟΣ ΜΕΤΑΚΙΟΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Αρχιτεκτονική μελέτη: Βασιλεία Μανιδάκη αρχιτέκτων ΥΠΠΟΤ-ΥΣΜΑ Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

Σέβη Τριανταφύλλου, Επίκ. Καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας, Α.Π.Θ.

Σέβη Τριανταφύλλου, Επίκ. Καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας, Α.Π.Θ. ΦΥΣΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Σέβη Τριανταφύλλου, Επίκ. Καθηγήτρια Παλαιοανθρωπολογίας, Α.Π.Θ. Η φυσική ανθρωπολογία είναι η επιστήμη που ασχολείται με την μελέτη της εξέλιξης και προσαρμογής του

Διαβάστε περισσότερα

1 ΘΕΩΡΙΑ ΚΟΠΗΣ ΛΑΜΑΡΙΝΑΣ

1 ΘΕΩΡΙΑ ΚΟΠΗΣ ΛΑΜΑΡΙΝΑΣ 1 ΘΕΩΡΙΑ ΚΟΠΗΣ ΛΑΜΑΡΙΝΑΣ 1.1 Εισαγωγή Οι κυριότερες κατεργασίες για την κατασκευή προϊόντων από λαμαρίνα είναι η κοπή, η μορφοποίηση και η κοίλανση. Οι κατεργασίες αυτές γίνονται ας ψαλίδια και πρέσσες

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο.

Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο. Μελέτη: το χρηματοοικονομικό προφίλ της μεταποίησης στο Βορειοελλαδικό Τόξο. Αποτελέσματα από την επεξεργασία 226 ισολογισμών ισάριθμων βιομηχανιών με έδρα την Ήπειρο, τη Μακεδονία και τη Θράκη Βασικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΙΜΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΟΝ ΛΟΦΟ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΛΥΔΙΑΣ ΑΣΠΡΟΒΑΑΤΑΣ

ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΙΜΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΟΝ ΛΟΦΟ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΛΥΔΙΑΣ ΑΣΠΡΟΒΑΑΤΑΣ ΑΝΑΣΚΑΦΗ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΟΥ ΟΙΚΙΣΜΟΥ ΝΕΟΤΕΡΗΣ ΝΕΟΛΙΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΠΡΩΙΜΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΣΙΔΗΡΟΥ ΣΤΟΝ ΛΟΦΟ ΤΗΣ ΑΓΙΑΣ ΛΥΔΙΑΣ ΑΣΠΡΟΒΑΑΤΑΣ Ο προϊστορικός οικισμός της Αγίας Λυδίας βρίσκεται Β. της εθνικής οδού Θεσσαλονίκης-Καβάλας,

Διαβάστε περισσότερα

ANCIENT MACEDONIA SIXTH INTERNATIONAL SYMPOSIUM VOLUME 1 ΕΚΤΟ ΑΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΤΟΜΟΣ 1 OFFPRINT ΑΝΑΤΥΠΟ

ANCIENT MACEDONIA SIXTH INTERNATIONAL SYMPOSIUM VOLUME 1 ΕΚΤΟ ΑΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΤΟΜΟΣ 1 OFFPRINT ΑΝΑΤΥΠΟ ANCIENT MACEDONIA SIXTH INTERNATIONAL SYMPOSIUM VOLUME 1 OFFPRINT ΑΡΧΑΙΑ MAKEAONIA ΕΚΤΟ ΑΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΠΟΣΙΟ ΤΟΜΟΣ 1 ΑΝΑΤΥΠΟ ^ 6 ΑΝΑΣΚΑΦΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΣΟΕΑΛΑΔΙΚΗ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΣΤΟΝ ΑΓΙΟ ΜΑΜΑ Ιωάννης Ασλάνης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ

ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ ΕΙΔΙΚΟΙ ΟΡΟΙ Όπου απαιτούνται συνοδευτικά υλικά, όπως για παράδειγμα βίδες κοτύλης, ή βίδες για μεταλλικούς δακτυλίους στήριξης, κ.τ.λ., προσφέρονται υποχρεωτικά μαζί με τα υλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΕΥΘ. ΟΜΑΛΑ ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΜΕΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ( ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΠΤΩΣΗΣ )

ΜΕΛΕΤΗ ΕΥΘ. ΟΜΑΛΑ ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΜΕΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ( ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΠΤΩΣΗΣ ) ο ΕΚΦΕ (Ν. ΣΜΥΡΝΗΣ) Δ Δ/ΝΣΗΣ Δ. Ε. ΑΘΗΝΑΣ ΜΕΛΕΤΗ ΕΥΘ. ΟΜΑΛΑ ΕΠΙΤΑΧΥΝΟΜΕΝΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ ( ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗΣ ΠΤΩΣΗΣ ) Α. ΣΤΟΧΟΙ Η ικανότητα συναρμολόγησης μιας απλής πειραματικής διάταξης. Η σύγκριση των πειραματικών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET04: ΕΠΙΠΕΔΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET04: ΕΠΙΠΕΔΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ & ΕΥΗΜΕΡΙΑΣ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης προσδιορίζει το κατά κεφαλή Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (κκαεπ) ανά Περιφέρεια και Νομό. H σκοπιμότητα του δείκτη έγκειται στο γεγονός ότι το κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β.

ΣΥΣΤΑΔΑ Β. Εικόνα 368. Κάτοψη των δύο τάφων της συστάδας Β. Εικόνα 369. Ο κιβωτιόσχημος Τ5 της συστάδας Β. 6 ΣΥΣΤΑΔΑ Β Στη ΝΔ γωνία του όμορου 153α και σε απόσταση περίπου 20 μ. βόρεια από την Α συστάδα, ανασκάφηκε ένας κιβωτιόσχημος και ένας καλυβίτης υστερορωμαϊκών επίσης χρόνων (ΕΙΚ. 368), που περιείχαν

Διαβάστε περισσότερα

B Μέρος (από 2) Οστά των Ακρων

B Μέρος (από 2) Οστά των Ακρων B Μέρος (από 2) Οστά των Ακρων 01/25 ΑΝΩ ΑΚΡΑ 02/25 ΑΝΩ ΑΚΡΑ Οστά της Ζώνης του Ώμου 1. Ωμοπλάτη (scapula) _Τριγωνικό οστό _Συνδέεται με την κλείδα με το ακρώμιο. 2. Κλείδα (clavicle) _Με το ένα άκρο της

Διαβάστε περισσότερα

Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012

Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012 Χαρτογράφηση της εξαγωγικής δραστηριότητας της Ελλάδας ανά Περιφέρεια και Νοµό 2008-2012 Ινστιτούτο Εξαγωγικών Ερευνών και Σπουδών Σύνδεσµος Εξαγωγέων Βορείου Ελλάδος Θεσσαλονίκη, 23/05/13 Σκοπός της µελέτης:

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.)

ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΓΙΑ ΘΕΜΑΤΑ ΙΣΟΤΗΤΑΣ (Κ.Ε.Θ.Ι.) ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΔΡΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΠΑΡΑΤΗΡΗΤΗΡΙΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ (Π.Ι.Ε.)

Διαβάστε περισσότερα

i. Μηχανογράφηση δεδομένων και στατιστική ανάλυση απαντήσεων ερωτηματολογίου Β

i. Μηχανογράφηση δεδομένων και στατιστική ανάλυση απαντήσεων ερωτηματολογίου Β i. Μηχανογράφηση δεδομένων και στατιστική ανάλυση απαντήσεων ερωτηματολογίου Β Μ. ΓΡΥΠΑΡΗΣ 1 & Θ. ΜΠΑΡΤΖΑΝΑΣ" Περίληψη Στην παρούσα εργασία παρουσιάζεται η μηχανογραφημένη μορφή των δεδομένων και η στατιστική

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET20: ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ SET20: ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης εκτιμά την εξέλιξη του αριθμού και του κύκλου εργασιών των επιχειρήσεων στους Νομούς και στις Περιφέρειες στη Ζώνης Επιρροής της Εγνατίας Οδού

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΛΑΙΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗ

ΠΑΛΑΙΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗ ΠΑΛΑΙΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΜΙΝΩΙΚΗ ΚΡΗΤΗ ΣΚΕΛΕΤΙΚΟ ΥΛΙΚΟ ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟΥ ΧΑΝΙΩΝ Γιαννίκου Αλίκη ΠΑΛΑΙΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ Η επιστήμη που διερευνά τις ασθένειες των προϊστορικών ανθρώπων αξιοποιώντας το σκελετικό υλικό. ΝΕΚΡΟΤΑΦΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ποσοτική Εκτίμηση του Μέγιστου Εφικτού Λόγου Μη Εργαζομένων προς Εργαζόμενους στην Ελληνική Οικονομία

Ποσοτική Εκτίμηση του Μέγιστου Εφικτού Λόγου Μη Εργαζομένων προς Εργαζόμενους στην Ελληνική Οικονομία Ποσοτική Εκτίμηση του Μέγιστου Εφικτού Λόγου Μη Εργαζομένων προς Εργαζόμενους στην Ελληνική Οικονομία Θεόδωρος Μαριόλης * 1. Εισαγωγή Ο λεγόμενος Λόγος Οικονομικής Εξάρτησης (Economic Dependency Ratio),

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΘΕΜΑ: ΜΕΛΕΤΗ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΡΕΜΑΤΟΣ «ΣΟΥΛΟΥ» ΛΟΓΩ ΔΙΑΡΡΟΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΗΣ ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (ΔΕΗ)

ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΘΕΜΑ: ΜΕΛΕΤΗ ΡΥΠΑΝΣΗΣ ΡΕΜΑΤΟΣ «ΣΟΥΛΟΥ» ΛΟΓΩ ΔΙΑΡΡΟΗΣ ΠΟΣΟΤΗΤΑΣ ΠΕΤΡΕΛΑΙΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΗΣ ΑΓ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (ΔΕΗ) ΚΕΝΤΡΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ Αμιγής Νομαρχιακή Επιχείρηση Ν. Α Κοζάνης 1 ο χιλ. Πτολεμαΐδας-Κοζάνης Τ.Θ. 65 502 00 ΠΤΟΛΕΜΑΙΔΑ Τηλ: (24630) 53-571 Τηλ/fax: 53-666, e-mail: info@kepekozani.gr ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΘΕΜΑ:

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

Ειδικό Παράρτημα B. Χρηματοοικονομικοί δείκτες: Ανάλυση ανά περιφέρεια

Ειδικό Παράρτημα B. Χρηματοοικονομικοί δείκτες: Ανάλυση ανά περιφέρεια Ειδικό Παράρτημα B Χρηματοοικονομικοί δείκτες: Ανάλυση ανά περιφέρεια 2013 Ετήσια έκθεση ελληνικού εμπορίου 290 Β. Ανάλυση ανά περιφέρεια Στο παράρτημα αυτό παρουσιάζεται η γεωγραφική διάσταση της διάρθρωσης

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος Έργου: «Ταυτότητα Χρηστών Internet στην Ελλάδα»

Τίτλος Έργου: «Ταυτότητα Χρηστών Internet στην Ελλάδα» Τίτλος Έργου: «Ταυτότητα Χρηστών Internet στην Ελλάδα» Μάρτιος 2007 «Ταυτότητα Χρηστών Internet στην Ελλάδα» Μάρτιος 2007 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Ταυτότητα Έρευνας...4 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΝΑ ΦΥΛΟ...8 2.1. Χρήση Η/Υ και

Διαβάστε περισσότερα

Εύη Μαργαρίτη Δρ. Παλαιοβοτανολογίας

Εύη Μαργαρίτη Δρ. Παλαιοβοτανολογίας Γεωργία: Oι καλλιέργειες, οι γεωργικές πρακτικές και η παραγωγή της τροφής στη Μακεδονία από την Νεολιθική ως την Ελληνιστική περίοδο. Πληροφορίες με βάση την αρχαιοβοτανολογία και τους Σπόρους της Ιστορίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια.

Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες ή Καστέλλια. ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΛΙΝΔΟΙΑ ΣΥΝΟΨΗ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΕΥΡΗΜΑΤΩΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ ΑΡΧΑΙΑΣ ΠΟΛΗΣ: Ο αρχαιολογικός χώρος του Καλαμωτού βρίσκεται 2 χλμ. νότια του χωριού και είναι γνωστός στους κατοίκους του με την ονομασία Τούμπες

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; 137 Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι της Νεολιθικής Εποχής; Πώς μετακινούνταν; Πού έκτιζαν τα χωριά τους; Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί μετακινούνταν οι άνθρωποι

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών

η πληρότητα των ξενοδοχείων στο σύνολο της χώρας την ίδια περίοδο, καθώς αυτό αποτελεί μια σημαντική ένδειξη του συνολικού τζίρου των τουριστικών ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ 2005-2008 Η Ελλάδα είναι ένας από τους δημοφιλέστερους τουριστικούς προορισμούς παγκοσμίως, ένας πόλος έλξης για χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Ο τουριστικός τομέας αποτελεί, αδιαμφισβήτητα,

Διαβάστε περισσότερα

02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό

02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό Κεφάλαιο 02-04 σελ. 1 02-04-00: «Ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας Δυναμικό Όπως επισημάνθηκε στο κεφάλαιο 01-04, η πρώτη ύλη για τα «ιδιαίτερα» κλάσματα βιομάζας είναι μη επικίνδυνα απόβλητα, κυρίως παραγόμενα

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

Δ4.3. Μια Δημοσίευση σε έγκυρο περιοδικό και δυο Ανακοινώσεις Δημοσιεύσεις στα Πρακτικά Διεθνών Συνεδρίων

Δ4.3. Μια Δημοσίευση σε έγκυρο περιοδικό και δυο Ανακοινώσεις Δημοσιεύσεις στα Πρακτικά Διεθνών Συνεδρίων ΑΡΧΙΜΗΔΗΣ ΙΙΙ-Υποέργο 07 Επιστροφή του Αρχιμήδη: Συμβολή στην Μελέτη της Υδραυλικής Μηχανικής και Υδροδυναμικής Συμπεριφοράς των Αρχιμήδειων Κοχλιωτών Υδροτροχών για Ανάκτηση του Υδροδυναμικού Φυσικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 3. ΥΠΟΤΡΟΦΙΕΣ 1992-5 Υποτροφία του Ιδρύµατος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.).

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. 3. ΥΠΟΤΡΟΦΙΕΣ 1992-5 Υποτροφία του Ιδρύµατος Κρατικών Υποτροφιών (Ι.Κ.Υ.). ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 1. ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Επώνυµο: ΧΡΥΣΟΒΙΤΣΑΝΟΥ Όνοµα: ΒΑΣΙΛΙΚΗ Επάγγελµα: Αρχαιολόγος, Επίκουρος καθηγήτρια Αρχαιολογίας στο Τµήµα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης του Τ.Ε.Ι. Αθήνας

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μηνίσκοι του Γόνατος και η Αρθροσκοπική Mηνισκεκτομή

Οι Μηνίσκοι του Γόνατος και η Αρθροσκοπική Mηνισκεκτομή Οι Μηνίσκοι του Γόνατος και η Αρθροσκοπική Mηνισκεκτομή Τι είναι οι μηνίσκοι του γόνατος; Οι μηνίσκοι του γόνατος είναι ινοχόνδρινοι δίσκοι σχήματος C οι οποίοι παρεμβάλλονται μεταξύ του μηριαίου και της

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικές απόψεις της παροχής ενέργειας στις χηµικές αντιδράσεις.

Περιβαλλοντικές απόψεις της παροχής ενέργειας στις χηµικές αντιδράσεις. Περιβαλλοντικές απόψεις της παροχής ενέργειας στις χηµικές αντιδράσεις. Περίληψη Η επιβάρυνση του περιβάλλοντος που προκαλείται από την παροχή ηλεκτρικής ή θερµικής ενέργειας είναι ιδιαίτερα σηµαντική.

Διαβάστε περισσότερα

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου

Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου Απο τουσ Πρωτουσ Ανθρωπουσ ωσ το Νεολιθικο Πολιτισμο Κεφάλαιο 1 Από τους πρώτους ανθρώπους ως το νεολιθικό πολιτισμό 2.000.000--3000 π.χ. περίπου H εξέλιξη του ανθρώπου κράτησε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 1333/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 16ης Δεκεμβρίου 2008 που αφορά τα πρόσθετα τροφίμων

ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 1333/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 16ης Δεκεμβρίου 2008 που αφορά τα πρόσθετα τροφίμων ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΚ) αριθ. 1333/2008 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 16ης Δεκεμβρίου 2008 που αφορά τα πρόσθετα τροφίμων Χρίστος Λενή Χρίστου Λειτουργός Υγειονομικών Υπηρεσιών Υπουργείο Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Dr Marios Vryonides. Curriculum Vitae I. PERSONAL DETAILS.. 2 II. EDUCATION... 3 III. WORK EXPERIENCE. 4

Dr Marios Vryonides. Curriculum Vitae I. PERSONAL DETAILS.. 2 II. EDUCATION... 3 III. WORK EXPERIENCE. 4 Curriculum Vitae Dr Marios Vryonides I. PERSONAL DETAILS.. 2 II. EDUCATION.... 3 III. WORK EXPERIENCE. 4 IV. PRESENTATIONS IN CONFERENCES AND SEMINARS... 5 V. PUBLICATIONS.... 6-1 - I. PERSONAL DETAILS

Διαβάστε περισσότερα

Πολύμετρο Βασικές Μετρήσεις

Πολύμετρο Βασικές Μετρήσεις Πολύμετρο Βασικές Μετρήσεις 1. Σκοπός Σκοπός της εισαγωγικής άσκησης είναι η εξοικείωση του σπουδαστή με τη χρήση του πολύμετρου για τη μέτρηση βασικών μεγεθών ηλεκτρικού κυκλώματος, όπως μέτρηση της έντασης

Διαβάστε περισσότερα

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου

5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. H άρθρωση του ώμου 5 ΛΥΚΕΙΟ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ 2013-2014 ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ H άρθρωση του ώμου Μαθητής Μ. Γεώργιος Ανατομία ώμου Τα κύρια οστά του ώμου είναι το βραχιόνιο και η ωμοπλάτη.η αρθρική κοιλότητα προστατεύεται

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΣΩΝ ΤΙΜΩΝ ΠΟΣΟΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΣΩΝ ΤΙΜΩΝ ΠΟΣΟΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΣΥΓΚΡΙΣΗ ΜΕΣΩΝ ΤΙΜΩΝ ΠΟΣΟΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ Εισαγωγή Στο Κεφάλαιο 3 υπολογίζονται και συγκρίνονται οι µέσες τιµές όλων των αριθµητικών µεταβλητών που είναι ο γραπτός µέσος όρος όλων των µαθηµάτων,

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομο βιογραφικό σημείωμα της Ελένης Κ. Μαντζουράνη

Σύντομο βιογραφικό σημείωμα της Ελένης Κ. Μαντζουράνη Σύντομο βιογραφικό σημείωμα της Ελένης Κ. Μαντζουράνη Ονοματεπώνυμο: Ελένη Μαντζουράνη του Κωνσταντίνου Χρόνος και τόπος γέννησης: 1954, Αθήνα Ακαδημαϊκή Ιδιότητα: Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΥΤΕΚΩ/ΤΑΑΠΤΠΓΑΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIΙ (Εγκύκλιος 129/2010) ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

ΤΑΥΤΕΚΩ/ΤΑΑΠΤΠΓΑΕ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ VIΙ (Εγκύκλιος 129/2010) ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΥΛΙΚΑ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΩΝ ΕΠΕΜΒΑΣΕΩΝ 1. ΗΜΙΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΕΣ ΙΣΧΙΟΥ ΚΩΔΙΚΟΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΥΛΙΚΟΥ (Φ.Ε.Κ. 518/19/4/2005 ) 406 ΗΜΙΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΙΟΥ ΤΥΠΟΥ THOMPSON ΜΕ 407 ΗΜΙΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΙΣΧΙΟΥ ΤΥΠΟΥ ΜΟΟRE ΧΩΡΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ

ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΜΕΘΟΔΩΝ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΥ ΚΙΝΗΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΜΕΤΡΩΝ ΘΕΡΜΙΚΗΣ ΑΠΕΝΕΡΓΟΠΟΙΗΣΗΣ Μαρία Γιαννακούρου ΤΕΙ Αθηνών, Σχολή Τεχνολογίας Τροφίμων και Διατροφής, Τμήμα Τεχνολογίας Τροφίμων Νικόλαος Γ. Στοφόρος Γεωπονικό

Διαβάστε περισσότερα

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη βιολογική μηχανική Κεφάλαιο 2 Εκβιομηχανική των οστών Οι διαφάνειες που ακολουθούν Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Για να περιγράψουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Πρόσθιος Χιαστός Σύνδεσμος του Γόνατος και η Συνδεσμοπλαστική

Ο Πρόσθιος Χιαστός Σύνδεσμος του Γόνατος και η Συνδεσμοπλαστική Ο Πρόσθιος Χιαστός Σύνδεσμος του Γόνατος και η Συνδεσμοπλαστική Ποιά είναι η ανατομική κατασκευή του γόνατος; Η άρθρωση του γόνατος σχηματίζεται από το μηριαίο οστό και από την κνήμη. Τα άκρα των οστών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ. Θέμα: «Μελέτη της βολής με κατασκευή και εκτόξευση χάρτινων πυραύλων με χρήση εκτοξευτή που λειτουργεί με πιεσμένο αέρα»

ΦΥΣΙΚΗ. Θέμα: «Μελέτη της βολής με κατασκευή και εκτόξευση χάρτινων πυραύλων με χρήση εκτοξευτή που λειτουργεί με πιεσμένο αέρα» ΦΥΣΙΚΗ Θέμα: «Μελέτη της βολής με κατασκευή και εκτόξευση χάρτινων πυραύλων με χρήση εκτοξευτή που λειτουργεί με πιεσμένο αέρα» Τάξη Γ : Λεμπιδάκης Αποστόλης, Καπετανάκης Δημήτρης, Κοπιδάκης Γιώργος, Ζαμπετάκης

Διαβάστε περισσότερα

Ρήξη του Τενοντίου Πετάλου του Ώμου: Γενικές Πληροφορίες

Ρήξη του Τενοντίου Πετάλου του Ώμου: Γενικές Πληροφορίες Ρήξη του Τενοντίου Πετάλου του Ώμου: Γενικές Πληροφορίες Ποιά είναι η ανατομική κατασκευή του ώμου; Η άρθρωση του ώμου σχηματίζεται από την σύνδεση τριών οστών: του βραχιονίου, της ωμοπλάτης και της κλείδας.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ 2. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ II ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΔΥΟ ΚΡΙΤΗΡΙΑ 1. ΑΝΑΛΥΣΗ ΔΙΑΚΥΜΑΝΣΗΣ ΚΑΤΑ ΕΝΑ ΚΡΙΤΗΡΙΟ (One-Way Analyss of Varance) Η ανάλυση

Διαβάστε περισσότερα

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο

Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Κ Ε Φ Α Λ Α Ι Ο Α Υλικά, Γραμμές και Τεχνικές στο Ελεύθερο Σχέδιο Σκοπός Σκοπός του κεφαλαίου αυτού είναι να γνωρίσουν οι μαθητές τα υλικά που χρειάζονται για το ελεύθερο σχέδιο και τον τρόπο που θα τα

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής

Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής Ερμηνευτική της Νεολιθικής Ειδωλοπλαστικής ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ΠΡΩΙΜΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΣΚΕΨΗ Οι τεράστια ανθρώπινη ικανότητα για μάθηση διακρίνει τον άνθρωπο από όλα τα άλλα γένη. Στην απώτερη Προϊστορία, η εξέλιξη της

Διαβάστε περισσότερα

1. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ

1. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ 1 Μιχάλης Ρηγίνος 1. ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Οικονομικών Επιστημών, Πανεπιστημίου Αθηνών. Το 1977 αποφοίτησε από το Οικονομικό Τμήμα της ΑΣΟΕΕ και στη συνέχεια σπούδασε Οικονομική

Διαβάστε περισσότερα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα

Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Η χρήση της ελιάς στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διατολογίας-Διατροφής, Αθήνα 2 Ε.Κ.Ε.Φ.Ε. Δημόκριτος,Τομέας

Διαβάστε περισσότερα

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ

VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ VII. ΙΣΟΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗ : ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΕΚΠ/ΚΩΝ ΕΥΚΑΙΡΙΩΝ ΚΑΤΑ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΑΙ ΦΥΛΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: 1.0 Αριθµός µαθητών στα σχολεία Πρωτοβάθµιας και ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης 2.0 Τριτοβάθµια Εκπαίδευση 83 Ισότητα

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές πληροφορίες μαθήματος: Τίτλος CE07_S04 Πιστωτικές. Φόρτος εργασίας μονάδες:

Γενικές πληροφορίες μαθήματος: Τίτλος CE07_S04 Πιστωτικές. Φόρτος εργασίας μονάδες: Γενικές πληροφορίες μαθήματος: Τίτλος Μεταλλικές Κωδικός CE07_S04 μαθήματος: Κατασκευές ΙI μαθήματος: Πιστωτικές Φόρτος εργασίας μονάδες: 5 150 (ώρες): Επίπεδο μαθήματος: Προπτυχιακό Μεταπτυχιακό Τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ

Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ ΣΗΜΑΝΣΗ CE ΓΙΑ ΤΑ ΔΟΜΙΚΑ ΥΛΙΚΑ ΑΠΟ ΔΙΑΚΟΣΜΗΤΙΚΑ ΠΕΤΡΩΜΑΤΑ. Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ ΛΙΘΟΣ (ΙΓΜΕ) Δρ. Κ. ΛΑΣΚΑΡΙΔΗΣ, Δρ. Μ. ΠΑΤΡΩΝΗΣ Ι.Γ.Μ.Ε., Διεύθυνση Κοιτασματολογίας, Τμήμα Μαρμάρων και Αδρανών Υλικών,

Διαβάστε περισσότερα

Γραφείο 229, τηλ. 210-7491653, e-mail nicolassouliotis@hotmail.com

Γραφείο 229, τηλ. 210-7491653, e-mail nicolassouliotis@hotmail.com Νίκος Σουλιώτης Κοινωνιολόγος Ερευνητής Δ βαθμίδας Επικοινωνία Γραφείο 229, τηλ. 210-7491653, e-mail nicolassouliotis@hotmail.com Σπουδές Πτυχίο Κοινωνιολογίας, Τμήμα Κοινωνιολογίας, Πάντειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

Ιατροδικαστική Φωτογράφιση. Καθηγητής. Thomas Wenzel

Ιατροδικαστική Φωτογράφιση. Καθηγητής. Thomas Wenzel Δράση: «Κατάρτιση δημοσίων λειτουργών (ιατρικών λειτουργών, ψυχολόγων κτλ) για διαπίστωση βασανιστηρίων και ανίχνευση ειδικών αναγκών σε θύματα βασανιστηρίων» Εκπαιδευτής: Dr. Thomas Wenzel Medical University

Διαβάστε περισσότερα

Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού

Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού Αρθρώσεις Είναι η σύνδεση δύο ή περισσότερων οστών με τη συμμετοχή ενός μαλακότερου ιστού Ανάλογα με το είδος αυτού του ιστού και τον τρόπο συμμετοχής του, καθορίζεται η κινητικότητα των οστών που συνδέονται.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταλλικά αντικείμενα και μεταλλοτεχνικές δραστηριότητες κατά την Εποχή του Χαλκού στην Τούμπα Θεσσαλονίκης

Μεταλλικά αντικείμενα και μεταλλοτεχνικές δραστηριότητες κατά την Εποχή του Χαλκού στην Τούμπα Θεσσαλονίκης Μαυροειδή Ι., Ανδρέου Σ., Βαβελίδης Μ. Μεταλλικά αντικείμενα και μεταλλοτεχνικές δραστηριότητες κατά την Εποχή του Χαλκού στην Τούμπα Θεσσαλονίκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 Η παρούσα εργασία εστιάζει στη μελέτη των αρχαιολογικών

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ *

ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * ΟΙ ΕΛΛΗΝΙΚΕΣ ΕΞΑΓΩΓΕΣ ΒΡΩΣΙΜΩΝ ΕΛΙΩΝ ΣΤΗΝ ΙΑΠΩΝΙΑ * ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ * Διαπιστώσεις Διαπίστωση Ι: Ο όγκος και η αξία των εξαγωγών ελληνικών ελιών στην Ιαπωνία -αν και σε αυξητική πορεία την τελευταία

Διαβάστε περισσότερα

[ΚΑΜΨΗ ΣΩΛΗΝΩΝ ΕΧΕΤΕ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ;]

[ΚΑΜΨΗ ΣΩΛΗΝΩΝ ΕΧΕΤΕ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ;] ΠΑΠΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Α.Ε ΜΑΙΟΣ 2013 [ΚΑΜΨΗ ΣΩΛΗΝΩΝ ΕΧΕΤΕ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ;] [] Του Μηχ. Μηχανικού Αγγέλου Αλέξανδρου Η σωστή ακτίνα καμπυλότητας ανά υλικό παίζει καίριο ρόλο στην βέλτιστη ποιότητα μίας καμπύλης ή κούρμπας

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός

Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Θέµα ιερεύνησης: Ο καιρός Αντικείµενο της συγκεκριµένης δραστηριότητας είναι η µεθοδική παρατήρηση των καιρικών συνθηκών για ένα σχετικά µεγάλο χρονικό διάστηµα, η καταγραφή και οργάνωση των παρατηρήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που

διάστημα κατασκευής αυτών των αγγείων περιορίζεται σε δύο έως τρεις γενιές. Ως προς τη χρονολόγησή της βασιζόμαστε στα κεραμικά συνευρήματα που ΠΕΡΙΛΗΨΗ H διδακτορική διατριβή με θέμα: «Σύγκλιση Απόκλιση. Έρευνα & Συνεισφορά στην τοπική κεραμική της Περιφέρειας Αρμένων-Ρεθύμνου και στην Κεραμική Παραγωγή της Κρήτης κατά τον 14 ο και 13 ο π. Χ.

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος

Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος Στοιχειώδεις παθολογικές μεταβολές του Γεννητικού Συστήματος του Θήλεος ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΟΙΚΟΝΟΜΟΠΟΥΛΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Προσοχή: Οι παρουσιάσεις μαθημάτων αποτελούν βοήθημα παρακολούθησης των παραδόσεων

Διαβάστε περισσότερα

Το υλικό-διαθεσιμότητα

Το υλικό-διαθεσιμότητα τοιχοποιίες Το υλικό-διαθεσιμότητα Διαθεσιμότητα Περιοχή Κορεστείων Ν. Καστοριάς Δισπηλιό, Φλώρινα-λημναίοι οικισμοί Δισπηλιό, Φλώρινα-λημναίοι οικισμοί Μονεμβασιά παραδόσεις, πολιτισμός Το κλίμα το κέλυφος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΣΧΟΛΗ ΝΑΥΤΙΛΙΑΣ & ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΑΥΤΙΛΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ στη «ΝΑΥΤΙΛΙΑ» ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ Α. ΓΕΝΙΚΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

χώρας το δεκάμηνο του 2014 ξεπέρασαν το σύνολο των διανυκτερεύσεων ολόκληρου του έτους 2013.

χώρας το δεκάμηνο του 2014 ξεπέρασαν το σύνολο των διανυκτερεύσεων ολόκληρου του έτους 2013. Σημαντική ήταν η αύξηση που παρουσίασε ο εισερχόμενος τουρισμός προς τη χώρα μας την τελευταία διετία (2013-2014), καθώς οι αφίξεις των αλλοδαπών τουριστών εκτιμάται ότι ξεπέρασαν το επίπεδο ρεκόρ των

Διαβάστε περισσότερα

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ

2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΣΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΤΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΜΑΡΙΑ Σ. ΖΙΩΓΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑ 2 ΟΥ και 7 ΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΑΛΓΟΡΙΘΜΩΝ και ΔΟΜΗ ΑΚΟΛΟΥΘΙΑΣ 2.1 Να δοθεί ο ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου.

Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ Στη μορφολογία πρέπει αρχικά να εξετάσουμε το γενικό σχήμα του προσώπου. Διακρίνουμε τα εξής σχήματα - Οβάλ - Οβάλ μακρύ - Ορθογωνικό - Στρογγυλό - Τετραγωνικό - Τριγωνικό - Εξαγωνικό - Τραπεζοειδές

Διαβάστε περισσότερα

ΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ 2 (CHI-SQUARE)

ΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ 2 (CHI-SQUARE) ΔΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ (CI-SQUARE) ΟΚΙΜΑΣΙΕΣ χ (CI-SQUARE). Εισαγωγή Οι στατιστικές δοκιμασίες που μελετήσαμε μέχρι τώρα ονομάζονται παραμετρικές (paramtrc) διότι χαρακτηρίζονται από υποθέσεις σχετικές είτε για

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8.1 ΜΗΧΑΝΟΥΡΓΙΚΕΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8.1 ΜΗΧΑΝΟΥΡΓΙΚΕΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 203 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8.1 ΜΗΧΑΝΟΥΡΓΙΚΕΣ ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ Οι βασικοί στόχοι της Τεχνολογίας Παραγωγής είναι σε πρώτο στάδιο η μελέτη, σχεδίαση και ανάπτυξη υφισταμένων ή νέων τεχνολογιών-διαδικασιών

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ Πως να προλάβετε τον ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ με ΤΗΝ ΕΥΓΕΝΙΚΗ Χορηγία Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία με ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ «Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για

Διαβάστε περισσότερα

Πηγές πληροφόρησης για τη χρήση της ελιάς:

Πηγές πληροφόρησης για τη χρήση της ελιάς: Η χρήση της ελιάς σο στο Αιγαίο κατά την αρχαιότητα Μ. Ρούμπου 1, Β. Κυλίκογλου 2, N. Müeller 2 & Ν. Καλογερόπουλος 1 1 Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας-Διατροφής, Διατροφής, Αθήνα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗΣ 2008

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗΣ 2008 ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗΣ 2008 ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΟΥ: "Μελέτη της χρηματοοικονομικής αποτύπωσης περιβαλλοντικών πληροφοριών, της περιβαλλοντικής διαχείρισης, επίδοσης και αποτελεσματικότητας των ελληνικών επιχειρήσεων"

Διαβάστε περισσότερα

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ

Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ Α.1.1.α.6 ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗ ΛΟΙΠΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΑ ΜΕΓΕΘΗ ΚΑΙ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΧΩΡΟΤΑΞΙΚΗΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ 1. ΗΜΟΓΡΑΦΙΚΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ 1.1 Πληθυσµός Κατά την εκπόνηση του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ Θέμα Γραφικές παραστάσεις Ραβδόγραμμα - Ιστόγραμμα -Κυκλικό διάγραμμα Πίνακες-Σχετικές Συχνοτητες-Ποσοστα-Κλασματα Ενδεικτική πορεία διδασκαλίας Α. Δίνουμε στους εκπαιδευόμενους

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΔΕΛΤΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΔΕΙΚΤΗ ΟΡΙΣΜΟΣ - ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΑ Ο δείκτης καταγράφει το εργατικό δυναμικό σύμφωνα με το μέγεθος του οικονομικώς ενεργού πληθυσμού ανά Περιφέρεια και το ποσοστό του επί του πληθυσμού άνω

Διαβάστε περισσότερα

Β ΛΥΚΕΙΟΥ: ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ

Β ΛΥΚΕΙΟΥ: ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ: ΦΥΣΙΚΗΣ ΠΡΟΣΑΑΤΟΛΙΣΜΟΥ Διαγωνίσματα 2014-2015 1 ο Διαγώνισμα Θεματικό πεδίο: Επαναληπτικό (Οριζόντια ολή Κυκλική Κίνηση Κρούσεις) Ημερομηνία 16 οεμβρίου 2014 Διάρκεια Επιμέλεια 2 Ώρες ΘΕΜΑ 1 25

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ

ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΑΛΑΙΟΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑΣ-ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΑΣ ΝΟΤΙΑΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Κατά τη δεκαετία 2000-2010 η ΕΠΣΝΕ, παράλληλα προς τις σωστικές ανασκαφές και αυτοψίες της σε σπήλαια και θέσεις παλαιοανθρωπολογικού ενδιαφέροντος,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΙΡΕΤΗΣ. Το ΤΕ είναι συνήθως κυλινδρικό, μπορεί όμως να είναι και κωνικό ή πρισματικό.

ΔΙΑΙΡΕΤΗΣ. Το ΤΕ είναι συνήθως κυλινδρικό, μπορεί όμως να είναι και κωνικό ή πρισματικό. ΔΙΑΙΡΕΤΗΣ ΓΕΝΙΚΑ O διαιρέτης είναι μηχανουργική συσκευή, με την οποία μπορούμε να εκτελέσουμε στην επιφάνεια τεμαχίου (TE) κατεργασίες υπό ίσες ακριβώς γωνίες ή σε ίσες αποστάσεις. Το ΤΕ είναι συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1 Η ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ... 23 2 Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΕΜΑΤΟΣ... 25 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 25 2.2 ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ... 26 2.2.1 ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΕΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ... 26 2.2.2

Διαβάστε περισσότερα

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό

Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο Προσκήνιο 1 Οι φορητοί υπολογιστές στην εκπαίδευση: Μελέτη περίπτωσης ως προς τις συνέπειες στη διδασκαλία και το μιντιακό γραμματισμό Δημήτρης Σπανός 1 dimitris.spanos@gmail.com

Διαβάστε περισσότερα

Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων

Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων Οδηγίες για τη Χρήση της Βάσης Δεδομένων 518297-LLP-2011-IT-ERASMUS-FEXI Εισαγωγή Ο σκοπός αυτού του οδηγού είναι να παρουσιάσει το περιεχόμενο της βάσης δεδομένων των μεταφράσεων των οικονομικών που περιλαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα