ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ Π.Μ.Σ. «Γεωεπιστήµες και Περιβάλλον»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ Π.Μ.Σ. «Γεωεπιστήµες και Περιβάλλον»"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΡΥΚΤΩΝ ΠΡΩΤΩΝ ΥΛΩΝ Π.Μ.Σ. «Γεωεπιστήµες και Περιβάλλον» Μεταπτυχιακή Εργασία Ειδίκευσης «ΡΟΦΗΣΗ ΦΑΙΝΑΝΘΡΕΝΙΟΥ ΣΕ ΓΑΙΑΝΘΡΑΚΕΣ ΚΑΙ ΧΟΥΜΙΚΑ ΟΞΕΑ» Ηλίας Σοφικίτης Γεωλόγος ΠΑΤΡΑ 2010

2 ΠΕΡΙΛΗΨΗ Σκοπός της παρούσας μελέτης είναι η κατανόηση του μηχανισμού ρόφησης του φαινανθρενίου σε δείγματα γαιανθράκων και των αντίστοιχων χουμικών τους οξέων και η διερεύνηση της καταλληλότητας τους ως ροφητικών υλικών για την απορρύπανση ποτάμιων και λιμναίων συστημάτων, στα οποία υπάρχει πρόβλημα ρύπανσης από πολυκυκλικούς αρωματικούς υδρογονάνθρακες. Για την επίτευξη του σκοπού αυτού μελετήθηκαν τέσσερα δείγματα λιγνίτη και δύο δείγματα τύρφης και τα αντίστοιχα δείγματα των χουμικών οξέων. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε για την απομόνωση των χουμικών οξέων βασίστηκε στην τροποποιημένη μεθοδολογία, που προτείνεται από την IHSS (International Humic Substances Society). Για τη μελέτη της ρόφησης φαινανθρενίου κατασκευάστηκαν οι ισόθερμες καμπύλες ρόφησης, ύστερα από την πραγματοποίηση πειραμάτων ρόφησης με συγκεντρώσεις φαινανθρενίου σε υδατικά διαλύματα 30, 50, 100, 300 και 500 μg/l. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι η ρόφηση στα περισσότερα δείγματα των χουμικών οξέων είναι μεγαλύτερη από ό,τι στα αντίστοιχα δείγματα των μητρικών τους γαιανθράκων. Επίσης στα δείγματα των γαιανθράκων παρατηρείται μεγαλύτερη ρόφηση στις χαμηλές συγκεντρώσεις φαινανθρενίου από ό,τι στις υψηλές, με αποτέλεσμα η ρόφηση να μην είναι γραμμική. Σχετικά με τη χρήση τους ως ροφητικά υλικά για απορρύπανση για δυο δείγματα λιγνίτη προτείνεται η χημική τους επεξεργασία, προκειμένου να χρησιμοποιηθούν ως ροφητικά υλικά, ενώ για τα υπόλοιπα δείγματα η διαφορά στη ροφητική ικανότητα μεταξύ των μητρικών γαιανθράκων και των παραγόμενων χουμικών οξέων δεν είναι τόσο σημαντική, με αποτέλεσμα να μπορεί να χρησιμοποιηθεί απευθείας το μητρικό υλικό. ABSTRACT The scope of this study is the determination of the phenanthrene sorption mechanism for some Greek lignite and peat samples, as well as for their extracted humic acids. The scope is to assess their suitability for application in remediation of fresh water environments from polycyclic aromatic hydrocarbons (PAHs) For the extraction of the humic acids, the methodology provided by the IHHS (International Humic Substances Society) with some alterations, was applied. The

3 sorption experiments were conducted by mixing 0,004 g of the sorbent within water solutions of phenanthrene at different concentrations of 30, 50, 100, 300 and 500 μg/l. The results show that phenanthrene sorption is higher in the humic acid samples rather than in the original lignite and peat. The original samples display higher sorption at low phenanthere concentration solutions (30 μg/l) than at the denser phenanthrene concentration solution (500 μg/l). Thus, the sorption in these samples is non-linear. In order to use these materials as sorbents, the TH4 and MT6 samples might have to be treated, because sorption is higher in the humic acid fraction than in the source material. The rest of the samples display lower variation in the sorption capacity between the humic acid samples and the original samples, thus there is no need for chemical treatment.

4 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η παρούσα μελέτη πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια μεταπτυχιακής εργασίας ειδίκευσης στο Πρόγραµµα Μεταπτυχιακών Σπουδών «Γεωεπιστήµες και Περιβάλλον» του Τµήµατος Γεωλογίας του Πανεπιστηµίου Πατρών. Από τη θέση αυτή επιθυµώ να ευχαριστήσω όλους εκείνους, που βοήθησαν στην ολοκλήρωση της συγκεκριμένης εργασίας. Πρώτα και κύρια θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Καθηγητή του Τμήματος Γεωλογίας κ. Κίμωνα Χρηστάνη για την ανάθεση αυτού του τόσο ενδιαφέροντος αντικείμενου έρευνας, καθώς και για την επίβλεψη και καθοδήγησή μου κατά την διάρκεια εκπόνησης της εργασίας και επίσης για την πολύτιμη μεταλαμπάδευση των γνώσεων του όλα αυτά τα χρόνια που είχα την τύχη να βρίσκομαι κοντά του τόσο σε προπτυχιακό, όσο και σε μεταπτυχιακό επίπεδο. Επιπλέον θα ήθελα να ευχαριστήσω την Λέκτορα του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Χρυσή Καραπαναγιώτη, για την υπερπολύτιμη βοήθεια και καθοδήγηση της κατά τη φάση πραγματοποίησης των πειραμάτων ρόφησης του φαινανθρενίου όσο και στο στάδιο αξιολόγησης των πειραματικών δεδομένων. Θερμές ευχαριστίες θα ήθελα να απευθύνω στη Γεωλόγο, Υποψήφια Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Πατρών, κ. Ανδριάνα Γιαννούλη, για την παραχώρηση των δειγμάτων της έρευνας, των δεδομένων των αναλύσεων της, που ήταν αναγκαία για την ολοκλήρωση της μελέτης, και των πολύτιμων συμβουλών της κατά τη διάρκεια της εκχύλισης των χουμικών οξέων από τους γαιάνθρακες που μελετήθηκαν. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απευθύνω σε φίλους και συναδέλφους, που βοήθησαν, µε διαφορετικό τρόπο ο καθένας, στην ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας. Τον Γεωλόγο Δρ. Σταύρο Καλαϊτζίδη, για την προτροπή του να ασχοληθώ με το αντικείμενο έρευνας των χουμικών οξέων, τον Γεωλόγο, Υποψήφιο Διδάκτορα του Πανεπιστημίου Πατρών κ. Γεώργιο Σιαβάλα για τις χρήσιμες συμβουλές του και τις εύστοχες παρατηρήσεις του σε όλη τη διάρκεια της εκπόνησης αυτής της εργασίας, τη Γεωλόγο, Μεταπτυχιακό Φοιτήτρια του διατμηματικού Π.Μ.Σ. στις <<Περιβαλλοντικές Επιστήμες>> Καλλιόπη Φωτοπούλου, για την άριστη συνεργασία της σε όλη τη διάρκεια των πειραμάτων ρόφησης του φαινανθρενίου από τους γαιάνθρακες. Τέλος θα ήθελα να ευχαριστήσω τον πατέρα µου Σπυρίδωνα και τη µητέρα µου Ουρανία για την οικονοµική και την ψυχική στήριξη και την κατανόησή τους, όλα τα χρόνια των σπουδών µου και περισσότερο κατά τη διάρκεια των µεταπτυχιακών σπουδών µου. Πάτρα, Ιούνιος 2010 Σοφικίτης Ηλίας

5 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1.EIΣΑΓΩΓΗ 1 2. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΧΟΥΜΙΚΑ ΟΞΕΑ Γενικές έννοιες Φυσικές ιδιότητες χουμικών οξέων Χημική σύσταση των χουμικών οξέων Μοντέλα περιγραφής των χουμικών οξέων Το μοντέλο του πολυμερούς Το μοντέλο της υπερμοριακής δομής Δομικοί χημικοί τύποι των χουμικών οξέων ΠΟΛΥΚΥΚΛΙΚΟΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΟΙ ΥΔΡΟΓΟΝΑΝΘΡΑΚΕΣ Γενική περιγραφή των Πολυκυκλικών Αρωματικών Υδρογονανθράκων Φαινανθρένιο ΡΟΦΗΣΗ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΥΛΗ Γραμμικό μοντέλο Μοντέλο Ισόθερμης καμπύλης Langmuir Μοντέλο Ισόθερμης καμπύλης Freundlich ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ Ροφητικά υλικά Μεθοδολογία πειραμάτων Απομόνωση, Κλασμάτωση και Καθαρισμός Χουμικών Συστατικών (IHSS) Πειράματα ρόφησης φαινανθρενίου ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 21

6 4.1 Ισορροπία Ισόθερμες ρόφησης του φαινανθρενίου στα ως έχει δείγματα λιγνίτη και τύρφης Ισορροπία Ισόθερμες ρόφησης του φαινανθρενίου στα δείγματα των χουμικών οξέων ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ Σύγκριση ισόθερμων καμπυλών γαιανθράκων και χουμικών οξέων Σύγκριση ρόφησης δειγμάτων Επίδραση της περιεκτικότητας σε ινερτινίτη, οργανικό άνθρακα και χουμικά οξέα Επίδραση του ph και της αλατότητας ΣΥΝΘΕΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 36

7 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Τα τελευταία δέκα χρόνια μεγάλο μέρος της έρευνας για το περιβάλλον αφορά στη χρήση της ανθρακοπετρογραφίας για τη διερεύνηση του μηχανισμού αλληλεπίδρασης των ρυπαντών ανθρωπογενούς προέλευσης και του φυσικού περιβάλλοντος. Σε αυτές τις διεργασίες σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν τα χουμικά συστατικά, τα οποία λόγω του πολυσύνθετου χαρακτήρα τους (περιέχουν κυρίως στη δομή τους καρβοξυλικές και φαινολικές ενώσεις, καθώς και ομάδες κετονών, αμινών κ.ά.) σχηματίζουν σύμπλοκες χηλικές ενώσεις με βαρέα μέταλλα και οργανικούς ρύπους. Λόγω της χηλικής τους ικανότητας τα χουμικά συστατικά μπορούν να διαλύσουν, να κινητοποιήσουν και να μεταφέρουν τα μέταλλα και τους οργανικούς ρύπους μέσα στο έδαφος και το νερό (Κουκουλάκης κ.ά. 2000, Cornelissen and Gustaffson 2004). Τα χουμικά συστατικά συναντώνται στο έδαφος, σε επιφανειακούς υδάτινους όγκους (ποτάμια, λίμνες και ωκεανούς), καθώς και σε χαμηλού βαθμού ενανθράκωσης γαιάνθρακες (τύρφη, λιγνίτης και λεοναρδίτης). Κύρια πηγή προέλευσης των πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων στο φυσικό περιβάλλον αποτελούν οι ελεγχόμενες καύσεις σε κλιβάνους αποτέφρωσης και καυστήρες θέρμανσης καθώς και οι πυρολυτικές διεργασίες σε βιομηχανικές εφαρμογές, δηλαδή κύρια έχουν ανθρωπογενή προέλευση. Οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες (PAHs) χαρακτηρίζονται ως ιδιαίτερα τοξικοί ρύποι και έχουν χαρακτηριστεί ως υπεύθυνοι για την πρόκληση καρκίνου και γενετικών μεταλλάξεων (U.S. EPA). Έχουν εντοπιστεί σε μεγάλες συγκεντρώσεις σε ιζήματα, εδάφη, το νερό και τα απόβλητα των βιομηχανιών. Η σύγχρονη τάση για την απορρύπανση και τη μείωση της ανθρωπογενούς επίδρασης στο φυσικό περιβάλλον είναι η χρήση φθηνών φυσικών ροφητών, όπως οι ζεόλιθοι, ο λιγνίτης, η τύρφη και ο λεοναρδίτης (Havelcova et al. 2009). Ο Ελλαδικός χώρος χαρακτηρίζεται ως πλούσιος σε κοιτάσματα χαμηλού βαθμού ενανθράκωσης, λιγνίτη και τύρφης (Χρηστάνης 2000). Εκτός από τα δύο μεγάλα κοιτάσματα λιγνίτη στην Πτολεμαϊδα και τη Μεγαλόπολη, τα οποία χρησιμοποιούνται για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από τη Δημόσια Επιχείρηση Ηλεκτρισμού και κάποια μικρότερα, τα οποία εκμεταλλεύονται 1

8 ιδιώτες για την παραχώρηση πρώτης ύλης στη ΔΕΗ, τα υπόλοιπα κοιτάσματα παραμένουν ανεκμετάλλευτα. Στην παρούσα μελέτη διερευνάται η δυναμική του μηχανισμού ρόφησης του φαινανθρενίου (PAH) σε έξι δείγματα τύρφης και λιγνίτη, τα οποία προέρχονται από διαφορετικές λεκάνες ανθρακογένεσης του Ελλαδικού χώρου, καθώς και στα χουμικά οξέα, τα οποία απομονώθηκαν από τα αντίστοιχα δείγματα. Σκοπό της μελέτης αποτελεί η εξακρίβωση της ικανότητας ρόφησης που παρουσιάζουν οι γαιάνθρακες, που μελετήθηκαν στη φυσική τους μορφή, αλλά και με τη μορφή χουμικών οξέων, ώστε να γίνει κατανοητή η συμπεριφορά τους ως ροφητικά υλικά πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων σε υδατικά διαλύματα. 2

9 2. ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 2.1 ΧΟΥΜΙΚΑ ΟΞΕΑ Γενικές έννοιες. Τα χουμικά συστατικά (humic substances) αποτελούν καστανόχρωμες υδατικές πηκτές (gel), που είναι αποτέλεσμα μικροβιακού μεταβολισμού, καθώς και διεργασιών πολυμερισμού και αναγωγής των οργανικών ενώσεων που περιέχονται στα φυτικά λείψανα. Συγκαταλέγονται στα πιο διαδομένα οργανικά υλικά του πλανήτη (Stevenson 1994) και εκχυλίζονται από την οργανική ουσία του εδάφους (Soil Organic Matter), την τύρφη, τον λιγνίτη και τον λεοναρδίτη.. Ο τελευταίος αποτελεί οξειδωμένη μορφή λιγνίτη. Τα χουμικά συστατικά αποτελούν το 70-80% του οργανικού υλικού των ιζημάτων (Piccolo 2001). Νεότερες μελέτες έχουν αποδείξει την ύπαρξη χουμικών συστατικών σε επιφανειακά ύδατα και θαλάσσια ιζήματα (Κουκουλάκης κ.ά , Piccolo 2001). Κατά την προσπάθεια χαρακτηρισμού των χουμικών συστατικών διακρίθηκαν με βάση τη διαλυτότητα τους στις βάσεις και τα οξέα, τρία διαφορετικά κλάσματα: Τα χουμικά οξέα, τα φουλβικά οξέα και οι χουμίνες (Σχ. 1). Ως χουμικά οξέα (Humic Acids) χαρακτηρίζεται το καστανόμαυρο κλάσμα των χουμικών συστατικών, το οποίο παραμένει αδιάλυτο μετά την αλκαλίωση και οξίνισή τους. Το ανοιχτόχρωμο καστανό κλάσμα, που παραμένει εν διαλύσει, αποτελεί τα φουλβικά οξέα (Fulvic Acids). Τέλος το κλάσμα που παραμένει αδιάλυτο κατά την εκχύλιση των χουμικών συστατικών με βάσεις αποτελεί τις χουμίνες. Σχήμα 1. Διάκριση χουμικών συστατικών στα επιμέρους κλάσματα. 2

10 Παρά το γεγονός ότι η διάκριση των επιμέρους κλασμάτων οφείλεται σε διαφορετικές φυσικοχημικές ιδιότητες, ο διαχωρισμός αυτός γίνεται γιατί απλά είναι λειτουργικός καθώς δεν υπάρχει συγκεκριμένη μοριακή δομή για κάθε κλάσμα (Κουκουλάκης κ.ά. 2000) Φυσικές ιδιότητες χουμικών οξέων Τα χουμικά οξέα είναι αδιάλυτα στο νερό. Στην ουσία αποτελούν κολλοειδείς ουσίες, δηλαδή συστήματα σε διασπορά. Στη μεθανόλη η διασπορά των χουμικών οξέων είναι 7%, την αιθανόλη 4%, την ακετόνη 23%, τη βενζίνη 4% και το χλωροφόρμιο 2% (Κουκουλάκης κ.ά. 2000). Χαρακτηρίζονται ως ενώσεις υψηλού μοριακού βάρους, που εκφράζεται από τη μέτρηση της οσμωτικής πίεσης με βάση το σημείο πήξεως εξαιτίας του ότι τα χουμικά οξέα βρίσκονται σε διασπορά και κυμαίνεται μεταξύ και Daltons (Rice 1990, Piccolo 2001, Κωβαίος 2007). Οι κολλοειδείς ιδιότητες των χουμικών οξέων ομοιάζουν με αυτές των πολυηλεκτρολυτών μέσα σε υδατικά διαλύματα. Η κροκίδωση και η διασπορά, η απόκριση σε πολυηλεκτρολύτες και η συμπεριφορά σωματιδίων διπλής ηλεκτρικής στοιβάδας εμφανίζονται στα χουμικά οξέα, όπως και στους πολυηλεκτρολύτες. Εξίσου σημαντική είναι και η ιδιότητα των χουμικών οξέων να σχηματίζουν σύμπλοκες χηλικές ενώσεις, δηλαδή ημιπολικούς δεσμούς, όπου το ζεύγος ηλεκτρονίων προέρχεται από το μεταλλικό ιόν και την ενεργό ομάδα του χουμικού οξέος (φαινολική ή καρβοξυλική), με τα μονοσθενή ή πολυσθενή κατιόντα των μετάλλων, ή και να αλληλεπιδρά με τα υδροξείδια, τις ανόργανες και οργανικές ενώσεις και να σχηματίζει ενώσεις διαφορετικής διαλυτότητας. Η χηλική ικανότητα των χουμικών οξέων είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς βοηθά στη χημική αποσάθρωση των ορυκτών και ελέγχει την απελευθέρωση συστατικών, καθώς και την πρόσληψη και τη διαθεσιμότητα των θρεπτικών συστατικών του εδάφους (Κουκουλάκης κ.ά, 2000, Κωβαίος 2007) Χημική σύσταση των χουμικών οξέων Η στοιχειακή σύσταση των χουμικών οξέων διαφέρει από των άλλων χουμικών συστατικών μόνο στην περιεκτικότητα. Tα χουμικά οξέα εμφανίζουν 3

11 μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε Άνθρακα (C), Υδρογόνο (Η), Άζωτο (Ν) και Θείο (S) και μικρότερη περιεκτικότητα σε (Ο) από τα φουλβικά οξέα (Rice 1990). Άλλη μια διαφορά μεταξύ χουμικών και φουλβικών οξέων είναι ο ατομικός λόγος οξυγόνου προς άνθρακα (Ο/C), που είναι υψηλότερος στα φουλβικά οξέα. Γενικά οι περιεκτικότητες των κύριων στοιχείων στα χουμικά οξέα κυμαίνονται μεταξύ 37,18 ως 75,76% για τον άνθρακα, 1,64 ως 11,68% για το υδρογόνο, 0,50 ως 10,54% για το άζωτο, 0,1-8,3% το θείο και 7,93 ως 36,6% για το οξυγόνο με όλες τις τιμές να αφορούν ποσοστό % κατά βάρος σε δείγματα ελεύθερα τέφρας (Schulten and Schnitzer 1992, Stefanova 1992, De Paolis and Kukkonen 1997, Butuzova et al. 1998). Οι μεγάλες αποκλίσεις που εμφανίζονται στη στοιχειακή αναλογία των χουμικών οξέων, αλλά και των χουμικών συστατικών, οφείλονται στην υψηλή ετερογένεια των μορίων των ενώσεων αυτών, τα οποία αντανακλούν τις διαφορετικές ιδιότητες των οικοσυστημάτων, στα οποία σχηματίστηκαν, δηλαδή τη φυτοκάλυψη, την τοπογραφία, το κλίμα κ.ά. (Piccolo 2001). Η συνεχής έρευνα των χημικών ιδιοτήτων των χουμικών οξέων, εκτός από τη διευκρίνιση της στοιχειακής σύστασης κατέστησε δυνατό και τον εντοπισμό των ενεργών ομάδων, που συμμετέχουν στη μοριακή δομή των χουμικών οξέων και τον προσδιορισμό του μοριακού βάρους των μορίων των χουμικών οξέων. Οι κύριες είναι οι καρβοξυλικές (-COOH) και οι φαινολικές (-OH). Άλλες δομές που έχουν αναγνωριστεί να συμμετέχουν στη μοριακή δομή των χουμικών οξέων είναι: i. αρωματικοί δακτύλιοι, με τη μορφή φαινολών και μονομερών ή διμερών της λιγνίνης, καθώς επίσης κετόνες και κινόνες. ii. αλειφατικές ενώσεις ως n-αλκένια, λιπαρά οξέα, n-άλκυλο μονοεστέρων και μόνο-πολύ σακχαριδία. iv. κυκλικές ενώσεις του Ν (Stefanova 1992, Schulten and Schnitzer 1992, De Paolis and Kukkonen 1997, Κουκουλάκης κ.ά. 2000, Piccolo 2001, Κωβαίος 2007) Μοντέλα περιγραφής των χουμικών οξέων Το μοντέλο του πολυμερούς Οι περισσότεροι ερευνητές μέχρι το 2001 θεωρούσαν ότι τα χουμικά οξέα ερμηνεύονταν από το μοντέλο του πολυμερούς, το οποίο εισήγαγε η Kononova το 4

12 1961. Σύμφωνα με αυτό τα χουμικά συστατικά χαρακτηρίζονται ως κάτι αντίστοιχο με τα οργανικά πολυμερή. Η θεωρία αυτή βασίζεται στις παρατηρήσεις της χημικής σύστασης, των οπτικών ιδιοτήτων, της ικανότητας ιοντοανταλλαγής, των κολλοειδών ιδιοτήτων, καθώς και φαινομένων, όπως η διόγκωση, η διαλυτοποίηση κάποιων μη πολικών ή λιγότερο πολικών μορίων. Επίσης σε αντιστοιχία με τα οργανικά πολυμερή, τα χουμικά οξέα περιλαμβάνουν στη δομή τους μακρομόρια, τα οποία παρουσιάζουν παραμορφώσεις (σύμπτυξη ή ανάπτυξη) ανάλογα με το αν βρίσκονται σε βασικά ή όξινα διαλύματα. (Stevenson 1994). Το μοντέλο αυτό χαρακτηρίζει τα χουμικά οξέα ως ουσίες που αποτελούνται από πολυμερή διαφορετικού μοριακού βάρους και δομής, τα οποία προσομοιάζουν με μακρομόρια, όπως τα πολυσακχαρίδια, η λιγίνη και οι πρωτεΐνες (Piccolo 2001) Το μοντέλο της υπερμοριακής δομής Το μοντέλο του πολυμερούς το 2001 τέθηκε υπό αμφισβήτηση από τον Piccolo με την πρόταση του μοντέλου της υπερμοριακής δομής. Οι πιο σύγχρονες τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται σήμερα, όπως η φασματοσκοπία, η περιθλασιμετρία ακτίνων X σε μικρές γωνίες και ο ιονισμός, σε συνδυασμό με παρατηρήσεις που έγιναν με μεθόδους, όπως η μικροσκοπία και η πυρόλυση, έδωσαν αποτελέσματα, τα οποία δεν συμφωνούν με το μοντέλο του πολυμερούς για τα χουμικά οξέα. Με τη χρήση της χρωματογραφίας διείσδυσης πηκτής (gel permeation chromatography) και υψηλής αλλά και χαμηλής πίεσης χρωματογραφίας αποκλεισμού μεγέθους (high low pressure size-exclusion chromatography) διαπιστώθηκαν σημαντικές ενδείξεις, πως η προσθήκη οργανικών οξέων στα χουμικά οξέα μεταβάλλει δραστικά το φαινόμενο μέγεθος των σωματιδίων του. Σύμφωνα με αυτές τις παρατηρήσεις τα χουμικά οξέα μεταβάλλουν το φαινόμενο μέγεθός τους σύμφωνα με τη συσσωμάτωση ή αποσυσσωμάτωση συμπλεγμάτων μικρότερων μορίων. Βασιζόμενος στα προαναφερθέντα πειραματικά στοιχεία ο Piccolo πρότεινε το μοντέλο της υπερμοριακής δομής, σύμφωνα με το οποίο τα χουμικά οξέα αποτελούνται από ομάδες πολλών μικρών και χημικά διαφορετικών οργανικών 5

13 μορίων, που ενώνονται μεταξύ τους με υδρόφοβες αλληλεπιδράσεις και δεσμούς υδρογόνου Δομικοί χημικοί τύποι των χουμικών οξέων Καθώς το μοντέλο του πολυμερούς αποτέλεσε τη βάση για την έρευνα των χουμικών οξέων τα προηγούμενα χρόνια, αλλά συνεχίζει να υποστηρίζεται ακόμη και σήμερα, οι προσπάθειες διατύπωσης ενός συντακτικού δομικού τύπου των χουμικών οξέων έγιναν με βάση το μοντέλο αυτό. Άλλες έγιναν με μεγαλύτερη πιστότητα στο ιδεατό μοντέλο των χουμικών οξέων και άλλες με λιγότερη ακρίβεια. Καμία από αυτές δεν θεωρείται απόλυτα ικανοποιητική, αλλά ο συνδυασμός τους δίνει μια εικόνα για το ιδεατό μοντέλο της δομής των χουμικών οξέων. Μερικοί από τους προτεινόμενους χημικούς τύπους παρουσιάζονται στο Σχήμα 2. Σχήμα 2. Προτεινόμενες δομές χουμικών οξέων από το

14 2.2. ΠΟΛΥΚΥΚΛΙΚΟΙ ΑΡΩΜΑΤΙΚΟΙ ΥΔΡΟΓΟΝΑΝΘΡΑΚΕΣ Γενική περιγραφή των Πολυκυκλικών Αρωματικών Υδρογονανθράκων Οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες (PAHs) αποτελούν ευρύτατα διαδεδομένους ρύπους στο περιβάλλον λόγω της δημιουργίας τους από ατελείς καύσεις. Έχουν ανιχνευθεί σε ένα μεγάλο εύρος περιβαλλοντικών δειγμάτων τα οποία περιλαμβάνουν αέρα, νερό, ιζήματα, εδάφη και τρόφιμα (Juhasz and Naidu 2000). Ο US EPA έχει χαρακτηρίσει 16 PAHs ως υψηλής επικινδυνότητας ρυπαντές, 7 από τους οποίους θεωρούνται καρκινογόνοι για τον άνθρωπο. Η κύρια πηγή πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων προέρχεται από την πυρόλυση οργανικού υλικού σε θερμοκρασίες μεταξύ 500 και 900 ο C (Blanchard et al. 2004). Τα PAHs σχηματίζονται στη φύση κατά την καύση της βλάστησης στα δάση και πιθανόν µε μικροβιακή σύνθεση (Bjorseth et al. 1979, Berset and Holtzer 1999). Ωστόσο η σημαντικότερη πηγή πολυαρωµατικών υδρογονανθράκων είναι οι ανθρωπογενείς διεργασίες, όπως οι ελεγχόμενες καύσεις σε κλιβάνους αποτέφρωσης και καυστήρες θέρμανσης, καθώς και πυρολυτικές διεργασίες σε βιομηχανικές εφαρμογές (Φουντουλάκης 2005). Οι πολυκυκλικές αρωματικές ενώσεις περιέχουν δύο ή περισσότερους βενζοϊκούς δακτυλίους σε γραμμική ή διακλαδισμένη θέση (Juhasz and Naidu 2000). Ο όρος υδρογονάνθρακες δηλώνει πως η δομή τους αποτελείται αποκλειστικά από άτομα άνθρακα και υδρογόνου. Συνεπώς οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες ορίζονται ως οι ενώσεις, που αποτελούνται αποκλειστικά από άνθρακα και υδρογόνο και η μοριακή τους δομή αποτελείται από δύο ή περισσότερους αρωματικούς δακτυλίους (Sims and Overcash 1983). Η απλούστερη τέτοια δομή που υπάρχει, είναι το ναφθαλένιο, που αποτελείται από δύο δακτυλίους βενζολίου (Σχ. 3). Γενικά οι πολυκυλικοί αρωματικοί υδογονάνθρακες αποτελούν στερεά σώματα με υψηλά σημεία τήξης και βρασμού. Επίσης παρουσιάζουν χαμηλή τάση ατμών και πολύ μικρή διαλυτότητα στο νερό, η οποία μειώνεται καθώς αυξάνεται το μοριακό βάρος της ένωσης, με αποτέλεσμα να αυξάνεται ταυτόχρονα και η ανθεκτικότητά τους στην οξειδοαναγωγή και την εξάτμιση. Αντίθετα η τάση ατμών ελαττώνεται με την αύξηση του μοριακού βάρους. Οι πολυκυκλικοί αρωματικοί υδρογονάνθρακες παρουσιάζουν λιπόφιλο χαρακτήρα και είναι ευδιάλυτοι σε 7

15 οργανικούς διαλύτες. Ιδιαίτερα αυτοί με μικρό μοριακό βάρος που περιέχουν δύο ως τρεις δακτυλίους, όπως το φαινανθρένιο, το ναφθαλένιο και το ανθρακένιο παρουσιάζουν μεγάλη τοξικότητα, η οποία έχει την τάση να ελαττώνεται, καθώς αυξάνεται το μοριακό βάρος. Αντίθετα όσο αφορά την καρκινογένεση οι αρωματικοί πολυκυκλικοί υδρογονάνθρακες με μεγάλο μοριακό βάρος παρουσιάζουν μεγαλύτερη τοξικότητα από αυτούς με δύο ή τρεις δακτυλίους. Γενικότερα η τοξικότητα των πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων είναι αποτέλεσμα μάλλον μακροχρόνιας έκθεσης σε πολύπλοκα μίγματα αρωματικών υδρογονανθράκων παρά στην απευθείας έκθεση σε ένα μόνο χαμηλής συγκέντρωσης μέλος της ομάδας (Irwin et al. 1997, EPA 2001). Σχήμα 3. Μοριακή δομή Ναφθαλένιου Φαινανθρένιο Το φαινανθρένιο αποτελεί έναν τρικυκλικό αρωματικό υδρογονάνθρακα, ο οποίος είναι ισομερής του ανθρακένιου (Σχ. 4). Είναι στερεό, κρυσταλλικό, με λευκό ως υποκίτρινο χρώμα, με ελαφρά μπλε φθορισμό, αδιάλυτο στο νερό και ευδιάλυτο στους οργανικούς διαλύτες, όπως η τολουόλη και ο αιθέρας. Επίσης παρουσιάζει μια ελαφρά αρωματική οσμή. Το σημείο βρασμού του φαινανθρενίου βρίσκεται στους o C και το σημείο τήξεως στους 97 ως 101 o C. Ο χημικός τύπος του είναι C 14 Η 10 και το μοριακό του βάρος 178,2202. Η σταθερά του νόμου του Henry είναι 2.6 atm m 3 mol -1 και σταθερά ρόφησης logkow: 4,6 (CLS 1983, Karapanagioti 1999, NIST 2008). 8

16 Σχήμα 4. Μοριακή δομή φαινανθρενίου και ανθρακενίου Η προέλευση του φαινανθρενίου σχετίζεται με την ατελή καύση οργανικού υλικού όπως εξάλλου σχεδόν όλων των πολυκυκλικών αρωματικών υδρογονανθράκων. Στη φύση το φαινανθρένιο βρίσκεται σε σημαντικές ποσότητες σε γαιάνθρακες, στο διυλισμένο πετρέλαιο και μάλιστα σε μεγαλύτερες συγκεντρώσεις από ό,τι στο ακατέργαστο πετρέλαιο και στον καπνό (CLS 1983). Εργαστηριακά η πιο διαδεδομένη μέθοδος σύνθεσης του φαινανθρενίου είναι η μέθοδος Bardhan- Sengupta (1932) κατά την οποία το 9,10-διυδροφαινανθρένιο οξειδώνεται με σελήνιο (Se) και σχηματίζεται φαινανθρένιο (Σχ. 5). Επίσης διαδεδομένη μέθοδος σύνθεσης του φαινανθρενίου είναι από τον ισομερισμό του Ε-στιλβένιου (E-stilbene) φωτοχημικά (Σχ. 5). 9

17 Σχήμα 5. Σύνθεση φαινανθρενίου από την οξείδωση του 9,10-διυδροφαινανθρένιου και από τον φωτοχημικό ισομερισμό του Ε-στιλβένιου. Το φαινανθρένιο συμμετέχει σε σημαντικό αριθμό χημικών αντιδράσεων, οι οποίες λαμβάνουν χώρα στις θέσεις 9 και 10 του μορίου του. Από αυτές οι κυριότερες είναι i) η οξείδωση του φαινανθρένιου σε φαινανθρεκινόνη παρουσία χρωμικού οξέος, ii) η αναγωγή του σε 9,10-διυδροφαινανθρένιο παρουσία αέριου υδρογόνου και σπογγώδους raney νικελίου ως καταλύτη και iii) ηλεκτρόφιλη αρωματική αλογόνωση με βρώμιο σε 9-βρωμοφαινανθρένιο ΡΟΦΗΣΗ ΣΤΗΝ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΥΛΗ Ο όρος προσρόφηση περιγράφει τη συσσώρευση μίας ουσίας σε μία διεπιφάνεια (στερεό/υγρό, υγρό/αέριο, στερεό/αέριο, υγρό/υγρό), ενώ ο όρος απορρόφηση περιγράφει το πέρασμα της διεπιφάνειας και τη συσσώρευση στο εσωτερικό της δεύτερης φάσης. Ο όρος ρόφηση περιλαμβάνει και τις δύο έννοιες. Η αντίστροφη διεργασία ονομάζεται εκρόφηση. Ροφητής είναι το υλικό που προσροφάει μια ουσία (Scwharzenbach et al 2000). Η ρόφηση είναι μια ιδιαίτερα σημαντική διεργασία, καθώς επηρεάζει την τύχη και την επίδραση των ουσιών στο περιβάλλον. Το γεγονός αυτό είναι εύκολα αντιληπτό, καθώς γνωρίζουμε ότι ουσίες με ίδια μοριακή δομή εμφανίζουν διαφορετική συμπεριφορά, ανάλογα με το αν βρίσκονται σε αέρια φάση, αν περιβάλλονται από μόρια νερού και αντίθετα φορτισμένα ιόντα, προσκολλημένα στην επιφάνεια στερεών ή μέσα στο έδαφος (Scwharzenbach et al 2000). 10

18 Τα αίτια που οδηγούν στη ρόφηση είναι δύο: Α) η έλξη για τον ροφητή, δηλαδή η ύπαρξη ισχυρών ελκτικών δυνάμεων από τον ροφητή και Β) η απέχθεια για τον διαλύτη, όπως είναι η υδροφοβία. Η ρόφηση ελέγχεται από τους ακόλουθους τέσσερις μηχανισμούς: α) κατανομή στην οργανική ύλη, μηχανισμός ο οποίος σχετίζεται με το ποσοστό του οργανικού άνθρακα στο νερό, β) ρόφηση σε επιφάνειες των ορυκτών, διαδικασία που σχετίζεται με τις διαμοριακές δυνάμεις του οργανικού στην επιφάνεια των ορυκτών, (γ) ιοντοανταλλαγή, μόνο για πολικά οργανικά μόρια και (δ) ειδική δέσμευση, μόνο για οργανικά μόρια, που δημιουργούν δυνατούς δεσμούς. Οι δεσμοί που αναπτύσσονται μεταξύ του στερεού και της ουσίας που έχει ροφηθεί μπορεί να οφείλονται σε: α) Φυσικές Δυνάμεις π.χ. δεσμοί van der Waals, β) Ιοντοανταλλαγή και γ) Χημικές Δυνάμεις (Schwarzenbach et al. 2000). Για την ποσοτικοποίηση, αλλά και την εξήγηση του μηχανισμού ρόφησης χρησιμοποιούνται οι ισόθερμες ρόφησης. Αυτές αποτελούν καμπύλες που εκφράζουν την σχέση της συγκέντρωσης του ρύπου που παραμένει στο υδατικό διάλυμα, με τη συγκέντρωση του ρύπου που προστέθηκε στο υδατικό διάλυμα αρχικά (Schwarzenbach 2000). Για την περιγραφή των ισόθερμων ρόφησης έχουν προταθεί διάφορα μοντέλα, από τα οποία τα κύρια είναι το γραμμικό μοντέλο, το μοντέλο της ισόθερμης καμπύλης του Freundlich και αυτό της ισόθερμης καμπύλης του Langmuir. Εξαιτίας τις πολυπλοκότητας του μηχανισμού ρόφησης στο περιβάλλον, αλλά και του ετερογενούς χαρακτήρα των συστημάτων που λαμβάνουν μέρος στη διεργασία της ρόφησης, συχνά τα παραπάνω μοντέλα δεν είναι αρκετά να περιγράψουν το μηχανισμό της ρόφησης. Έτσι χρησιμοποιούνται τα εμπειρικά μοντέλα (Freundlich), τα οποία αποτελούν συνδυασμό του μοντέλου της γραμμικής συμπεριφοράς και της μη γραμμικής (Langmuir) (Schwarzenbach et al. 2000) Γραμμικό μοντέλο Το γραμμικό μοντέλο κατανομής βασίζεται στην παραδοχή, ότι το στερεό έχει άπειρες ενεργειακά ομοιόμορφες θέσεις ρόφησης και είναι ικανό να ροφά μόρια της ουσίας όσο και αν το πλήθος αυτών (συγκέντρωση) αυξάνεται στο υδατικό διάλυμα. Αποτελεί το απλούστερο μοντέλο περιγραφής της ισόθερμης κατανομής και εμφανίζει μια μόνο παράμετρο, την Κ d, που καλείται γραμμική σταθερά ρόφησης. Στο συγκεκριμένο μοντέλο η ρόφηση είναι ανάλογη της συγκέντρωσης στο νερό, 11

19 καθώς επίσης γίνεται παραδοχή, πως αν δεν υπάρχει συγκέντρωση στο νερό, δεν υπάρχει ρόφηση. Η μαθηματική έκφραση του γραμμικού μοντέλου είναι: Q e = K d C e όπου Q e (μg/kg) η συγκέντρωση της ισορροπίας στο στερεό, K d (l/kg) η γραμμική σταθερά ρόφησης και Ce (μg/l) η συγκέντρωση στην υδατική φάση. Το γραμμικό μοντέλο χρησιμοποιείται συνήθως για την περιγραφή της απορρόφησης και αποτελεί καλό μοντέλο για τα περισσότερα μη πολικά οργανικά μόρια και τους περισσότερους ροφητές Μοντέλο Ισόθερμης καμπύλης Langmuir Το μοντέλο Langmuir αποτελεί το απλούστερο μοντέλο, που χρησιμοποιείται για την ποσοτική περιγραφή του μηχανισμού της ρόφησης. Λαμβάνει υπόψη τους περιορισμούς που τίθενται από τις θέσεις ρόφησης και χρησιμοποιείται για την περιγραφή της ρόφησης που ελέγχεται από τον μηχανισμό της ιοντοανταλλαγής. Το μοντέλο εξάγεται από εξισώσεις κινητικής και θερμοδυναμικής ισορροπίας και για να ισχύει λαμβάνονται υπόψη οι εξής περιορισμοί: i) Η ύπαρξη ορισμένου αριθμού θέσεων στο ροφητή, ii) Οι θέσεις ρόφησης είναι ίδιες μεταξύ τους, iii) Η κάθε θέση δεσμεύει μόνο ένα μόριο, iv) Οι θέσεις ρόφησης δεν αντιδρούν μεταξύ τους και v) Κάθε θέση έχει την ίδια έλξη για την ουσία που την ενδιαφέρει. Η εξίσωση που περιγράφει το μοντέλο Langmuir είναι: Qe= ak L C e / (1+ K L C e ) όπου Q e η συγκέντρωση ισορροπίας στο στερεό, Ce η συγκέντρωση στην υδατική φάση, K L η σταθερά Langmuir και a η απαιτούμενη μάζα του οργανικού για τον κορεσμό του ροφητή. Στην παρούσα εργασία το μοντέλο Langmuir, δεν χρησιμοποιήθηκε εξαιτίας της ετερογένειας των υλικών Μοντέλο Ισόθερμης καμπύλης Freundlich Το μοντέλο του Freundlich αποτελεί μια εμπειρική περιγραφή και οι σταθερές προσδιορίζονται εμπειρικά. Χρησιμοποιείται για την περιγραφή της ρόφησης οργανικών ενώσεων σε ετερογενείς θέσεις ρόφησης. Το συγκεκριμένο μοντέλο 12

20 μπορεί να αναπαραχθεί από την σύνθεση πολλών καμπύλων Langmuir και γραμμικών. Η μαθηματική έκφραση του μοντέλου είναι: N Q e = K fr C e όπου Q e (μg/kg) η συγκέντρωση ισορροπίας στο στερεό, Ce (μg/l) η συγκέντρωση στην υδατική φάση, K fr [(μg/kg)/(μg/l) N ] ο συντελεστής ρόφησης Freundlich, που αποτελεί μέτρο της συγγένειας της ουσίας και του στερεού, εξαρτάται από τη συγκέντρωση και μικραίνει, καθώς αυξάνεται η συγκέντρωση στο νερό. Ο εκθέτης Ν καλείται συντελεστής Freundlich και αποτελεί μέτρο της ενεργειακής ετερογένειας των θέσεων ρόφησης. Όταν Ν=1, τότε η εξίσωση της ισόθερμης γίνεται γραμμική. 3. ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ 3.1 Ροφητικά υλικά Ως ροφητικά υλικά για τα πειράματα ρόφησης επιλέχθηκαν τέσσερα δείγματα λιγνίτη και δύο τύρφης, καθώς και τα αντίστοιχα χουμικά οξέα που εκχυλίστηκαν από αυτά. Τα δείγματα προήλθαν από διαφορετικές λεκάνες λιγνιτογένεσης της Kεντρικής και της Bόρειας Ελλάδας (Σχ. 6, Πίν. 1). Αντιπροσωπεύουν είτε μεμονωμένα στρώματα λιγνίτη και τύρφης είτε μίγματα μικρότερων στρωματογραφικών οριζόντων, στην περίπτωση που το πάχος τους ήταν πολύ μικρό. Τα δείγματα δεν μπορούν να θεωρηθούν ως αντιπροσωπευτικά της λεκάνης, από την οποία προέρχονται, καθώς οι θέσεις δειγματοληψίας ήταν τυχαίες. Η επιλογή των δειγμάτων έγινε με βάση την υψηλή περιεκτικότητά τους σε χουμικά οξέα, σε σχέση με δείγματα από άλλες ελληνικές λεκάνες, τα οποία έχουν μελετηθεί από τους Giannouli et al. (2008). Σύμφωνα με τους Giannouli et al. (2008), η υγρασία των δειγμάτων κυμαίνεται μεταξύ 27% (δείγμα ΜΤ3) και 52,3% κ.β. (δείγμα ΤΗ4). Επειδή τα δείγματα τότε παρελήφθησαν αρκετό διάστημα μετά τη λήψη τους, δεν μπορεί να θεωρηθεί η υγρασία που προσδιορίστηκε ως φυσική. Η περιεχόμενη τέφρα εμφανίζει τιμές από 23,7% (Ε14) ως 42,8% κ.β. (ΤΗ6). Τα δείγματα ΤΗ6 και ΜΤ6 παρουσιάζουν τη μεγαλύτερη περιεκτικότητα σε τέφρα, γεγονός το οποίο σημαίνει πως περιέχουν περιορισμένη ποσότητα οργανικού υλικού σε σχέση τα άλλα δείγματα που μελετήθηκαν. 13

21 Το ph κυμαίνεται μεταξύ 2,8 (ΜΤ6) και 7,3 (ΜΤ3) και η ηλεκτρική αγωγιμότητα μεταξύ 101 (ΤΗ6) και 2540 μs/cm (ΜΤ6). Σύμφωνα με την ταξινόμηση των εδαφών από USDA (2009), το δείγμα ΜΤ6 χαρακτηρίζεται ως έντονα όξινο (ph < 4,5), τα δείγματα ΤΗ3 και ΤΗ6 χαρακτηρίζονται ελαφρώς όξινα (4,5-6,5) και τα δείγματα ΜΤ3 και ΤΗ4 ουδέτερα (6,6-7,3). Σχετικά με την ηλεκτρική αγωγιμότητα, παρατηρείται ότι τα δείγματα ΤΗ6 και ΤΗ4 παρουσιάζουν πολύ χαμηλή ηλεκτρική αγωγιμότητα (101 και 318 μs/cm αντίστοιχα), τα ΤΗ3 και ΜΤ3 μέτρια (569 και 782 μs/cm αντίστοιχα), ενώ το ΜΤ6 ιδιαίτερα υψηλή (2540 μs/cm). Η μέτρηση της ηλεκτρικής αγωγιμότητας στα δείγματα προσδιορίζει τη συγκέντρωση αλάτων στο δείγμα. Έτσι η υψηλή της τιμή ερμηνεύεται ως υψηλή αλατοπεριεκτικότητα στο δείγμα και αντίστροφα. Από τα παραπάνω συμπεραίνουμε ότι το δείγμα ΜΤ6 εμφανίζει υψηλή αλατοπεριεκτικότητα, τα ΤΗ3 και ΜΤ3 ενδιάμεση και τέλος τα ΤΗ4 και ΤΗ6 χαμηλή. Τα σημαντικότερα διαλυμένα συστατικά που συνεισφέρουν στην αλατότητα, είναι τα K +, Na +, Ca 2+, Mg 2+, Cl -, SO , HCO 3 και CO 2-3 (Rhoades 1982). Τα αποτελέσματα της στοιχειακής ανάλυσης σε C, H, N, S έδειξαν πως το ποσοστό του στοιχειακού άνθρακα (C) κυμαίνεται μεταξύ 34,6% και 55,3% κ.β., του υδρογόνου (H) 2,7% ως 6,9% κ.β., του αζώτου (N) 0,6 και 3,93% κ.β., του θείου (S) μεταξύ 0,6% και 7,2% κ.β. και του οξυγόνου (O) 12,8% ως 31,38% κ.β. Η περιεκτικότητα των δειγμάτων σε Οξυγόνο (Ο) υπολογίστηκε έμμεσα με βάση τον τύπο Ο= 100 (C+H+N+S) στα δείγματα επί ξηρού. Ο λόγος C/N, που αποτελεί μια ένδειξη για τον βαθμό ωρίμανσης του λιγνίτη, εμφανίζεται υψηλότερος στους λιγνίτες από ό,τι στα δείγματα τύρφης. Αυτό δηλώνει πως τα δείγματα λιγνίτη είναι πτωχά σε άζωτο (Ν), γεγονός που οφείλεται πιθανά σε οξείδωση ή ωρίμανση των δειγμάτων (Giannouli et al 2009). Αντίθετα τα δείγματα τύρφης, παρουσιάζουν μεγαλύτερο εμπλουτισμό σε Ν. Οι Giannouli et al. (2009) εκτίμησαν τον βαθμό ενανθράκωσης των συγκεκριμένων γαιανθράκων με προβολή στο διάγραμμα van Krevelen και έδειξαν ότι τα εξεταζόμενα δείγματα προβάλλονται στο πεδίο ωριμότητας του λιγνίτη. Ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα συμπεράσματά τους για την τύρφη, σύμφωνα με τα οποία το δείγμα ΤΗ3 προβάλλεται κοντά στο όριο με το πεδίο του λιγνίτη, ενώ το δείγμα ΜΤ3 εμφανίζει έντονα απεμπλουτισμό σε οξυγόνο. Το γεγονός αυτό υποδηλώνει ότι το δείγμα υπέστη οξείδωση και εμφανίζεται σχετικά εμπλουτισμένο σε άνθρακα. 14

22 Το περιεχόμενο του ινερτινίτη, που προσδιορίστηκε από τους Giannouli et al. (2009), κυμαίνεται μεταξύ 1,3% και 6,0% κ.ό. σε ελεύθερο ορυκτής ύλης υλικό, εκτός των δειγμάτων Ε14 και ΤΗ6, στα οποία δεν εντοπίστηκε το συγκεκριμένο maceral. Η γνώση της περιεκτικότητας σε ινερτινίτη είναι ιδιαίτερα σημαντική για τη μελέτη του μηχανισμού ρόφησης σε γαιάνθρακες, καθώς η ροφητική ικανότητα είναι ανάλογη αυτής (Kalaitzidis et al. 2006). Η περιεκτικότητα σε χουμικά οξέα κυμαίνεται μεταξύ 33,7 (ΤΗ3) ως 59,05% κ.β. επι ξηρού (Ε14), ενώ επί ξηρού και άνευ τέφρας, τα ποσοστά αυξάνονται και κυμαίνονται από 69, 9% (ΜΤ6) ως 79,1% (ΤΗ6). Σχήμα 6. Η προέλευση των δειγμάτων: 1: Σάππες, 2: Δράμα, 3: Ελασσόνα, 4: Αλμυρός, 5: Ξυνιάδα (από Giannouli et al. 2009, με τροποποιήσεις). 15

23 Πίνακας 1. Φυσικές ιδιότητες, στοιχειακή σύσταση και περιεκτικότητα σε ινερτινίτη των υπό μελέτη δειγμάτων γαιάνθρακα (από Giannouli et al 2009), με τροποποιήσεις. ΔΕΙΓΜΑ ΒΑΘΜΟΣ ΕΝΑΝΘΡΑΚΩΣΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗ ΥΓΡΑΣΙΑ (% κ.β.) ΤΕΦΡΑ (% κ.β.) ph ΗΛΕΚΤΡΙΚΗ ΑΓΩΓΙΜΟΤΗΤΑ (μs/cm) ΣΤΟΙΧΕΙΑΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ (% κ.β. επί ξηρού) C/N ΑΝΑΛΥΣΗ ΧΟΥΜΙΚΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ (% κ.β επί ξηρού) C H N S O ΗΑ FA Χουμίνες ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΕ ΙΝΕΡΤΙΝΙΤΗ (% κ.ό.) MT3 Τύρφη ΔΡΑΜΑ 27,0 35,5 7, ,6 3,0 1,3 1,9 20,6 28,9 50,4 15,0 34,6 5,0 MT6 Λιγνίτης ΣΑΠΠΕΣ 22,0 42,2 2, ,6 2,7 0,6 7,2 12,8 57,6 40,4 27,1 32,5 1, 3 TH3 Τύρφη ΞΥΝΙΑΔΑ 37,7 37,7 5, ,4 3,4 1,7 0,9 19,9 21,4 33,7 11,3 55,0 4,0 TH4 Λιγνίτης ΑΛΜΥΡΟΣ 52,3 25,6 6, ,6 3,5 1,1 2,6 18,7 44,2 52,2 13,2 34,6 6,0 TH6 E14 Λιγνίτης Λιγνίτης ΑΜΟΥΡΙ ΕΛΑΣΣΩ- ΝΑΣ ΜΕΓΑΛΟΠΟ ΛΗ 38,9 42,8 6, ,0 2,0 0,9 0,6 16, ,3 9,94 4, , ,3 6,69 3,93 2,69 31,38 14,1 59,05 5,97 34,98-16

24 3.2. Μεθοδολογία πειραμάτων Απομόνωση, Κλασμάτωση και Καθαρισμός Χουμικών Συστατικών (IHSS) Για την απομόνωση των χουμικών συστατικών από τα δείγματα λιγνίτη και τύρφης ακολουθήθηκε η πλέον αποδεκτή μέθοδος, που προτάθηκε από την International Humic Substances Society (IHSS) για εδάφη (Swift 1996), όπως αυτή τροποποιήθηκε από τον Ninnemann (2007) για τους γαιάνθρακες (Σχ. 8), ελαφρώς διαφοροποιημένη. Πρόκειται για μία αρκετά περίπλοκη και χρονοβόρα διαδικασία, η οποία συνίσταται από τα ακόλουθα στάδια: Αλκαλική Εκχύλιση: Αποτελεί το στάδιο απομόνωσης των χουμικών συστατικών από το στερεό δείγμα. Το αεροξηραμένο δείγμα ζυγίζεται και τοποθετείται σε αυτόκλειστη φιάλη των 100 ml. Προστίθενται 100 ml 0,1 Μ ΝaΟΗ παρουσία Ν 2 και όταν το δείγμα διαβραχεί, η φιάλη σφραγίζεται και αναδεύεται για 24 ώρες. Στη συνέχεια το διάλυμα φυγοκεντρείται και διαχωρίζεται το αιώρημα από το ίζημα. Η διαδικασία επαναλαμβάνεται για το ίζημα κάθε 24 ώρες, έως ότου το αιώρημα της φυγοκέντρησης είναι διαυγές. Με την ολοκλήρωση της εκχύλισης γίνεται πλύση του στερεού υπολείμματος με 100 ml Η 2 Ο και απευθείας φυγοκέντρηση. Το σύνολο του αιωρήματος, που συγκεντρώθηκε από τη διαδικασία εκχύλισης, συνίσταται από μίγμα χουμικών και φουλβικών οξέων εν διαλύσει και υφίσταται επιπλέον επεξεργασία για το διαχωρισμό τους. Διαχωρισμός Χουμικών - Φουλβικών Οξέων: Το αιώρημα που συγκεντρώθηκε κατά τη διαδικασία του προηγούμενου σταδίου, οξινίζεται με την προσθήκη διαλύματος πυκνού HCl μέχρι ph 1. Στη συνέχεια με φυγοκέντρηση επιτυγχάνεται ο διαχωρισμός των χουμικών οξέων, τα οποία κροκιδώνονται και καθιζάνουν, από τα φουλβικά οξέα, τα οποία παραμένουν εν διαλύσει. Μετά τον διαχωρισμό ακολουθεί ξεχωριστή διαδικασία καθαρισμού των χουμικών και φουλβικών οξέων από πιθανές υπολειμματικές ακαθαρσίες. Καθαρισμός Χουμικών Οξέων: Τα κροκιδωμένα χουμικά οξέα τίθενται ξανά σε διάλυση με την προσθήκη 3 Μ ΚΟΗ παρουσία Ν 2. Το διάλυμα φυγοκεντρείται για την απομάκρυνση των στερεών υπολειμμάτων, που πιθανώς να έχουν παραμείνει. Κατόπιν προστίθενται 6 Μ ΗCl με ταυτόχρονη ανάδευση μέχρι ph 1, έτσι ώστε τα χουμικά οξέα να κροκιδωθούν και να κατακαθίσουν ξανά. Το αιώρημα αφήνεται σε κατάσταση ηρεμίας για 12 με 16 ώρες και στη συνέχεια φυγοκεντρείται. Η κροκιδωμένη μάζα χουμικών οξέων υπό μορφή πηκτώματος μεταφέρεται σε 17

25 μεμβρανικό σωλήνα διαπίδυσης 1 (visking dialysis tube) και υπόκειται σε διάλυση με απιονισμένο νερό μέχρι ph 7. Με την ολοκλήρωση της διάλυσης τα χουμικά οξέα λυοφιλοποιούνται, ζυγίζονται και ανάγονται σε ποσοστό επί τοις εκατό κατά βάρος του αρχικού δείγματος. Σχήμα 8. Διάγραμμα ροής της αναλυτικής διαδικασίας που ακολουθήθηκε για την απομόνωση των χουμικών συστατικών (κατά Ninnemann 2007, τροποποιημένο). 1 Μεμβρανικός Σωλήνας Διαπίδυσης: τύπος ημιπερατής ή περατής μεμβράνης σε μορφή σωλήνα από αναγεννημένη κυτταρίνη ή σελοφάν, που επιτρέπει μόνο τη δίοδο μικρών μορίων (http://en.wikipedia.org/wiki/dialysis_tubing). 18

26 Όπως φαίνεται στο Σχήμα 8, το στάδιο της απορυκτοποίησης αποβιτουμενίωσης του δείγματος προηγείται του σταδίου της αλκαλικής εκχύλισης. Αυτό το στάδιο είναι ιδιαίτερα πολύπλοκο και αποσκοπεί στην απομόνωση των βιτουμενίων των υπό μελέτη γαιανθράκων, αντικείμενο που δεν αφορά τη παρούσα μελέτη. Παράλληλα η απορυκτοποίηση των γαιανθράκων επιταχύνει ελαφρά τη διαδικασία απομόνωσης των χουμικών συστατικών, αλλά η εξοικονόμηση χρόνου δεν είναι τόσο σημαντική, ώστε να καθιστά επιτακτική την εφαρμογή του. Πειράματα ρόφησης φαινανθρενίου Τα πειράματα ρόφησης του φαινανθρενίου έγιναν σε δείγματα λιγνίτη και τύρφης, καθώς και στα αντίστοιχα δείγματα των χουμικών οξέων στα εργαστήρια του Τμήματος Χημείας του Πανεπιστημίου Πατρών. Η μεθοδολογία που ακολουθήθηκε, είναι κοινή για τα δείγματα τύρφης και λιγνίτη και αντίστοιχη της μεθοδολογίας που περιγράφεται στη διεθνή βιβλιογραφία (Xing and Pignatello 1997, Xing 1998, Karapanagioti et al. 2000, James 2005). Κατά το αρχικό στάδιο παρασκευάστηκε πρότυπο διάλυμα φαινανθρενίου, καθώς και γλυκό συνθετικό νερό. Η παρασκευή του πρότυπου διαλύματος φαινανθρενίου έγινε με την προσθήκη 0,1 g φαινανθρενίου σε στερεή μορφή, σε 100 ml μεθανόλης. Στη συνέχεια το διάλυμα καλύφθηκε με αλουμινόχαρτο, ώστε να αποφευχθεί η φωτοχημική αποδόμηση του φαινανθρενίου και αποθηκεύτηκε σε ψυγείο. Για την παρασκευή του συνθετικού γλυκού νερού η διαδικασία που ακολουθήθηκε, είναι η προσθήκη δύο λίτρων αποσταγμένου νερού σε αντίστοιχης χωρητικότητας γυάλινη φιάλη. Ακολούθως προστέθηκαν 0,0452 g ένυδρου χλωριούχου ασβεστίου (CaCl 2 2H 2 O), 0,0455 g θειικού ασβεστίου (CaSO 4 ), 0,0034 g όξινου ανθρακικού νατρίου (NaHCO 3 ) ως ρυθμιστικοί παράγοντες για την προσομοίωση των ιδιοτήτων του γλυκού νερού, καθώς και 0,400 g νατραζιδίου (ΝaΝ 3 ) για την αποτροπή της βακτηριακής δράσης και της βιοαποδόμησης κατά τη διάρκεια των πειραμάτων ροφήσης. Στη συνέχεια η φιάλη τοποθετήθηκε σε μηχανικό αναδευτήρα, όπου και παρέμεινε για μια ημέρα, ώστε να διαλυθούν τα άλατα που σχηματίζονται από την ανάμιξη των αντιδραστηρίων. Στη συνέχεια παρασκευάστηκαν τα διαλύματα φαινανθρενίου συγκέντρωσης 30, 50, 100, 300 και 500 μg/l. Σκουρόχρωμες φιάλες, για τον αποκλεισμό της φωτοοξείδωσης, πληρώθηκαν με 1,1 l συνθετικού γλυκού νερού. Στη συνέχεια με 19

27 τη χρήση μικροσύριγγας προστέθηκαν 3,3, 5,5, 110, 330 και 500 μl από το πρότυπο διάλυμα φαινανθρενίου, ώστε τα τελικά διαλύματα να έχουν τις απαιτούμενες συγκεντρώσεις. Ακολούθως παρασκευάστηκαν 3 πεντάδες δειγμάτων για κάθε ροφητικό υλικό (λιγνίτης ή τύρφη). Κάθε πεντάδα περιείχε διάλυμα διαφορετικής συγκέντρωσης φαινανθρενίου. Για κάθε πεντάδα ζυγίστηκαν σε αναλυτικό ζυγό 0,006 g δείγματος γαιάνθρακα μεγέθους κόκκων μικρότερου των 2 mm και 0,004 g δείγματος χουμικών οξέων σε σκουρόχρωμα φιαλίδια με καπάκι από Teflon. Στη συνέχεια τα φιαλίδια πληρώθηκαν με διαλύματα διαφορετικών συγκεντρώσεων φαινανθρενίου (30, 50, 100, 300 και 500 μg/l) σε συνθετικό γλυκό νερό. Παράλληλα κατασκευάστηκαν τρεις πεντάδες τυφλών δειγμάτων, τα οποία περιείχαν μόνο διάλυμα φαινανθρενίου στις προαναφερθείσες συγκεντρώσεις. Ακολούθως τα φιαλίδια τοποθετήθηκαν σε μηχανικό αναδευτήρα, όπου και παρέμειναν για επτά μέρες, ώστε το ροφητικό υλικό και ο ρύπος να βρεθούν σε ισορροπία (Xing and Pignatello 1997, Xing 1998, Karapanagioti et al. 2000, James et al. 2005). Μετά το πέρας των επτά ημερών μετρήθηκε η εκπομπή του εναπομείναντος φαινανθρενίου στο διάλυμα, με τη χρήση φθοροφασματοφωτόμετρου SCHIMADZU RF-150 χρησιμοποιώντας μήκη κύματος 249 nm στη διέγερση και 347 nm στην εκπομπή. Επίσης παρασκευάστηκαν πρότυπα διαλύματα φαινανθρενίου σε φιαλίδια χωρητικότητας 4 ml συγκεντρώσεων 30, 50, 100, 300 και 500 μg/l σε συνθετικό γλυκό νερό, ώστε να κατασκευαστούν οι καμπύλες βαθμονόμησης-αναφοράς Ε π = f(c π ), όπου Ε π η εκπομπή των πρότυπων διαλυμάτων σε γλυκό συνθετικό νερό και C π οι αντίστοιχες συγκεντρώσεις των πρότυπων διαλυμάτων, σε μg/l φαινανθρενίου. Ένα παράδειγμα καμπύλης βαθμονόμησης φαίνεται στο Σχήμα 7. Σχήμα 7. Καμπύλη αναφοράς για το συνθετικό νερό. 20

28 4. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ Όπως προαναφέρθηκε στο Κεφάλαιο 2, για την ποσοτικοποίηση της ισορροπίας της ρόφησης χρησιμοποιούνται κύρια το γραμμικό μοντέλο και το μοντέλο του Freundlich για τις ισόθερμες ρόφησης. Το μοντέλο του Freundlich είναι εμπειρικό και χρησιμοποιείται για την περιγραφή της ρόφησης σε ετερογενείς επιφάνειες, όπως οι γαιάνθρακες. Στο παρόν κεφάλαιο παρουσιάζονται τα αποτελέσματα των πειραμάτων ισορροπίας της ρόφησης του φαινανθρενίου στα υπό μελέτη δείγματα γαιανθράκων και στα αντίστοιχα δείγματα χουμικών οξέων Από τα πειραματικά δεδομένα κατασκευάστηκαν οι ισόθερμες καμπύλες ρόφησης για τους λιγνίτες, τις τύρφες και τα χουμικά οξέα που εκχυλίστηκαν από αυτά. Κάθε ισόθερμη κατασκευάστηκε με σημεία που καθορίστηκαν από τη συγκέντρωση του φαινανθρενίου στο νερό σε κατάσταση ισορροπίας συναρτήσει της μάζας φαινανθρενίου που προσροφάται ανά μάζα ροφητή Ισορροπία Ισόθερμες ρόφησης του φαινανθρενίου στα δείγματα λιγνίτη και τύρφης Από την κατασκευή των καμπυλών ρόφησης του φαινανθρενίου για τα δείγματα των γαιανθράκων (Σχ. 10), συμπεραίνεται πως η ρόφηση στα υπό μελέτη δείγματα δεν είναι γραμμική, αλλά ακολουθεί το μοντέλο ρόφησης του Freundlich. Το γεγονός αυτό δηλώνει πως η μάζα του φαινανθρενίου που ροφάται (Q e ), ελαττώνεται σταδιακά, καθώς αυξάνει η συγκέντρωση του φαινανθρενίου (C e ). Συγκεντρωτικά οι παράμετροι Freundlich των ισόθερμων ρόφησης του φαινανθρενίου παρουσιάζονται στον Πίνακα 2. Παρουσιάζονται ο συντελεστής ρόφησης (σταθερά ρόφησης) του Freundlich (Κ fr ), ο εκθέτης του Freundlich (Ν), ο συντελεστής γραμμικότητας (R 2 ), το τυπικό σφάλμα, η τυπική απόκλιση καθώς και η περιεκτικότητα των δειγμάτων σε οργανικό άνθρακα. Στο Σχήμα 9 παρουσιάζονται οι σταθερές ρόφησης του Freundlich, για τα δείγματα των γαιανθράκων σε χαμηλές (30 μg/l) και υψηλές (483 μg/l) συγκεντρώσεις του φαινανθρενίου στο υδατικό διάλυμα, έτσι όπως υπολογίστηκαν από τα μοντέλα ρόφησης και από πειραματικά δεδομένα. 21

29 Σχήμα 10. Ισόθερμες καμπύλες ρόφησης του φαινανθρενίου στους υπό μελέτη γαιάνθρακες. Qe: η ποσότητα φαινανθρενίου που που έχει ροφηθεί ανά μονάδα μάζας ροφητή. Ce: η συγκέντρωση του φαινανθρενίου στο νερό σε κατάσταση ισορροπίας. 22

30 Σχήμα 9. Η σταθερά ρόφησης του φαινανθρενίου (Κ d )για τα δείγματα γαιάνθρακα, σε χαμηλές (30 μg/l) και υψηλές (483 μg/l) συγκεντρώσεις φαινανθρένιου στο υδατικό διάλυμα Πίνακας 2. Παράμετροι των μη γραμμικών ισόθερμων ρόφησης φαινανθρενίου όπως υπολογίστηκαν από τα πειραματικά δεδομένα της ρόφησης στα δείγματα γαιανθράκων. Η περιεκτικότητα σε ινερτινίτη προέρχεται από Giannouli et al. (2009). ΔΕΙΓΜΑ Κ fr [(μg/kg)/ (μg/l) n ] R 2 Ν Περιεκτικότητα σε Ινερτινίτη (% κ.ο.) Περιεκτικότητα σε Οργανικό άνθρακα (% κ.β.) Στάδιο Ωριμότητας Γαιάνθρακα MT3 68,000 ± 18,000 0,90 0,55 ± 0,064 5,0 34,6 Τύρφη TH3 39,000 ± 16,000 0,85 0,79 ± 0,097 4,0 36,4 Τύρφη ΜΤ6 96,000 ± 22,000 0,87 0,54 ± 0,034 1,3 37,6 Λιγνίτης TH4 340,000 ± 46,000 0,94 0,42 ± 0,034 6, Λιγνίτης TH6 140,000 ± 20,000 0,96 0,54 ± 0, Λιγνίτης E14 61,000 ± 14,000 0,93 0,76 ± 0,058-55,3 Λιγνίτης 23

31 Από τα παραπάνω δεδομένα φαίνεται καθαρά η γενική τάση των γαιανθράκων να παρουσιάζουν μεγαλύτερη ροφητική ικανότητα (Κfr) στις χαμηλές συγκεντρώσεις φαινανθρενίου (30 μg/l), από ό,τι στις υψηλές (483 μg/l). Στις χαμηλές συγκεντρώσεις φαινανθρενίου (30 μg/l), τα δείγματα ΤΗ3 και ΜΤ3, τα οποία αντιστοιχούν σε τύρφη, παρουσιάζουν τη μικρότερη ροφητική ικανότητα, σε αντίθεση με τα δείγματα ΜΤ6, ΤΗ4, ΤΗ6 και Ε14, που αντιστοιχούν στο λιγνίτη και παρουσιάζουν υψηλότερη. Τη μεγαλύτερη ροφητική ικανότητα παρουσιάζει ο λιγνίτης ΤΗ4, ενώ τη μικρότερη η τύρφη ΜΤ3. Στις υψηλές συγκεντρώσεις φαινανθρενίου (483 μg/l), παρατηρείται ότι το δείγμα λιγνίτη Ε14 παρουσιάζει τη μεγαλύτερη ικανότητα ρόφησης. Τα δείγματα ΤΗ4, ΤΗ3 και ΤΗ6 εμφανίζουν ενδιάμεσες τιμές ροφητικής ικανότητας, η οποία είναι παρόμοια, ενώ τα δείγματα ΜΤ6 και ΜΤ3 έχουν τη μικρότερη. Η ροφητική ικανότητα των δειγμάτων λιγνίτη είναι γενικά ανάλογη της περιεκτικότητας σε οργανικό άνθρακα (Πίν. 2). Ο συντελεστής Ν δηλώνει τη μη-γραμμικότητα της ρόφησης. Όσο πιο κοντά βρίσκεται στη μονάδα, τόσο πιο γραμμική είναι η ρόφηση (Schwarzenbach et al 2000). Η τύρφη ΜΤ3 και οι λιγνίτες ΜΤ6, ΤΗ4 και ΤΗ6 παρουσιάζουν πολύ χαμηλή γραμμικότητα, ενώ η τύρφη ΤΗ3 και ο λιγνίτης Ε14 παρουσιάζουν μέτρια γραμμικότητα. Οι συντελεστές συσχέτισης των δειγμάτων των γαιανθράκων κατά την εφαρμογή του μοντέλου του Freundlich, είναι υψηλοί (δείγματα ΜΤ3,ΤΗ3, ΜΤ6) ως πολύ υψηλοί (δείγματα ΤΗ4, ΤΗ6, Ε14). 4.2 Ισορροπία Ισόθερμες ρόφησης του φαινανθρενίου στα δείγματα των χουμικών οξέων Από ισόθερμες καμπύλες ρόφησης που κατασκευάστηκαν για τα δείγματα των χουμικών οξέων (Σχ. 11) παρατηρείται πως η ρόφηση του φαινανθρενίου στα χουμικά οξέα των εξεταζόμενων δειγμάτων είναι γραμμική, δηλαδή όσο αυξάνεται η συγκέντρωση του φαινανθρενίου στο υδατικό διάλυμα (Ce), αυξάνεται και η ποσότητα του φαινανθρενίου που ροφάται (Qe). Στον Πίνακα 3 παρουσιάζονται οι παράμετροι των ισόθερμων καμπυλών της ρόφησης. Λόγω της γραμμικότητας δεν παρουσιάζει νόημα η σύγκριση της 24

32 ροφητικής ικανότητας σε χαμηλές και υψηλές τιμές. Στο Σχήμα 12 παρουσιάζεται η ροφητική ικανότητα των χουμικών οξέων. Σχήμα 11. Ισόθερμες καμπύλες ρόφησης φαινανθρενίου από τα χουμικά οξέα που εκχυλίστηκαν από τους διερευνόμενους γαιάνθρακες. Qe: η ποσότητα φαινανθρενίου που που έχει ροφηθεί ανά μονάδα μάζας ροφητή. Ce: η συγκέντρωση του φαινανθρενίου στο νερό σε κατάσταση ισορροπίας. 25

33 Σχήμα 12. Η ροφητική ικανότητα στα δείγματα χουμικών οξέων. Kd: η σταθερά ρόφησης για τα χουμικά οξέα. Πίνακας 3. Παράμετροι των ισόθερμων ρόφησης φαινανθρενίου για τα χουμικά οξέα. ΔΕΙΓΜΑ Κ fr R 2 Τύπος Γαιάνθρακα MT3 6,600 ± 3,40 0,97 Τύρφη TH3 24,000 ± 18,00 0,93 Τύρφη MT6 * 37,000 ± 17,00 0,97 Λιγνίτης TH4 TH6 120,000 ± 88,00 0,94 10,00 ± 1,000 0,93 Λιγνίτης Λιγνίτης Τα δείγματα των χουμικών οξέων ανάλογα με τη ροφητική τους ικανότητα κατατάσσονται με φθίνουσα σειρά, ως εξής: ΤΗ4 > ΜΤ6 > ΤΗ3 > ΤΗ6 > ΜΤ3. Επίσης κατά την εφαρμογή του γραμμικού μοντέλου ρόφησης, τα παραπάνω δείγματα εμφανίζουν πάρα πολύ καλό συντελεστή συσχέτισης. 26

34 5. ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ 5.1 Σύγκριση ισόθερμων καμπυλών γαιανθράκων και χουμικών οξέων Από την αντιπαραβολή των ισόθερμων καμπύλων ρόφησης του φαινανθρενίου στα δείγματα των γαιανθράκων με τις ισόθερμες για τα αντίστοιχα δείγματα χουμικών οξέων είναι εμφανές ότι τα δείγματα των χουμικών οξέων παρουσιάζουν μεγαλύτερη κλίση της καμπύλης ρόφησης, από τα αντίστοιχα ως έχει δείγματα, γαιανθάκων. Ο συντελεστής Freundlich (Ν), όπως προαναφέρθηκε στο Κεφάλαιο 2, αποτελεί δείκτη ετερογένειας του ροφητικού υλικού. Όσο πλησιέστερος είναι στο 1, η ρόφηση γίνεται γραμμική, συνεπώς και το ροφητικό υλικό είναι πιο ομοιογενές. Στην περίπτωση των δειγμάτων των γαιανθράκων, ο συντελεστής Ν δηλώνει πολύ μεγάλη ετερογένεια του ροφητικού υλικού, κυμαίνεται μεταξύ 0,42 και 0,55, εκτός από την περίπτωση των δειγμάτων ΤΗ3 και Ε14, στα οποία είναι μέτριος (Ν = 0,79 και Ν = 0,76 αντίστοιχα). Αντίθετα για τις ισόθερμες ρόφησης με τα χουμικά οξέα, η ρόφηση γίνεται γραμμική. Αυτό σημαίνει πως τα δείγματα των χουμικών οξέων παρουσιάζουν πολύ καλή ως άριστη ομοιογένεια (Ν = 1). Συνεπώς η ικανότητα ρόφησης του φαινανθρενίου από τα χουμικά οξέα των δειγμάτων εξαρτάται αποκλειστικά από τη συγκέντρωση, δηλαδή την ποσότητα του φαινανθρενίου, που βρίσκεται στο υδατικό διάλυμα. 5.2 Σύγκριση ρόφησης δειγμάτων Στο Σχήμα 13 παρουσιάζονται συγκεντρωτικά οι ροφητικές ικανότητες (K d ) των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν ως ροφητές, σε χαμηλές (30 μg/l) και υψηλές (483 μg/l) περιεκτικότητες φαινανθρενίου στο διάλυμα. Παρατηρείται ότι τα δείγματα των χουμικών οξέων παρουσιάζουν μεγαλύτερη ροφητική ικανότητα από τα αντίστοιχα μητρικά δείγματα τύρφης και λιγνίτη. Στα δείγματα ΤΗ3 και ΜΤ6, η διαφορά στην ικανότητα ρόφησης των χουμικών οξέων και των γαιανθράκων δεν είναι σημαντικά μεγαλύτερη. Όμως στο δείγμα ΤΗ4 η ικανότητα ρόφησης είναι σχεδόν διπλάσια στα δείγματα των χουμικών οξέων. Σε αντιδιαστολή με τους προαναφερθέντες γαιάνθρακες στην τύρφη ΜΤ3 και στον λιγνίτη ΤΗ6, η ικανότητα ρόφησης των χουμικών οξέων είναι χαμηλότερη από την 27

35 ικανότητα ρόφησης στις χαμηλές συγκεντρώσεις φαινανθρενίου στο υδατικό διάλυμα και περίπου ίση με αυτή στις υψηλές συγκεντρώσεις. Τα δεδομένα για τη συμπεριφορά στη ρόφηση των χουμικών οξέων του δείγματος Ε14 απουσιάζουν καθώς λόγω βλάβης του οργάνου δεν ήταν δυνατή η λήψη μετρήσεων. Στις χαμηλές συγκεντρώσεις φαινανθρενίου στο υδατικό διάλυμα, τα δείγματα λιγνίτη παρουσιάζουν μεγαλύτερη ικανότητα ρόφησης, από αυτά της τύρφης. Την υψηλότερη K fr έχει ο λιγνίτης ΤΗ4 με σημαντική διαφορά από τον επόμενο λιγνίτη (ΤΗ6). Χαμηλότερες ικανότητες ρόηφησης παρουσιάζουν οι λιγνίτες Ε14 και ΜΤ6, ενώ όπως προαναφέρθηκε, οι τύρφες παρουσιάζουν τις χαμηλότερες τιμές, με το δείγμα ΜΤ3 να είναι αυτό με τη μικρότερη ικανότητα ρόφησης από όλα τα εξεταζόμενα δείγματα. Στις υψηλές συγκεντρώσεις η εικόνα που παρουσιάζεται είναι σημαντικά διαφορετική. Το δείγμα με τη μεγαλύτερη ροφητική ικανότητα είναι ο λιγνίτης Ε14, ενώ παρόμοια ικανότητα παρουσιάζει και η τύρφη ΤΗ3. Ο λιγνίτης ΤΗ4, που στις χαμηλές συγκεντρώσεις παρουσίαζε τη μεγαλύτερη ρόφηση, έχει ενδιάμεση ροφητική ικανότητα, παραπλήσια με αυτήν του λιγνίτη ΤΗ6. Παρόμοιες Κ d παρουσιαζούν και τα δείγματα ΜΤ6 και ΜΤ3, οι οποίες είναι και οι μικρότερες. Σχήμα 13. Συγκεντρωτικά αποτελέσματα της ροφητικής ικανότητας των υπό μελέτη δειγμάτων γαιανθράκων, για συγκεντρώσεις φαινανθρενίου 30 και 500 μg/l, και χουμικών οξέων. K d : η σταθερά ρόφησης για τους γαιάνθρακες. 28

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Πέμπτη, 28 Μαΐου, 2015 8:00 11:00

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ

ΧΗΜΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΩΝ ΕΔΑΦΩΝ Εδαφικά κολλοειδή Ανόργανα ορυκτά (άργιλος) ή οργανική ουσία (χούμος) με διάμετρο μικρότερη από 0,001 mm ή 1μ ανήκουν στα κολλοειδή. Ηάργιλος(

Διαβάστε περισσότερα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα

Αιωρήματα & Γαλακτώματα Αιωρήματα & Γαλακτώματα Εαρινό εξάμηνο Ακ. Έτους 2014-15 Μάθημα 2ο 25 February 2015 Αιωρήματα Γαλακτώματα 1 Παρασκευή αιωρημάτων Οι μέθοδοι παρασκευής αιωρημάτων κατατάσσονται σε δύο μεγάλες κατηγορίες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Παράρτημα καυσίμου σελ.1

Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Παράρτημα καυσίμου σελ.1 Περιγραφές της σύστασης καύσιμης βιομάζας Η βιομάζα που χρησιμοποιείται σε ενεργειακές εφαρμογές μπορεί να προέρχεται εν γένει από δέντρα ή θάμνους (ξυλώδης ή λιγνο-κυτταρινούχος

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με πέντε (5) μονάδες. ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2008-2009 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ: Β ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΡΟΝΟΣ: 2 ώρες και 30 λεπτά Το εξεταστικό δοκίμιο αποτελείται από

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ B ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ 1. Ταξινόμηση

Διαβάστε περισσότερα

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών

Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ρύπανση Υδάτων και Εδαφών Ενότητα 3η: Φυσικοχημικές και μηχανικές ιδιότητες εδαφών Τσικριτζής Λάζαρος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 Μάθημα: Χημεία Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 24 Μαΐου, 2013 7:30 10:30

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα

Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας. Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών. Χημεία. Ενότητα 15: Διαλύματα Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Χημεία Ενότητα 15: Διαλύματα Αν. Καθηγητής Γεώργιος Μαρνέλλος e-mail: gmarnellos@uowm.gr Τμήμα Μηχανολόγων Μηχανικών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων

Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων Προσδιορισμός φυσικοχημικών παραμέτρων υγρών αποβλήτων και υδάτων (DO - BOD - COD - TOC) Χ. Βασιλάτος Οργανική ύλη Αποξυγόνωση επιφανειακών και υπογείων υδάτων Οι οργανικές ύλες αποτελούν πολύ σοβαρό ρύπο,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ... 11 ΜΕΡΟΣ Ι: ΘΕΩΡΗΤΙΚΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1: ΓΕΝΙΚΑ... 15 1.1. ΠΟΙΟΤΙΚΗ και ΠΟΣΟΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ... 15 1.2. ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ των ΑΝΑΛΥΤΙΚΩΝ ΜΕΘΟΔΩΝ... 16 1.3. ΜΕΤΡΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ

ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΜΑΘΗΜΑ: Τεχνολογία Μετρήσεων ΙΙ ΔΙΔΑΣΚΩΝ: Αν. Καθ. Δρ Μαρία Α. Γούλα ΤΜΗΜΑ: Μηχανικών Περιβάλλοντος & Μηχανικών Αντιρρύπανσης 1 Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Οι Ενόργανες Μέθοδοι Ανάλυσης είναι σχετικές μέθοδοι και σχεδόν στο σύνολο τους παρέχουν την αριθμητική τιμή μιας φυσικής ή φυσικοχημικής ιδιότητας, η

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 Ημερομηνία εξέτασης: Παρασκευή 29 Μαΐου 2009 Ώρα εξέτασης: 07:30

Διαβάστε περισσότερα

Σύντομη περιγραφή του πειράματος

Σύντομη περιγραφή του πειράματος Σύντομη περιγραφή του πειράματος Παρασκευή διαλυμάτων ορισμένης περιεκτικότητας και συγκέντρωσης, καθώς επίσης και παρασκευή διαλυμάτων συγκεκριμένης συγκέντρωσης από διαλύματα μεγαλύτερης συγκέντρωσης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ

ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ ΑΡΧΗ LE CHATELIER - ΔΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Σκοπός Εργαστηριακής Άσκησης Η παρατήρηση και η κατανόηση της Αρχής Le Chatelier και η μελέτη της διαλυτότητας των ιοντικών ενώσεων Θεωρητικό Μέρος Αρχή Le Chatelier Οι

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007.

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2007 Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Τρίτη, 12 Ιουνίου 2007 7:30-10:30

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος

Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου Μελέτη βιοδιαθεσιμότητας του παραγόμενου προϊόντος ΠΡΑΞΗ ΕΘΝΙΚΗΣ ΕΜΒΕΛΕΙΑΣ «Πρόγραμμα Ανάπτυξης Βιομηχανικής Έρευνας και Τεχνολογίας (ΠΑΒΕΤ) 2013» Δευτέρα 25 Μαΐου, 2015 Ημερίδα - Κ.Ε.Δ.Ε.Α. Θεσσαλονίκη Χαρακτηρισμός των στερεών ιζημάτων ανάκτησης φωσφόρου

Διαβάστε περισσότερα

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C.

Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. 4.1 Βασικές έννοιες Ατομική μονάδα μάζας (amu) ορίζεται ως το 1/12 της μάζας του ατόμου του άνθρακα 12 6 C. Σχετική ατομική μάζα ή ατομικό βάρος λέγεται ο αριθμός που δείχνει πόσες φορές είναι μεγαλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015

ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΛΥΚΕΙΟ ΑΡΧ. ΜΑΚΑΡΙΟΥ Γ - ΔΑΣΟΥΠΟΛΗ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2014-2015 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΜΑΪΟΥ-ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 25/5/2015 ΒΑΘΜΟΣ:... ΤΑΞΗ: Β ΧΡΟΝΟΣ: 2.5 ώρες ΥΠ. ΚΑΘΗΓΗΤΗ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία

ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ. Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή. Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία ΥΔΡΟΧΗΜΕΙΑ Ενότητα 11: Ιοανταλλαγή Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογία Σκοποί ενότητας Κατανόηση του φαινομένου της ιοντικής ανταλλαγής Περιεχόμενα ενότητας 1) Ρόφηση 2) Απορρόφηση

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου

Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου Τράπεζα Χημεία Α Λυκείου 1 ο Κεφάλαιο Όλα τα θέματα του 1 ου Κεφαλαίου από τη Τράπεζα Θεμάτων 25 ερωτήσεις Σωστού Λάθους 30 ερωτήσεις ανάπτυξης Επιμέλεια: Γιάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός Ερωτήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ

ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΔΙΑΓΡΑΦΕΣ - ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΟ ΜΑΘΗΜΑ Χημεία Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α, Β ΤΑΞΕΙΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ Α ΤΑΞΗ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ και Α ΤΑΞΗ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΠΑΛ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΤΡΑΠΕΖΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων. Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου

Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων. Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου Απαντήσεις Λύσεις σε Θέματα από την Τράπεζα Θεμάτων Μάθημα: Χημεία Α Λυκείου Στο παρών παρουσιάζουμε απαντήσεις σε επιλεγμένα Θέματα της Τράπεζας θεμάτων. Το αρχείο αυτό τις επόμενες ημέρες σταδιακά θα

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1 ΘΕΜΑ 1 Ο ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ A ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1-4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1) Το άτοµο του καλίου (Κ) έχει µαζικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΤΟ ΝΕΡΟ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΣΥΝΤΕΛΕΣΤΗ ΜΕΤΑΦΟΡΑΣ ΟΞΥΓΟΝΟΥ ΣΕ ΝΕΡΟ ΓΕΝΙΚΑ Με το πείραμα αυτό μπορούμε να προσδιορίσουμε δύο βασικές παραμέτρους που χαρακτηρίζουν ένα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

ΘΕΜΑ 1 ο 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 5 ΙΟΥΝΙΟΥ 2001 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου

Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Χηµεία Α Γενικού Λυκείου Απαντήσεις στα θέματα της Τράπεζας Θεμάτων Συγγραφή απαντήσεων: 'Αρης Ασλανίδης Χρησιμοποιήστε τους σελιδοδείκτες (bookmarks) στο αριστερό μέρος της οθόνης για την πλοήγηση μέσα

Διαβάστε περισσότερα

στο περιβάλλον και τεχνικές απορρύπανσης»

στο περιβάλλον και τεχνικές απορρύπανσης» «Πετρελαιοειδή στο περιβάλλον και τεχνικές απορρύπανσης» Άγγελος Ντάντος Χημικός, PhD Cp Foodlab ltd Πετρέλαιο Πολύπλοκο μίγμα υδρογονανθράκων Αλειφατικοί Αρωματικοί Αλκάνια Αλκένια Αλκίνια n-αλκάνια Διακλαδισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση:

1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: ΘΕΜΑ 1o 1.1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α. µόνο στο καθαρό νερό β. σε οποιοδήποτε υδατικό διάλυµα γ. µόνο σε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Αργό Πετρέλαιο Χαρακτηριστικά Ιδιότητες. Τεχνολογία Πετρελαίου και. Εργαστήριο Τεχνολογίας Καυσίμων Και Λιπαντικών ΕΜΠ

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Αργό Πετρέλαιο Χαρακτηριστικά Ιδιότητες. Τεχνολογία Πετρελαίου και. Εργαστήριο Τεχνολογίας Καυσίμων Και Λιπαντικών ΕΜΠ Φυσικού Αερίου Σύσταση Αργού Πετρελαίου Σύνθετο Μίγμα Υδρογονανθράκων Περιέχει αέρια διαλελυμένα στα υγρά συστατικά Υδρογονάνθρακες C 1 C 90+ Στοιχειακή Ανάλυση: Αρκετά Ομοιόμορφη Στοιχεία Περιεκτικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 5. 1.2 Στο μόριο του CH C CH=CH 2 υπάρχουν:

Μονάδες 5. 1.2 Στο μόριο του CH C CH=CH 2 υπάρχουν: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 31 ΜΑΪΟΥ 2008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1 ο Για τις ερωτήσεις 1.1-1.4

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ ΙΙΙ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΘΕΡΜΟΚΡΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΣΤΑΘΕΡΑ ΤΑΧΥΤΗΤΑΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου

Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη χρήσης του Νιτρικού Καλίου έναντι του Χλωριούχου Καλίου και του Θειικού Καλίου Τα οφέλη του καλίου, γενικά Προάγει την φωτοσύνθεση Επιταχύνει την μεταφορά των προϊόντων μεταβολισμού Ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά

Ε ΑΦΟΣ. Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά Ε ΑΦΟΣ Έδαφος: ανόργανα οργανικά συστατικά ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Έδαφος Το έδαφος σχηµατίζεται από τα προϊόντα της αποσάθρωσης των πετρωµάτων του υποβάθρου (µητρικό πέτρωµα) ή των πετρωµάτων τω γειτονικών

Διαβάστε περισσότερα

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.

XHMEIA. 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ. ΘΕΜΑ 1 ο. Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις. ΘΕΜΑ ο Α ΛΥΚΕΙΟΥ-ΧΗΜΕΙΑ ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Να δώσετε τη σωστή απάντηση στις παρακάτω περιπτώσεις.. Η πυκνότητα ενός υλικού είναι 0 g / cm. Η πυκνότητά του σε g/ml είναι: a. 0,00 b., c. 0,0 d. 0,000. Ποιο από

Διαβάστε περισσότερα

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Τεχνολογία Πετρελαίου και Και Λιπαντικών ΕΜΠ

ΕΤΚΛ ΕΜΠ. Τεχνολογία Πετρελαίου και Και Λιπαντικών ΕΜΠ Φυσικού Αερίου Στόχοι Απομάκρυνση Ανεπιθύμητων Συστατικών Νερό Βαρείς Υδρογονάνθρακες Υδρόθειο Διοξείδιο του Άνθρακα Στοιχειακό Θείο Άλλα Συστατικά Ανάκτηση Συστατικών με Οικονομική Αξία Ήλιο Υδρογονάνθρακες

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2

Μg + 2 HCL MgCl 2 +H 2 Εργαστηριακή άσκηση 3: Επεξήγηση πειραμάτων: αντίδραση/παρατήρηση: Μέταλλο + νερό Υδροξείδιο του μετάλλου + υδρογόνο Νa + H 2 0 NaOH + ½ H 2 To Na (Νάτριο) είναι αργυρόχρωμο μέταλλο, μαλακό, κόβεται με

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ. Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ: ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΠΟΥΝΙΟΥ Η εργαστηριακή αυτή άσκηση πραγματοποιήθηκε στο ΕΚΦΕ Ιωαννίνων 1/3/2013 και 6/3/2013 Μάντζιου Μαρία χημικός ΣΤΟΧΟΙ Στο τέλος του πειράματος αυτού θα πρέπει να μπορείς:

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον

Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διαταραχές των βιογεωχημικών κύκλων των στοιχείων από την απελευθέρωση χημικών ουσιών στο περιβάλλον Διεύθυνση Ενεργειακών, Βιομηχανικών και Χημικών Προϊόντων ΓΧΚ Δρ. Χ. Νακοπούλου Βιογεωχημικοί κύκλοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Υπεύθυνος Εργαστηρίου: Δρ. Πέτρος Α. Ταραντίλης, Λέκτορας Δρ. Χρήστος Παππάς, Λέκτορας (βάσει Ν. 407/80) Δρ. Σοφία Κουλοχέρη, Επιστημονικός συνεργάτης Δρ. Αναστασία Μίχου, Επιστημονικός συνεργάτης Βάση

Διαβάστε περισσότερα

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΧΗ 1 ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Α ΤΑΞΗ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 23/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α4 να γράψετε στο τετράδιο σας το γράµµα που αντιστοιχεί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ

ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΕΘΝΙΚΟ ΜΕΤΣΟΒΙΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΣΧΟΛΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΑΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΙΕΡΓΑΣΙΩΝ ΟΔΗΓΙΕΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΥΓΡΗΣ ΕΚΧΥΛΙΣΗΣ Ελένη Παντελή, Υποψήφια Διδάκτορας Γεωργία Παππά, Δρ. Χημικός Μηχανικός

Διαβάστε περισσότερα

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που

η βελτίωση της ποιότητας του αέρα στα κράτη µέλη της ΕΕ και, ως εκ τούτου, η ενεργός προστασία των πολιτών έναντι των κινδύνων για την υγεία που Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Αντώνιος Τουρλιδάκης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Τύποι εκποµπών που εκλύονται

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX

ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Επιστήμης & Τεχνολογίας Υλικών Εργαστήριο Χημείας Υλικών Γεράσιμος Αρματάς ΜΟΡΙΑΚO ΚOΣΚΙΝΟ ΖΕOΛΙΘΟΣ NaX ΖΕΟΛΙΘΟΙ Οι ζεόλιθοι (από το ζέω και λίθος) είναι μικροπορώδη, κρυσταλλικά

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ

ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΛΥΚΕΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ, ΛΕΜΕΣΟΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2004 2005 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ Τάξη : Β Λυκείου Ηµεροµηνία : 8/06/2005 ιάρκεια : 2,5 ώρες Αριθµός σελίδων: 5 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη Το φαινόμενου του θερμοκηπίου Μέση θερμοκρασία σε παγκόσμια κλίμακα Ατμόσφαιρα ονομάζεται το αέριο τμήμα του πλανήτη, το οποίο τον περιβάλλει και τον ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών του Τα αέρια της

Διαβάστε περισσότερα

3021 Οξείδωση του ανθρακενίου σε ανθρακινόνη

3021 Οξείδωση του ανθρακενίου σε ανθρακινόνη Οξείδωση του ανθρακενίου σε ανθρακινόνη Ce(IV)(NH ) (N ) 6 C H CeH 8 N 8 8 C H 8 (78.) (58.) (8.) Βιβλιογραφία Tse-Lok Ho et al., Synthesis 97, 6. Ταξινόµηση Τύποι αντιδράσεων και τάξεις ουσιών Οξείδωση.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΔΙΑΘΕΣΗ ΣΤΕΡΕΩΝ ΚΑΙ ΥΓΡΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΣΤΟ ΓΕΩΛΟΓΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ Ενότητα 12: Βιομηχανική ρύπανση- Υγρά βιομηχανικά απόβλητα και διάθεση αυτών (Μέρος 1 ο ) Ζαγγανά Ελένη Σχολή : Θετικών Επιστημών Τμήμα : Γεωλογίας

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου

«ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ. Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΔΟΜΗ ΞΥΛΟΥ» ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ Δρ. Γεώργιος Μαντάνης Εργαστήριο Τεχνολογίας Ξύλου Τμήμα Σχεδιασμού & Τεχνολογίας Ξύλου & Επίπλου ΧΗΜΙΚΗ ΣΥΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΞΥΛΟΥ ΣΥΣΤΑΣΗ ΞΥΛΟΥ ΣΕ ΔΟΜΙΚΑ ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ορισμός Αναλυτικής Χημείας

Ορισμός Αναλυτικής Χημείας Ορισμός Αναλυτικής Χημείας Αναλυτική Χημεία ορίζεται ως ο επιστημονικός κλάδος, που αναπτύσσει και εφαρμόζει μεθόδους, όργανα και στρατηγικές, για να δώσει πληροφορίες σχετικά με τη σύσταση και φύση υλικών

Διαβάστε περισσότερα

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006

YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 YΠOYΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 Μάθηµα: ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία και ώρα εξέτασης: Πέµπτη, 8 Ιουνίου 2006 7:30-10:30 Χρήσιµα

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Ενότητα : Σύνθεση Ακετανιλιδίου Διδάσκοντες: Κων/νος Τσιτσιλιάνης, Καθηγητής Ουρανία Κούλη, Ε.ΔΙ.Π. Μαρία Τσάμη, Ε.ΔΙ.Π. Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Σκοπός Η

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων

Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων Μεταβολή ορισμένων περιοδικών ιδιοτήτων 1. Ερώτηση: Ποια θεωρούνται θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου και γιατί; Θεμελιώδη χαρακτηριστικά του ατόμου είναι: η ατομική ακτίνα, η ενέργεια ιοντισμού και

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2013 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ Α Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΧΗΜΕΙΑ Ηµεροµηνία: Κυριακή 14 Απριλίου 01 ιάρκεια Εξέτασης: ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό

Διαβάστε περισσότερα

Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο

Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο Δύο εναλλακτικές εργαστηριακές ασκήσεις Χημείας της Α Λυκείου ή πώς να κάνουμε τη ζωή μας πιο εύκολη στο εργαστήριο Αναστασία Γκιγκούδη Η διδακτική αξία της εργαστηριακής άσκησης στα μαθήματα Φυσικών Επιστημών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:...

ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΑΣ ΦΥΛΑΞΕΩΣ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2012-2013 ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ ΣΤΗ ΧΗΜΕΙΑ ΤΑΞΗ :Β ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ : 07/06/13 ΒΑΘΜΟΣ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ :...ΤΜΗΜΑ :...Αρ:... Βαθμολογία εξεταστικού δοκιμίου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες. Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2010 Ημερομηνία εξέτασης: Παρασκευή 28 Μαΐου 2010 Ώρα εξέτασης: 07:30

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στην σωστή απάντηση. 1.1. Τα ατομικά τροχιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ. ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας

ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ. ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ Τμήμα Βιοχημείας κ Βιοτεχνολογίας ΑΝΝΑ-ΜΑΡΙΑ ΨΑΡΡΑ 1 ΣΥΣΤΗΜΑ ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΑΣ Αντλία Στήλη Υγρό Έκλουσης Συλλέκτης κλασμάτων ΧΡΩΜΑΤΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΔΙΑΧΩΡΙΣΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001

Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 Χηµεία-Βιοχηµεία Τεχνολογικής Κατεύθυνσης Γ Λυκείου 2001 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο 1. Να γράψετε στο τετράδιό σας το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση: Η σταθερά Κ w στους 25 ο C έχει τιµή 10-14 : α.

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΧΗΜΕΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως και Α4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Πολυμερισμό 1,4 δίνει η ένωση:

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό

Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό Παγκόσμιο πείραμα για το Διεθνές Έτος Χημείας Δραστηριότητα 2: Το αλμυρό νερό Το μεγαλύτερο ποσοστό του νερού στον πλανήτη, για την ακρίβεια το 95% είναι αλμυρό νερό, δηλ. περιέχει άλατα. Σε αυτή τη δραστηριότητα

Διαβάστε περισσότερα

ÊÏÑÕÖÇ. 1.2 Το ph υδατικού διαλύµατος ασθενούς βάσης Β 0,01Μ είναι : Α. Μεγαλύτερο του 12 Β. 12 Γ. Μικρότερο του 2. Μικρότερο του 12 Μονάδες 5

ÊÏÑÕÖÇ. 1.2 Το ph υδατικού διαλύµατος ασθενούς βάσης Β 0,01Μ είναι : Α. Μεγαλύτερο του 12 Β. 12 Γ. Μικρότερο του 2. Μικρότερο του 12 Μονάδες 5 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΜΑ 1ο ΧΗΜΕΙΑ Στις ερωτήσεις 1.1 έως 1.3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.1 Η ενέργεια ιοντισµού

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Για τις ερωτήσεις 1.1 1.4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί την σωστή απάντηση. 1.1. Στο μόριο του BeF 2 οι δεσμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες.

ΜΕΡΟΣ Α : Ερωτήσεις 1-6 Να απαντήσετε σε όλες τις ερωτήσεις 1-6. Κάθε ορθή απάντηση βαθμολογείται με 5 μονάδες. ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙ ΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2011 Μάθημα: ΧΗΜΕΙΑ Ημερομηνία και ώρα εξέτασης: Παρασκευή, 27 Μαΐου, 2011 Ώρα εξέτασης:

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. Άσκηση 2 η : Φασματοφωτομετρία. ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Γενικό Τμήμα Εργαστήριο Χημείας

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΟΡΓΑΝΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ. Άσκηση 2 η : Φασματοφωτομετρία. ΓΕΩΠΟΝΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ Γενικό Τμήμα Εργαστήριο Χημείας Άσκηση 2 η : ΑΣΚΗΣΕΙΣ 1. Εκχύλιση - Διήθηση Διαχωρισμός-Απομόνωση 2. Ποσοτικός Προσδιορισμός 3. Ποτενσιομετρία 4. Χρωματογραφία Ηλεκτροχημεία Διαχωρισμός-Απομόνωση 5. Ταυτοποίηση Σακχάρων Χαρακτηριστικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΙΙ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΧΗΜΕΙΑΣ Πεχαμετρία Προσδιορισμός των σταθερών διάστασης μονοπρωτικών και πολυπρωτικών οξέων από μετρήσεις ph Ιωάννης Πούλιος ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 1.1 ΤΑ ΟΞΕΑ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να διαπιστώνουμε τον όξινο χαρακτήρα σε προϊόντα καθημερινής χρήσης Να ορίζουμε τα οξέα κατά τον Arrhenius

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ

ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΠΕΡΙΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΗΣ Η συγκέντρωση συμβολίζεται γενικά με το σύμβολο C ή γράφοντας τον μοριακό τύπο της διαλυμένης ουσίας ανάμεσα σε αγκύλες, π.χ. [ΝΗ 3 ] ή [Η 2 SO 4 ]. Σε κάθε περίπτωση,

Διαβάστε περισσότερα

Αυτoϊοντισμός του νερού ph

Αυτoϊοντισμός του νερού ph Αυτoϊοντισμός του νερού ph Το καθαρό νερό είναι ηλεκτρολύτης; Το καθαρό νερό είναι ομοιοπολική ένωση και θα περιμέναμε να είναι μην εμφανίζει ηλεκτρική αγωγιμότητα. Μετρήσεις μεγάλης ακρίβειας όμως έδειξαν

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανική και Ανάπτυξη Διεργασιών

Μηχανική και Ανάπτυξη Διεργασιών Μηχανική και Ανάπτυξη Διεργασιών Κωστής Μαγουλάς, Καθηγητής Επαμεινώνδας Βουτσάς, Επ. Καθηγητής 7ο Εξάμηνο, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ . ΟΡΙΣΜΟΣ Οι διαχωρισμοί είναι οι πιο συχνά παρατηρούμενες διεργασίες

Διαβάστε περισσότερα

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον

Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Επιπτώσεις της διάθεσης απόβλητων ελαιοτριβείων στο έδαφος και στο περιβάλλον Ευρωπαϊκό Έργο LIFE- Στρατηγικές για τη βελτίωση και προστασία tου εδάφους από τη διάθεση αποβλήτων ελαιοτριβείων στις Μεσογειακές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΡΟΦΙΜΩΝ ΑΣΚΗΣΗ 2 ΤΡΟΦΙΜΑ. ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD ΑΣΚΗΣΗ 2 ΑΝΑΛΥΣΗ ΛΙΠΩΝ & ΕΛΑΙΩΝ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ ΠΛΕΣΣΑΣ ΣΤΑΥΡΟΣ, PhD Εργαστήριο Μικροβιολογίας Τροφίµων, Βιοτεχνολογίας και Υγιεινής, Τµήµα Αγροτικής Ανάπτυξης, ηµοκρίτειο Πανεπιστήµιο Θράκης Λίπη & έλαια (Λιπίδια)

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους.

Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. ΔΙΑΛΥΜΑΤΑ Ομογενή μίγματα χημικών ουσιών τα οποία έχουν την ίδια χημική σύσταση και τις ίδιες ιδιότητες (χημικές και φυσικές) σε οποιοδήποτε σημείο τους. Διαλύτης: η ουσία που βρίσκεται σε μεγαλύτερη αναλογία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α.1 γ. Α.2 β. Α.3 β. Α.4 γ. A.5 α) Ορισμός σχολικού βιβλίου σελίδα 13. β) Ορισμός σχολικού βιβλίου σελίδα 122. ΘΕΜΑ Β B.1 α.

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ο. Εντεροκοκκοι Pseudomonas aeruginosa Αριθμός αποικιών σε 37 C. Πίνακας 1:Μικροβιολογικές παράμετροι. Ακρυλαμίδιο Αντιμώνιο

Κεφάλαιο 1 ο. Εντεροκοκκοι Pseudomonas aeruginosa Αριθμός αποικιών σε 37 C. Πίνακας 1:Μικροβιολογικές παράμετροι. Ακρυλαμίδιο Αντιμώνιο Κεφάλαιο 1 ο 1.Τεχνολογία-2.Πόσιμο νερό Πόσιμο νερό ορίζεται το νερό που προορίζεται για ανθρώπινη κατανάλωση.αυτό μπορεί να είναι στην φυσική του κατάσταση είτε να προέρχεται από επεξεργασία ανεξάρτητα

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές έννοιες και κατάρτιση φακέλου, Μέρος III

Βασικές έννοιες και κατάρτιση φακέλου, Μέρος III Βασικές έννοιες και κατάρτιση φακέλου, Μέρος III Ουσίες UVCB Gabriele CHRIST http://echa.europa.eu 1 Ουσίες UVCB Άγνωστης (U) ή Ασταθούς σύνθεσης (V) Προϊόντα πολύπλοκων αντιδράσεων (C) ή Βιολογικά υλικά

Διαβάστε περισσότερα

Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr

Ανακτήθηκε από την ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΜΑΚΑ http://edu.klimaka.gr ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΤΟΥ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΕΚΝΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΣΤΟ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 7 ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

f = c p + 2 (1) f = 3 1 + 2 = 4 (2) x A + x B + x C = 1 (3) x A + x B + x Γ = 1 3-1

f = c p + 2 (1) f = 3 1 + 2 = 4 (2) x A + x B + x C = 1 (3) x A + x B + x Γ = 1 3-1 ΙΣΟΡΡΟΠΙΑ ΦΑΣΕΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΛΛΩΝ ΣΥΣΤΑΤΙΚΩΝ ΑΜΟΙΒΑΙΑ ΙΑΛΥΤΟΤΗΤΑ Θέµα ασκήσεως Προσδιορισµός καµπύλης διαλυτότητας σε διάγραµµα φάσεων συστήµατος τριών υγρών συστατικών που το ένα ζεύγος παρουσιάζει περιορισµένη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ

ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΗΜΕΡΑ: ΤΡΙΤΗ 11-11-2014 ΩΡΑ: 11:00-14:00 OMADA 3 Name: Celia Koutrafouri ΆΣΚΗΣΗ 10 (p.107-114) Εργαστηριακές Σημειώσεις Τίτλος Άσκησης: Φασματοφωτομετρικός Προσδιορισμός Σορβικού

Διαβάστε περισσότερα

1 η Εργαστηριακή άσκηση. Παρασκευή Αραίωση. διαλύματος. Δρ. Άρης Γιαννακάς - Ε.ΔΙ.Π.

1 η Εργαστηριακή άσκηση. Παρασκευή Αραίωση. διαλύματος. Δρ. Άρης Γιαννακάς - Ε.ΔΙ.Π. 1 η Εργαστηριακή άσκηση Παρασκευή Αραίωση διαλύματος 1 Θεωρητικό Μέρος Εισαγωγικές έννοιες Όπως είναι γνωστό η ύλη διαχωρίζεται σε δύο βασικές κατηγορίες: Τις καθαρές ουσίες (στοιχεία, χημικές ενώσεις)

Διαβάστε περισσότερα

Νίκου και Δέσποινας Παττίχη 116, ΛΕΜΕΣΟΣ (100 μέτρα από τον κυκλοφοριακό κόμβο Τροόδους) Τηλ.25345800, ΦΑΞ: 25345808 e-mail: iek@iekvasiliou.

Νίκου και Δέσποινας Παττίχη 116, ΛΕΜΕΣΟΣ (100 μέτρα από τον κυκλοφοριακό κόμβο Τροόδους) Τηλ.25345800, ΦΑΞ: 25345808 e-mail: iek@iekvasiliou. ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΜΑΘΗΜΑ : ΧΗΜΕΙΑ ΕΝΔΕΙΚΝΥΟΜΕΝΕΣ ΛΥΣΕΙΣ Επιμέλεια Λύσεων : Έλενα Ανδρέου Χημικός, με πτυχίο Χημείας της Σχολής Θετικών Επιστημών Πανεπιστημίου Κύπρου, μεταπτυχιακό τίτλο ΜRes in

Διαβάστε περισσότερα