Φλεγμονή και γήρανση Μεταβολές του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη γήρανση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Φλεγμονή και γήρανση Μεταβολές του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη γήρανση"

Transcript

1 archieves review 2100 FRAGKOULIS (pages 9) Σελιδοποίηση: 14/2/2008 Αποστολή galley-proofs: 20/2/2008 Διόρθωση galley-proofs: 19/3/2008 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW Φλεγμονή και γήρανση Μεταβολές του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη γήρανση Κατά τη γήρανση του οργανισμού αναπτύσσεται ένα φλεγμονώδες πρότυπο, όπως πιστοποιείται και από τις αυξημένες τιμές των προφλεγμονωδών κυτταροκινών και τις μειωμένες τιμές αντιφλεγμονωδών κυτταροκινών σε ηλικιωμένα άτομα. Η αλλαγή αυτή του προτύπου προκύπτει κυρίως λόγω των μεταβολών που συμβαίνουν στο ανοσοποιητικό σύστημα. Οι μεταβολές αυτές συνοψίζονται στα εξής: Στο μυελό των οστών, τα στρωματικά κύτταρα γίνονται λιγότερο ικανά για σύνθεση κυτταροκινών, απαραίτητων για την παραγωγή και την ωρίμανση των αιμοποιητικών κυττάρων. Ο θύμος ατροφεί, ενώ στους περιφερικούς λεμφικούς ιστούς παρατηρούνται αλλαγές που πιθανόν επηρεάζουν την ωρίμανση των προγονικών Β-λεμφοκυττάρων και την αντιγονοπαρουσιαστική ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος. Όσον αφορά στα κύτταρα της φυσικής ανοσίας, έχει δειχθεί μείωση του αριθμού και της λειτουργικότητας σε κάποιους από τους υποδοχείς της οικογένειας των Toll-like receptors, καθώς και στα κύτταρα της μονοκυτταρικής/μακροφαγικής σειράς, ελάττωση της φαγοκυτταρικής και της χημειοτακτικής ικανότητας των ουδετεροφίλων και αύξηση τόσο του αριθμού όσο και της λειτουργικότητας των κυττάρων ΝΚ. Αναφορικά με τις αλλαγές στην επίκτητη ανοσία, έχουν παρατηρηθεί τα εξής: Στροφή των Β-λεμφοκυττάρων από Β2 σε Β1, μείωση των αντισωμάτων που είναι ειδικά για κάποιο αντιγόνο, με παράλληλη αύξηση των αυτοαντισωμάτων (κυρίως αυτών που δεν είναι ειδικά έναντι κάποιου αντιγόνου), ελάττωση των αθώων Τ-λεμφοκυττάρων και συσσώρευση Τ-κυττάρων μνήμης με χαμηλή όμως λειτουργικότητα. Στις αλλαγές που παρατηρούνται στους Τ-κυτταρικούς πληθυσμούς, σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζει το ένζυμο τελομεράση (ένζυμο-κλειδί για την πολλαπλασιαστική ικανότητα του κυττάρου). Άλλοι παράγοντες που συμβάλλουν στην αλλαγή του προτύπου σε φλεγμονώδες κατά τη γήρανση είναι η αυξημένη παραγωγή ελευθέρων ριζών, η οποία οδηγεί σε αύξηση της λειτουργικότητας του NFκΒ (βασικού μεταγραφικού παράγοντα για την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών), καθώς και άλλοι παράγοντες, όπως η μείωση του ψευδαργύρου που παρατηρείται στους ηλικιωμένους. Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2008, 25(1):24 32 ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2008, 25(1): Γ.Ε. Φραγκούλης, Χ.Μ. Μουτσόπουλος... Εργαστήριο και Κλινική Παθολογικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Inflammation and aging Λέξεις ευρετηρίου Ανοσοποιητικό σύστημα Γήρανση Φλεγμονή Abstract at the end of the article 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ανθρώπινος οργανισμός απαντά στη λοίμωξη, αρχικά, με την παραγωγή, κυρίως από κύτταρα της μονοκυτταρικής-μακροφαγικής σειράς, κυτταροκινών. Οι κυριότερες από αυτές είναι η ιντερλευκίνη 1 (IL-1), η ιντερλευκίνη 6 (IL-6), η ιντερλευκίνη 8 (IL-8), η ιντερλευκίνη 12 (IL-12) και ο παράγοντας νέκρωσης των όγκων (TNFα). Αυτές διαμορφώνουν τη φλεγμονώδη απόκριση με τις τοπικές και συστηματικές τους δράσεις. Αν όμως ο λοιμογόνος παράγοντας υπερκεράσει τους μηχανισμούς άμυνας της φυσικής ανοσίας, τότε αρχίζει μια ειδική ανοσιακή απάντηση, η οποία περιλαμβάνει την ενεργοποίηση και τον πολλαπλασιασμό των Τ- και Β-λεμφοκυττάρων και τη δημιουργία ανοσιακής μνήμης. Κατά τη γήρανση αναπτύσσεται ένα φλεγμονώδες πρότυπο, 1 γεγονός που έρχεται σε συμφωνία με τα όσα παρατηρούνται σε νοσήματα που εμφανίζονται σε γηράσκοντες πληθυσμούς, όπως η νόσος Alzheimer, η νόσος του Parkinson, ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 και οι νόσοι που σχετίζονται με την αθηρωμάτωση. 2 8 Σε όλες τις παραπάνω νοσολογικές οντότητες παρατηρούνται υψηλά

2 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 25 επίπεδα των προφλεγμονωδών κυτταροκινών, όπως της IL-1, της IL-6 και του TNFα και χαμηλά επίπεδα αντιφλεγμονωδών κυτταροκινών, όπως της ιντερλευκίνης 10 (IL-10). Όμως, τι είναι αυτό που συμβαίνει κατά τη γήρανση και μεταβάλλει το πρότυπο σε φλεγμονώδες; Οι παράγοντες που ενοχοποιούνται γι αυτό είναι οι ακόλουθοι: Οι μεταβολές που παρατηρούνται στο ανοσοποιητικό σύστημα με την πάροδο της ηλικίας Η αυξανόμενη παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου Άλλοι παράγοντες, όπως ο ψευδάργυρος. 2. ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ Η διαδικασία της γήρανσης ενός οργανισμού επηρεάζει αρνητικά, με ποικίλους τρόπους, τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Η δυσλειτουργία αυτή έχει ως συνέπεια την εμφάνιση στον ηλικιωμένο πληθυσμό νοσημάτων που χαρακτηρίζονται από ένα φλεγμονώδες πρότυπο και τα οποία αυξάνουν τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας από λοιμώδεις νόσους. Αν θέλαμε με λίγα λόγια να περιγράψουμε τη δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, θα λέγαμε ότι ένα τμήμα της φυσικής ανοσίας είναι κατεσταλμένο ενώ ένα άλλο είναι διεγερμένο, 9 ενώ η λειτουργία της επίκτητης ανοσίας δεν είναι επαρκής, καθώς η παραγωγή ειδικών αντισωμάτων έναντι ξένων αντιγόνων είναι περιορισμένη. Παράλληλα, τα αθώα λεμφοκύτταρα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, ενώ παρατηρείται συσσώρευση λεμφοκυττάρων μνήμης, τα οποία όμως είναι δυσλειτουργικά. Στην ανασκόπηση αυτή παρατίθενται αναλυτικά οι επιδράσεις του φαινομένου της γήρανσης στα επιμέρους στοιχεία του ανοσοποιητικού συστήματος Μυελός των οστών και γήρανση Τα κύτταρα που εμπλέκονται στην ανοσιακή απάντηση προέρχονται όλα από έναν κοινό πρόγονο, το πολυδύναμο κύτταρο (stem cell), το οποίο εδράζεται στο μυελό των οστών. Κατά τη γήρανση επισυμβαίνουν πολλές αλλαγές στο μυελό των οστών, οι οποίες είναι πιθανό να συμβάλλουν στη διαταραχή που παρουσιάζει το ανοσοποιητικό σύστημα. Το αιμοποιητικό τμήμα του μυελού των οστών μειώνεται κατά τη γήρανση και παραχωρεί τη θέση του σε λιπώδη ιστό. Ο μυελός των οστών, όπως και άλλοι ιστοί, παράγει μια σειρά από κυτταροκίνες και ορμόνες. Η διαταραχή των ουσιών αυτών μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγές στη μορφολογία του μυελού των οστών και στην παραγωγή αιμοποιητικών κυττάρων. Για παράδειγμα, έχει δειχθεί ότι η μείωση της αυξητικής ορμόνης (systemic growth hormone), που παρατηρείται με την πάροδο των ετών, οδηγεί σε μείωση του αριθμού των κυττάρων στο μυελό των οστών και παράλληλα στην αύξηση του λιπώδους ιστού. Παρά τη γενική μείωση του αριθμού των κυττάρων στο μυελό των οστών, τα μακροφάγα του μυελού αυξάνονται σε αριθμό. Ωστόσο, παρουσιάζουν μειωμένη ικανότητα παραγωγής TNF, ο οποίος μαζί την IL-1 θεωρούνται απαραίτητοι για την παραγωγή άλλων κυτταροκινών από τα στρωματικά κύτταρα του μυελού των οστών. Οι κυτταροκίνες αυτές συνεισφέρουν στην ακεραιότητα του στρώματος του μυελού των οστών. Ακόμα, έχει παρατηρηθεί ότι κατά τη γήρανση τα στρωματικά κύτταρα του μυελού των οστών παράγουν μικρότερες ποσότητες ΙL-7, η οποία θεωρείται απαραίτητη για την ανάπτυξη των λεμφοκυττάρων. Παρά όμως τις παραπάνω διαταραχές, παραμένει προς διερεύνηση το κατά πόσο τα πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα επηρεάζονται από τη γήρανση και σε ποιο βαθμό Θύμος Ο θύμος, με την πάροδο της ηλικίας, ατροφεί και η παραγωγή αθώων Τ-λεμφοκυττάρων και η είσοδός τους στην κυκλοφορία γίνεται ολοένα και μικρότερη. 10 Οι κύριες θεωρίες για την ατροφία του θύμου είναι οι εξής: Γήρανση του πληθυσμού των Τ-προγονικών κυττά- ρων Απώλεια της έκφρασης των πεπτιδίων του επιθηλίου του θύμου Διαταραχές στην επαναδιάταξη των γονιδίων του υπο- δοχέα β των Τ-λεμφοκυττάρων (TCRβ) Μείωση τροφικών για το θύμο κυτταροκινών, όπως η ιντερλευκίνη 7. Η δεύτερη και η τρίτη θεωρία δεν φαίνεται να επιβεβαιώνονται από νεότερες μελέτες, ενώ η επικρατέστερη από τις παραπάνω υποθέσεις είναι η τελευταία. Έχει προταθεί επίσης ότι η ατροφία του θύμου δεν οφείλεται μόνο σε μείωση κάποιων κυτταροκινών, αλλά και σε επαγωγή κάποιων άλλων, οι οποίες καταστέλλουν τη θυμοποίηση. Ως τέτοιες έχουν προταθεί ο ανασταλτικός παράγοντας λευχαιμίας (leukemia inhibitory factor, LIF), η IL-6 και η ογκοστατίνη Μ (oncostatin M, OSM) Περιφερικοί λεμφικοί ιστοί Με την πάροδο των ετών παρατηρούνται αλλαγές στα περιφερικά λεμφικά όργανα, όπως ο σπλήνας και οι λεμφαδένες. Οι αλλαγές αυτές πιθανόν επηρεάζουν την ωρίμανση των προγονικών Β-λεμφοκυττάρων αλλά και την

3 26 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος αντιγονοπαρουσιαστική ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος. Συνοπτικά, στο σπλήνα παρατηρείται ελάττωση του αριθμού των αρτηριολίων, αύξηση του αριθμού των στρωματικών κυττάρων και αύξηση του βάρους του, η οποία αποδίδεται σε διήθηση από ινοβλάστες. Επίσης, σε μελέτες σε αρουραίους έχει παρατηρηθεί μείωση των βλαστικών κέντρων. Στους λεμφαδένες, κατά τη γήρανση, φθίνουν η παραφλοιώδης και η μυελώδης ζώνη και ο αριθμός των βλαστικών κέντρων ακολουθεί πτωτική πορεία. Αντιθέτως, αυξάνει ο λιπώδης ιστός Γήρανση και φυσική ανοσία Οι υποδοχείς Toll-like (το όνομα των οποίων προέκυψε από τη γερμανική λέξη toll, που σημαίνει φανταστικός) θεωρούνται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της φυσικής ανοσίας. Έχουν γίνει αρκετές μελέτες προκειμένου να διαπιστωθεί αν υπάρχουν αλλαγές στην έκφραση ή και στη λειτουργικότητα αυτών των υποδοχέων κατά τη διάρκεια της γήρανσης. Οι έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί σε ποντίκια έχουν δείξει τα εξής. Οι περισσότερες μελέτες διαπιστώνουν ότι η έκφραση των ανωτέρω υποδοχέων και κυρίως του TLR2 και του TLR4 δεν μεταβάλλεται στα μακροφάγα. 12,13 Όμως, η λειτουργικότητά τους φαίνεται να είναι διαταραγμένη, καθώς στα ηλικιωμένα ζώα υπάρχει ελαττωμένη έκκριση φλεγμονωδών κυτταροκινών μετά από διέγερση των υποδοχέων με τους φυσικούς τους συνδέτες (π.χ. λιποπολυσακχαρίτες για τον TLR4). Το γεγονός αυτό έχει αποδοθεί στη μειωμένη έκφραση των πρωτεϊνών p38 και JNK που παρατηρείται μετά από διέγερση των TLRs. Οι εν λόγω πρωτεΐνες ανήκουν στο μονοπάτι μεταγωγής του σήματος των TLRs. 13 Υπάρχουν ενδείξεις από μελέτες ότι τα μακροφάγα των ποντικιών μπορούν να παράγουν μεγαλύτερες ποσότητες κυτταροκινών αν διεγερθούν με άλλο ερέθισμα, το οποίο είναι ανεξάρτητο από το μονοπάτι μεταγωγής του σήματος των TLRs. 14 Πιο συγκεκριμένα, μετά από διέγερση των μακροφάγων με ιντερλευκίνη 2 (IL-2) αυξήθηκε σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο η παραγωγή του TNF, όχι όμως και της IL-6. Επιπρόσθετα, η ενεργοποίηση του NFκΒ, βασικού μεταγραφικού παράγοντα για την παραγωγή φλεγμονωδών κυτταροκινών, μειώνεται στα γηρασμένα ποντίκια όταν το ερέθισμα διεγείρει τους υποδοχείς Τoll-like, παραμένει όμως αμετάβλητη όταν το ερέθισμα διαμεσολαβείται από τον υποδοχέα της IL-2. Επίσης, έχει δειχθεί ότι μετά από διέγερση με LPS τα μακροφάγα των γηρασμένων ποντικιών παράγουν περισσότερη IL-10 σε σχέση με εκείνα των νεαρών. 14,15 Από μελέτες σε ανθρώπινα κύτταρα έχει διαπιστωθεί ότι δεν παρατηρείται αλλαγή στην έκφραση των TLR2 και TLR4 στα μονοκύτταρα, αλλά η έκφραση του TLR1 στα μονοκύτταρα των ηλικιωμένων είναι μειωμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των μονοκυττάρων των νέων. 12 Όσον αφορά στις επιπτώσεις της γήρανσης στη λειτουργικότητα αυτών των υποδοχέων, έχει δειχθεί ότι η παραγωγή κυτταροκινών που προκύπτει από ενεργοποίηση των TLR2, TLR4, TLR5, TLR6 παραμένει αμετάβλητη, ενώ η λειτουργικότητα των υποδοχέων TLR1 και TRL2 εμφανίζεται ελαττωμένη στα μονοκύτταρα των ηλικιωμένων ανθρώπων, γεγονός που πιθανότατα σχετίζεται και με τη μειωμένη έκφραση του TLR1 που προαναφέρθηκε. 12 Τέλος, έχει δειχθεί ότι η προς τα πάνω ρύθμιση, μέσω των TLRs, του μορίου CD80 (το οποίο έχει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ενεργοποίηση των Τ-λεμφοκυττάρων) μειώνεται στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους. 12 Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το πρότυπο των ηλικιωμένων είναι αντιφλεγμονώδες. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν ισχύει, αφού έχει δειχθεί από πληθώρα μελετών ότι στους ηλικιωμένους, αλλά και στις παθήσεις που σχετίζονται με αυτή την ομάδα του πληθυσμού, οι φλεγμονώδεις κυτταροκίνες (IL-1, IL-6 και TNFα) ανευρίσκονται αυξημένες, σε αντίθεση με τις αντιφλεγμονώδεις κυτταροκίνες, όπως η IL-10. Αυτή η διαφορά μεταξύ in vitro και in vivo παρατηρήσεων πιθανόν οφείλεται στο ότι: Εκτός των μακροφάγων και άλλα κύτταρα στον οργανισμό παράγουν κυτταροκίνες Υπάρχουν διαφορές στα κριτήρια που θέτει ο κάθε μελετητής για να ορίσει τον υγιή ηλικιωμένο. Αυτό το πρόβλημα εν πολλοίς ξεπεράστηκε μετά από τον καθορισμό του πρωτοκόλλου Senieur, το οποίο βασίζεται στη μέτρηση διαφόρων παραμέτρων από τον ορό και τα ούρα, καθώς επίσης και στην κλινική εικόνα και τα φάρμακα τα οποία λαμβάνουν οι υπό εξέταση ηλικιωμένοι (βλ. παράρτημα 1) Εξωτερικοί παράγοντες μπορεί να δρουν και να επηρεάζουν τα αποτελέσματα των in vitro μελετών. Για παράδειγμα, τα μακροφάγα είναι πολύ πιθανό να επηρεάζονται από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες γίνεται η απομόνωσή τους ή και από τις συνθήκες της καλλιέργειάς τους, από καλλιεργητικά υλικά κ.λπ. Εξάλλου, η αλλαγή του μικροπεριβάλλοντος των κυττάρων αυτών είναι πολύ πιθανό να μεταβάλλει τα φαινοτυπικά χαρακτηριστικά και τη λειτουργικότητά τους. 15 Εκτός από τους TLRs, όσον αφορά στη φυσική ανοσία, έχουν παρατηρηθεί διαταραχές στα ουδετερόφιλα αλλά και στα ΝΚ-κύτταρα γηρασμένων πληθυσμών. Ειδικότερα, τα ουδετερόφιλα παρουσιάζουν διαταραγμένη χημειοταξία

4 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 27 Τιμές ορού Γλυκόζη μεταγευματική Ουρία Αλκαλική φωσφατάση SGOT SGPT Παράρτημα 1 Πρωτόκολλο Senieur 11 mmol/l (198 mg/dl) Θήλεις: 2,3 9,2 mmol/l (6,44 25,77 mg/dl) Άρρενες: 2,6 9,7 mmol/l (7,28 29,69 mg/dl) 65 U/L 16 U/L 16 U/L Αιματολογικές παράμετροι Αιμοσφαιρίνη ΤΚΕ (1η ώρα) MCV Λεμφοκύτταρα Ηωσινόφιλα Τιμές ούρων Γλυκόζη Πρωτεΐνη Λευκοκύτταρα Κατακερματισμένα ερυθρά Θήλεις: 7,4 9,9 mmol/l (11,92 15,95 mg/dl) Άρρενες: 8,1 10,6 mmol/l (13,05 17,08 mg/dl) Θήλεις: 2 34 mm Άρρενες: 1 30 mm fl 5 109/L 0,45 109/L Αρνητική Αρνητική 6/οπτικό πεδίο 6/οπτικό πεδίο Κλινικά κριτήρια Να μην υπάρχει ταυτόχρονη λοίμωξη (ούτε θεραπευμένη τις προηγούμενες 6 εβδομάδες) Να μην υπάρχει ταυτόχρονη φλεγμονή (ούτε θεραπευμένη τις προηγούμενες 6 εβδομάδες) Να μην υπάρχει κακοήθεια (ούτε ταυτόχρονα ούτε στο παρελθόν) Να μην έχει γίνει εμβολιασμός τις προηγούμενες 6 εβδομάδες από την εξέταση Να μην υπάρχουν καταστάσεις που να επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστημα (κατάχρηση ναρκωτικών και αλκοολισμός σε συνέργεια με υποσιτισμό) Φαρμακολογικές επιδράσεις Να μη λαμβάνονται φάρμακα με εντολή ιατρού για συγκεκριμένη νόσο Να μη λαμβάνονται φάρμακα με γνωστή επίδραση στο ανοσοποιητικό σύστημα, όπως κορτιζόνη ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη και φαγοκυτταρική ικανότητα, καθώς και διαταραχή στη σύνθεση ελευθέρων ριζών οξυγόνου και στην ενδοκυττάρια θανάτωση. 16 Αντίθετα, τόσο ο αριθμός όσο και η δραστηριότητα των ΝΚ-κυττάρων είναι αυξημένα, αν και υπάρχουν και κάποιες μελέτες που παρουσιάζουν αντίθετα αποτελέσματα. 15, Β-λεμφοκύτταρα Τα Β-λεμφοκύτταρα μπορούν να διαχωριστούν σε Β1 και Β2. Στους ενήλικες, ο μυελός των οστών παράγει Β2-λεμφοκύτταρα, τα οποία εκφράζουν CD23 αλλά όχι CD5 και CD43 μόρια. 18 Τα λεμφοκύτταρα αυτά παράγουν αντισώματα για τα περισσότερα πρωτεϊνικά αντιγόνα και ο αριθμός τους ελαττώνεται κατά τη γήρανση. Από την άλλη πλευρά, η ομάδα των Β1-λεμφοκυττάρων είναι CD43 θετικά, αλλά CD23 αρνητικά. Η ομάδα των Β1- λεμφοκυττάρων υποδιαιρείται περαιτέρω σε αυτά που είναι CD5 θετικά. Τα τελευταία έχει δειχθεί ότι αυξάνονται κατά τη γήρανση. Τα αντισώματα που παράγονται από τα Β1-λεμφοκύτταρα είναι πολυαντιδραστικά (polyreactive) IgM αυτοαντισώματα. Η ποικιλότητα του ρεπερτορίου των Β-λεμφοκυττάρων περιορίζεται από το γεγονός ότι αφενός παρατηρείται αυτή η στροφή από τα Β2- στα Β1-λεμφοκύτταρα και αφετέρου τα αθώα Β-λεμφοκύτταρα που εισέρχονται κατά τη γήρανση στην κυκλοφορία από το μυελό των οστών ολοένα και μειώνονται. Αναλυτικότερα, έχει δειχθεί ότι τα προ-β-λεμφοκύτταρα ανευρίσκονται μειωμένα σε ποσοστό 60 90% στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους, ενώ ο αριθμός των προγονικών κυττάρων των προ-β είναι, σύμφωνα με μερικές μελέτες, ανεξάρτητος από την ηλικία του οργανισμού και, σύμφωνα με άλλες, μειώνεται όσο αυξάνεται η ηλικία. Τι όμως μπορεί να εμποδίζει την ωρίμανση των προπρο-β-λεμφοκυττάρων σε προ-β-λεμφοκύτταρα; Στη διαδικασία αυτή ενέχονται διάφοροι παράγοντες, με σημαντικότερους την ιντερλευκίνη 7 (IL-7) και την ιντερλευκίνη 16 (IL-16). Όπως αναφέρθηκε, η IL-7 ανευρίσκεται μειωμένη στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους. Παρά όμως τη μειωμένη είσοδο αθώων Β-λεμφοκυττάρων στην κυκλοφορία από το μυελό των οστών, ο αριθμός των Β-λεμφοκυττάρων που ανευρίσκεται στο περιφερικό αίμα ηλικιωμένων ατόμων, στις περισσότερες μελέτες, δεν διαφέρει από τον αντίστοιχο των νέων ατόμων. Αυτό κυρίως οφείλεται στο γεγονός ότι τα Β-λεμφοκύτταρα που κυκλοφορούν στο περιφερικό αίμα των ηλικιωμένων ατόμων έχουν παρατεταμένο χρόνο ζωής. 19 Αυξανομένης της ηλικίας, τα αντισώματα έναντι ξένων αντιγόνων μειώνονται. 20 Αυτό φαίνεται να οφείλεται σε διαταραχή της λειτουργίας των Τ-λεμφοκυττάρων. 18,21 Ειδικότερα, κατά την αρχική απόκριση σε ένα αντιγόνο,

5 28 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος το αθώο Β-λεμφοκύτταρο μεταναστεύει στο βλαστικό κέντρο, όπου και υφίσταται κλωνική έκπτυξη και σωματικές αναδιατάξεις των γονιδίων των ανοσοσφαιρινών. Αυτές οι Τ-εξαρτώμενες διαδικασίες είναι διαταραγμένες στους ηλικιωμένους, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα αντισώματα έναντι ειδικών αντιγόνων. Παρά όμως τη μείωση της παραγωγής αντισωμάτων έναντι ξένων αντιγόνων, οι ανοσοσφαιρίνες που μετρώνται στο περιφερικό αίμα ηλικιωμένων ατόμων δεν είναι μειωμένες. Σύμφωνα με τις περισσότερες μελέτες, οι τάξεις IgA, IgG, IgM είναι αυξημένες, ενώ μόνο η τάξη IgD είναι ελαττωμένη. 18,21 Τα αντισώματα που διατηρούν τις ολικές ανοσοσφαιρίνες σε αυτά τα επίπεδα είναι αυτοαντισώματα. Έχει δειχθεί ότι τα αυτοαντισώματα αυξάνονται προϊούσης της ηλικίας, 18,22,23 Όμως, πρέπει να σημειωθεί ότι τα αυτοαντισώματα που είναι ειδικά για κάποιο αντιγόνο αυξάνονται μέχρι κάποια ηλικία και στη συνέχεια αρχίζουν να μειώνονται, σε αντίθεση με τα αυτοαντισώματα που δεν είναι ειδικά, τα οποία συνεχώς αυξάνονται. Η αύξηση αυτή των αυτοαντισωμάτων πιθανόν να οφείλεται στη στροφή που παρατηρείται από τα Β2- στα Β1-κύτταρα κατά τη γήρανση και στην πολυκλωνική ενεργοποίηση των Β-λεμφοκυττάρων. Στην πολυκλωνική ενεργοποίηση των Β-λεμφοκυττάρων συμβάλλει ενδεχομένως και η αυξανόμενη κατά τη γήρανση παραγωγή IL-4 και IL-6 από τα Τ-λεμφοκύτταρα. 18 Αξίζει να σημειωθεί ότι ανάμεσα στα αυτοαντισώματα υπάρχουν και αντι-ιδιοτυπικά αντισώματα. Αυτά όχι μόνο καταδεικνύουν τη διαταραχή στο ανοσοποιητικό σύστημα, αλλά συμβάλλουν και στην ανεπάρκεια αυτού, αφού καταστέλλουν την παραγωγή αντισωμάτων έναντι ξένων αντιγόνων Τ-λεμφοκύτταρα Τα χαρακτηριστικά της γήρανσης του ανοσοποιητικού συστήματος, όσον αφορά στον Τ-κυτταρικό πληθυσμό, είναι τα εξής: 24 Συσσώρευση Τ-κυττάρων μνήμης, ειδικών συνήθως για συγκεκριμένα αντιγόνα, αλλά με χαμηλή λειτουργικότητα Μείωση του αριθμού των αθώων Τ-λεμφοκυττάρων (CD95 αρνητικών) Ελάττωση του ρεπερτορίου των Τ-λεμφοκυττάρων Συσσώρευση CD8 θετικών CD28 αρνητικών κυττάρων. Τα αθώα Τ-λεμφοκύτταρα, που ανευρίσκονται στο περιφερικό αίμα γηρασμένων ατόμων, όχι μόνο είναι λίγα σε αριθμό, λόγω της προαναφερθείσας θυμικής ατροφίας, αλλά παρουσιάζουν και μειωμένη ανταπόκριση σε in vitro διέγερσή τους μέσω του Τ-κυτταρικού υποδοχέα. 25 Επίσης, συγκρινόμενα με CD4 νεότερων ατόμων, παρουσιάζουν διαφορετικό πρότυπο εκκρινόμενων κυτταροκινών. Παράλληλα, η βοηθητική δράση των CD4 των ηλικιωμένων είναι μειωμένη σε σχέση με εκείνη των νέων. Άλλωστε, έχει δειχθεί ότι και τα CD4 γηρασμένων ατόμων εκφράζουν σε μικρότερο βαθμό το CD40L, μόριο το οποίο βοηθάει την αλληλεπίδραση μεταξύ Τ- και Β-λεμφοκυττάρων. 11 Τα CD28 αρνητικά κύτταρα θεωρούνται γηρασμένα Τ-λεμφοκύτταρα που έχουν διεγερθεί πολλές φορές in vivo, με αποτέλεσμα την απώλεια του CD28. Eμφανίζουν κανονική ή και αυξημένη κυτταροτοξικότητα, είναι ανθεκτικά στην απόπτωση, ενώ η ανταπόκρισή τους με πολλαπλασιασμό σε διέγερση του Τ-κυτταρικού υποδοχέα είναι πτωχή, 18,26 γεγονός που συνάδει και με το ότι έχουν πολύ βραχέα τελομερίδια. Τα αθώα Τ-λεμφοκύτταρα είναι θετικά για CD45RA, CCR7, CD27, CD28 και αρνητικά για CD45RO και CD95. Σε αντίθεση, τα Τ-κύτταρα μνήμης είναι CD45RO θετικά, CD95 θετικά, ενώ η έκφραση των CD27, CD28 και CD62L είναι μειωμένη. 27,28 Κάποια από τα Τ-κύτταρα μνήμης έχουν την ικανότητα να επανεκφράζουν το CD45RA. Όμως, δεν εκφράζουν το CD27 ούτε το CCR7. Τα κύτταρα αυτά είναι στην πλειονότητά τους CD8, συσσωρεύονται ως απάντηση σε χρόνιες λοιμώξεις και δείχνουν σημάδια τελικής διαφοροποίησης, όπως και τα περισσότερα CD8 κύτταρα των ηλικιωμένων ατόμων. Τα CD8 κύτταρα των ηλικιωμένων εκφράζουν τον υποδοχέα των κυττάρων φονέων τύπου λεκτίνης υποοικογένεια G μέλος 1 (KLRG1), που είναι ο καλύτερος δείκτης τελικής διαφοροποίησης για τα Τ-λεμφοκύτταρα. Η τελική αυτή διαφοροποίηση πιθανότατα εξηγεί και τη μειωμένη λειτουργικότητα των κυττάρων. Για να εξισορροπήσει ο οργανισμός την υπάρχουσα ανικανότητα αναφορικά κυρίως με τα Τ-κυτταροτοξικά κύτταρα, χρησιμοποιεί άλλους μηχανισμούς οι οποίοι αναπτύσσονται παράλληλα με τη γήρανση, όπως η αύξηση του αριθμού και της δραστηριότητας των ΝΚ-κυττάρων, αλλά και η αύξηση των CD28 αρνητικών κυττάρων που έχουν κυτταροτοξική δράση, όπως προαναφέρθηκε. Μετά την έκπτυξη του Τ-κυτταρικού κλώνου, τα περισσότερα από τα Τ-λεμφοκύτταρα πεθαίνουν με το μηχανισμό της απόπτωσης, ενώ κάποια παραμένουν και αποτελούν τη δεξαμενή των Τ-κυττάρων μνήμης. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει και η IL-2, η έκκριση της οποίας είναι μειωμένη στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους. 29 Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι τα CD45RO είναι πιο ευαίσθητα στην απόπτωση και ότι, καθώς επέρχεται η γήρανση, τα Τ-λεμφοκύτταρα γίνονται ευαίσθητα σε μηχανισμούς απόπτωσης, οι οποίοι είναι διαφορετικοί από

6 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 29 εκείνους που λαμβάνουν χώρα μετά από την έκπτυξη του κλώνου. Για την ακρίβεια, καθώς τα κύτταρα γηράσκουν καθίστανται ευαίσθητα σε μηχανισμούς απόπτωσης που διαμεσολαβούνται από την επαγωγή της p53. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, 27 είναι πιθανός ο εξής μηχανισμός για την ερμηνεία του φαινομένου: οι κλώνοι που έχουν υψηλή συγγένεια για αντιγόνα συνεχώς πολλαπλασιάζονται σε μια επιμένουσα λοίμωξη και δημιουργούν κύτταρα μνήμης. Ο συνεχής πολλαπλασιασμός έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια των τελομεριδίων του κυττάρου, όπως θα αναφερθεί και παρακάτω. Τελικά, επιζούν οι κλώνοι που έχουν χαμηλή συγγένεια για τα αντιγόνα και οι οποίοι, βρίσκοντας ανοσολογικό χώρο που έχει προκύψει από την εξαφάνιση των γηρασμένων Τ-κυττάρων αλλά και από την ελαττωμένη είσοδο αθώων λεμφοκυττάρων από το θύμο αδένα, εκπτύσσονται. Μια ειδική υποομάδα των Τ-λεμφοκυττάρων είναι τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα (Tregs). Ο ρόλος αυτών των κυττάρων είναι ο έλεγχος της ανοσιακής απάντησης του ξενιστή και η πρόληψη βλαβών των παρακείμενων ιστών. Επίσης, προστατεύουν τον οργανισμό από αυτοαντιδραστικά λεμφοκύτταρα. Τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα προέρχονται είτε κατευθείαν από το θύμο, είτε μετά από την επίδραση της IL-2 σε Τ-μη ρυθμιστικούς πληθυσμούς, που βρίσκονται στην περιφέρεια. Από διάφορες μελέτες φαίνεται ότι ο αριθμός των Tregs αυξάνεται στα ηλικιωμένα άτομα 20,30 αν και υπάρχουν μερικές μελέτες που δεν συμφωνούν με αυτή την άποψη και ότι η αυξημένη έκφραση του CTLA4 που παρατηρείται στα Tregs δεν εμφανίζει διαφορές ανάμεσα σε ηλικιωμένους και νέους. 30 Τα Tregs που παρατηρούνται στα γηρασμένα άτομα είναι μάλλον απίθανο να προέρχονται από το θύμο, λόγω της θυμικής ατροφίας που επέρχεται με τη γήρανση. Παράγοντες που πιθανόν ενέχονται στη δημιουργία τους είναι η ελαττωμένη συνενεργοποίηση από τα αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα, καθώς και η ύπαρξη ανοσοκατασταλτικών κυτταροκινών Ο ρόλος της τελομεράσης στον πολλαπλασιασμό των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος και ειδικά στα Τ-λεμφοκύτταρα. Η τελομεράση είναι ένα ένζυμο το οποίο, μετά από κάθε αντιγραφή οποιουδήποτε σωματικού κυττάρου, φροντίζει ώστε να αντιγράφονται και τα ακραία κομμάτια του χρωμοσώματος τα τελομερίδια προκειμένου να εξασφαλιστεί η σταθερότητα του χρωμοσώματος. Το μέγεθος των τελομεριδίων αποτελεί ένδειξη όχι μόνο του αριθμού των αντιγραφικών κύκλων που έχει ολοκληρώσει το κύτταρο, αλλά και αυτών που μπορεί να κάνει ακόμα. Τόσο τα Τ- όσο και τα Β-λεμφοκύτταρα αυξάνουν την έκφραση της τελομεράσης τους κατά την αρχική κλωνική έκπτυξη. Έτσι, τα κύτταρα μνήμης που απομένουν μετά από την απόπτωση των εκπτυχθέντων κυττάρων διατηρούν την αντιγραφική τους ικανότητα. Μετά όμως από επαναλαμβανόμενες διεγέρσεις η ικανότητα αυτή χάνεται και τα τελομερίδια αρχίζουν να βραχύνονται. Γι αυτόν το λόγο, άλλωστε, τα Τ-λεμφοκύτταρα που έχουν διεγερθεί πολλές φορές (cd28 αρνητικά λεμφοκύτταρα) έχουν όπως αναφέρθηκε και παραπάνω τα πιο βραχέα τελομερίδια. 31 Το πόσο γρήγορα βραχύνονται τα τελομερίδια εξαρτάται και από τη φύση του λοιμογόνου παράγοντα αλλά και από τη θέση όπου θα συμβεί η ενεργοποίηση των λεμφοκυττάρων in vivo. Υπάρχουν, βέβαια, και αντίθετες απόψεις, που υποστηρίζουν ότι το μέγεθος των τελομερών είναι αρκετά μεγάλο (10 15 kb), ώστε να επηρεαστεί η λειτουργία των λεμφοκυττάρων από την απώλεια μερικών εκατοντάδων βάσεων το χρόνο. 25 Όμως, μείωση του μεγέθους των τελομεριδίων δεν παρατηρείται μόνο στα λεμφοκύτταρα, αλλά και σε άλλα κύτταρα, όπως τα ουδετερόφιλα. Αυτά δεν πολλαπλασιάζονται σε μεγάλο βαθμό κατά τη διαφοροποίησή τους από τα πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα ούτε πολλαπλασιάζονται ως ώριμα κύτταρα. Επομένως, είναι λογικό να υποτεθεί ότι η μείωση αυτή του μεγέθους των τελομεριδίων τους αντικατοπτρίζει τα βραχέα τελομερίδια των πρόδρομων αιμοποιητικών κυττάρων κατά τη γήρανση. Αποδείξεις όμως που να συνδέουν το γεγονός αυτό με επιπτώσεις στα κύτταρα που διαφοροποιούνται από τα πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα δεν υπάρχουν. 31 Αξίζει να σημειωθεί ότι τα βραχέα τελομερίδια προσφέρουν προστασία έναντι των νεοπλασιών, ρυθμίζοντας προς τα πάνω την p53 και άλλους αναστολείς του κυτταρικού κύκλου, όπως η p16, ενώ υπάρχει και η εκδοχή ότι τα βραχέα τελομερίδια πυροδοτούν τους μηχανισμούς επιδιόρθωσης του DNA. 31 Άρα, τα βραχέα τελομερίδια πιθανόν προσφέρουν προστασία από κάποιες νοσολογικές οντότητες, με τίμημα όμως τη γήρανση του ανοσοποιητικού συστήματος και την εμφάνιση άλλων νοσημάτων. Αυτό το φαινόμενο, το οποίο καλείται πλειοτροπικός ανταγωνισμός, έχει προταθεί ως θεωρία για την ερμηνεία της γήρανσης του ανοσοποιητικού συστήματος. 32 Δηλαδή, η επιτυχημένη ανταπόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος στους νοσογόνους παράγοντες που προσβάλλουν τον οργανισμό σε νεαρή ηλικία θα έχει ως τίμημα την ανάπτυξη φλεγμονώδους προτύπου κατά τη γήρανση. 3. ΔΡΑΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗ Οι ελεύθερες ρίζες παράγονται κυρίως μέσω της: Οξειδωτικής φωσφορυλίωσης στα μιτοχόνδρια

7 30 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος NADPH οξειδάσης από τα πολυμορφοπύρηνα κατά τη διάρκεια της φλεγμονής. Οι ελεύθερες ρίζες αντιδρούν με τα λιπίδια και τις πρωτεΐνες μετατρέποντάς τα σε ελεύθερες ρίζες και έτσι αρχίζει μια αλυσίδα, η οποία παράγει συνεχώς ελεύθερες ρίζες μέχρι να ανακοπεί. Οι ελεύθερες ρίζες αντιδρούν και με το γενετικό υλικό και ειδικότερα με τη θυμίνη. 2,33 Το κύτταρο διαθέτει μηχανισμούς αντιμετώπισης των ελευθέρων ριζών. Ωστόσο, οι μηχανισμοί αυτοί φαίνεται να εξασθενούν με την πάροδο της ηλικίας. 2 Οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου ενεργοποιούν την κινάση του ΙκΒ, την ΙΚΚ. Αυτή, με τη σειρά της, φωσφορυλιώνει τον ΙκΒ, ο οποίος αποικοδομείται, γεγονός που έχει ως συνέπεια τη μετανάστευση του ΝFκΒ στον πυρήνα. Ο ΝFκΒ αποτελεί έναν από τους βασικούς μεταγραφικούς παράγοντες για την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών. Ένας πιθανός κρίκος που συνδέει τη γήρανση με την παραγωγή ελευθέρων ριζών είναι η ανθρώπινη πολυνουκλεοτιδική φωσφορυλάση (hpnpase). Η φωσφορυλάση αυτή αυξάνει κατά τη γήρανση. Επίσης, έχει αποδειχθεί ότι συμμετέχει στην παραγωγή ελευθέρων ριζών. Η συμμετοχή της αυτή ενδεχομένως σχετίζεται με τη θέση που έχει στο κύτταρο. Συγκεκριμένα, η hpνpase βρίσκεται στα μιτοχόνδρια και έτσι ίσως συμμετέχει στην εκτροπή των μιτοχονδριακών πρωτεϊνών που εμπλέκονται στην οξειδωτική φωσφορυλίωση και η οποία οδηγεί στην παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου (ROS). 2 Επίσης, ο ψευδάργυρος καθιστά ανενεργό τον ΝFκΒ, αφού καταστέλλει την αποικοδόμηση των πρωτεϊνών που συγκρατούν αυτόν το μεταγραφικό παράγοντα στο κυτταρόπλασμα. 34,35 Κατά τη γήρανση, οι ποσότητες ψευδαργύρου στον οργανισμό είναι περιορισμένες, για δύο λόγους. Πρώτον, λόγω της ειδικής διατροφής που ακολουθούν οι ηλικιωμένοι και, δεύτερον, γιατί πρωτεΐνες που τον δεσμεύουν, όπως οι μεταλλοθειόνες (ΜΤ) και η α 2-μακροσφαιρίνη (α 2-Μ), υπερεκφράζονται σε καταστάσεις stress και στη γήρανση. 34,35 Αυτές οι πρωτεΐνες κατά τη νεότητα ασκούν προστατευτικό ρόλο τόσο έμμεσα, αφού αποτελούν κατά κάποιον τρόπο αποθήκες του ψευδαργύρου, όσο και άμεσα, με τον προστατευτικό τους ρόλο έναντι της κυτταρικής καταστροφής από ελεύθερες ρίζες. Στους ηλικιωμένους όμως οι συγκεκριμένες πρωτεΐνες ασκούν αρνητική δράση, αφού προσδένουν τον ψευδάργυρο με μεγαλύτερη συγγένεια από άλλες πρωτεΐνες, όπως η θυμουλίνη. Επίσης, με την πάροδο της ηλικίας οι μεταλλοθειόνες προτιμούν τον ψευδάργυρο από το χαλκό, με αποτέλεσμα την αύξηση του ελεύθερου χαλκού, ο οποίος προάγει την ανοσοκαταστολή. Η σημασία του ψευδαργύρου στην εύρυθμη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος φαίνεται και από το γεγονός ότι σε δίαιτες πτωχές σε ψευδάργυρο έχουν παρατηρηθεί χαμηλός αριθμός ουδετεροφίλων, ελαττωμένη χημειοταξία μονοκυττάρων, μειωμένη λειτουργία του θύμου, χαμηλή κυτταροτοξικότητα των ΝΚ-κυττάρων και μειωμένη έκκριση της ιντερφερόνης α (IFNα), της ιντερφερόνης γ (IFNγ) και της IL Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΨΕΥΔΑΡΓΥΡΟΥ Η μείωση του ψευδαργύρου συνδέεται με διάφορους τρόπους με τις φλεγμονώδεις διαδικασίες που αναπτύσσονται κατά τη γήρανση. Ο ψευδάργυρος είναι απαραίτητος για τη λειτουργία του θύμου, αφού καθιστά βιολογικά δραστική μια ορμόνη του θύμου, τη θυμουλίνη, η οποία είναι απαραίτητη για τη διαφοροποίηση και την ωρίμανση του Τ-λεμφοκυττάρου ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Συμπερασματικά, καθώς ο οργανισμός γηράσκει αναπτύσσεται ένα φλεγμονώδες πρότυπο, κυρίως λόγω του χρόνιου αντιγονικού ερεθισμού που υφίσταται αλλά και λόγω άλλων παραγόντων (αύξηση των δραστικών ελευθέρων ριζών, μείωση του ποσού του ψευδαργύρου στον οργανισμό κ.ά.), το οποίο φαίνεται να διαδραματίζει κάποιο ρόλο στις νόσους που εμφανίζονται στον ηλικιωμένο πληθυσμό.

8 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 31 ABSTRACT Inflammation and aging G.E. Fragoulis, H.M. Moutsopoulos Laboratory and Clinic of Pathophysiology, Medical School, University of Athens, Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2008, 25(1):24 32 During the aging an inflammatory profile is being developed, which is confirmed by the high levels of proinflammatory cytokines and the low level of anti-inflammatory cytokines in the elderly. This change occurs mainly because of the alterations in the immune system. The alterations are summarized as following: in the bone marrow the stromal cells are less efficient to produce the cytokines that are appropriate for the production and maturation of the hematopoietic stem cells, thymus atrophies and in the peripheral lymphoid tissues are observed changes which are possible to influence the maturation of progenital B cells and the capability of immune system for antigenic presentation. As for cells of innate immunity it has been shown that in the monocytes some members of the Toll-like receptors family are underexpressed and are functionally impaired, neutrophils have impaired phagocytosis and chemotaxis and that the number of NK cells is increased and their cytotoxic activities are upregulated. Regarding to the alterations in clonotypic immunity it has been observed that there is a shift in B lymphocytes from B1 to B2, a decrease in the number of antibodies that are specific for an antigen and an increase of the autoantibodies (especially autoantibodies that are not specific for an antigen) and that there is a decrease in the number of naive T-lymphocytes and an accumulation of T memory cells which have low affinity for the antigen. It seems that the enzyme telomerase has a very important role in the changes that are observed in the T cell population (telomerase is a key enzyme for the reproductive ability of the cell). Other factors which are contribute to the changing of the profile into inflammatory are the increased production of free radicals which leads to an augmented function of NFκΒ (basic transcription factor for the expression of proinflammatory cytokines) and other factors, such as zinc decrease that is observed in the elderly. Key words: Aging, Immune system, Inflammation Βιβλιογραφία 1. Saurwein-Teissl M, Blasko I, Zisterer K, Neuman B, Lang B, Grubeck-Loebenstein B. An imbalance between pro- and anti-inflammatory cytokines, a characteristic feature of old age. Cytokine 2000, 12: Sarkar D, Fisher PB. Molecular mechanisms of aging-associated inflammation. Cancer Lett 2006, 236: McGeer EG, Klegeris A, McGeer PL. Inflammation, the complement system and the diseases of aging. Neurobiol Aging 2005, 26(Suppl 1): McGeer EG, McGeer PL. Inflammatory processes in Alzheimer s disease. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 2003, 27: McGeer PL, McGeer EG. Inflammation and neurodegeneration in Parkinson s disease. Parkinsonism Relat Disord 2004, 10(Suppl 1):S3 S7 6. Vasto S, Candore G, Balistreri CR, Caruso M, Colonna- Romano G, Grimaldi MP et al. Inflammatory networks in ageing, age-related diseases and longevity. Mech Ageing Dev 2007, 128: Pradhan AD, Manson JE, Rifai N, Buring JE, Ridker PM. C-reactive protein, interleukin 6, and risk of developing type 2 diabetes mellitus. JAMA 2001, 286: Krabbe KS, Pedersen M, Bruunsgaard H. Inflammatory mediators in the elderly. Exp Gerontol 2004, 39: De Martinis M, Modesti M, Ginaldi L. Phenotypic and functional changes of circulating monocytes and polymorphonuclear leucocytes from elderly persons. Immunol Cell Biol 2004, 82: Μανουσaκης ΜΝ, Μουτσoπουλος ΧΜ. Γήρανση και ανοσολογικό σύστημα. Κλινικά Φροντιστήρια, Ιατρική Εταιρεία Αθηνών, 1991, 3: Gruver AL, Hudson LL, Sempowski GD. Immunosenescence of ageing. J Pathol 2007, 211: van Duin D, Shaw AC. Toll-like receptors in older adults. J Am Geriatr Soc 2007, 55: Boehmer ED, Goral J, Faunce DE, Kovacs EJ. Age-dependent decrease in Toll-like receptors 4-mediated proinflammatory cytokine production and mitogen-activated protein kinase expression. J Leukoc Biol 2004, 75: Boehmer ED, Meehan MJ, Cutro BT, Kovacs EJ. Aging negatively skews macrophage TLR2- and TLR4-mediated pro-inflammatory responses without affecting the IL-2-stimulated pathway. Mech Ageing Dev 2005, 126: Gomez CR, Boehmer ED, Kovacs EJ. The aging innate immune system. Curr Opin Immunol 2005, 17: Renshaw M, Rockwell J, Engleman C, Gewirtz A, Katz

9 32 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος J, Sambhara S. Cutting edge: Impaired Toll-like receptor expression and function in aging. J Immunol 2002, 169: Sansoni P, Cossarizza A, Brianti V, Fagnoni F, Snelli G, Monti D et al. Lymphocyte subsets and natural killer cell activity in healthy old people and centenarians. Blood 1993, 82: Weksler ME, Szabo P. The effect of age on the B-cell repertoire. J Clin Immunol 2000, 20: Miller JP, Cancro MP. B cells and aging: Balancing the homeostatic equation. Exp Gerontol 2007, 42: Pawelec G. Immunity and ageing in man. Exp Gerontol 2006, 41: Paganelli R, Quinti I, Fagiolo U, Cossarizza A, Ortolani C, Guerra E et al. Changes in circulating B cells and immunoglobulin classes and subclasses in a healthy aged population. Clin Exp Immunol 1992, 90: Manoussakis MN, Stavropoulos ED, Germanidis GS, Papasteriades CA, Garalea KL, Dontas AS et al. Soluble interleukin-2 receptors and autoantibodies in the serum of healthy elderly individuals. Autoimmunity 1990, 7: Manoussakis MN, Tzioufas AG, Silis MP, Pange PJE, Goudevenos J, Moutsopoulos HM. High prevalence of anti-cardiolipin and other autoantibodies in a healthy elderly population. Clin Exp Immunol 1987, 69: Franceschi C, Bonafe M, Valensin S. Human immunosenescence: The prevailing of innate immunity, the failing of clonotypic immunity, and the filling of immunological space. Vaccine 2000, 18: Weng NP. Aging of the immune system: How much can the adaptive immune system adapt? Immunity 2006, 24: Effros RB. Replicative senescence of CD8 T cells: Effect on human ageing. Exp Gerontol 2004, 39: Akbar AN, Beverley PC, Salmon M. Will telomere erosion lead to a loss of T-cell memory? Nat Rev Immunol 2004, 4: Wack A, Cossarizza A, Heltai S, Barbieri D, D Addato S, Fransceschi C et al. Age-related modifications of the human alphabeta T cell repertoire due to different clonal expansions in the CD4+ and CD8+ subsets. Int Immunol 1998, 10: Nikolich-Zugich J. T cell aging: Naive but not young. J Exp Med 2005, 201: Gregg R, Smith CM, Clark FJ, Dunnion D, Khan N, Chakraverty R et al. The number of human peripheral blood CD4+ CD25 high regulatory T cells increases with age. Clin Exp Immunol 2005, 140: Goronzy JJ, Fujii H, Weyand CM. Telomeres, immune aging and autoimmunity. Exp Gerontol 2006, 41: Salvioli S, Capri M, Valensin S, Tieri P, Monti D, Ottaviani E et al. Inflamm-aging, cytokines and aging: State of the art, new hypotheses on the role of mitochondria and new perspectives from systems biology. Curr Pharm Des 2006, 12: De Martinis M, Franceschi C, Monti D, Ginaldi L. Inflammageing and lifelong antigenic load as major determinants of ageing rate and longevity. FEBS Lett 2005, 579: Mocchegiani E, Costarelli L, Giacconi R, Cipriano C, Muti E, Malavolta M. Zinc-binding proteins (metallothionein and alpha-2 macroglobulin) and immunosenescence. Exp Gerontol 2006, 41: Vasto S, Mocchegiani E, Candore G, Listi F, Colonna-Romano G, Lio D et al. Inflammation, genes and zinc in ageing and age-related diseases. Biogerontology 2006, 7: Corresponding author: H.M. Moutsopoulos, Laboratory and Clinic of Pathophysiology, Medical School, University of Athens, GR Athens, Greece xxxxxxxxxxxxx

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ

ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ. Εργαστήριο Γενετικής, ΓΠΑ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΜΟΝΟΚΛΩΝΙΚΑ ΑΝΤΙΣΩΜΑΤΑ ΕΜΒΟΛΙΑ Στάδια μικροβιακής λοίμωξης δημιουργία αποικίας σε εξωτερική επιφάνεια διείσδυση στον οργανισμό τοπική μόλυνση συστηματική (γενικευμένη) μόλυνση H σημασία

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά Ανοσολογικό σύστηµα Βασικό σύστηµα του οργανισµού Λειτουργικές µονάδες του ανοσολογικού συστήµατος Οργανωµένος λεµφικός

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη του ρόλου ανοσο-τροποποιητικής δράσεως της p38 µιτογονο-ενεργοποιηµένης κινάσης ( p38 MAPK ) Μαυρόπουλος Αθανάσιος, PhD ΕΙΣΑΓΩΓΗ-Ι H p38 MAPK ενεργοποιείται από τις ιντερλευκίνες IL-12 και IL-18

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΑΚΑ ΗΜΙΑ ΑΙΜΟ ΟΣΙΑΣ ΕΒ ΟΜΑ Α ΑΙΜΟ ΟΣΙΑΣ ΓΙΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΕΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΟΥΣ ΑΘΗΝΑ, 31/5 4/6/2010 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, 20/9 24/9/2010 ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ KAI ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ Ηλίας Σπ. Κυριάκου

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ

Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Βιολογία γενικής παιδείας τάξη Γ Παραδόσεις του μαθήματος Επιμέλεια: Γιάννης Αργύρης Βιολόγος M.Sc. Καθηγητής 3 ου Γεν. Λυκ. Ηλιούπολης Κεφάλαιο 1ο Άνθρωπος και υγεία 2. Μηχανισμοί Άμυνας του Ανθρώπινου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ

ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ ΚΟΡΤΙΖΟΛΗ Μεταβολισμός της κορτιζόλης Η κορτιζόλη μεταβολίζεται στο ήπαρ. Στην συνέχεια οι μεταβολίτες συζευγνύνται με γλυκουρονιδικές και θειικές ομάδες, γίνονται υδατοδιαλυτά, εισέρχονται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Ποιες είναι οι διαφορές μιας πρωτογενούς από μια δευτερογενή χυμική ανοσολογική απόκριση; Περιγράψετε τους μηχανισμούς ενεργοποίησης στις δυο περιπτώσεις. ΘΕΜΑ 2 (1 μονάδα) Περιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση Αικατερίνη Ταράση

Ανοσιακή απάντηση Αικατερίνη Ταράση Ανοσιακή απάντηση Αικατερίνη Ταράση ιευθύντρια Τµ. Ανοσολογίας- Ιστοσυµβατότητας Γ.Ν.Α.. " Ο Ευαγγελισµός" ανοσιακή απάντηση είναι το σύνολο των πολύπλοκων διεργασιών µε τις οποίες ο οργανισµός (ξενιστής)

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα συζητήσουμε. Βασικές έννοιες (Ανοσία-Αυτοανοσία) Συμμετοχή αυτοανοσίας στην παθογένεια μη αυτοάνοσων νόσων-σδ2

Τι θα συζητήσουμε. Βασικές έννοιες (Ανοσία-Αυτοανοσία) Συμμετοχή αυτοανοσίας στην παθογένεια μη αυτοάνοσων νόσων-σδ2 Αυτοανοσία στο ΣΔ2 Καλλιόπη Κώτσα Επικ. Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας-Διαβητολογίας Τμήμα Ενδοκρινολογίας-Μεταβολισμού Διαβητολογικό Κέντρο Α Παθολογική Κλινική ΠΓΝ ΑΧΕΠΑ Τι θα συζητήσουμε Βασικές έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΑΥΤΟΑΝΟΣΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ ΠΑΡΟΝ ΚΑΙ ΜΕΛΛΟΝ Αθανάσιος Γ. Τζιούφας Παθολογική Φυσιολογία Ιατρική Σχολή Παν. Αθηνών Costa Navarino 26/6/2011 ά ς. ύ ς ή ί ή ή. ώ Costa Navarino 26/6/2011 ά ή : ίπ 5% ύ π ύ ά- ά ή ά ή ά ή/ ώ - ά ή : ό ή ά π ό π ί ς ό έ - π ά ά ς- έ ς ά ής π ί ς ύ- ύς ό ς ής π ί ς ς ό ύ ά ά ή ί έ ς π ύς ί ς ή ή ς ής ής Ά ώ π ή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή εργασία Η ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΣΕ ΕΦΗΒΟΥΣ ΜΕ ΣΑΚΧΑΡΩΔΗ ΔΙΑΒΗΤΗ ΤΥΠΟΥ 1 ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΝΔΡΕΟΥ Φ.Τ:2008670839 Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού

Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού Γεωργία Σ. Βρυώνη Ιατρός Βιοπαθολόγος Λέκτορας Μικροβιολογίας gvrioni@med.uoa.gr 23/01/08 Μαθήματα Ειδικευόμενων Εισαγωγή στην Ανοσολογία

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες

Φυσική Ανοσία. Ανοσολογικοί µηχανισµοί. Κυτταροκίνες Ανοσολογικοί µηχανισµοί Ειδικοί ανοσολογικοί µηχανισµοί (επίκτητη ανοσία) εξαρτώνται από την ειδική αναγνώριση από τα λεµφοκύτταρα της ξένης ουσίας ή κυττάρου Φυσική Ανοσία Μηχανισµοί φυσικής (µη ειδικής)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΑΝΟΣΟΚΑΤΑΣΤΑΛΤΙΚΑ ΣΧΗΜΑΤΑ ΣΤΗ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΝΕΦΡΟΥ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Γενικά Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν τους στόχους της

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Χρειάζεται η µελέτη της ανοσολογία; Εµβόλια Άµυνα κατά µικροοργανισµών Ανοσολογικές ασθένειες Αλλεργίες - υπερευαισθησίες, αυτοανοσίες, ανοσοανεπάρκειες,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ - ΛΑΘΟΥΣ. ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ 1. Η πήξη του αίματος συμβάλλει στην άμυνα του οργανισμού 2. Η φαγοκυττάρωση είναι αποτελεσματική μόνο έναντι των βακτηρίων 3. Οι ιντερφερόνες δρουν άμεσα

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας

Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα. Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Εργαστήριο Ανοσοποιητικό σύστημα Λεμφικά όργανα Υπατία Δούση-Αναγνωστοπούλου, MD, PhD Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Λειτουργία ανοσοποιητικού λεμφικού συστήματος Προστασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ- Κ.Ε.Θ. ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Ο φυσιολογικός μυελός των οστών. Κατερίνα Ψαρρά Τμήμα Ανοσολογίας - Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν.Α. "Ο Ευαγγελισμός"

Ο φυσιολογικός μυελός των οστών. Κατερίνα Ψαρρά Τμήμα Ανοσολογίας - Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν.Α. Ο Ευαγγελισμός Ο φυσιολογικός μυελός των οστών Κατερίνα Ψαρρά Τμήμα Ανοσολογίας - Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν.Α. "Ο Ευαγγελισμός" μυελός των οστών πολύπλοκος όλες οι κυτταρικές σειρές από αρχέγονο αδιαφοροποίητο κύτταρο μέχρι

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY

DEPARTMENT OF IMMUNOLOGY & HISTOCOMPATIBILITY UNIVERSITY OF THESSALY Μαμάρα Α. (1), Καλαλά Φ. (1), Λιαδάκη Κ. (1), Παπαδούλης Ν. (2), Μανδαλά Ε. (3), Παπαδάκης Ε. (4), Γιαννακούλας N. (5), Παλασοπούλου M. (5), Λαφιωνιάτης Σ. (6), Κιουμή A. (4), Κοραντζής I. (4), Καρτάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ

ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ ΧΡΟΝΙΑ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ/ΝΕΦΡΟΠΑΘΕΙΑ ΚΑΙ ΑΠΩΛΕΙΑ ΝΕΦΡΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Σ. ΓΟΥΜΕΝΟΣ Εισαγωγή Η πρόληψη των επεισοδίων οξείας απόρριψης και η μακροχρόνια διατήρηση του νεφρικού μοσχεύματος αποτελούν

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Μετάδοση παθογένεια φυματίωσης Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος-Φυματιολόγος

Μετάδοση παθογένεια φυματίωσης Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος-Φυματιολόγος Μετάδοση παθογένεια φυματίωσης Μ.Τουμπής Πνευμονολόγος-Φυματιολόγος Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία Ομάδα Εργασίας για τη Φυματίωση Μετάδοση - παθογένεια φυματίωσης Ορισμός αιτιολογία Μετάδοση Παθογένεια

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ. Τ λεµφοκύτταρα:

ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ. Τ λεµφοκύτταρα: ΛΕΜΦΟΚΥΤΤΑΡΑ Προέλευση: µυελός των οστών. Μερικά µεταναστεύουν στο θύµο, όπου παραµένουν για ποικίλες περιόδους πριν διασκορπισθούν στο σώµα. Βίος: η ζωή τους ποικίλει. Τα µνηµοκύτταρα ζουν για πολλά χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος

Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab. Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Η φαρµακοκινητική και φαρµακοδυναµική του Rituximab Αθηνά Θεοδωρίδου Ρευµατολόγος Ra: Διαρκής κίνηση αυτοδραστικών Β-κυττάρων από τον µυελό των οστών στα περιφερικά λεµφικά όργανα και τον προσβεβληµένο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού

Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου Cyld στον καρκίνο του μαστού Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Βιολογίας Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Κατεύθυνση: Εφαρμοσμένη γενετική και βιοτεχνολογία ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μελέτη της έκφρασης του ογκοκατασταλτικού γονιδίου

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Μονάδα Ανοσολογίας Καρκίνου, Εργαστήριο Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας Πνευμονολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο.

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία. Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Κόπωση και ποιότητα ζωής ασθενών με καρκίνο Μαργαρίτα Μάου Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΤΣΕΖΟΥ ΑΣΠΑΣΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Βασίλης, PhD Λάρισα, 2012 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Αποτελεί την πιο κοινή μορφή

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΜΘ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΟΥ ΑΣΘΜΑΤΟΣ Ε. Παρασκάκης Επικ. Καθηγητής Παιδιατρικής Μονάδα Αναπνευστικών Νοσημάτων Παίδων Παιδιατρική Κλινική Πανεπιστημίου Θράκης Ορισμός Το άσθμα είναι μία χρόνια φλεγμονώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΗΨΗ

ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΗΨΗ 5 ο ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ΑΙΜΑΦΑΙΡΕΣΗΣ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗ ΣΗΨΗ Θωμάς Τσαγανός, MD, PhD Πανεπιστημιακός Υπότροφος Δ Παθολογική Κλινική Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ανοσολογία

Εισαγωγή στην Ανοσολογία Εισαγωγή στην Ανοσολογία ρ. Γιώργος Κρασιάς Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής Κύπρου Τµήµα Μοριακής Ιολογίας Τι είναι το Ανοσοποιητικό Σύστηµα (ΑΣ)? Το ΑΣ (Immune System) είναι ένα σύστηµα άµυνας του

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ

ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΕΜΒΟΛΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΣΟΤΡΟΠΟΠΟΙΗΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΝ ΠΑΓΚΡΕΑΤΙΚΟ ΚΑΡΚΙΝΟ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ ΠΑΝΤΕΡΗΣ ΓΑΣΤΡΕΝΤΕΡΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΣΥΝΕΡΓΑΤΗΣ ΓΑΣΤΡ/ΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ Γ.Ν. ΝΙΚΑΙΑΣ ΠΡΩΤΗ ΑΝΟΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΑΝΤΙ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Ψωρίαση: Πέρα από τα όρια Πορταριά, 18-20 Ιανουαρίου 2013 Ελισάβετ Λαζαρίδου Επικ. Καθηγήτρια Δερματολογίας-Αφροδισιολογίας Α Δερματολογική Κλινική Α.Π.Θ. Αντιμικροβιακά

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

Χ.Κ.Γιαννακόπουλος, Α.Λέγκας, Μ.Τριανταφύλλη,Α.Ηλιάδης, Θ.Παπαπολυχρονίου, Ε.Μιχελινάκης

Χ.Κ.Γιαννακόπουλος, Α.Λέγκας, Μ.Τριανταφύλλη,Α.Ηλιάδης, Θ.Παπαπολυχρονίου, Ε.Μιχελινάκης Η ΜΕΤΑΒΟΛΗ ΤΗΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΟΛΙΚΗ ΑΡΘΡΟΠΛΑΣΤΙΚΗ ΤΟΥ ΙΣΧΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΓΟΝΑΤΟΣ Χ.Κ.Γιαννακόπουλος, Α.Λέγκας, Μ.Τριανταφύλλη,Α.Ηλιάδης, Θ.Παπαπολυχρονίου, Ε.Μιχελινάκης Ορθοπεδική Κλινική Αναισθησιολογικό

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Μαρία Π. Γιαβροπούλου Ενδοκρινολόγος Τμήμα κλινικής και Μοριακής Ενδοκρινολογίας ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ O ομιλητής (προσωπικά ή ως μέλος εργασιακής/ερευνητικής

Διαβάστε περισσότερα

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη

Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ. Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη Γυμνάσιο Κερατέας ΚΑΡΚΙΝΟΣ & ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Αναστασία Σουλαχάκη Κωνσταντίνα Πρίφτη 2013 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : Ορολογία και λίγα λόγια για τον καρκίνο Χαρακτηριστικά του καρκίνου Μεταλλάξεις Μεταλλάξεις και καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης

Σχέση στεφανιαίας νόσου και άγχους - κατάθλιψης Τρίμηνη, ηλεκτρονική έκδοση του Τμήματος Νοσηλευτικής Α, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Αθήνας _ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ_ Πολυκανδριώτη Μαρία 1, Φούκα Γεωργία 2 1. Καθηγήτρια Εφαρμογών Νοσηλευτικής Α, ΤΕΙ Αθήνας 2.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ;

ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; ΑΛΛΕΡΓΙΑ: Ο ΑΟΡΑΤΟΣ ΕΧΘΡΟΣ ΠΩΣ ΓΙΝΕΤΑΙ ΚΑΠΟΙΟΣ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟΣ; Αλλεργία, όπως ορίζει και η λέξη, σημαίνει άλλο έργο. Είναι η μη αναμενόμενη αντίδραση του ανοσιακού συστήματος του οργανισμού εναντίον ακίνδυνων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΓΟΝΑ. Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ

ΑΝΤΙΓΟΝΑ. Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΑ Antigens Ags Aπτίνες Ετερόφιλα αντιγόνα Ομάδες αίματος 18/3/2015, M.ΧΡΙΣΤΟΦΙΔΟΥ ΑΝΤΙΓΟΝΟ Χημική ένωση διαγείρει Β, Τ -λεμφοκύτταρα σε ειδική ανοσολογική απόκριση μέσω υποδοχέων (Igs, ΤCR) Ειδική

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας

Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Φροντιστήρια δυαδικό 1 ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ δυαδικό Τα θέματα επεξεργάστηκαν οι καθηγητές των Φροντιστηρίων «δυαδικό» Μελλίδης Κ. Πασσιά Α. Θέμα Α Γενικές εξετάσεις 2015 Βιολογία Γ λυκείου γενικής παιδείας Να

Διαβάστε περισσότερα

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13

Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Διαπανεπιστημιακό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης στη Ρευματολογία 2011-13 Αντιρευματικά Φάρμακα TCZ Ανταγωνιστές IL1 ΣΤΑΜΑΤΗΣ- ΝΙΚΟΣ ΛΙΟΣΗΣ Επικ. Καθηγητής Ρευματολογικό Τμήμα Ιατρική Σχολή Παν/μίου Πατρών Tocilizumab

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ÓÕÍÅÉÑÌÏÓ. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2012 ÓÕÍÅÉÑÌÏÓ. Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΤΑΞΗ: ΜΑΘΗΜΑ: ΘΕΜΑ A Α1-δ, Α2-δ, Α3-γ, Α4-β, Α5-δ ΘΕΜΑ B Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ / ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Ηµεροµηνία: Κυριακή 1 Απριλίου 2012 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1. Οι µεταβολές της θερµοκρασίας του εξωτερικού περιβάλλοντος

Διαβάστε περισσότερα

Αντιγόνο / αντίσωμα Ωρίμανση λεμφοκυττάρων Ενεργοποίηση λεμφοκυττάρων Δραστικοί μηχανισμοί χυμικής/κυτταρικής ανοσίας

Αντιγόνο / αντίσωμα Ωρίμανση λεμφοκυττάρων Ενεργοποίηση λεμφοκυττάρων Δραστικοί μηχανισμοί χυμικής/κυτταρικής ανοσίας Φυσική / επίκτητη Ανοσία Συστατικά του ΑΣ / κύτταρα του ΑΣ Φυσικη ανοσία / φλεγμονή Αντιγόνο / αντίσωμα Ωρίμανση λεμφοκυττάρων Ενεργοποίηση λεμφοκυττάρων Δραστικοί μηχανισμοί χυμικής/κυτταρικής ανοσίας

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση

Ο ρόλος της ΕΘΟ. στην αναγέννηση. & την επανόρθωση Ο ρόλος της ΕΘΟ στην αναγέννηση & την επανόρθωση Νοvo E & Parola M. Fibrogenesis & Tissue Repair 2008, 1:5 Χρόνια παγκρεατίτιδα Ιστολογία παγκρεατικού καρκινώµατος Αδενοκαρκίνωµα εξ εκφορητικών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός

ΠΕΡΙΛΗΨΗ. Εισαγωγή. Σκοπός ΠΕΡΙΛΗΨΗ Εισαγωγή Η παιδική παχυσαρκία έχει φτάσει σε επίπεδα επιδημίας στις μέρες μας. Μαστίζει παιδιά από μικρές ηλικίες μέχρι και σε εφήβους. Συντείνουν αρκετοί παράγοντες που ένα παιδί γίνεται παχύσαρκο

Διαβάστε περισσότερα

Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία

Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία Αυτόλογη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Λίγκα Μαρία Αιματολόγος, Επιμελήτρια Β Αιματολογικό Τμήμα Παθολογικής Κλινικής Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Πατρών Μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων (ΜΑΚ)

Διαβάστε περισσότερα

- Θεωρία- Δρ. ΠέτρουΚαρκαλούσου

- Θεωρία- Δρ. ΠέτρουΚαρκαλούσου - Θεωρία- Έκδοση2008 Πρόλογος Αγαπητοίσπουδαστέςοισημειώσειςπουκρατάτεσταχέριασαςέχουνσκοπόνασας εισαγάγουνστιςβασικέςγνώσειςμιαςαπότιςσημαντικότερεςβιοιατρικέςεπιστήμες, της ανοσολογίας. Η ανοσολογίαείναιμιασχετικάνέαεπιστήμηηοποίαεμφανίστηκεστοτέλοςτου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΜΑΣΤΕΚΤΟΜΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΤΡΙΣΟΚΚΑ Λευκωσία 2012 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες

Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες Ανοσολογικά χαρακτηριστικά των αντιγόνων I Τα αντιγόνα είναι ουσίες ικανές να επάγουν ειδική ανοσιακή απάντηση (ανοσογόνα) Ανοσογονικότητα (immunogenicity) ικανότητα επαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2002 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

Διαβάστε περισσότερα

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης.

4. Ως αυτότροφοι οργανισμοί χαρακτηρίζονται α. οι καταναλωτές Α τάξης. β. οι παραγωγοί. γ. οι αποικοδομητές. δ. οι καταναλωτές Β τάξης. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός»

ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ. ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΟΡΘΟΧΡΩΜΕΣΟΡΘΟΚΥΤΤΑΡΙΚΕΣ ΑΝΑΙΜΙΕΣ ΑΗΔΟΝΟΠΟΥΛΟΣ ΣΤΥΛΙΑΝΟΣ Διευθυντής Αιματολογικού Εργαστηρίου Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισμός» ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΑΝΑΙΜΙΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΤΑΞΙΝΟΜΗΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Aιμοφαγοκυτταρικό Σύνδρομο ή Αιμοφαγοκυτταρική Λεμφοϊστιοκυττάρωση HLH

Aιμοφαγοκυτταρικό Σύνδρομο ή Αιμοφαγοκυτταρική Λεμφοϊστιοκυττάρωση HLH Aιμοφαγοκυτταρικό Σύνδρομο ή Αιμοφαγοκυτταρική Λεμφοϊστιοκυττάρωση HLH Aιμοφαγοκυτταρικό Σύνδρομο ή Αιμοφαγοκυτταρική Λεμφοϊστιοκυττάρωση HLH Υπερφλεγμονώδες σύνδρομο Aιμοφαγοκυτταρικό Σύνδρομο ή Αιμοφαγοκυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος

Αυτοάνοσα νοσήματα. Χ.Μ. Μουτσόπουλος Αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Παθολογίας στην Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών Η έγκαιρη αντιμετώπιση αποτελεί «κλειδί» για τον έλεγχο των αυτοάνοσων ασθενειών- της μεγάλης αυτής κατηγορίας

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1. Ένας άνθρωπος μολύνεται από έναν ιό. Το παρακάτω διάγραμμα απεικονίζει τις συγκεντρώσεις των αντιγόνων και των αντισωμάτων αυτού του ανθρώπου κατά

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Κατερίνα Τυλιγάδα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Φαρµακολογίας Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήµατος Ανοσοτροποιητές Ανοσοκατασταλτικά Ανοσοδιεγερτικά Ανοσοκατασταλτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΑΦΡΩΝ ΑΛΥΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΥΡΑ. Χρυσούλα Νικολάου

ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΑΦΡΩΝ ΑΛΥΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΥΡΑ. Χρυσούλα Νικολάου ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΩΝ ΕΛΑΦΡΩΝ ΑΛΥΣΕΩΝ ΣΤΟΝ ΟΡΟ ΚΑΙ ΣΤΑ ΟΥΡΑ Χρυσούλα Νικολάου Μονοκλωνικές ελεύθερες ελαφρές αλύσεις Οι μονοκλωνικές ελεύθερες ελαφρές αλύσεις οι οποίες είναι γνωστές ως πρωτεΐνη Bence

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτα Κουτσογιάννη Αιµατολόγος ΝΥ Αιµοδοσίας Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισµός»

Παναγιώτα Κουτσογιάννη Αιµατολόγος ΝΥ Αιµοδοσίας Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισµός» ΑΙΜΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΜΑΚ ΜΕ ΜΙΚΤΗ ΑΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑ ΑΒΟ Παναγιώτα Κουτσογιάννη Αιµατολόγος ΝΥ Αιµοδοσίας Γ.Ν.Α. «Ο Ευαγγελισµός» ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΑΙΜΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ (ΜΑΚ) Αποδεκτή θεραπεία για ασθενείς µε: συγγενείς

Διαβάστε περισσότερα

Βασικές αρχές ανοσολογίας- Αυτοάνοσα νοσήµατα. Περικλής Γ. Φούκας Β Εργαστήριο Παθολογικής Ανατοµικής

Βασικές αρχές ανοσολογίας- Αυτοάνοσα νοσήµατα. Περικλής Γ. Φούκας Β Εργαστήριο Παθολογικής Ανατοµικής Βασικές αρχές ανοσολογίας- Αυτοάνοσα νοσήµατα Περικλής Γ. Φούκας Β Εργαστήριο Παθολογικής Ανατοµικής Π.Γ.Νοσοκοµείο «Αττικόν» Ανοσιακή απάντηση Μη ειδική (Innate) Ειδική (Adaptive) Ανοσολογική µνήµη Adaptive

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία αποτελεσμάτων ηλεκτροφόρησης πρωτεϊνών ορού. Μιχάλης Μιχαήλ MD, PhD Αιματολόγος Γ. Ν Λευκωσίας

Ερμηνεία αποτελεσμάτων ηλεκτροφόρησης πρωτεϊνών ορού. Μιχάλης Μιχαήλ MD, PhD Αιματολόγος Γ. Ν Λευκωσίας Ερμηνεία αποτελεσμάτων ηλεκτροφόρησης πρωτεϊνών ορού Μιχάλης Μιχαήλ MD, PhD Αιματολόγος Γ. Ν Λευκωσίας Περίγραμμα Τι είναι η Η/Φ πρωτεϊνών Πότε πρέπει να ζητάμε την Η/Φ Πως ερμηνεύονται τα αποτελέσματα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ

ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ ΑΠΟΙΚΟΔΟΜΗΣΗ ΛΙΠΑΡΩΝ ΟΞΕΩΝ II ΚΕΤΟΝΟΣΩΜΑΤΑ ΗΠΑΡ VLDL Ανασκόπηση μεταβολισμού λιπιδίων & λιποπρωτεϊνών ΤΡΟΦΗ ΛΙΠΩΔΗΣ ΙΣΤΟΣ ΗΠΑΡ Κυκλοφορία Χυλομικρά Λιπαρά οξέα HDL LDL VLDL ΗΠΑΡ Τριγλυκερίδια Φωσφολίπιδια

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013

Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 Θέματα Πανελλαδικών 2000-2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ Κεφάλαιο 8 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ΘΕΜΑ 1 ο Γράψτε τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω προτάσεις και δίπλα το γράμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Στις ερωτήσεις 1-5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Τα κύτταρα που παράγουν

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ΛΙΠΙΔΙΑ Τι είναι; - Λειτουργίες. Η. ΜΥΛΩΝΗΣ Κλινική Χημεια Λιπίδια-Λιποπρωτεϊνες - May 12, 2015 ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ΛΙΠΙΔΙΑ Τι είναι; - Λειτουργίες. Η. ΜΥΛΩΝΗΣ Κλινική Χημεια Λιπίδια-Λιποπρωτεϊνες - May 12, 2015 ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Είδη ιπιδίων Ιδιότητες Λιποπρωτείνες Ταξινόμηση Σύσταση σε ιπίδια και αποπρωτείνες Μεταβοισμός Επιθυμητές τιμές οριακές τιμές Δυσιπιδαιμίες - Υπεριποπρωτεϊναιμίες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ.

ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΔΕΙΚΤΕΣ ΗΠΑΤΙΚΗΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Δείκτες βλάβης ηπατοκυττάρων Δείκτες χολόστασης Δείκτες ηπατικής δυσλειτουργίας ΔΕΙΚΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ MSC ΟΛΙΣΤΙΚΑ ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΛΑΣΣΙΚΗ ΟΜΟΙΟΠΑΘΗΤΙΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23 10 2011 ΘΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Όλα τα βακτήρια: Α. διαθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Ο ΣΠΛΗΝΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ..28

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Ο ΣΠΛΗΝΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ..28 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α. ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟ 5 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΕΙ ΙΚΗ ΑΝΟΣΙΑ...6 1.1 Εισαγωγικά...6 1.2 Β λεµφοκύτταρα...8 1.2.1 ιαφοροποίηση άωρων Β κυττάρων. 8 1.3 Τ-κύτταρα... 11 1.3.1 Οι ανασυνδιασµοί του TCR..12

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Μονάδες 5. Α2. Από νηματοειδείς δομές (υφές) αποτελούνται α. τα βακτήρια. β. τα πρωτόζωα. γ. οι μύκητες. δ. οι ιοί.

ΘΕΜΑ Α. Μονάδες 5. Α2. Από νηματοειδείς δομές (υφές) αποτελούνται α. τα βακτήρια. β. τα πρωτόζωα. γ. οι μύκητες. δ. οι ιοί. ΘΕΜΑ Α ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑ Α Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 14 MAΪΟΥ 2011 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 8 Ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ 5ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΙΛΙΟΥ 1 8. Εφαρμογές της Βιοτεχνολογίας στην Ιατρική Φαρμακευτικές πρωτεΐνες Τι είναι οι φαρμακευτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΩΣ Η ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ ΦΡΟΥΤΩΝ ΚΑΙ ΛΑΧΑΝΙΚΩΝ ΕΠΗΡΕΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ Όνομα φοιτήτριας ΚΑΛΑΠΟΔΑ ΜΑΡΚΕΛΛΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1 ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β) ΤΕΤΑΡΤΗ 20 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ (σύφιλη) Α2. α (ερυθρός μυελός των οστών)

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα