Φλεγμονή και γήρανση Μεταβολές του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη γήρανση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Φλεγμονή και γήρανση Μεταβολές του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη γήρανση"

Transcript

1 archieves review 2100 FRAGKOULIS (pages 9) Σελιδοποίηση: 14/2/2008 Αποστολή galley-proofs: 20/2/2008 Διόρθωση galley-proofs: 19/3/2008 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ REVIEW Φλεγμονή και γήρανση Μεταβολές του ανοσοποιητικού συστήματος κατά τη γήρανση Κατά τη γήρανση του οργανισμού αναπτύσσεται ένα φλεγμονώδες πρότυπο, όπως πιστοποιείται και από τις αυξημένες τιμές των προφλεγμονωδών κυτταροκινών και τις μειωμένες τιμές αντιφλεγμονωδών κυτταροκινών σε ηλικιωμένα άτομα. Η αλλαγή αυτή του προτύπου προκύπτει κυρίως λόγω των μεταβολών που συμβαίνουν στο ανοσοποιητικό σύστημα. Οι μεταβολές αυτές συνοψίζονται στα εξής: Στο μυελό των οστών, τα στρωματικά κύτταρα γίνονται λιγότερο ικανά για σύνθεση κυτταροκινών, απαραίτητων για την παραγωγή και την ωρίμανση των αιμοποιητικών κυττάρων. Ο θύμος ατροφεί, ενώ στους περιφερικούς λεμφικούς ιστούς παρατηρούνται αλλαγές που πιθανόν επηρεάζουν την ωρίμανση των προγονικών Β-λεμφοκυττάρων και την αντιγονοπαρουσιαστική ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος. Όσον αφορά στα κύτταρα της φυσικής ανοσίας, έχει δειχθεί μείωση του αριθμού και της λειτουργικότητας σε κάποιους από τους υποδοχείς της οικογένειας των Toll-like receptors, καθώς και στα κύτταρα της μονοκυτταρικής/μακροφαγικής σειράς, ελάττωση της φαγοκυτταρικής και της χημειοτακτικής ικανότητας των ουδετεροφίλων και αύξηση τόσο του αριθμού όσο και της λειτουργικότητας των κυττάρων ΝΚ. Αναφορικά με τις αλλαγές στην επίκτητη ανοσία, έχουν παρατηρηθεί τα εξής: Στροφή των Β-λεμφοκυττάρων από Β2 σε Β1, μείωση των αντισωμάτων που είναι ειδικά για κάποιο αντιγόνο, με παράλληλη αύξηση των αυτοαντισωμάτων (κυρίως αυτών που δεν είναι ειδικά έναντι κάποιου αντιγόνου), ελάττωση των αθώων Τ-λεμφοκυττάρων και συσσώρευση Τ-κυττάρων μνήμης με χαμηλή όμως λειτουργικότητα. Στις αλλαγές που παρατηρούνται στους Τ-κυτταρικούς πληθυσμούς, σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζει το ένζυμο τελομεράση (ένζυμο-κλειδί για την πολλαπλασιαστική ικανότητα του κυττάρου). Άλλοι παράγοντες που συμβάλλουν στην αλλαγή του προτύπου σε φλεγμονώδες κατά τη γήρανση είναι η αυξημένη παραγωγή ελευθέρων ριζών, η οποία οδηγεί σε αύξηση της λειτουργικότητας του NFκΒ (βασικού μεταγραφικού παράγοντα για την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών), καθώς και άλλοι παράγοντες, όπως η μείωση του ψευδαργύρου που παρατηρείται στους ηλικιωμένους. Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2008, 25(1):24 32 ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2008, 25(1): Γ.Ε. Φραγκούλης, Χ.Μ. Μουτσόπουλος... Εργαστήριο και Κλινική Παθολογικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αθήνα Inflammation and aging Λέξεις ευρετηρίου Ανοσοποιητικό σύστημα Γήρανση Φλεγμονή Abstract at the end of the article 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ανθρώπινος οργανισμός απαντά στη λοίμωξη, αρχικά, με την παραγωγή, κυρίως από κύτταρα της μονοκυτταρικής-μακροφαγικής σειράς, κυτταροκινών. Οι κυριότερες από αυτές είναι η ιντερλευκίνη 1 (IL-1), η ιντερλευκίνη 6 (IL-6), η ιντερλευκίνη 8 (IL-8), η ιντερλευκίνη 12 (IL-12) και ο παράγοντας νέκρωσης των όγκων (TNFα). Αυτές διαμορφώνουν τη φλεγμονώδη απόκριση με τις τοπικές και συστηματικές τους δράσεις. Αν όμως ο λοιμογόνος παράγοντας υπερκεράσει τους μηχανισμούς άμυνας της φυσικής ανοσίας, τότε αρχίζει μια ειδική ανοσιακή απάντηση, η οποία περιλαμβάνει την ενεργοποίηση και τον πολλαπλασιασμό των Τ- και Β-λεμφοκυττάρων και τη δημιουργία ανοσιακής μνήμης. Κατά τη γήρανση αναπτύσσεται ένα φλεγμονώδες πρότυπο, 1 γεγονός που έρχεται σε συμφωνία με τα όσα παρατηρούνται σε νοσήματα που εμφανίζονται σε γηράσκοντες πληθυσμούς, όπως η νόσος Alzheimer, η νόσος του Parkinson, ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 2 και οι νόσοι που σχετίζονται με την αθηρωμάτωση. 2 8 Σε όλες τις παραπάνω νοσολογικές οντότητες παρατηρούνται υψηλά

2 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 25 επίπεδα των προφλεγμονωδών κυτταροκινών, όπως της IL-1, της IL-6 και του TNFα και χαμηλά επίπεδα αντιφλεγμονωδών κυτταροκινών, όπως της ιντερλευκίνης 10 (IL-10). Όμως, τι είναι αυτό που συμβαίνει κατά τη γήρανση και μεταβάλλει το πρότυπο σε φλεγμονώδες; Οι παράγοντες που ενοχοποιούνται γι αυτό είναι οι ακόλουθοι: Οι μεταβολές που παρατηρούνται στο ανοσοποιητικό σύστημα με την πάροδο της ηλικίας Η αυξανόμενη παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου Άλλοι παράγοντες, όπως ο ψευδάργυρος. 2. ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ Η διαδικασία της γήρανσης ενός οργανισμού επηρεάζει αρνητικά, με ποικίλους τρόπους, τη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Η δυσλειτουργία αυτή έχει ως συνέπεια την εμφάνιση στον ηλικιωμένο πληθυσμό νοσημάτων που χαρακτηρίζονται από ένα φλεγμονώδες πρότυπο και τα οποία αυξάνουν τη νοσηρότητα και τη θνησιμότητα της συγκεκριμένης ηλικιακής ομάδας από λοιμώδεις νόσους. Αν θέλαμε με λίγα λόγια να περιγράψουμε τη δυσλειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, θα λέγαμε ότι ένα τμήμα της φυσικής ανοσίας είναι κατεσταλμένο ενώ ένα άλλο είναι διεγερμένο, 9 ενώ η λειτουργία της επίκτητης ανοσίας δεν είναι επαρκής, καθώς η παραγωγή ειδικών αντισωμάτων έναντι ξένων αντιγόνων είναι περιορισμένη. Παράλληλα, τα αθώα λεμφοκύτταρα έχουν σχεδόν εξαφανιστεί, ενώ παρατηρείται συσσώρευση λεμφοκυττάρων μνήμης, τα οποία όμως είναι δυσλειτουργικά. Στην ανασκόπηση αυτή παρατίθενται αναλυτικά οι επιδράσεις του φαινομένου της γήρανσης στα επιμέρους στοιχεία του ανοσοποιητικού συστήματος Μυελός των οστών και γήρανση Τα κύτταρα που εμπλέκονται στην ανοσιακή απάντηση προέρχονται όλα από έναν κοινό πρόγονο, το πολυδύναμο κύτταρο (stem cell), το οποίο εδράζεται στο μυελό των οστών. Κατά τη γήρανση επισυμβαίνουν πολλές αλλαγές στο μυελό των οστών, οι οποίες είναι πιθανό να συμβάλλουν στη διαταραχή που παρουσιάζει το ανοσοποιητικό σύστημα. Το αιμοποιητικό τμήμα του μυελού των οστών μειώνεται κατά τη γήρανση και παραχωρεί τη θέση του σε λιπώδη ιστό. Ο μυελός των οστών, όπως και άλλοι ιστοί, παράγει μια σειρά από κυτταροκίνες και ορμόνες. Η διαταραχή των ουσιών αυτών μπορεί να οδηγήσει σε αλλαγές στη μορφολογία του μυελού των οστών και στην παραγωγή αιμοποιητικών κυττάρων. Για παράδειγμα, έχει δειχθεί ότι η μείωση της αυξητικής ορμόνης (systemic growth hormone), που παρατηρείται με την πάροδο των ετών, οδηγεί σε μείωση του αριθμού των κυττάρων στο μυελό των οστών και παράλληλα στην αύξηση του λιπώδους ιστού. Παρά τη γενική μείωση του αριθμού των κυττάρων στο μυελό των οστών, τα μακροφάγα του μυελού αυξάνονται σε αριθμό. Ωστόσο, παρουσιάζουν μειωμένη ικανότητα παραγωγής TNF, ο οποίος μαζί την IL-1 θεωρούνται απαραίτητοι για την παραγωγή άλλων κυτταροκινών από τα στρωματικά κύτταρα του μυελού των οστών. Οι κυτταροκίνες αυτές συνεισφέρουν στην ακεραιότητα του στρώματος του μυελού των οστών. Ακόμα, έχει παρατηρηθεί ότι κατά τη γήρανση τα στρωματικά κύτταρα του μυελού των οστών παράγουν μικρότερες ποσότητες ΙL-7, η οποία θεωρείται απαραίτητη για την ανάπτυξη των λεμφοκυττάρων. Παρά όμως τις παραπάνω διαταραχές, παραμένει προς διερεύνηση το κατά πόσο τα πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα επηρεάζονται από τη γήρανση και σε ποιο βαθμό Θύμος Ο θύμος, με την πάροδο της ηλικίας, ατροφεί και η παραγωγή αθώων Τ-λεμφοκυττάρων και η είσοδός τους στην κυκλοφορία γίνεται ολοένα και μικρότερη. 10 Οι κύριες θεωρίες για την ατροφία του θύμου είναι οι εξής: Γήρανση του πληθυσμού των Τ-προγονικών κυττά- ρων Απώλεια της έκφρασης των πεπτιδίων του επιθηλίου του θύμου Διαταραχές στην επαναδιάταξη των γονιδίων του υπο- δοχέα β των Τ-λεμφοκυττάρων (TCRβ) Μείωση τροφικών για το θύμο κυτταροκινών, όπως η ιντερλευκίνη 7. Η δεύτερη και η τρίτη θεωρία δεν φαίνεται να επιβεβαιώνονται από νεότερες μελέτες, ενώ η επικρατέστερη από τις παραπάνω υποθέσεις είναι η τελευταία. Έχει προταθεί επίσης ότι η ατροφία του θύμου δεν οφείλεται μόνο σε μείωση κάποιων κυτταροκινών, αλλά και σε επαγωγή κάποιων άλλων, οι οποίες καταστέλλουν τη θυμοποίηση. Ως τέτοιες έχουν προταθεί ο ανασταλτικός παράγοντας λευχαιμίας (leukemia inhibitory factor, LIF), η IL-6 και η ογκοστατίνη Μ (oncostatin M, OSM) Περιφερικοί λεμφικοί ιστοί Με την πάροδο των ετών παρατηρούνται αλλαγές στα περιφερικά λεμφικά όργανα, όπως ο σπλήνας και οι λεμφαδένες. Οι αλλαγές αυτές πιθανόν επηρεάζουν την ωρίμανση των προγονικών Β-λεμφοκυττάρων αλλά και την

3 26 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος αντιγονοπαρουσιαστική ικανότητα του ανοσοποιητικού συστήματος. Συνοπτικά, στο σπλήνα παρατηρείται ελάττωση του αριθμού των αρτηριολίων, αύξηση του αριθμού των στρωματικών κυττάρων και αύξηση του βάρους του, η οποία αποδίδεται σε διήθηση από ινοβλάστες. Επίσης, σε μελέτες σε αρουραίους έχει παρατηρηθεί μείωση των βλαστικών κέντρων. Στους λεμφαδένες, κατά τη γήρανση, φθίνουν η παραφλοιώδης και η μυελώδης ζώνη και ο αριθμός των βλαστικών κέντρων ακολουθεί πτωτική πορεία. Αντιθέτως, αυξάνει ο λιπώδης ιστός Γήρανση και φυσική ανοσία Οι υποδοχείς Toll-like (το όνομα των οποίων προέκυψε από τη γερμανική λέξη toll, που σημαίνει φανταστικός) θεωρούνται ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της φυσικής ανοσίας. Έχουν γίνει αρκετές μελέτες προκειμένου να διαπιστωθεί αν υπάρχουν αλλαγές στην έκφραση ή και στη λειτουργικότητα αυτών των υποδοχέων κατά τη διάρκεια της γήρανσης. Οι έρευνες που έχουν πραγματοποιηθεί σε ποντίκια έχουν δείξει τα εξής. Οι περισσότερες μελέτες διαπιστώνουν ότι η έκφραση των ανωτέρω υποδοχέων και κυρίως του TLR2 και του TLR4 δεν μεταβάλλεται στα μακροφάγα. 12,13 Όμως, η λειτουργικότητά τους φαίνεται να είναι διαταραγμένη, καθώς στα ηλικιωμένα ζώα υπάρχει ελαττωμένη έκκριση φλεγμονωδών κυτταροκινών μετά από διέγερση των υποδοχέων με τους φυσικούς τους συνδέτες (π.χ. λιποπολυσακχαρίτες για τον TLR4). Το γεγονός αυτό έχει αποδοθεί στη μειωμένη έκφραση των πρωτεϊνών p38 και JNK που παρατηρείται μετά από διέγερση των TLRs. Οι εν λόγω πρωτεΐνες ανήκουν στο μονοπάτι μεταγωγής του σήματος των TLRs. 13 Υπάρχουν ενδείξεις από μελέτες ότι τα μακροφάγα των ποντικιών μπορούν να παράγουν μεγαλύτερες ποσότητες κυτταροκινών αν διεγερθούν με άλλο ερέθισμα, το οποίο είναι ανεξάρτητο από το μονοπάτι μεταγωγής του σήματος των TLRs. 14 Πιο συγκεκριμένα, μετά από διέγερση των μακροφάγων με ιντερλευκίνη 2 (IL-2) αυξήθηκε σε στατιστικά σημαντικό επίπεδο η παραγωγή του TNF, όχι όμως και της IL-6. Επιπρόσθετα, η ενεργοποίηση του NFκΒ, βασικού μεταγραφικού παράγοντα για την παραγωγή φλεγμονωδών κυτταροκινών, μειώνεται στα γηρασμένα ποντίκια όταν το ερέθισμα διεγείρει τους υποδοχείς Τoll-like, παραμένει όμως αμετάβλητη όταν το ερέθισμα διαμεσολαβείται από τον υποδοχέα της IL-2. Επίσης, έχει δειχθεί ότι μετά από διέγερση με LPS τα μακροφάγα των γηρασμένων ποντικιών παράγουν περισσότερη IL-10 σε σχέση με εκείνα των νεαρών. 14,15 Από μελέτες σε ανθρώπινα κύτταρα έχει διαπιστωθεί ότι δεν παρατηρείται αλλαγή στην έκφραση των TLR2 και TLR4 στα μονοκύτταρα, αλλά η έκφραση του TLR1 στα μονοκύτταρα των ηλικιωμένων είναι μειωμένη σε σχέση με την αντίστοιχη των μονοκυττάρων των νέων. 12 Όσον αφορά στις επιπτώσεις της γήρανσης στη λειτουργικότητα αυτών των υποδοχέων, έχει δειχθεί ότι η παραγωγή κυτταροκινών που προκύπτει από ενεργοποίηση των TLR2, TLR4, TLR5, TLR6 παραμένει αμετάβλητη, ενώ η λειτουργικότητα των υποδοχέων TLR1 και TRL2 εμφανίζεται ελαττωμένη στα μονοκύτταρα των ηλικιωμένων ανθρώπων, γεγονός που πιθανότατα σχετίζεται και με τη μειωμένη έκφραση του TLR1 που προαναφέρθηκε. 12 Τέλος, έχει δειχθεί ότι η προς τα πάνω ρύθμιση, μέσω των TLRs, του μορίου CD80 (το οποίο έχει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο στην ενεργοποίηση των Τ-λεμφοκυττάρων) μειώνεται στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους. 12 Οι παραπάνω διαπιστώσεις οδηγούν στο συμπέρασμα ότι το πρότυπο των ηλικιωμένων είναι αντιφλεγμονώδες. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν ισχύει, αφού έχει δειχθεί από πληθώρα μελετών ότι στους ηλικιωμένους, αλλά και στις παθήσεις που σχετίζονται με αυτή την ομάδα του πληθυσμού, οι φλεγμονώδεις κυτταροκίνες (IL-1, IL-6 και TNFα) ανευρίσκονται αυξημένες, σε αντίθεση με τις αντιφλεγμονώδεις κυτταροκίνες, όπως η IL-10. Αυτή η διαφορά μεταξύ in vitro και in vivo παρατηρήσεων πιθανόν οφείλεται στο ότι: Εκτός των μακροφάγων και άλλα κύτταρα στον οργανισμό παράγουν κυτταροκίνες Υπάρχουν διαφορές στα κριτήρια που θέτει ο κάθε μελετητής για να ορίσει τον υγιή ηλικιωμένο. Αυτό το πρόβλημα εν πολλοίς ξεπεράστηκε μετά από τον καθορισμό του πρωτοκόλλου Senieur, το οποίο βασίζεται στη μέτρηση διαφόρων παραμέτρων από τον ορό και τα ούρα, καθώς επίσης και στην κλινική εικόνα και τα φάρμακα τα οποία λαμβάνουν οι υπό εξέταση ηλικιωμένοι (βλ. παράρτημα 1) Εξωτερικοί παράγοντες μπορεί να δρουν και να επηρεάζουν τα αποτελέσματα των in vitro μελετών. Για παράδειγμα, τα μακροφάγα είναι πολύ πιθανό να επηρεάζονται από τις συνθήκες κάτω από τις οποίες γίνεται η απομόνωσή τους ή και από τις συνθήκες της καλλιέργειάς τους, από καλλιεργητικά υλικά κ.λπ. Εξάλλου, η αλλαγή του μικροπεριβάλλοντος των κυττάρων αυτών είναι πολύ πιθανό να μεταβάλλει τα φαινοτυπικά χαρακτηριστικά και τη λειτουργικότητά τους. 15 Εκτός από τους TLRs, όσον αφορά στη φυσική ανοσία, έχουν παρατηρηθεί διαταραχές στα ουδετερόφιλα αλλά και στα ΝΚ-κύτταρα γηρασμένων πληθυσμών. Ειδικότερα, τα ουδετερόφιλα παρουσιάζουν διαταραγμένη χημειοταξία

4 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 27 Τιμές ορού Γλυκόζη μεταγευματική Ουρία Αλκαλική φωσφατάση SGOT SGPT Παράρτημα 1 Πρωτόκολλο Senieur 11 mmol/l (198 mg/dl) Θήλεις: 2,3 9,2 mmol/l (6,44 25,77 mg/dl) Άρρενες: 2,6 9,7 mmol/l (7,28 29,69 mg/dl) 65 U/L 16 U/L 16 U/L Αιματολογικές παράμετροι Αιμοσφαιρίνη ΤΚΕ (1η ώρα) MCV Λεμφοκύτταρα Ηωσινόφιλα Τιμές ούρων Γλυκόζη Πρωτεΐνη Λευκοκύτταρα Κατακερματισμένα ερυθρά Θήλεις: 7,4 9,9 mmol/l (11,92 15,95 mg/dl) Άρρενες: 8,1 10,6 mmol/l (13,05 17,08 mg/dl) Θήλεις: 2 34 mm Άρρενες: 1 30 mm fl 5 109/L 0,45 109/L Αρνητική Αρνητική 6/οπτικό πεδίο 6/οπτικό πεδίο Κλινικά κριτήρια Να μην υπάρχει ταυτόχρονη λοίμωξη (ούτε θεραπευμένη τις προηγούμενες 6 εβδομάδες) Να μην υπάρχει ταυτόχρονη φλεγμονή (ούτε θεραπευμένη τις προηγούμενες 6 εβδομάδες) Να μην υπάρχει κακοήθεια (ούτε ταυτόχρονα ούτε στο παρελθόν) Να μην έχει γίνει εμβολιασμός τις προηγούμενες 6 εβδομάδες από την εξέταση Να μην υπάρχουν καταστάσεις που να επηρεάζουν το ανοσοποιητικό σύστημα (κατάχρηση ναρκωτικών και αλκοολισμός σε συνέργεια με υποσιτισμό) Φαρμακολογικές επιδράσεις Να μη λαμβάνονται φάρμακα με εντολή ιατρού για συγκεκριμένη νόσο Να μη λαμβάνονται φάρμακα με γνωστή επίδραση στο ανοσοποιητικό σύστημα, όπως κορτιζόνη ή μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη και φαγοκυτταρική ικανότητα, καθώς και διαταραχή στη σύνθεση ελευθέρων ριζών οξυγόνου και στην ενδοκυττάρια θανάτωση. 16 Αντίθετα, τόσο ο αριθμός όσο και η δραστηριότητα των ΝΚ-κυττάρων είναι αυξημένα, αν και υπάρχουν και κάποιες μελέτες που παρουσιάζουν αντίθετα αποτελέσματα. 15, Β-λεμφοκύτταρα Τα Β-λεμφοκύτταρα μπορούν να διαχωριστούν σε Β1 και Β2. Στους ενήλικες, ο μυελός των οστών παράγει Β2-λεμφοκύτταρα, τα οποία εκφράζουν CD23 αλλά όχι CD5 και CD43 μόρια. 18 Τα λεμφοκύτταρα αυτά παράγουν αντισώματα για τα περισσότερα πρωτεϊνικά αντιγόνα και ο αριθμός τους ελαττώνεται κατά τη γήρανση. Από την άλλη πλευρά, η ομάδα των Β1-λεμφοκυττάρων είναι CD43 θετικά, αλλά CD23 αρνητικά. Η ομάδα των Β1- λεμφοκυττάρων υποδιαιρείται περαιτέρω σε αυτά που είναι CD5 θετικά. Τα τελευταία έχει δειχθεί ότι αυξάνονται κατά τη γήρανση. Τα αντισώματα που παράγονται από τα Β1-λεμφοκύτταρα είναι πολυαντιδραστικά (polyreactive) IgM αυτοαντισώματα. Η ποικιλότητα του ρεπερτορίου των Β-λεμφοκυττάρων περιορίζεται από το γεγονός ότι αφενός παρατηρείται αυτή η στροφή από τα Β2- στα Β1-λεμφοκύτταρα και αφετέρου τα αθώα Β-λεμφοκύτταρα που εισέρχονται κατά τη γήρανση στην κυκλοφορία από το μυελό των οστών ολοένα και μειώνονται. Αναλυτικότερα, έχει δειχθεί ότι τα προ-β-λεμφοκύτταρα ανευρίσκονται μειωμένα σε ποσοστό 60 90% στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους, ενώ ο αριθμός των προγονικών κυττάρων των προ-β είναι, σύμφωνα με μερικές μελέτες, ανεξάρτητος από την ηλικία του οργανισμού και, σύμφωνα με άλλες, μειώνεται όσο αυξάνεται η ηλικία. Τι όμως μπορεί να εμποδίζει την ωρίμανση των προπρο-β-λεμφοκυττάρων σε προ-β-λεμφοκύτταρα; Στη διαδικασία αυτή ενέχονται διάφοροι παράγοντες, με σημαντικότερους την ιντερλευκίνη 7 (IL-7) και την ιντερλευκίνη 16 (IL-16). Όπως αναφέρθηκε, η IL-7 ανευρίσκεται μειωμένη στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους. Παρά όμως τη μειωμένη είσοδο αθώων Β-λεμφοκυττάρων στην κυκλοφορία από το μυελό των οστών, ο αριθμός των Β-λεμφοκυττάρων που ανευρίσκεται στο περιφερικό αίμα ηλικιωμένων ατόμων, στις περισσότερες μελέτες, δεν διαφέρει από τον αντίστοιχο των νέων ατόμων. Αυτό κυρίως οφείλεται στο γεγονός ότι τα Β-λεμφοκύτταρα που κυκλοφορούν στο περιφερικό αίμα των ηλικιωμένων ατόμων έχουν παρατεταμένο χρόνο ζωής. 19 Αυξανομένης της ηλικίας, τα αντισώματα έναντι ξένων αντιγόνων μειώνονται. 20 Αυτό φαίνεται να οφείλεται σε διαταραχή της λειτουργίας των Τ-λεμφοκυττάρων. 18,21 Ειδικότερα, κατά την αρχική απόκριση σε ένα αντιγόνο,

5 28 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος το αθώο Β-λεμφοκύτταρο μεταναστεύει στο βλαστικό κέντρο, όπου και υφίσταται κλωνική έκπτυξη και σωματικές αναδιατάξεις των γονιδίων των ανοσοσφαιρινών. Αυτές οι Τ-εξαρτώμενες διαδικασίες είναι διαταραγμένες στους ηλικιωμένους, με αποτέλεσμα να μειώνονται τα αντισώματα έναντι ειδικών αντιγόνων. Παρά όμως τη μείωση της παραγωγής αντισωμάτων έναντι ξένων αντιγόνων, οι ανοσοσφαιρίνες που μετρώνται στο περιφερικό αίμα ηλικιωμένων ατόμων δεν είναι μειωμένες. Σύμφωνα με τις περισσότερες μελέτες, οι τάξεις IgA, IgG, IgM είναι αυξημένες, ενώ μόνο η τάξη IgD είναι ελαττωμένη. 18,21 Τα αντισώματα που διατηρούν τις ολικές ανοσοσφαιρίνες σε αυτά τα επίπεδα είναι αυτοαντισώματα. Έχει δειχθεί ότι τα αυτοαντισώματα αυξάνονται προϊούσης της ηλικίας, 18,22,23 Όμως, πρέπει να σημειωθεί ότι τα αυτοαντισώματα που είναι ειδικά για κάποιο αντιγόνο αυξάνονται μέχρι κάποια ηλικία και στη συνέχεια αρχίζουν να μειώνονται, σε αντίθεση με τα αυτοαντισώματα που δεν είναι ειδικά, τα οποία συνεχώς αυξάνονται. Η αύξηση αυτή των αυτοαντισωμάτων πιθανόν να οφείλεται στη στροφή που παρατηρείται από τα Β2- στα Β1-κύτταρα κατά τη γήρανση και στην πολυκλωνική ενεργοποίηση των Β-λεμφοκυττάρων. Στην πολυκλωνική ενεργοποίηση των Β-λεμφοκυττάρων συμβάλλει ενδεχομένως και η αυξανόμενη κατά τη γήρανση παραγωγή IL-4 και IL-6 από τα Τ-λεμφοκύτταρα. 18 Αξίζει να σημειωθεί ότι ανάμεσα στα αυτοαντισώματα υπάρχουν και αντι-ιδιοτυπικά αντισώματα. Αυτά όχι μόνο καταδεικνύουν τη διαταραχή στο ανοσοποιητικό σύστημα, αλλά συμβάλλουν και στην ανεπάρκεια αυτού, αφού καταστέλλουν την παραγωγή αντισωμάτων έναντι ξένων αντιγόνων Τ-λεμφοκύτταρα Τα χαρακτηριστικά της γήρανσης του ανοσοποιητικού συστήματος, όσον αφορά στον Τ-κυτταρικό πληθυσμό, είναι τα εξής: 24 Συσσώρευση Τ-κυττάρων μνήμης, ειδικών συνήθως για συγκεκριμένα αντιγόνα, αλλά με χαμηλή λειτουργικότητα Μείωση του αριθμού των αθώων Τ-λεμφοκυττάρων (CD95 αρνητικών) Ελάττωση του ρεπερτορίου των Τ-λεμφοκυττάρων Συσσώρευση CD8 θετικών CD28 αρνητικών κυττάρων. Τα αθώα Τ-λεμφοκύτταρα, που ανευρίσκονται στο περιφερικό αίμα γηρασμένων ατόμων, όχι μόνο είναι λίγα σε αριθμό, λόγω της προαναφερθείσας θυμικής ατροφίας, αλλά παρουσιάζουν και μειωμένη ανταπόκριση σε in vitro διέγερσή τους μέσω του Τ-κυτταρικού υποδοχέα. 25 Επίσης, συγκρινόμενα με CD4 νεότερων ατόμων, παρουσιάζουν διαφορετικό πρότυπο εκκρινόμενων κυτταροκινών. Παράλληλα, η βοηθητική δράση των CD4 των ηλικιωμένων είναι μειωμένη σε σχέση με εκείνη των νέων. Άλλωστε, έχει δειχθεί ότι και τα CD4 γηρασμένων ατόμων εκφράζουν σε μικρότερο βαθμό το CD40L, μόριο το οποίο βοηθάει την αλληλεπίδραση μεταξύ Τ- και Β-λεμφοκυττάρων. 11 Τα CD28 αρνητικά κύτταρα θεωρούνται γηρασμένα Τ-λεμφοκύτταρα που έχουν διεγερθεί πολλές φορές in vivo, με αποτέλεσμα την απώλεια του CD28. Eμφανίζουν κανονική ή και αυξημένη κυτταροτοξικότητα, είναι ανθεκτικά στην απόπτωση, ενώ η ανταπόκρισή τους με πολλαπλασιασμό σε διέγερση του Τ-κυτταρικού υποδοχέα είναι πτωχή, 18,26 γεγονός που συνάδει και με το ότι έχουν πολύ βραχέα τελομερίδια. Τα αθώα Τ-λεμφοκύτταρα είναι θετικά για CD45RA, CCR7, CD27, CD28 και αρνητικά για CD45RO και CD95. Σε αντίθεση, τα Τ-κύτταρα μνήμης είναι CD45RO θετικά, CD95 θετικά, ενώ η έκφραση των CD27, CD28 και CD62L είναι μειωμένη. 27,28 Κάποια από τα Τ-κύτταρα μνήμης έχουν την ικανότητα να επανεκφράζουν το CD45RA. Όμως, δεν εκφράζουν το CD27 ούτε το CCR7. Τα κύτταρα αυτά είναι στην πλειονότητά τους CD8, συσσωρεύονται ως απάντηση σε χρόνιες λοιμώξεις και δείχνουν σημάδια τελικής διαφοροποίησης, όπως και τα περισσότερα CD8 κύτταρα των ηλικιωμένων ατόμων. Τα CD8 κύτταρα των ηλικιωμένων εκφράζουν τον υποδοχέα των κυττάρων φονέων τύπου λεκτίνης υποοικογένεια G μέλος 1 (KLRG1), που είναι ο καλύτερος δείκτης τελικής διαφοροποίησης για τα Τ-λεμφοκύτταρα. Η τελική αυτή διαφοροποίηση πιθανότατα εξηγεί και τη μειωμένη λειτουργικότητα των κυττάρων. Για να εξισορροπήσει ο οργανισμός την υπάρχουσα ανικανότητα αναφορικά κυρίως με τα Τ-κυτταροτοξικά κύτταρα, χρησιμοποιεί άλλους μηχανισμούς οι οποίοι αναπτύσσονται παράλληλα με τη γήρανση, όπως η αύξηση του αριθμού και της δραστηριότητας των ΝΚ-κυττάρων, αλλά και η αύξηση των CD28 αρνητικών κυττάρων που έχουν κυτταροτοξική δράση, όπως προαναφέρθηκε. Μετά την έκπτυξη του Τ-κυτταρικού κλώνου, τα περισσότερα από τα Τ-λεμφοκύτταρα πεθαίνουν με το μηχανισμό της απόπτωσης, ενώ κάποια παραμένουν και αποτελούν τη δεξαμενή των Τ-κυττάρων μνήμης. Σημαντικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει και η IL-2, η έκκριση της οποίας είναι μειωμένη στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους. 29 Εδώ πρέπει να σημειωθεί ότι τα CD45RO είναι πιο ευαίσθητα στην απόπτωση και ότι, καθώς επέρχεται η γήρανση, τα Τ-λεμφοκύτταρα γίνονται ευαίσθητα σε μηχανισμούς απόπτωσης, οι οποίοι είναι διαφορετικοί από

6 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 29 εκείνους που λαμβάνουν χώρα μετά από την έκπτυξη του κλώνου. Για την ακρίβεια, καθώς τα κύτταρα γηράσκουν καθίστανται ευαίσθητα σε μηχανισμούς απόπτωσης που διαμεσολαβούνται από την επαγωγή της p53. Λαμβάνοντας υπόψη τα παραπάνω, 27 είναι πιθανός ο εξής μηχανισμός για την ερμηνεία του φαινομένου: οι κλώνοι που έχουν υψηλή συγγένεια για αντιγόνα συνεχώς πολλαπλασιάζονται σε μια επιμένουσα λοίμωξη και δημιουργούν κύτταρα μνήμης. Ο συνεχής πολλαπλασιασμός έχει ως αποτέλεσμα την απώλεια των τελομεριδίων του κυττάρου, όπως θα αναφερθεί και παρακάτω. Τελικά, επιζούν οι κλώνοι που έχουν χαμηλή συγγένεια για τα αντιγόνα και οι οποίοι, βρίσκοντας ανοσολογικό χώρο που έχει προκύψει από την εξαφάνιση των γηρασμένων Τ-κυττάρων αλλά και από την ελαττωμένη είσοδο αθώων λεμφοκυττάρων από το θύμο αδένα, εκπτύσσονται. Μια ειδική υποομάδα των Τ-λεμφοκυττάρων είναι τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα (Tregs). Ο ρόλος αυτών των κυττάρων είναι ο έλεγχος της ανοσιακής απάντησης του ξενιστή και η πρόληψη βλαβών των παρακείμενων ιστών. Επίσης, προστατεύουν τον οργανισμό από αυτοαντιδραστικά λεμφοκύτταρα. Τα Τ-ρυθμιστικά κύτταρα προέρχονται είτε κατευθείαν από το θύμο, είτε μετά από την επίδραση της IL-2 σε Τ-μη ρυθμιστικούς πληθυσμούς, που βρίσκονται στην περιφέρεια. Από διάφορες μελέτες φαίνεται ότι ο αριθμός των Tregs αυξάνεται στα ηλικιωμένα άτομα 20,30 αν και υπάρχουν μερικές μελέτες που δεν συμφωνούν με αυτή την άποψη και ότι η αυξημένη έκφραση του CTLA4 που παρατηρείται στα Tregs δεν εμφανίζει διαφορές ανάμεσα σε ηλικιωμένους και νέους. 30 Τα Tregs που παρατηρούνται στα γηρασμένα άτομα είναι μάλλον απίθανο να προέρχονται από το θύμο, λόγω της θυμικής ατροφίας που επέρχεται με τη γήρανση. Παράγοντες που πιθανόν ενέχονται στη δημιουργία τους είναι η ελαττωμένη συνενεργοποίηση από τα αντιγονοπαρουσιαστικά κύτταρα, καθώς και η ύπαρξη ανοσοκατασταλτικών κυτταροκινών Ο ρόλος της τελομεράσης στον πολλαπλασιασμό των κυττάρων του ανοσοποιητικού συστήματος και ειδικά στα Τ-λεμφοκύτταρα. Η τελομεράση είναι ένα ένζυμο το οποίο, μετά από κάθε αντιγραφή οποιουδήποτε σωματικού κυττάρου, φροντίζει ώστε να αντιγράφονται και τα ακραία κομμάτια του χρωμοσώματος τα τελομερίδια προκειμένου να εξασφαλιστεί η σταθερότητα του χρωμοσώματος. Το μέγεθος των τελομεριδίων αποτελεί ένδειξη όχι μόνο του αριθμού των αντιγραφικών κύκλων που έχει ολοκληρώσει το κύτταρο, αλλά και αυτών που μπορεί να κάνει ακόμα. Τόσο τα Τ- όσο και τα Β-λεμφοκύτταρα αυξάνουν την έκφραση της τελομεράσης τους κατά την αρχική κλωνική έκπτυξη. Έτσι, τα κύτταρα μνήμης που απομένουν μετά από την απόπτωση των εκπτυχθέντων κυττάρων διατηρούν την αντιγραφική τους ικανότητα. Μετά όμως από επαναλαμβανόμενες διεγέρσεις η ικανότητα αυτή χάνεται και τα τελομερίδια αρχίζουν να βραχύνονται. Γι αυτόν το λόγο, άλλωστε, τα Τ-λεμφοκύτταρα που έχουν διεγερθεί πολλές φορές (cd28 αρνητικά λεμφοκύτταρα) έχουν όπως αναφέρθηκε και παραπάνω τα πιο βραχέα τελομερίδια. 31 Το πόσο γρήγορα βραχύνονται τα τελομερίδια εξαρτάται και από τη φύση του λοιμογόνου παράγοντα αλλά και από τη θέση όπου θα συμβεί η ενεργοποίηση των λεμφοκυττάρων in vivo. Υπάρχουν, βέβαια, και αντίθετες απόψεις, που υποστηρίζουν ότι το μέγεθος των τελομερών είναι αρκετά μεγάλο (10 15 kb), ώστε να επηρεαστεί η λειτουργία των λεμφοκυττάρων από την απώλεια μερικών εκατοντάδων βάσεων το χρόνο. 25 Όμως, μείωση του μεγέθους των τελομεριδίων δεν παρατηρείται μόνο στα λεμφοκύτταρα, αλλά και σε άλλα κύτταρα, όπως τα ουδετερόφιλα. Αυτά δεν πολλαπλασιάζονται σε μεγάλο βαθμό κατά τη διαφοροποίησή τους από τα πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα ούτε πολλαπλασιάζονται ως ώριμα κύτταρα. Επομένως, είναι λογικό να υποτεθεί ότι η μείωση αυτή του μεγέθους των τελομεριδίων τους αντικατοπτρίζει τα βραχέα τελομερίδια των πρόδρομων αιμοποιητικών κυττάρων κατά τη γήρανση. Αποδείξεις όμως που να συνδέουν το γεγονός αυτό με επιπτώσεις στα κύτταρα που διαφοροποιούνται από τα πρόδρομα αιμοποιητικά κύτταρα δεν υπάρχουν. 31 Αξίζει να σημειωθεί ότι τα βραχέα τελομερίδια προσφέρουν προστασία έναντι των νεοπλασιών, ρυθμίζοντας προς τα πάνω την p53 και άλλους αναστολείς του κυτταρικού κύκλου, όπως η p16, ενώ υπάρχει και η εκδοχή ότι τα βραχέα τελομερίδια πυροδοτούν τους μηχανισμούς επιδιόρθωσης του DNA. 31 Άρα, τα βραχέα τελομερίδια πιθανόν προσφέρουν προστασία από κάποιες νοσολογικές οντότητες, με τίμημα όμως τη γήρανση του ανοσοποιητικού συστήματος και την εμφάνιση άλλων νοσημάτων. Αυτό το φαινόμενο, το οποίο καλείται πλειοτροπικός ανταγωνισμός, έχει προταθεί ως θεωρία για την ερμηνεία της γήρανσης του ανοσοποιητικού συστήματος. 32 Δηλαδή, η επιτυχημένη ανταπόκριση του ανοσοποιητικού συστήματος στους νοσογόνους παράγοντες που προσβάλλουν τον οργανισμό σε νεαρή ηλικία θα έχει ως τίμημα την ανάπτυξη φλεγμονώδους προτύπου κατά τη γήρανση. 3. ΔΡΑΣΤΙΚΕΣ ΕΛΕΥΘΕΡΕΣ ΡΙΖΕΣ ΚΑΙ ΦΛΕΓΜΟΝΗ Οι ελεύθερες ρίζες παράγονται κυρίως μέσω της: Οξειδωτικής φωσφορυλίωσης στα μιτοχόνδρια

7 30 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος NADPH οξειδάσης από τα πολυμορφοπύρηνα κατά τη διάρκεια της φλεγμονής. Οι ελεύθερες ρίζες αντιδρούν με τα λιπίδια και τις πρωτεΐνες μετατρέποντάς τα σε ελεύθερες ρίζες και έτσι αρχίζει μια αλυσίδα, η οποία παράγει συνεχώς ελεύθερες ρίζες μέχρι να ανακοπεί. Οι ελεύθερες ρίζες αντιδρούν και με το γενετικό υλικό και ειδικότερα με τη θυμίνη. 2,33 Το κύτταρο διαθέτει μηχανισμούς αντιμετώπισης των ελευθέρων ριζών. Ωστόσο, οι μηχανισμοί αυτοί φαίνεται να εξασθενούν με την πάροδο της ηλικίας. 2 Οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου ενεργοποιούν την κινάση του ΙκΒ, την ΙΚΚ. Αυτή, με τη σειρά της, φωσφορυλιώνει τον ΙκΒ, ο οποίος αποικοδομείται, γεγονός που έχει ως συνέπεια τη μετανάστευση του ΝFκΒ στον πυρήνα. Ο ΝFκΒ αποτελεί έναν από τους βασικούς μεταγραφικούς παράγοντες για την παραγωγή προφλεγμονωδών κυτταροκινών. Ένας πιθανός κρίκος που συνδέει τη γήρανση με την παραγωγή ελευθέρων ριζών είναι η ανθρώπινη πολυνουκλεοτιδική φωσφορυλάση (hpnpase). Η φωσφορυλάση αυτή αυξάνει κατά τη γήρανση. Επίσης, έχει αποδειχθεί ότι συμμετέχει στην παραγωγή ελευθέρων ριζών. Η συμμετοχή της αυτή ενδεχομένως σχετίζεται με τη θέση που έχει στο κύτταρο. Συγκεκριμένα, η hpνpase βρίσκεται στα μιτοχόνδρια και έτσι ίσως συμμετέχει στην εκτροπή των μιτοχονδριακών πρωτεϊνών που εμπλέκονται στην οξειδωτική φωσφορυλίωση και η οποία οδηγεί στην παραγωγή ελευθέρων ριζών οξυγόνου (ROS). 2 Επίσης, ο ψευδάργυρος καθιστά ανενεργό τον ΝFκΒ, αφού καταστέλλει την αποικοδόμηση των πρωτεϊνών που συγκρατούν αυτόν το μεταγραφικό παράγοντα στο κυτταρόπλασμα. 34,35 Κατά τη γήρανση, οι ποσότητες ψευδαργύρου στον οργανισμό είναι περιορισμένες, για δύο λόγους. Πρώτον, λόγω της ειδικής διατροφής που ακολουθούν οι ηλικιωμένοι και, δεύτερον, γιατί πρωτεΐνες που τον δεσμεύουν, όπως οι μεταλλοθειόνες (ΜΤ) και η α 2-μακροσφαιρίνη (α 2-Μ), υπερεκφράζονται σε καταστάσεις stress και στη γήρανση. 34,35 Αυτές οι πρωτεΐνες κατά τη νεότητα ασκούν προστατευτικό ρόλο τόσο έμμεσα, αφού αποτελούν κατά κάποιον τρόπο αποθήκες του ψευδαργύρου, όσο και άμεσα, με τον προστατευτικό τους ρόλο έναντι της κυτταρικής καταστροφής από ελεύθερες ρίζες. Στους ηλικιωμένους όμως οι συγκεκριμένες πρωτεΐνες ασκούν αρνητική δράση, αφού προσδένουν τον ψευδάργυρο με μεγαλύτερη συγγένεια από άλλες πρωτεΐνες, όπως η θυμουλίνη. Επίσης, με την πάροδο της ηλικίας οι μεταλλοθειόνες προτιμούν τον ψευδάργυρο από το χαλκό, με αποτέλεσμα την αύξηση του ελεύθερου χαλκού, ο οποίος προάγει την ανοσοκαταστολή. Η σημασία του ψευδαργύρου στην εύρυθμη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος φαίνεται και από το γεγονός ότι σε δίαιτες πτωχές σε ψευδάργυρο έχουν παρατηρηθεί χαμηλός αριθμός ουδετεροφίλων, ελαττωμένη χημειοταξία μονοκυττάρων, μειωμένη λειτουργία του θύμου, χαμηλή κυτταροτοξικότητα των ΝΚ-κυττάρων και μειωμένη έκκριση της ιντερφερόνης α (IFNα), της ιντερφερόνης γ (IFNγ) και της IL Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΨΕΥΔΑΡΓΥΡΟΥ Η μείωση του ψευδαργύρου συνδέεται με διάφορους τρόπους με τις φλεγμονώδεις διαδικασίες που αναπτύσσονται κατά τη γήρανση. Ο ψευδάργυρος είναι απαραίτητος για τη λειτουργία του θύμου, αφού καθιστά βιολογικά δραστική μια ορμόνη του θύμου, τη θυμουλίνη, η οποία είναι απαραίτητη για τη διαφοροποίηση και την ωρίμανση του Τ-λεμφοκυττάρου ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Συμπερασματικά, καθώς ο οργανισμός γηράσκει αναπτύσσεται ένα φλεγμονώδες πρότυπο, κυρίως λόγω του χρόνιου αντιγονικού ερεθισμού που υφίσταται αλλά και λόγω άλλων παραγόντων (αύξηση των δραστικών ελευθέρων ριζών, μείωση του ποσού του ψευδαργύρου στον οργανισμό κ.ά.), το οποίο φαίνεται να διαδραματίζει κάποιο ρόλο στις νόσους που εμφανίζονται στον ηλικιωμένο πληθυσμό.

8 ΦΛΕΓΜΟΝΗ ΚΑΙ ΓΗΡΑΝΣΗ 31 ABSTRACT Inflammation and aging G.E. Fragoulis, H.M. Moutsopoulos Laboratory and Clinic of Pathophysiology, Medical School, University of Athens, Athens, Greece Archives of Hellenic Medicine 2008, 25(1):24 32 During the aging an inflammatory profile is being developed, which is confirmed by the high levels of proinflammatory cytokines and the low level of anti-inflammatory cytokines in the elderly. This change occurs mainly because of the alterations in the immune system. The alterations are summarized as following: in the bone marrow the stromal cells are less efficient to produce the cytokines that are appropriate for the production and maturation of the hematopoietic stem cells, thymus atrophies and in the peripheral lymphoid tissues are observed changes which are possible to influence the maturation of progenital B cells and the capability of immune system for antigenic presentation. As for cells of innate immunity it has been shown that in the monocytes some members of the Toll-like receptors family are underexpressed and are functionally impaired, neutrophils have impaired phagocytosis and chemotaxis and that the number of NK cells is increased and their cytotoxic activities are upregulated. Regarding to the alterations in clonotypic immunity it has been observed that there is a shift in B lymphocytes from B1 to B2, a decrease in the number of antibodies that are specific for an antigen and an increase of the autoantibodies (especially autoantibodies that are not specific for an antigen) and that there is a decrease in the number of naive T-lymphocytes and an accumulation of T memory cells which have low affinity for the antigen. It seems that the enzyme telomerase has a very important role in the changes that are observed in the T cell population (telomerase is a key enzyme for the reproductive ability of the cell). Other factors which are contribute to the changing of the profile into inflammatory are the increased production of free radicals which leads to an augmented function of NFκΒ (basic transcription factor for the expression of proinflammatory cytokines) and other factors, such as zinc decrease that is observed in the elderly. Key words: Aging, Immune system, Inflammation Βιβλιογραφία 1. Saurwein-Teissl M, Blasko I, Zisterer K, Neuman B, Lang B, Grubeck-Loebenstein B. An imbalance between pro- and anti-inflammatory cytokines, a characteristic feature of old age. Cytokine 2000, 12: Sarkar D, Fisher PB. Molecular mechanisms of aging-associated inflammation. Cancer Lett 2006, 236: McGeer EG, Klegeris A, McGeer PL. Inflammation, the complement system and the diseases of aging. Neurobiol Aging 2005, 26(Suppl 1): McGeer EG, McGeer PL. Inflammatory processes in Alzheimer s disease. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 2003, 27: McGeer PL, McGeer EG. Inflammation and neurodegeneration in Parkinson s disease. Parkinsonism Relat Disord 2004, 10(Suppl 1):S3 S7 6. Vasto S, Candore G, Balistreri CR, Caruso M, Colonna- Romano G, Grimaldi MP et al. Inflammatory networks in ageing, age-related diseases and longevity. Mech Ageing Dev 2007, 128: Pradhan AD, Manson JE, Rifai N, Buring JE, Ridker PM. C-reactive protein, interleukin 6, and risk of developing type 2 diabetes mellitus. JAMA 2001, 286: Krabbe KS, Pedersen M, Bruunsgaard H. Inflammatory mediators in the elderly. Exp Gerontol 2004, 39: De Martinis M, Modesti M, Ginaldi L. Phenotypic and functional changes of circulating monocytes and polymorphonuclear leucocytes from elderly persons. Immunol Cell Biol 2004, 82: Μανουσaκης ΜΝ, Μουτσoπουλος ΧΜ. Γήρανση και ανοσολογικό σύστημα. Κλινικά Φροντιστήρια, Ιατρική Εταιρεία Αθηνών, 1991, 3: Gruver AL, Hudson LL, Sempowski GD. Immunosenescence of ageing. J Pathol 2007, 211: van Duin D, Shaw AC. Toll-like receptors in older adults. J Am Geriatr Soc 2007, 55: Boehmer ED, Goral J, Faunce DE, Kovacs EJ. Age-dependent decrease in Toll-like receptors 4-mediated proinflammatory cytokine production and mitogen-activated protein kinase expression. J Leukoc Biol 2004, 75: Boehmer ED, Meehan MJ, Cutro BT, Kovacs EJ. Aging negatively skews macrophage TLR2- and TLR4-mediated pro-inflammatory responses without affecting the IL-2-stimulated pathway. Mech Ageing Dev 2005, 126: Gomez CR, Boehmer ED, Kovacs EJ. The aging innate immune system. Curr Opin Immunol 2005, 17: Renshaw M, Rockwell J, Engleman C, Gewirtz A, Katz

9 32 Γ.Ε. Φραγκουλης και Χ.Μ. Μουτσοπουλος J, Sambhara S. Cutting edge: Impaired Toll-like receptor expression and function in aging. J Immunol 2002, 169: Sansoni P, Cossarizza A, Brianti V, Fagnoni F, Snelli G, Monti D et al. Lymphocyte subsets and natural killer cell activity in healthy old people and centenarians. Blood 1993, 82: Weksler ME, Szabo P. The effect of age on the B-cell repertoire. J Clin Immunol 2000, 20: Miller JP, Cancro MP. B cells and aging: Balancing the homeostatic equation. Exp Gerontol 2007, 42: Pawelec G. Immunity and ageing in man. Exp Gerontol 2006, 41: Paganelli R, Quinti I, Fagiolo U, Cossarizza A, Ortolani C, Guerra E et al. Changes in circulating B cells and immunoglobulin classes and subclasses in a healthy aged population. Clin Exp Immunol 1992, 90: Manoussakis MN, Stavropoulos ED, Germanidis GS, Papasteriades CA, Garalea KL, Dontas AS et al. Soluble interleukin-2 receptors and autoantibodies in the serum of healthy elderly individuals. Autoimmunity 1990, 7: Manoussakis MN, Tzioufas AG, Silis MP, Pange PJE, Goudevenos J, Moutsopoulos HM. High prevalence of anti-cardiolipin and other autoantibodies in a healthy elderly population. Clin Exp Immunol 1987, 69: Franceschi C, Bonafe M, Valensin S. Human immunosenescence: The prevailing of innate immunity, the failing of clonotypic immunity, and the filling of immunological space. Vaccine 2000, 18: Weng NP. Aging of the immune system: How much can the adaptive immune system adapt? Immunity 2006, 24: Effros RB. Replicative senescence of CD8 T cells: Effect on human ageing. Exp Gerontol 2004, 39: Akbar AN, Beverley PC, Salmon M. Will telomere erosion lead to a loss of T-cell memory? Nat Rev Immunol 2004, 4: Wack A, Cossarizza A, Heltai S, Barbieri D, D Addato S, Fransceschi C et al. Age-related modifications of the human alphabeta T cell repertoire due to different clonal expansions in the CD4+ and CD8+ subsets. Int Immunol 1998, 10: Nikolich-Zugich J. T cell aging: Naive but not young. J Exp Med 2005, 201: Gregg R, Smith CM, Clark FJ, Dunnion D, Khan N, Chakraverty R et al. The number of human peripheral blood CD4+ CD25 high regulatory T cells increases with age. Clin Exp Immunol 2005, 140: Goronzy JJ, Fujii H, Weyand CM. Telomeres, immune aging and autoimmunity. Exp Gerontol 2006, 41: Salvioli S, Capri M, Valensin S, Tieri P, Monti D, Ottaviani E et al. Inflamm-aging, cytokines and aging: State of the art, new hypotheses on the role of mitochondria and new perspectives from systems biology. Curr Pharm Des 2006, 12: De Martinis M, Franceschi C, Monti D, Ginaldi L. Inflammageing and lifelong antigenic load as major determinants of ageing rate and longevity. FEBS Lett 2005, 579: Mocchegiani E, Costarelli L, Giacconi R, Cipriano C, Muti E, Malavolta M. Zinc-binding proteins (metallothionein and alpha-2 macroglobulin) and immunosenescence. Exp Gerontol 2006, 41: Vasto S, Mocchegiani E, Candore G, Listi F, Colonna-Romano G, Lio D et al. Inflammation, genes and zinc in ageing and age-related diseases. Biogerontology 2006, 7: Corresponding author: H.M. Moutsopoulos, Laboratory and Clinic of Pathophysiology, Medical School, University of Athens, GR Athens, Greece xxxxxxxxxxxxx

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Τι θα συζητήσουμε. Βασικές έννοιες (Ανοσία-Αυτοανοσία) Συμμετοχή αυτοανοσίας στην παθογένεια μη αυτοάνοσων νόσων-σδ2

Τι θα συζητήσουμε. Βασικές έννοιες (Ανοσία-Αυτοανοσία) Συμμετοχή αυτοανοσίας στην παθογένεια μη αυτοάνοσων νόσων-σδ2 Αυτοανοσία στο ΣΔ2 Καλλιόπη Κώτσα Επικ. Καθηγήτρια Ενδοκρινολογίας-Διαβητολογίας Τμήμα Ενδοκρινολογίας-Μεταβολισμού Διαβητολογικό Κέντρο Α Παθολογική Κλινική ΠΓΝ ΑΧΕΠΑ Τι θα συζητήσουμε Βασικές έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΑΡΧΕΣ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΑΝΟΣΟΠΟΙΗΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Χρειάζεται η µελέτη της ανοσολογία; Εµβόλια Άµυνα κατά µικροοργανισµών Ανοσολογικές ασθένειες Αλλεργίες - υπερευαισθησίες, αυτοανοσίες, ανοσοανεπάρκειες,

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού

Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού Ανοσολογικό σύστημα και λοιμώξεις Μηχανισμοί άμυνας μεγαλοοργανισμού Γεωργία Σ. Βρυώνη Ιατρός Βιοπαθολόγος Λέκτορας Μικροβιολογίας gvrioni@med.uoa.gr 23/01/08 Μαθήματα Ειδικευόμενων Εισαγωγή στην Ανοσολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ

ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΔΕΙΚΤΕΣ ΦΛΕΓΜΟΝΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΜΕ ΜΗ ΑΛΛΕΡΓΙΚΟ ΣΟΒΑΡΟ ΒΡΟΓΧΙΚΟ ΑΣΘΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΚΑΤΣΑΟΥΝΟΥ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ ΜΟΝΑΔΑ ΠΝΕΥΜΟΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ- Κ.Ε.Θ. ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα

είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι τα αυτοάνοσα νοσήματα Χ.Μ. Μουτσόπουλος Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ο ανοσολογικό (αμυντικό) σύστημα έχει σκοπό την προστασία του οργανισμού από ξένους εισβολείς, όπως είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα

Ρευματοειδής αρθρίτιδα Ρευματοειδής αρθρίτιδα Μ.Ν. Μανουσάκης En. Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών ρευματοειδής αρθρίτιδα είναι μία χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων (Πιν. 1). Με τον όρο χρόνια φλεγμονή των αρθρώσεων,

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN

Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΩΝ ΣΤΗ ΝΟΣΟ ΤΟΥ CROHN ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» Η ΕΠΙ ΡΑΣΗ ΙΝΩΤΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΣΤΟΝ ΕΝΤΕΡΙΚΟ ΒΛΕΝΝΟΓΟΝΟ ΩΣ ΣΤΟΧΟΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί:

4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ. περιλαμβάνονται ο σπλήνας και ο θύμος αδένας (εικ.4.1). Το λεμφικό σύστημα είναι πολύ σημαντικό γιατί: ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 4. ΛΕΜΦΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το λεμφικό σύστημα αποτελείται από τα λεμφαγγεία, τη λέμφο και τους λεμφαδένες. Οι λεμφαδένες είναι δομές που αποτελούνται από εξειδικευμένη μορφή συνδετικού ιστού, το λεμφικό

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9

Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii. Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης... 3. Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 Περιεχόμενα Πρόλογος Ομότ. Καθηγητού κου Μαραγκουδάκη...v Πρόλογος της συγγραφέως...vii Κεφάλαιο 1 2 3 4 Εισαγωγή 1 Καμπύλες δόσης - ανταπόκρισης.... 3 Μηχανισμοί δράσης των φαρμάκων 9 1 Δράση μέσω φυσικοχημικών

Διαβάστε περισσότερα

Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες

Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες Αντιγόνα & Ανοσοσφαιρίνες Ανοσολογικά χαρακτηριστικά των αντιγόνων I Τα αντιγόνα είναι ουσίες ικανές να επάγουν ειδική ανοσιακή απάντηση (ανοσογόνα) Ανοσογονικότητα (immunogenicity) ικανότητα επαγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Μαρία Π. Γιαβροπούλου Ενδοκρινολόγος Τμήμα κλινικής και Μοριακής Ενδοκρινολογίας ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ O ομιλητής (προσωπικά ή ως μέλος εργασιακής/ερευνητικής

Διαβάστε περισσότερα

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση

Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Αντιμικροβιακά πεπτίδια και ψωρίαση Ψωρίαση: Πέρα από τα όρια Πορταριά, 18-20 Ιανουαρίου 2013 Ελισάβετ Λαζαρίδου Επικ. Καθηγήτρια Δερματολογίας-Αφροδισιολογίας Α Δερματολογική Κλινική Α.Π.Θ. Αντιμικροβιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΜΟΝΑΔΑ: ΜΟΡΙΑΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ: ΤΣΕΖΟΥ ΑΣΠΑΣΙΑ ΜΕΛΕΤΗ ΑΝΘΕΚΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΟΥ ΚΑΡΚΙΝΟΥ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ ΣΤΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ Βασίλης, PhD Λάρισα, 2012 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΜΑΣΤΟΥ Αποτελεί την πιο κοινή μορφή

Διαβάστε περισσότερα

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης

Σακχαρώδης Διαβήτης. Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Σακχαρώδης Διαβήτης Είναι η πιο συχνή μεταβολική νόσος στον άνθρωπο. Γανωτάκης Εμμανουήλ Καθηγητής Παθολογίας Πανεπιστήμιο Κρήτης Number of people with diabetes by IDF Region, 2013 IDF Diabetes Atlas.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Μονάδα Ανοσολογίας Καρκίνου, Εργαστήριο Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας Πνευμονολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23 10 2011 ΘΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Όλα τα βακτήρια: Α. διαθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα

Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Κατερίνα Τυλιγάδα Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Φαρµακολογίας Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Ανοσορυθµιστικά φάρµακα Τροποποίηση του ανοσοποιητικού συστήµατος Ανοσοτροποιητές Ανοσοκατασταλτικά Ανοσοδιεγερτικά Ανοσοκατασταλτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο ΥΠΟΔΕΙΓΜΑΤΙΚΑ ΛΥΜΕΝΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΚΕΦ. 1ο ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ 1. Ένας άνθρωπος μολύνεται από έναν ιό. Το παρακάτω διάγραμμα απεικονίζει τις συγκεντρώσεις των αντιγόνων και των αντισωμάτων αυτού του ανθρώπου κατά

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της αιμαφαίρεσης στην μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων. Παναγιώτης Τσιριγώτης

Ο ρόλος της αιμαφαίρεσης στην μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων. Παναγιώτης Τσιριγώτης Ο ρόλος της αιμαφαίρεσης στην μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων Παναγιώτης Τσιριγώτης Αιμαφαίρεση και Μεταμόσχευση Λήψη του μοσχεύματος Αντιμετώπιση επιπλοκών Αντιμετώπιση νόσου του μοσχεύματος έναντι

Διαβάστε περισσότερα

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ

γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ γραπτή εξέταση στo μάθημα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ' ΛΥΚΕΙΟΥ Τάξη: Γ Λυκείου Τμήμα: Βαθμός: Ονοματεπώνυμο: Καθηγητής: Θ Ε Μ Α A 1. Να επιλέξετε τη σωστή απάντηση: Α1. Η ρύθμιση της θερμοκρασίας του

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση

Athens 2010 Μαρία Α. Καρδάση Athens 2010 Γλυκοζυλίωση Τα τελευταία χρόνια όληηπροσπάθειατης αισθητικής αποκατάστασης του γηρασμένου δέρματος αφορούσε κυρίως την αποκατάσταση της εξωγενούς γήρανσης φωτογήρανσης. Τι γίνεται όμως με

Διαβάστε περισσότερα

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα του το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ομοιοστατικοί

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΚΑΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΣΤΗ ΠΡΟΣΧΟΛΙΚΗ ΗΛΙΚΙΑ ΜΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΤΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Έλλη Φωτίου 2010364426 Επιβλέπουσα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

Φυσιολογικές λειτουργίες κυττάρων αίματος Κλινική και εργαστηριακή αξιολόγηση αιματολογικών παθήσεων. Μαθήματα Παθοφυσιολογίας

Φυσιολογικές λειτουργίες κυττάρων αίματος Κλινική και εργαστηριακή αξιολόγηση αιματολογικών παθήσεων. Μαθήματα Παθοφυσιολογίας Φυσιολογικές λειτουργίες κυττάρων αίματος Κλινική και εργαστηριακή αξιολόγηση αιματολογικών παθήσεων Μαθήματα Παθοφυσιολογίας Φυσιολογική λειτουργία κυττάρων αίματος Ερυθρά αιμοσφαίρια, κύτταρα χωρίς πυρήνα

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 1 ο : Άνθρωπος και Υγεία

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 1 ο : Άνθρωπος και Υγεία Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 1 ο : Άνθρωπος και Υγεία Ομοιόσταση: η ικανότητα του οργανισμού να διατηρεί σταθερές τις συνθήκες του εσωτερικού περιβάλλοντος (θερμοκρασία, συγκεντρώσεις διάφορων συστατικών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΜΗ ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΜΗ ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΜΗ ΕΙ ΙΚΗΣ ΑΝΟΣΙΑΣ Θεοδώρα Κεραµιτσόγλου Ανοσοβιολογικό Τµήµα Π.Γ.Ν.-Μ. «Έλενα Βενιζέλου» Βενιζέλου» Μό Ανατοµικοί (Φυσικοί) Φραγµοί Τ ο ξ ίν ε ς λ υ ν σ η Μη ειδική ΑνοσίαTLRs Ανοσιακό Σύστηµα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ Συγκρίνατε την πρωτογενή µε τη δευτερογενή ανοσοβιολογική απόκριση και απεικονίστε αυτές στο ίδιο διάγραµµα αξόνων. Πρωτογενή ανοσοβιολογική απόκριση ονοµάζουµε την απόκριση του

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΥΠΕΡ-IgM. Hyper-IgM Syndrome (HIgM)

ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΥΠΕΡ-IgM. Hyper-IgM Syndrome (HIgM) INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΟΣΟANΕΠΑΡΚΕΙΕΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΥΠΕΡ-IgM Hyper-IgM Syndrome (HIgM) ΑΡΜΟΝΙΑ Σύλλογος Φίλων Ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΟΣΥΝΔΕΤΗ ΑΓΑΜΜΑΣΦΑΙΡΙΝΑΙΜΙΑ (Χ-α-γ-σφαιριναιμία) X-Linked Agammaglobulinaemia (XLA)

ΦΥΛΟΣΥΝΔΕΤΗ ΑΓΑΜΜΑΣΦΑΙΡΙΝΑΙΜΙΑ (Χ-α-γ-σφαιριναιμία) X-Linked Agammaglobulinaemia (XLA) INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΟΣΟANΕΠΑΡΚΕΙΕΣ ΦΥΛΟΣΥΝΔΕΤΗ ΑΓΑΜΜΑΣΦΑΙΡΙΝΑΙΜΙΑ X-Linked Agammaglobulinaemia (XLA) ΑΡΜΟΝΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ).

Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Αθήνα, 20/5/2015 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΑ ΕΝΩΣΗ ΒΙΟΕΠΙΣΤΗΜΟΝΩΝ Σας αποστέλλουμε τις προτεινόμενες απαντήσεις που αφορούν τα θέματα της Βιολογίας Γενικής Παιδείας των Ημερησίων Γενικών Λυκείων και ΕΠΑΛ (Ομάδας Β ). Η

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ.

Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό οξύ. Μαρία Καρδάση Το 1934 ο Κάρλ Μάγιερ απομόνωσε από το υαλώδες υγρό του βόειου οφθαλμού μια άγνωστη μέχρι τότε μη θεϊκή γλυκοζαμινογλυκάνη και την ονόμασε hyaluronan. Σήμερα η hyaluronan αναφέρεται ως υαλουρονικό

Διαβάστε περισσότερα

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων

Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Το γόνατο ως στόχος ρευματικών νοσημάτων Χ. Μ. ΜουτσόπουΛος Αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Καθηγητής Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών α ρευματικά νοσήματα είναι ασθένειες που προσβάλλουν

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου

Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Κλαίρη Μ. Εργασία στη Βιολογία Α'2 Λυκείου Διαβήτης. Ακούμε καθημερίνα γύρω μας πως εκατομμύρια άνθρωποι στον κόσμο πάσχουν από διαβήτη ή παχυσαρκία. Όμως, τι πραγματικά είναι αυτό; Τι ειναι ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία

ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ. Πως να προλάβετε τον ΔΙΑΓΝΩΣΗ Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ. Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία Η ΕΓΚΑΙΡΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΣΩΖΕΙ ΖΩΕΣ Πως να προλάβετε τον ΚΑΡΚΙΝΟ του ΠΡΟΣΤΑΤΗ με ΤΗΝ ΕΥΓΕΝΙΚΗ Χορηγία Επιστημονική Επιμέλεια Ελληνική Ουρολογική Εταιρία με ΤΗ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ «Αυτές οι πληροφορίες προορίζονται για

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος. Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΗPV και ενδοεπιθηλιακές αλλοιώσεις κατωτέρου γεννητικού συστήματος Ε.Κωστοπούλου Λέκτορας Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας H.M. Παράγοντες κινδύνου καρκινώματος τραχήλου Ηλικία κατά την πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

94 95 96 97 98 Ο ρόλος της αγγειογένεσης στη μετάσταση Η νεοαγγείωση αποτελεί ένα απαραίτητο τμήμα της ογκογόνου διεργασίας που διασφαλίζει τη γρηγορότερη και ανεμπόδιστη ανάπτυξη του όγκου. Η λειτουργική

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

www.paed-anosia.gr INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES www.ipopi.org info@ipopi.org

www.paed-anosia.gr INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES www.ipopi.org info@ipopi.org ΦΥΛΟΣΥΝ ΕΤΗ ΑΓΑΜΜΑΣΦΑΙΡΙΝΑΙΜΙΑ X-Linked Agammaglobulinaemia (XLA, Νόσος Bruton) INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΟΣΟANΕΠΑΡΚΕΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία

Θέματα πριν τις εξετάσεις. Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία Θέματα πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Καλή επιτυχία 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Μετουσίωση είναι το φαινόμενο α. κατά το οποίο συνδέονται δύο αμινοξέα για τον σχηματισμό μιας πρωτεΐνης β. κατά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΗ ΠΟΙΚΙΛΗ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ (ΚΠΑΑ) Common Variable Immunodeficiency (CVID)

ΚΟΙΝΗ ΠΟΙΚΙΛΗ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ (ΚΠΑΑ) Common Variable Immunodeficiency (CVID) INTERNATIONAL PATIENT ORGANISATION FOR PRIMARY IMMUNODEFICIENCIES ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΑΣΘΕΝΩΝ ΓΙΑ ΠΡΩΤΟΠΑΘΕΙΣ ΑΝΟΣΟANΕΠΑΡΚΕΙΕΣ ΚΟΙΝΗ ΠΟΙΚΙΛΗ ΑΝΟΣΟΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ (ΚΠΑΑ) Common Variable Immunodeficiency (CVID)

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

Αντιγόνο. ξένη) με μια σχετικά ισχυρή δύναμη σύνδεσης.

Αντιγόνο. ξένη) με μια σχετικά ισχυρή δύναμη σύνδεσης. Αντιγόνα Αντισώματα Αντιγόνο Ως αντιγόνο ορίζεται κάθε ουσία που προέρχεται από το εξωτερικό ή εσωτερικό περιβάλλον και είναι ικανή να αντιδράσει με τα προϊόντα της ανοσιακής απάντησης (αναγνωρίζεται από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βασίλης Μούγιος Καθηγητής βιοχηµείας της άσκησης Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισµού Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Επισκέπτης καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Η αναγέννηση µηδενίζει το ηλικιακό ρολόι; Εκτίµηση της κυτταρικής γήρανσης σε αναγεννηµένα όργανα.

Η αναγέννηση µηδενίζει το ηλικιακό ρολόι; Εκτίµηση της κυτταρικής γήρανσης σε αναγεννηµένα όργανα. ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ 2011 Η αναγέννηση µηδενίζει το ηλικιακό ρολόι; Εκτίµηση της κυτταρικής γήρανσης σε αναγεννηµένα όργανα. Μιχάλης Αβέρωφ (επιστ. υπεύθυνος) Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ. Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ. Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΕΓΚΑΥΜΑΤΩΝ ΚΕΡΑΤΟΕΙΔΟΥΣ/ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ ΕΠΙΠΕΦΥΚΟΤΑ Dr ΒΑΪΚΟΥΣΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ Δ/ντής Οφθαλμολογικής Κλινικής Γ.Κ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά «ΑΓΙΟΣ ΠΑΝΤΕΛΕΗΜΩΝ» ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΝΕΩΣΗ ΤΟΥ ΕΠΙΘΗΛΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Δ. Ιακωβίδης. Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου

Δ. Ιακωβίδης. Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου Δ. Ιακωβίδης Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου Νέα διαγνωστικά μέσα για τη λανθάνουσα φυματίωση Η στοχευμένη δοκιμασία δερματικής φυματινοαντίδρασης

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ

ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Ελένη Κομνηνού, Ρευματολόγος, Επιστημονικά Υπεύθυνη Ρευματολογικού Τμήματος ΙΑΣΩ General ΚΥΗΣΗ & ΡΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ Οι ρευματικές παθήσεις αφορούν,σε ένα μεγάλο ποσοστό, νέες γυναίκες που βρίσκονται σε

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Δημοσθένης Σκάρλος Παθολόγος-ογκολόγος, αμ. Εηικ. Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Διευθυντής β' ογκολογικής κλινικής Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν θεραπεία του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΥΤΟΑΝΟΣΗΣ ΑΙΜΟΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ. Μαρία Γκανίδου Νοσοκομειακή Υπηρεσία Αιμοδοσίας ΓΝΘ Γ.Παπανικολάου

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΥΤΟΑΝΟΣΗΣ ΑΙΜΟΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ. Μαρία Γκανίδου Νοσοκομειακή Υπηρεσία Αιμοδοσίας ΓΝΘ Γ.Παπανικολάου ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΑΥΤΟΑΝΟΣΗΣ ΑΙΜΟΛΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΙΜΙΑΣ Μαρία Γκανίδου Νοσοκομειακή Υπηρεσία Αιμοδοσίας ΓΝΘ Γ.Παπανικολάου Αυτοάνοση Αιμολυτική Αναιμία (ΑΑΑ) 1.Αυξημένη καταστροφή των ερυθρών αιμοσφαιρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία Χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D σχετιζόμενα με το βρογχικό άσθμα στα παιδιά και στους έφηβους Κουρομπίνα Αλεξάνδρα Λεμεσός [2014] i ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 3. Τι γνωρίζετε για τον πυρήνα του ευκαρυωτικού κυττάρου;

ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 3. Τι γνωρίζετε για τον πυρήνα του ευκαρυωτικού κυττάρου; ΒΙΟΛΟΓΙΑ 1,Να αντιστοιχίσετε της όρους της αριστερής στήλης με τις προτάσεις της δεξιάς στήλης: α. κυτταρική μεμβράνη 1. πολλαπλασιάζονται με εκβλάστηση β. αμοιβάδα 2.κέντρα παραγωγής ενέργειας γ. μιτοχόνδρια

Διαβάστε περισσότερα

Διαπανεπιστημιακό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Κλινική Φαρμακολογία Θεραπευτική

Διαπανεπιστημιακό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Κλινική Φαρμακολογία Θεραπευτική Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστήμιο Κρήτης Τμήμα Ιατρικής Διαπανεπιστημιακό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών Κλινική Φαρμακολογία Θεραπευτική Ανασκόπηση της βιβλιογραφίας των πολυμορφισμών

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα σχετιζόμενα με την τυποποίηση αντιγόνων Ι

Προβλήματα σχετιζόμενα με την τυποποίηση αντιγόνων Ι Β Προβλήματα Φαινότυπος Β(Α): ασθενής αντίδραση με αντι-α, έντονη αντίδραση με αντι-β, και ο ορός αντιδρά με ερυθρά Α₁. Ο αντιορός Α περιέχει τον κλώνο ΜΗΟ4? Επίκτητος Β φαινότυπος: έντονη αντίδραση με

Διαβάστε περισσότερα

Για εισαγωγή στο Τμήμα Ιατρικής

Για εισαγωγή στο Τμήμα Ιατρικής Τμήμα Ιατρικής Της Σχολής Επιστημών Υγείας Του Α.Π.Θ. Οδηγός Κατατακτηρίων Εξετάσεων Για εισαγωγή στο Τμήμα Ιατρικής Ακαδημαϊκού έτους 2015-2016 1 Γενικές Οδηγίες Σύμφωνα με το Νόμο 4218/2013 και την Υπουργική

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ Βιολογία ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1 5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5

Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας. α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά Τ λεμφοκύτταρα γ. πλασματοκύτταρα δ. μακροφάγα Μονάδες 5 Διαγώνισμα Βιολογίας Γενικής Παιδείας ΘΕΜΑ 1ο Να κυκλώσετε το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση 1. Μεγάλες ποσότητες ανοσοσφαιρινών εκκρίνονται από τα: α. κυτταροτοξικά Τ λεμφοκύτταρα β. βοηθητικά

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ Νούς υγιής εν σώµατι υγιή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ιατροφή και Υγεία Η υγεία αλλά και η νόσος είναι καταστάσεις που δεν οφείλονται ποτέ σε ένα µόνο παράγοντα. Οι κύριες οµάδες παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμο καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Αντιπνευμονιοκοκκικός εμβολιασμός

Αντιπνευμονιοκοκκικός εμβολιασμός Αντιπνευμονιοκοκκικός εμβολιασμός Μια υποτιμημένη ασπίδα προστασίας Παναγιώτης Ζώης Όλγα Καράμπαλη Ιδιώτες Πνευμονολόγοι Πνευμονιοκοκκική νόσος Προκαλείται: από τον πνευμονιόκοκκο (Streptococcus pneumoniae)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών. στην Κλινική Φαρμακευτική και Φαρμακοθεραπεία ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών. στην Κλινική Φαρμακευτική και Φαρμακοθεραπεία ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Κλινική Φαρμακευτική και Φαρμακοθεραπεία ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Ασφάλεια και αποτελεσματικότητα της anti-tnf θεραπείας σε ασθενείς με φλεγμονώδη νόσο του εντέρου Δημήτριος

Διαβάστε περισσότερα

Ε. Πασχαλίδου¹, Ι. Ευθυμιάδης¹, Σ. Παυλίδου¹, Κ. Μακέδου², Φ. Ντογραματζή³, Α. Χίτογλου- Μακέδου², Απ. Ευθυμιάδης¹

Ε. Πασχαλίδου¹, Ι. Ευθυμιάδης¹, Σ. Παυλίδου¹, Κ. Μακέδου², Φ. Ντογραματζή³, Α. Χίτογλου- Μακέδου², Απ. Ευθυμιάδης¹ Ε. Πασχαλίδου¹, Ι. Ευθυμιάδης¹, Σ. Παυλίδου¹, Κ. Μακέδου², Φ. Ντογραματζή³, Α. Χίτογλου- Μακέδου², Απ. Ευθυμιάδης¹ 1. Ιατρείο Αθηροσκλήρωσης Β Παθολογική Κλινική Α.Π.Θ Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014

«Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 «Πρόληψη υποτροπών και επιπλοκών της κοιλιοκάκης» 12 η Εκπαιδευτική Διημερίδα της ΕΠΕΓΕ Αθήνα 2014 Κοιλιοκάκη Ι Η κοιλιοκάκη είναι ανοσολογική πάθηση, που προκαλεί κυρίως βλάβες στο λεπτό έντερο αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΙΑΤΡΟΥΣ Ο ΝΕΟΣ ΔΕΙΚΤΗΣ STRESS ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΩΝ Ο Δείκτης Stress των επινεφριδίων (ASI ) πρωτοεµφανίστηκε το 1989 για να εκτιµήσει το Stress, η κύρια αιτία θνησιµότητας και θνητότητας. Πρόσφατα,

Διαβάστε περισσότερα

Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί

Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί 22 ο Συνέδριο ΔΕΚΕ, Θεσσαλονίκη, Νοέμβριος 2008 Αθηροθρόμβωση και σακχαρώδης διαβήτης. Παθοφυσιολογικοί μηχανισμοί Γεώργιος Γιαννόγλου Καθηγητής Καρδιολογίας Ο σακχαρώδης διαβήτης θεωρείται από τους σημαντικότερους

Διαβάστε περισσότερα

Κορινθιακή σταφίδα, ένα «παραδοσιακό» τρόφιμο

Κορινθιακή σταφίδα, ένα «παραδοσιακό» τρόφιμο ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΕΝΩΣΗ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΤΑΜΕΙΟ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων, Πολιτισμού και Αθλητισμού ΓΓΕΤ ΕΥΔΕ-ΕΤΑΚ Ε. Π. Ανταγωνιστικότητα και Επιχειρηματικότητα (ΕΠΑΝ ΙΙ), ΠΕΠ Μακεδονίας

Διαβάστε περισσότερα

Λεμφώματα πνεύμονα (συνέχεια) Πηνελόπη Κορκολοπούλου Επ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστημίου Αθηνών

Λεμφώματα πνεύμονα (συνέχεια) Πηνελόπη Κορκολοπούλου Επ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστημίου Αθηνών Λεμφώματα πνεύμονα (συνέχεια) Πηνελόπη Κορκολοπούλου Επ. Καθηγήτρια Εργαστήριο Παθολογικής Ανατομικής Πανεπιστημίου Αθηνών Αγγειοκεντρική ανοσοϋπερπλαστική νόσος / λέμφωμα πνεύμονος ΕΒV B T/NΚ Λεμφωματώδης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ. Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΚΑΙ ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΣΤΟΝ ΥΠΝΟ Φώτης Καψιμάλης Αν. Δ/ντής Πνευμονολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Ερρίκος Ντυνάν Σύνδρομο αποφρακτικής άπνοιας στον ύπνο ( ΣΑΥ) Συχνή διαταραχή (5%

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΣΙΔΗΡΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΑΥΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ, MD ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΣΥ, Γ.Ν.Α ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ

ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΣΙΔΗΡΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΑΥΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ, MD ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΣΥ, Γ.Ν.Α ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ ΣΙΔΗΡΟΥ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΑΥΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ, MD ΔΙΕΥΘΥΝΤΡΙΑ ΕΣΥ, Γ.Ν.Α ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΙΔΗΡΟΥ Ο Σίδηρος ενέχει κεντρικό ρόλο στην μεταφορά του οξυγόνου

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Γενικής Παιδείας, Ημ/νία: 20 Μαΐου 2015. Απαντήσεις Θεμάτων

Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων. Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Γενικής Παιδείας, Ημ/νία: 20 Μαΐου 2015. Απαντήσεις Θεμάτων Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Βιολογία Γενικής Παιδείας, Ημ/νία: 20 Μαΐου 2015 Απαντήσεις Θεμάτων ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμίας από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια

Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια , Φυσικός MSc 1 Ογκογονίδια και ογκοκατασταλτικά γονίδια O καρκίνος είναι μια νόσος προκαλούμενη από ογκογονίδια, από ογκοκατασταλτικά γονίδια και από γονίδια micrοrna. Οι αλλαγές αυτές είναι συνήθως γεγονότα

Διαβάστε περισσότερα

Η ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER Σπύρος Ευθυµιόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµα Βιολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών

Η ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER Σπύρος Ευθυµιόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµα Βιολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Η ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER Σπύρος Ευθυµιόπουλος Αναπληρωτής Καθηγητής Τµήµα Βιολογίας, Πανεπιστήµιο Αθηνών Ο εγκέφαλος Ο εγκέφαλος µας επιτρέπει να αντιλαµβανόµαστε το περιβάλλον και τον εαυτό µας (Εικόνα 1). Είναι

Διαβάστε περισσότερα