Γονιδιακή μεταφορά με μη ιϊκά επισωματικά συστήματα σε προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Γονιδιακή μεταφορά με μη ιϊκά επισωματικά συστήματα σε προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα"

Transcript

1 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών Εφαρμογές στις Βασικές Ιατρικές Επιστήμες Εργαστήριο Γενικής Βιολογίας Διδακτορική Διατριβή Γονιδιακή μεταφορά με μη ιϊκά επισωματικά συστήματα σε προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα Ειρήνη Π. Παπαπέτρου Ιατρός Πάτρα 2005

2

3 Τριμελής συμβουλευτική επιτροπή Αγλαΐα Αθανασιάδου Καθηγήτρια, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Νικόλαος Ζούμπος Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Γιασεμή Καπετανάκη Αναπληρώτρια Καθηγήτρια, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Επταμελής εξεταστική επιτροπή Αγλαϊα Αθανασιάδου Καθηγήτρια, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Νικόλαος Ζούμπος Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Νικόλαος Μοσχονάς Καθηγητής, Τμήμα Βιολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης Δημήτριος Δουγένης Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Διονύσιος Μπονίκος Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Διονύσιος Δραΐνας Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών Ιωάννης Ζαρκάδης Επίκουρος Καθηγητής, Τμήμα Ιατρικής Πανεπιστημίου Πατρών

4

5 It may be as easy to solve an important problem as a trivial one, so study the problems you consider important. Robert Holley

6

7 Ευχαριστίες Η παρούσα διατριβή εκπονήθηκε κατά το χρονικό διάστημα στo Εργαστήριο Γενικής Βιολογίας και στο Εργαστήριο Μοριακής Αιματολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Πατρών. Η ιδέα της διατριβής αυτής γεννήθηκε στα τέλη του εποχή όπου ολοκλήρωνα το μεταπτυχιακό μου δίπλωμα ειδίκευσης στο Εργαστήριο Γενικής Βιολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών και παράλληλα εργαζόμουν ως ιατρός στο Αιματολογικό Τμήμα του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Πατρών - ως μια προοπτική συνεργασίας μεταξύ των δύο τμημάτων και των διευθυντών τους, κ. Αγλαΐας Αθανασιάδου και κ. Νικόλαου Ζούμπου, οι οποίοι με τίμησαν με την εμπιστοσύνη τους στην ανάθεση αυτού του εγχειρήματος. Θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους όσους συνέβαλαν στην ολοκλήρωση αυτής της διατριβής: Την κ. Αγλαΐα Αθανασιάδου, επιβλέπουσα καθηγήτριά μου, για τη συνεχή ενθάρρυνση, τις χρήσιμες συμβουλές και την ανεξάντλητη αισιοδοξία της. Την ευχαριστώ ιδιαίτερα για την απεριόριστη εμπιστοσύνη και τις πρωτοβουλίες που μου παραχώρησε. Τον κ. Νικόλαο Ζούμπο, συν-επιβλέποντα καθηγητή μου, για το ειλικρινές ενδιαφέρον του, γιατί επέμεινε αρχικά να αναλάβω το συγκεκριμένο θέμα διατριβής και γιατί μου προσέφερε ένα περιβάλλον εργασίας φιλικό και δημιουργικό στο εργαστήριό του. Τον πιο ταλαντούχο ερευνητή που γνωρίζω, Πάνο Ζήρο, μεταδιδακτορικό συνεργάτη του Αιματολογικού Τμήματος και καλό φίλο, για την ανεκτίμητη συνεισφορά του στην παρούσα εργασία και για τη ζεστή συντροφιά κατά τις ατέλειωτες ώρες δουλειάς στο εργαστήριο. Την Ηλίνα Μίτσεβα για την πολύτιμη βοήθεια με το FACSorting. Τον Ιωάννη Βερβίτα, Ιατρό Μαιευτήρα, και όλο το προσωπικό του Μαιευτηρίου του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Πατρών για τη συλλογή του αίματος ομφάλιου λώρου. Τη Ζωή Λυγερού, Επίκουρο Καθηγήτρια, που υπήρξε επιβλέπουσα κατά τη διπλωματική μου εργασία, γιατί στο εργαστήριό της απέκτησα τον πρώτο μου πάγκο

8 και γνώρισα το θαυμαστό κόσμο της μοριακής βιολογίας. Την ευχαριστώ επίσης για τη γενναιόδωρη παραχώρηση υλικών και αντισωμάτων και για εποικοδομητικά σχόλια. Την Ελεάνα Σταύρου, Χημικό, μεταπτυχιακή φοιτήτρια του Εργαστηρίου Γενικής Βιολογίας, πολύτιμη βοηθό στα τελικά στάδια της δουλειάς αυτής. Τον Hans Lipps (Professor, University of Witten, Germany) για την παραχώρηση του φορέα pepi-egfp, για την ενθάρρυνση και τις χρήσιμες συζητήσεις. Τον Stefan Karlsson (Professor, Molecular Medicine and Gene Therapy, Lund University, Sweden) και τους Johan Flygare και Tomas Kiefer για χρήσιμες συμβουλές και ιδέες. Τον Mauro Mezzina (Genethon, Paris) για τις ευκαιρίες που μου έδωσε. Τον Michael Antoniou (Guy s Hospital, London) για εποικοδομητικές συζητήσεις. Παρελθόντα και παρόντα μέλη των Εργαστηρίων Μοριακής Αιματολογίας και Γενικής Βιολογίας και των γειτόνων, για το ευχάριστο κλίμα εργασίας, ιδιαίτερα τους: Ντούλη Παπαχατζοπούλου, Σταύρο Ταραβήρα, Άρη Γιαννακόπουλο, Ελένη Θανοπούλου, Σέτη Μιχαλοπούλου, Δώρα Κακαγιάννη, Μπέλλα Κοταντάκη, Αργυρώ Σγουρού, Τασία Γαλάνη, Ζέτα Ξουρή, Μαρία Ηλιού, Βασίλη Ρούκο, Μαρία Δημάκη, Έρη Γεωργάκα, Μαρία Χονδρού, και Σταύρο Πολυβίου. H εργασία αυτή υποστηρίχτηκε οικονομικά από τα ερευνητικά προγράμματα Καραθεοδωρή 2003 (B112) και ΕΠΑΝ 2003 (SP-YB90).

9 Πίνακας περιεχομένων Σελίδα Σελίδα Πρόλογος Εισαγωγή Γονιδιακή θεραπεία - Γενικά Στρατηγικές γονιδιακής θεραπείας Αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα Ορισμός Το μικροπεριβάλλον του μυελού Ρύθμιση της αιμοποίησης Αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα και κυτταρικός κύκλος Πλαστικότητα των αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Δοκιμασίες μελέτης της αιμοποίησης α. In vitro δοκιμασίες β. In vivo δοκιμασίες γ. Δοκιμασίες ξενο-μεταμόσχευσης Μεταμόσχευση αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Φαινοτυπικός χαρακτηρισμός των αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Πηγές αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Τα αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα ως στόχοι γονιδιακής θεραπείας Μεταφορά γονιδίων - δεικτών Προστασία του μυελού από κυτταροτοξικά φάρμακα Θεραπεία μονογονιδιακών γενετικών νοσημάτων Αντιμετώπιση αιματολογικών κακοηθειών Φορείς γονιδιακής μεταφοράς Ιϊκοί φορείς Ρετροϊικοί φορείς α. Ογκορετροϊικοί φορείς β. Spuma-ιϊκοί φορείς γ. Lenti-ιϊκοί φορείς 37 i

10 Αδενοϊικοί φορείς Φορείς που βασίζονται σε adeno-associated ιούς Μειονεκτήματα ιϊκών φορέων α. Ανοσολογικές αντιδράσεις β. Μεταλλαξιγένεση μέσω ενσωμάτωσης γ. Αποσιώπηση της έκφρασης του διαγονιδίου δ. Αδυναμία διαμόλυνσης μη διαιρούμενων κυττάρων ε. Κίνδυνος μόλυνσης από παθογόνο ιό στ. Περιορισμοί μεγέθους του ένθετου DNA ζ Πρακτικά προβλήματα Μη ιϊκοί φορείς γονιδιακής μεταφοράς Γενικά χαρακτηριστικά Μέθοδοι μη ιϊκής γονιδιακής μεταφοράς Χημικές μέθοδοι Φυσικές μέθοδοι Είδη μη ιϊκού μεταφερόμενου DNA Κοινά πλασμίδια Φορείς βασιζόμενοι σε ιούς που αναπαράγονται επισωματικά Φορείς βασιζόμενοι σε στοιχεία του ανθρώπινου γονιδιώματος α. Ανθρώπινα τεχνητά χρωμοσώματα β. Μικρά κυκλικά επισώματα - Ο φορέας pepi Στόχος της παρούσας διατριβής Υλικά και μέθοδοι Κυτταροκαλλιέργειες Καλλιέργειες καθιερωμένων κυτταρικών σειρών Πρωτογενείς καλλιέργειες ανθρώπινων κυττάρων Ανθρώπινοι ινοβλάστες Προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα (CD34 + ) αίματος ομφάλιου λώρου Διαχωρισμός εμπύρηνων κυττάρων από αίμα ομφάλιου λώρου Απομόνωση CD34 + κυττάρων αίματος ομφάλιου λώρου Υγρή καλλιέργεια CD34 + κυττάρων Πλασμίδια 66 ii

11 2.3. Διαμόλυνση κυττάρων Διαμόλυνση κυτταρικών σειρών K562 και MEL Διαμόλυνση πρωτογενών ανθρώπινων ινοβλαστών Διαμόλυνση CD34 + κυττάρων Μικροσκοπία φθορισμού Κυτταρομετρία και κυτταροδιαχωρισμός ροής Εκτίμηση των επιπέδων έκφρασης egfp σε κύτταρα Κ562 και MEL διαμολυσμένα με το φορέα pepi-egfp Εκτίμηση της απόδοσης διαμόλυνσης CD34 + κυττάρων Διαχωρισμός των επιτυχώς διαμολυσμένων CD34 + κυττάρων Βραχείας διάρκειας ημιστερεές καλλιέργειες (colony-forming unit assay) Μελέτη της επίδρασης παραγόντων τροποποιητικών της μεθυλίωσης του DNA και της ακετυλίωσης των ιστονών στην έκφραση της egfp Ανάλυση κατά Southern (Southern blotting) Ανοσοκαθήλωση πρωτεϊνών (Western blotting) Πειράματα διάσωσης πλασμιδίου διαμόλυνσης ( plasmid rescue ) Απομόνωση εξωχρωμοσωμικού DNA από ευκαρυωτικά κύτταρα κατά Hirt (Hirt extraction) Μετασχηματισμός επιδεκτικών βακτηριακών κυττάρων και ταυτοποίηση του πλασμιδίου Αλυσιδωτή αντίδραση πολυμεράσης (PCR) σε μεμονωμένες αποικίες αιμοποιητικών κυττάρων (single colony PCR) PCR σε μεμονωμένες αποικίες για την ανίχνευση του πλασμιδιακού DNA PCR σε μεμονωμένες αποικίες για την ανίχνευση του πλασμιδίου σε επισωματική κατάσταση Ανίχνευση της έκφρασης egfp με RT-PCR Απομόνωση RNA και αντίστροφη μεταγραφή PCR για την ανίχνευση της έκφρασης egfp Διαλύματα Αποτελέσματα Ο φορέας pepi-egfp μπορεί να προκαλέσει μακροπρόθεσμη διαμόλυνση κυτταρικών σειρών προγονικών αιμοποιητικών κυττάρων ως σταθερό επίσωμα Εγκατάσταση σταθερά διαμολυσμένων με το φορέα pepi-egfp κυτταρικών σειρών Κ562 και MEL 77 iii

12 Έλεγχος της επισωματικής κατάστασης του φορέα pepi-egfp α. Με ανάλυση κατά Southern β. Με διάσωση πλασμιδίου διαμόλυνσης (plasmid rescue) Έλεγχος της ικανότητας αυτο-αναπαραγωγής του φορέα pepi-egfp Εκτίμηση του μέσου αριθμού αντιγράφων του φορέα pepi-egfp στα κύτταρα Κ Ο φορέας pepi-egfp υποστηρίζει μακροχρόνια έκφραση της egfp στα κύτταρα K562 αλλά όχι στα κύτταρα MEL Μελέτη της έκφρασης egfp σε κύτταρα Κ562 και MEL διαμολυσμένα με το φορέα pepi-egfp Η επιγενετική αποσιώπηση (silencing) της έκφρασης egfp σε διαμολυσμένα κύτταρα MEL διαμεσολαβείται από αποακετυλίωση ιστονών Η επιγενετική αποσιώπηση της έκφρασης egfp σε διαμολυσμένα κύτταρα MEL δεν οδηγεί σε πλήρη καταστολή της έκφρασης egfp Ο φορέας pepi-egfp ως φορέας γονιδιακής μεταφοράς σε πρωτογενείς ανθρώπινους ινοβλάστες Ο φορέας pepi-egfp λειτουργεί ως σταθερό επίσωμα σε πρωτογενείς ανθρώπινους ινοβλάστες Η έκφραση egfp αποσιωπάται σε διαμολυσμένους με το φορέα pepi-egfp ινοβλάστες περιοδοντικού συνδέσμου αλλά όχι σε ινοβλάστες ομφάλιου λώρου Ανθρώπινα CD34 + κύτταρα μπορούν να διαμολυνθούν επιτυχώς με το φορέα pepi- egfp μέσω ηλεκτροδιάτρησης Μελέτη των μεθόδων και συνθηκών που επιτρέπουν αποτελεσματική διαμόλυνση ανθρώπινων CD34 + κυττάρων με το φορέα pepi-egfp Μελέτη της επίδρασης της προδιέγερσης με κυτοκίνες στην απόδοση διαμόλυνσης των CD34 + κυττάρων Μελέτη της επίδρασης της ηλεκτροδιάτρησης στην κλωνογόνο ικανότητα των CD34 + κυττάρων Ο φορέας pepi-egfp διατηρείται σε ημιστερεές αποικίες προερχόμενες από διαμολυσμένα CD34 + κύτταρα Εκτίμηση της ανθεκτικότητας στο αντιβιοτικό επιλογής PCR σε μεμονωμένες αποικίες (single colony PCR) Οι αιμοποιητικές αποικίες που προκύπτουν από τα διαμολυσμένα με το φορέα pepi-egfp κύτταρα εκφράζουν egfp Εκτίμηση της κατάστασης του φορέα σε ανθρώπινα προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα iv

13 Με PCR για τον πολλαπλασιασμό του ολικού μήκους πλασμιδίου pepi-egfp Με ανάλυση κατά Southern Με διάσωση πλασμιδίου διαμόλυνσης (plasmid rescue) Με PCR για τον πολλαπλασιασμό του ολικού μήκους πλασμιδίου pepi-egfp σε εκχυλίσματα Hirt Συζήτηση Το πλασμίδιο pepι ως φορέας γονιδιακής μεταφοράς Το πλασμίδιο pepi αποτελεί ένα μη ιϊκό σύστημα γονιδιακής έκφρασης χρήσιμο στη βασική έρευνα Το πλασμίδιο pepi αποτελεί έναν υποσχόμενο φορέα για εφαρμογές γονιδιακής θεραπείας που στοχεύει αρχέγονα/προγονικά αιμοποιητικά κύτταρα Μη ιϊκή διαμόλυνση CD34 + κυττάρων Τα CD34 + κύτταρα μπορούν να διαμολυνθούν με μη ιϊκά μέσα με ικανοποιητική απόδοση και βιωσιμότητα Η αποτελεσματική διαμόλυνση CD34 + κυττάρων με το φορέα pepi δεν απαιτεί προδιέγερση με κυτοκίνες Λειτουργία του φορέα pepι ως επισώματος Η επισωματική διατήρηση δεν αποκλείει την επιγενετική αποσιώπηση της έκφρασης Η ενεργός μεταγραφική δραστηριότητα εντός του S/MAR ως απαραίτητη προϋπόθεση για την επισωματική διατήρηση του φορέα 4.4. Μελλοντικές προοπτικές Βιβλιογραφία Περίληψη Summary Παράρτημα. 163 Ι. Συντμήσεις 165 ΙΙ. Άρθρα 171 v

14 vi

15 Πρόλογος Η ιδέα της γονιδιακής θεραπείας γεννήθηκε παράλληλα με την επιστήμη της γενετικής του ανθρώπου. Η ανακάλυψη της φύσης και λειτουργίας των γονιδίων και η συσχέτιση μεταξύ διαταραχών τους και ανθρώπινων ασθενειών οδήγησε στην εξαιρετικά απλή, ως σύλληψη, ιδέα της θεραπείας μέσω παρέμβασης στο γενετικό υλικό. Η εμφάνιση της τεχνολογίας του ανασυνδυασμένου DNA τη μετέτρεψε αργότερα σε μια ρεαλιστική προοπτική. Το 1970 εμφανίστηκε ο όρος γονιδιακή θεραπεία σε ένα επιστημονικό άρθρο για πρώτη φορά, ενώ το 1989 πραγματοποιήθηκε η πρώτη κλινική δοκιμή γονιδιακής θεραπείας. Η τεράστια βιοτεχνολογική ανάπτυξη την τελευταία 20ετία οδήγησε σε ταχεία συσσώρευση γνώσης στο πεδίο. Μέχρι αυτή τη στιγμή πάνω από σχετικά επιστημονικά άρθρα έχουν δημοσιευτεί και πάνω από 1000 σχετικές κλινικές μελέτες έχουν εγκριθεί. Ωστόσο η κλινική εφαρμογή της γονιδιακής θεραπείας αποδείχτηκε πολύ πιο δύσκολη από όσο αρχικά αναμενόταν. Παρά τα αισιόδοξα αποτελέσματα των προκλινικών δοκιμών, η ανάλυση των πρώτων αποτελεσμάτων των κλινικών μελετών, στα μέσα της δεκαετίας του 1990, έστειλε απογοητευτικά μηνύματα, που αναδείκνυαν την αναποτελεσματικότητα των διαθέσιμων συστημάτων γονιδιακής μεταφοράς (φορέων). Η απογοήτευση έγινε ενθουσιασμός το 2000 όταν ανακοινώθηκε η πρώτη εξαιρετικά μεγάλη επιτυχία: η μακροχρόνια διόρθωση του φαινοτύπου - ουσιαστικά η ίαση - ασθενών με σοβαρή συνδυασμένη ανοσοανεπάρκεια (SCID), ένα κληρονομικό θανατηφόρο νόσημα, μέσω γονιδιακής θεραπείας. Τo Φθινόπωρο του 2003, λίγους μήνες μετά το ξεκίνημα αυτής της διατριβής, ο χώρος της γονιδιακής θεραπείας συγκλονίστηκε από δύο δημοσιεύσεις που περιέγραφαν δύο εξαιρετικά σημαντικά, αν και απογοητευτικά, γεγονότα. Η πρώτη αφορούσε την ανάπτυξη οξείας λευχαιμίας σε δύο παιδιά με SCID ως άμεση συνέπεια της γονιδιακής μεταφοράς με ρετροϊικό φορέα σε αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα. Η δεύτερη περιέγραφε το θάνατο ενός 18χρονου άντρα που έπασχε από έλλειψη της τρανσκαρβαμυλάσης της ορνιθίνης εξαιτίας αλλεργικής αντίδρασης που προκλήθηκε από τη χορήγηση ενός αδενοϊικού φορέα. Οι εξελίξεις αυτές ανέδειξαν ότι ο περιοριστικός παράγοντας στην επιτυχή εφαρμογή της γονιδιακής θεραπείας σήμερα είναι η έλλειψη φορέων που χαρακτηρίζονται από αποτελεσματικότητα αλλά και ασφάλεια, γεγονός που χαρακτηρίστηκε ως Αχίλλειος πτέρνα της γονιδιακής θεραπείας. 1

16 Παρά τα όποια προβλήματα, η γονιδιακή θεραπεία αποτελεί μια καινοτόμο θεραπευτική προσέγγιση που φέρει την προσδοκία αντιμετώπισης ασθενειών για τις οποίες δεν υπάρχει αποτελεσματική συμβατική θεραπεία. Στη σημερινή κρίσιμη καμπή στην ιστορία της, η έρευνα προς την αναζήτηση και αξιολόγηση νέων φορέων γονιδιακής μεταφοράς είναι περισσότερο επίκαιρη από ποτέ. It took roughly 400 years to translate the basic knowledge of anatomy into its application to modern surgery. Thus, it is fair to say that gene therapy is still in its infancy. It requires and deserves more efforts to reveal its full potential in the clinics. (M. Dobbelstein. 2003,Virus research 92: ) 2

17 1. Εισαγωγή

18

19 Εισαγωγή 1.1. Γονιδιακή Θεραπεία - Γενικά Στόχος της γονιδιακής θεραπείας είναι η τροποποίηση του γενετικού υλικού ανθρώπινων κυττάρων για θεραπευτικούς σκοπούς (Amado and Chen 1999). Αυτή η γενετική τροποποίηση αφορά τη μεταφορά ενός εξωγενούς γονιδίου (που αναφέρεται ως διαγονίδιο ) ή - γενικότερα - μιας λειτουργικής αλληλουχίας νουκλεϊκού οξέος σε ανθρώπινα κύτταρα με στόχο την αλλαγή του φαινοτύπου τους. Η προσδοκώμενη αλλαγή του φαινοτύπου συνίσταται είτε στην υποκατάσταση ενός ελλείμματος είτε στην απόκτηση μιας νέας ιδιότητας με στόχο μια θεραπευτική δράση. Σήμερα, η έρευνα πάνω στη γονιδιακή θεραπεία στον άνθρωπο αφορά αποκλειστικά τη γονιδιακή μεταφορά σε σωματικά κύτταρα, της οποίας οι επιπτώσεις - θετικές ή αρνητικές - περιορίζονται σε ένα άτομο. Η γενετική τροποποίηση γαμετικών κυττάρων, αντίθετα, εγείρει μείζονα ηθικά ζητήματα, καθώς κληρονομείται στους απογόνους και μπορεί να έχει συνέπειες για τις μελλοντικές γενεές. Η σημερινή πρόοδος στον τομέα της γονιδιακής θεραπείας οφείλεται στη μεγάλη συσσώρευση γνώσης που συντελέστηκε τα τελευταία χρόνια σε δύο πεδία: (α) Στην κατανόηση της γενετικής βάσης νοσημάτων του ανθρώπου - κληρονομικών και επίκτητων - που οδήγησε στην ανακάλυψη και κλωνοποίηση όλο και περισσότερων γονιδίων σχετιζόμενων με νοσήματα ( gene discovery ) και ανέδειξε συγκεκριμένους στόχους παρέμβασης μέσω γονιδιακής θεραπείας. β) Στη βιοτεχνολογική πρόοδο που υποστήριξε την ανάπτυξη της μεθοδολογίας για την ίδια τη διαδικασία της γονιδιακής μεταφοράς. Η εμφάνιση της τεχνολογίας του ανασυνδυασμένου DNA υπήρξε το σημαντικότερο ορόσημο στην ιστορία της γονιδιακής θεραπείας (Εικόνα 1.2), καθώς επέτρεψε την απομόνωση, υποκλωνοποίηση και ένθεση (insertion) γονιδίων σε ανασυνδυασμένα συστήματα μεταφοράς. Η αρχική σύλληψη της ιδέας της γονιδιακής θεραπείας είχε ως στόχο την αντιμετώπιση μονογονιδιακών γενετικών ασθενειών που κληρονομούνται με υπολειπόμενο χαρακτήρα, οι οποίες οφείλονται στην έλλειψη έκφρασης ενός γονιδίου. Υπάρχουν πάνω από 4000 μονογονιδιακά νοσήματα. Οι διαθέσιμες σήμερα θεραπευτικές επιλογές περιλαμβάνουν φάρμακα υποκατάστασης, τροποποιημένη δίαιτα, συνεχείς μεταγγίσεις αίματος και παραγώγων του και μεταμόσχευση ιστών ή οργάνων. Ωστόσο, σε όλες σχεδόν τις περιπτώσεις απαιτείται θεραπεία δια βίου με 5

20 Εισαγωγή πολύ υψηλό κόστος ενώ παράλληλα η ποιότητα ζωής και το προσδόκιμο επιβίωσης των ασθενών επηρεάζονταιι σημαντικά. Αν και τα γενετικά νοσήματα αποτελούν τους καταλληλότερους στόχους γονιδιακής θεραπείας, στην πορεία, στρατηγικές γονιδιακής θεραπείας αναπτύχθηκαν και για μια πληθώρα άλλων νοσημάτων που απαντούν πολύ συχνότερα στον ανθρώπινο πληθυσμό, όπως λοιμωδών και πολυπαραγοντικών νοσημάτων, καθώς και αυτά οφείλονται, τουλάχιστον εν μέρει, σε γενετικές διαταραχές (Somia and Verma 2000). Σήμερα τα 2/3 των κλινικών μελετών γονιδιακής θεραπείας αφορούν επίκτητα νοσήματα, - κακοήθη, καρδιαγγειακά, λοιμώδη και εκφυλιστικά - ενώ περίπου 60% των συνολικών κλινικών μελετών αφορούν στον καρκίνο (Εικόνα 1.1). κακοήθη νοσήματα 66% (n=715) μονογονιδιακά νοσήματα 8.8% (n=95) αγγειακά νοσήματα 8.6% (n=92) λοιμώδη νοσήματα 6.7% (n=72) άλλα νοσήματα 3.1% (n=33) μεταφορά γονιδίων - δεικτών 4.8% (n=52) υγιείς εθελοντές 1.2% (n=16) Εικόνα 1.1. Τα είδη των νοσημάτων που αφορούν οι τρέχουσες κλινικές μελέτες γονιδιακής θεραπείας μέχρι σήμερα. (Προσαρμογή από: Η πρώτη κλινική δοκιμή γονιδιακής μεταφοράς έγινε το 1989 από τους Rosenberg et al στο National Cancer Institute στο Bethesda (Rosenberg et al 1990). Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν ένα ρετροιϊκό φορέα για τη μεταφορά του βακτηριακού γονιδίου αντίστασης στη νεομυκίνη σε λεμφοκύτταρα 5 ασθενών με μεταστατικό μελάνωμα. Ένα χρόνο αργότερα, πραγματοποιήθηκε η πρώτη θεραπευτική κλινική δοκιμή σε δύο ασθενείς με SCID λόγω έλλειψης απαμινάσης της αδενοσίνης (adenosine deaminase, ADA). Μέσα στην επόμενη δεκαετία ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός κλινικών μελετών εγκρίθηκε από τους κατά τόπους Οργανισμούς Υγείας (Journal of Gene Medicine Clinical Trial Database: Το 2000 ανακοινώθηκε η πρώτη επιτυχής ως προς τη θεραπευτική έκβαση κλινική μελέτη: οι Alain Fischer και Marina Cavazzana-Calvo στο Hospital Necker στο Παρίσι, ανακοίνωσαν τη μακροχρόνια διόρθωση του φαινοτύπου - ουσιαστικά την ίαση - σε 9 από 11 παιδιά με φυλοσύνδετη SCID (SCID-X1) μετά από γονιδιακή 6

21 Εισαγωγή θεραπεία (Cavazzana-Calvo et al 2000, Hacein-Bey-Abina et al 2002). Η SCID-X1 αποτελεί περίπου το 60% των συνολικών περιπτώσεων SCID και οφείλεται σε μετάλλαξη στο γονίδιο της γ αλυσίδας (γ c ) που αποτελεί την κοινή υπομονάδα των υποδοχέων των ιντερλευκινών IL-2, IL-4, IL-7, IL-9, IL-15 και IL-21 (Noguchi et al 1993, Asao et al 2001). Ως αποτέλεσμα της έλλειψης της γ αλυσίδας, υπάρχει πλήρης απουσία ώριμων Τ και ΝΚ κυττάρων, και μειωμένη λειτουργικότητα των Β λεμφοκυττάρων στους ασθενείς, με συνέπεια βαριά ανοσοανεπάρκεια που οδηγεί στο θάνατο νωρίς στη βρεφική ηλικία (συνήθως στο πρώτο έτος της ζωής). Η νόσος αυτή είναι θεραπεύσιμη με αλλογενή μεταμόσχευση αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων, αλλά μόνο 20% των ασθενών έχουν διαθέσιμο συμβατό δότη. Τεχνολογία ανασυνδυασμένου DNA ( ) Νόμοι της κληρονομικότητας (Mendel, 1866) Γενετικός κώδικας (Nirenberg & Khorana ) To DNA ως φορέας της γενετικής πληροφορίας (Αmery, 1944) Ανάπτυξη λευχαιμίας (2002) Θάνατος από αλλεργική αντίδραση (1999) Μοντέλο της διπλής έλικας (Watson & Crick, 1953) Ενδονουκλεάσες περιορισμού (Arber, Nathans & Smith ) Ηπρώτη κλινική μελέτη (Rosenberg, 1989) Χρήση ιών ως φορέων γενετικού υλικού (Rogers & Pfuderer, 1968) Ίαση ασθενών με SCID (Fischer & Cavazzana-Calvo, 2002) Εικόνα 1.2. Τα γεγονότα-σταθμοί στην ιστορία της γονιδιακής θεραπείας. Με την αλλαγή της χιλιετίας, ωστόσο, παρατηρήθηκε κάμψη στον αριθμό των νέων κλινικών μελετών (Edelstein et al 2004) (Εικόνα 1.3). Η αυξημένη επιφύλαξη για την έγκριση νέων κλινικών μελετών, καθώς και η αναστολή κάποιων μελετών που διεξάγονταν ήδη, ήταν απότοκο της ανακοίνωσης σοβαρών ανεπιθύμητων ενεργειών σε δύο κλινικές μελέτες το 1999 και το 2002, που είχαν αρνητικό αντίκτυπο στην κοινή γνώμη, όπως αντανακλάται σε δημοσιεύσεις εκείνης της περιόδου (π.χ. Check 2003) και που προβλημάτισαν ιδιαίτερα την επιστημονική κοινότητα. Αυτές οι αρνητικές επιπτώσεις οδήγησαν στην ωρίμανση του ηθικού και νομοθετικού πλαισίου για τη μελλοντική έρευνα στο πεδίο και στον επανακαθορισμό της γονιδιακής θεραπείας ως μιας μορφής βιολογικής ή κυτταρικής θεραπείας διαφορετικής από τη συμβατική φαρμακοθεραπεία (Gansbacher et al 2003, 7

22 Εισαγωγή Gansbacher 2002, Kohn et al 2003, ASGT Policy/Position statements: Εικόνα 1.3. Ο αριθμός των νέων κλινικών μελετών που εγκρίθηκαν κατά τα έτη σε όλο τον κόσμο (http://www.wiley.co.uk/genmed/clinical). Εικόνα 1.4. Γεωγραφική κατανομή των κλινικών δοκιμών γονιδιακής θεραπείας που βρίσκονται σήμερα σε εξέλιξη. 8

23 Εισαγωγή Η πρόσφατη ιστορία της γονιδιακής θεραπείας χαρακτηρίστηκε από θριάμβους, αλλά και απογοητεύσεις. Ωστόσο, όλες οι νεότερες μορφές θεραπείας, όπως η χειρουργική, η μετάγγιση παραγώγων αίματος, η χημειοθεραπεία και η μεταμόσχευση ιστών και οργάνων, που σήμερα αποτελούν αναπόσπαστα κομμάτια της σύγχρονης ιατρικής, προκάλεσαν στο ξεκίνημά τους σοβαρές ανεπιθύμητες ενέργειες και θανάτους. Η μελλοντική εφαρμογή της γονιδιακής θεραπείας απαιτεί, όπως οι συμβατικές μορφές θεραπείας, σαφή αξιολόγηση του κινδύνου και του προσδοκώμενου οφέλους σε σχέση με την υποκείμενη νόσο και τις εναλλακτικές θεραπευτικές επιλογές. Για παράδειγμα, για παιδιά με SCID-Χ1 που δεν έχουν συμβατό δότη, η γονιδιακή θεραπεία σήμερα αποτελεί μια αποδεκτή θεραπευτική επιλογή, καθώς το ρίσκο είναι παρόμοιο με αυτό της μεταμόσχευσης από μη απόλυτα συμβατό δότη Στρατηγικές γονιδιακής θεραπείας Διαφορετικές στρατηγικές γενετικής τροποποίησης κυττάρων ακολουθούνται ανάλογα με τη γενετική βάση της παθογένειας του δεδομένου νοσήματος (Εικόνα 1.5). α) Μεταφορά του φυσιολογικού αλληλομόρφου ενός γονιδίου. Η στρατηγική αυτή αναφέρεται ως gene addition, gene replacement, gene augmentation, καθώς και ως κλασική γονιδιακή θεραπεία. Προσφέρεται για μονογονιδιακά γενετικά νοσήματα που οφείλονται στη μείωση ή την πλήρη έλλειψη της έκφρασης ενός γονιδίου λόγω μετάλλαξης, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ποικιλία διαφορετικών μεταλλάξεων υπεύθυνων για το νόσημα στο γενικό πληθυσμό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η β-θαλασσαιμία, η οποία οφείλεται σε μειωμένη ή απούσα έκφραση του γονιδίου της β σφαιρίνης και χαρακτηρίζεται από μεγάλη ετερογένεια γονοτύπων (Persons and Tisdale 2004, Sadelain et al 2004). Η μεταφορά του φυσιολογικού γονιδίου μπορεί να στοχεύει τα κύτταρα στα οποία αυτό φυσιολογικά εκφράζεται ή - πολύ σπανιότερα - άλλα είδη κυττάρων, σε περιπτώσεις γονιδίων που κωδικοποιούν πρωτεΐνες με συστηματική δράση (π.χ. ορμόνες, παράγοντες πήξης) (π.χ. Moayeri et al 2004). β) Μεταφορά ενός γονιδίου που φυσιολογικά δεν εκφράζεται στα συγκεκριμένα κύτταρα και του οποίου η έκφραση προσδίδει σε αυτά ένα νέο φαινότυπο. 9

24 Εισαγωγή Η στρατηγική αυτή συνήθως χρησιμοποιείται για τη στόχευση καρκινικών κυττάρων με σκοπό τη θανάτωσή τους, μέσω της μεταφοράς γονιδίου που κωδικοποιεί μια τοξίνη ή μια πρωτεΐνη της οποίας η έκφραση καθιστά τα κύτταρα ευαίσθητα στη δράση ενός προ-φαρμάκου (McCormick 2001, Fillat et al 2003). γ) Αναστολή της έκφρασης ενός γονιδίου ( gene knock down ) που οδηγεί σε ένα προϊόν επιβλαβές για το κύτταρο. Η στρατηγική αυτή προσφέρεται σε περιπτώσεις νοσημάτων που οφείλονται σε μεταλλάξεις gain-of-function, καθώς και κακοηθειών που οφείλονται στην υπερέκφραση πρωτο-ογκογονιδίων ή μη φυσιολογικών πρωτεϊνών εκ σύντηξης (π.χ. bcr-abl στη χρόνια μυελογενή λευχαιμία) (Scherr et al 2003). Η αναστολή της έκφρασης μπορεί να επιτευχθεί μέσω μεταφοράς αντι-νοηματικών (anti-sense) ολιγονουκλεοτιδίων, sirnas (small interfering RNAs) ή ριβοενζύμων (Ryther et al 2005, Lu et al 2005, Citti and Rainaldi 2005, Zhang et al 2005). δ) Διόρθωση μεταλλάξεων Η στρατηγική αυτή αφορά στη διόρθωση μεταλλάξεων μέσω τροποποίησης του γονότυπου (genome editing). Καθώς η διόρθωση μεταλλάξεων μέσω ομόλογου ανασυνδυασμού είναι πολύ αναποτελεσματική, μια νεότερη προσέγγιση περιλαμβάνει τη χρήση νουκλεασών με δομή δακτύλων ψευδαργύρου (zinc-finger nucleases, ZFNs), οι οποίες προκαλούν στοχευμένη θραύση μιας συγκεκριμένης αλληλουχίας DNA (Bibikova et al 2003, Porteus and Baltimore 2003). Στη συνέχεια, μηχανισμοί του κυττάρου επιδιορθώνουν τη θραύση μέσω ομόλογου 8ανασυνδυασμού χρησιμοποιώντας ως μήτρα το φυσιολογικό αλληλόμορφο (High 2005, Urnov et al 2005). Αξίζει να σημειωθεί ότι, εκτός από τις παραπάνω στρατηγικές, τελευταία πολλές νέες, εναλλακτικές προσεγγίσεις βρίσκονται σε ανάπτυξη. Καθώς κάθε νόσημα παρουσιάζει ιδιαιτερότητες, έχει προκύψει η ανάγκη ανάπτυξης εξατομικευμένων στρατηγικών γονιδιακής θεραπείας για πολλά από αυτά. Αξίζει να αναφερθεί η στρατηγική exon skipping για τη γονιδιακή θεραπεία της μυϊκής δυστροφίας Duchenne (Goyenvalle et al 2004) και η ανάπτυξη τεχνητών μεταγραφικών παραγόντων για την in trans ενεργοποίηση του γονιδίου της γ σφαιρίνης για τη θεραπεία της β θαλασσαιμίας και της δρεπανοκυτταρικής αναιμίας (Graslund et al 2005). 10

25 Εισαγωγή α ΑΑΑ ΑΑΑ διόρθωση φαινοτύπου β ΑΑΑ νέος φαινότυπος γ ΑΑΑ ΑΑΑ αναστολή έκφρασης δ ΑΑΑ διόρθωση μετάλλαξης φυσιολογικό αλληλόμορφο ενδογενούς γονιδίου αλληλόμορφο ενδογενούς γονιδίου που φέρει μετάλλαξη μη φυσιολογικό γονίδιο φυσιολογικό mrna μη φυσιολογικό mrna φυσιολογική πρωτεΐνη μη φυσιολογική πρωτεΐνη sirna αντι-νοηματικό RNA ριβοένζυμο Εικόνα 1.5. Διάφορες στρατηγικές γονιδιακής θεραπείας ανάλογα με τη γενετική βάση κάθε νοσήματος Αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα Ορισμός Τα αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα (hematopoietic stem cells, HSCs) δίνουν γένεση σε όλα τα είδη των ώριμων αιμοποιητικών κυττάρων του οργανισμού - Τ, Β και ΝΚ λεμφοκύτταρα, ερυθρά αιμοσφαίρια, μεγακαρυοκύτταρα, κοκκιοκύτταρα (ουδετερό- 11

26 Εισαγωγή φιλα, βασεόφιλα, ηωσινόφιλα), μονοκύτταρα, δενδριτικά κύτταρα - μέσω μιας συνεχούς δυναμικής διαδικασίας, που ονομάζεται αιμοποίηση και λαμβάνει χώρα στο μυελό των οστών. Τα HSCs αποτελούν ένα πολύ σπάνιο πληθυσμό που υπολογίζεται σε περίπου 1 ανά μονοπύρηνα κύτταρα του μυελού (Bonnet 2002, Morrison and Weissman 1994). Ο ορισμός του HSC βασίζεται σε κάποιες μοναδικές λειτουργικές ιδιότητες: (1) Πολυδυναμία. Ως πολυδυναμία (multipotency) ορίζεται η δυνατότητα του HSC να δίνει γένεση σε ώριμα κύτταρα όλων των αιμοποιητικών σειρών. (2) Ικανότητα επαναπληθυσμοποίησης. Ως ικανότητα επαναπληθυσμοποίησης (repopulating capacity) ορίζεται η ικανότητα του HSC να αποκαθιστά το σύνολο της αιμοποίησης μετά από μεταμόσχευση σε λήπτη του οποίου ο μυελός έχει προηγουμένως ολοκληρωτικά καταστραφεί (Osawa et al 1996, Smith et al 1991). (3) Ικανότητα αυτο-ανανέωσης. Ως ικανότητα αυτο-ανανέωσης (self-renewal) ορίζεται η ικανότητα του HSC να διαιρείται δίνοντας γένεση σε τουλάχιστον ένα κύτταρο με τον ίδιο φαινότυπο και ιδιότητες - όπως αυτά ορίζονται από τα προηγούμενα δύο κριτήρια - με το μητρικό HSC (Domen and Weissman 1999, Spangrude et al 1991). Η κυρίαρχη αντίληψη για τη διαδικασία της αιμοποίησης περιλαμβάνει ένα ιεραρχικό μοντέλο σύμφωνα με το οποίο τα τελικώς διαφοροποιημένα αιμοποιητικά κύτταρα προκύπτουν από τα HSCs μέσω μιας ιεραρχίας ενδιάμεσων πληθυσμών προγονικών (progenitor) και πρόδρομων (precursor) κυττάρων (Εικόνα 1.6). Οι κυτταρικοί πληθυσμοί που προκύπτουν στα διαδοχικά στάδια αυτής της διαδικασίας χαρακτηρίζονται από προοδευτική απώλεια της ικανότητας αυτο-ανανέωσης, του δυναμικού πολλαπλασιασμού και της πολυδυναμίας και από την απόκτηση χαρακτηριστικών διαφοροποιημένων κυττάρων (Weissman 2000). Η απομόνωση δύο διακριτών ειδών κυττάρων δεσμευμένων προς τη λεμφική (common lymphoid progenitor, CLP) ή τη μυελική σειρά (common myeloid progenitor, CMP) από το μυελό ποντικού (Kondo et al 1997, Akashi et al 2000), υποστηρίζει ένα μοντέλο κατά το οποίο η αιμοποίηση διαιρείται σε ένα πρώιμο στάδιο σε ένα μυελικό και ένα λεμφικό σκέλος. Το πρώτο δίνει γένεση στα Β, Τ και ΝΚ λεμφοκύτταρα, ενώ το δεύτερο σε όλα τα υπόλοιπα είδη κυττάρων (ερυθρά αιμοσφαίρια, μεγακαρυοκύτταρα, κοκκιοκύτταρα, μονοκύτταρα). 12

27 Εισαγωγή αυτο-ανανέωση πολλαπλασιασμός προ-τ κύτταρο T-λεμφοκύτταρο προ-β κύτταρο B-λεμφοκύτταρο CLP NK-λεμφοκύτταρο BFU-E ερυθροκύτταρο HSC CFU-Meg μεγακαρυοκύτταρο αιμοπετάλια CMP CFU-Ba βασεόφιλο CFU-Eo ηωσινόφιλο CFU-G ραβδοπύρηνο ουδετερόφιλο CFU-GM CFU-M μονοκύτταρο δέσμευση διαφοροποίηση Εικόνα 1.6. Το ιεραρχικό μοντέλο της αιμοποίησης Το μικροπεριβάλλον του μυελού Η αιμοποίηση λαμβάνει χώρα μέσα σε οστικές κοιλότητες σε ένα εξειδικευμένο περιβάλλον, που ονομάζεται μικροπεριβάλλον του μυελού (bone marrow microenvironment). Ως niche αναφέρεται το ιδιαίτερο μικροπεριβάλλον όπου εδράζονται τα HSCs. Αποτελείται από διάφορα είδη μη αιμοποιητικών κυττάρων, όπως ινοβλάστες, μυοϊνοβλάστες, ενδοθηλιακά κύτταρα και οστεοβλάστες, που αναφέρονται συνολικά ως κύτταρα του στρώματος (stromal cells) και τα οποία παίζουν ρόλο στην εντόπιση, την επιβίωση, την αυτο-ανανέωση, τον πολλαπλασιασμό και τη διαφοροποίηση των HSCs (Taichman 2005, Taichman and Emerson 1998, Rafii et al 1997, Torok-Storb et al 1999) καθώς και από μη κυτταρικά στοιχεία που αποκαλούνται εξωκυττάρια ουσία (extracellular matrix). Homing ονομάζεται η ικανότητα των HSCs να εντοπίζονται και να παραμένουν στις ειδικές niches και έχει ιδιαίτερη σημασία για την εγκατάσταση των HSCs στο μυελό μετά από μεταμόσχευση. Πρόκειται για μια δυναμική διαδικασία που περιλαμβάνει συνεχή αλληλεπίδραση των HSCs με κύτταρα του στρώματος. Σημαντικό ρόλο σε αυτή την αλληλεπίδραση θεωρείται ότι παίζει μια χυμοκίνη, o SDF-1 (stromal derived factor-1) 13

28 Εισαγωγή και ο υποδοχέας του CXCR4 (Lapidot and Kollet 2002), καθώς και μόρια προσκόλλησης, όπως οι ιντεγκρίνες και οι σελεκτίνες (Potocnik et al 2000) Ρύθμιση της αιμοποίησης Κατά τη φυσιολογική αιμοποίηση υπάρχει μια ισορροπία μεταξύ αυτο-ανανέωσης και δέσμευσης προς διαφοροποίηση, καθώς και μεταξύ πολλαπλασιασμού και απόπτωσης των HSCs. Οι μηχανισμοί που ρυθμίζουν τις αποφάσεις μεταξύ των παραπάνω επιλογών της τύχης των κυττάρων (cell fate decisions) δεν είναι επαρκώς κατανοητοί. Τόσο ενδογενείς (cell-autonomous) παράγοντες, όπως μεταγραφικοί παράγοντες, μόρια σηματοδότησης και ρυθμιστές του κυτταρικού κύκλου όσο και εξωγενή σήματα (non cell-autonomous) φαίνεται ότι παίζουν ρόλο (Orkin 2000, Weissman et al 2001, Domen and Weissman 1999). Τα τελευταία περιλαμβάνουν διαλυτούς παράγοντες, όπως κυτοκίνες και αιμοποιητικούς αυξητικούς παράγοντες, καθώς και αλληλεπιδράσεις των HSCs με τα κύτταρα του στρώματος και την εξωκυττάρια ουσία (Zhu and Emerson 2002) (Εικόνα 1.7). ECM ιντεγκρίνες Wnt/frizzled Notch/jagged κύτταρο στρώματος τελομεράση μεταγραφικοί παράγοντες HSC HOXB4 αυτo-ανανέωση ρυθμιστές του κυτταρικού κύκλου ιντερλευκίνες και άλλοι διαλυτοί αυξητικοί παράγοντες διαφοροποίηση απόπτωση πολλαπλασιασμός Εικόνα 1.7. Η ρύθμιση της αιμοποίησης. Ο ρόλος των κυτοκινών στον καθορισμό της τύχης των HSCs είναι αμφιλεγόμενος. Σύμφωνα με ένα μοντέλο ( stochastic model ), η δέσμευση (commitment) των HSCs 14

29 Εισαγωγή αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός που εξαρτάται από ενδογενείς παράγοντες του κυττάρου και ο ρόλος των κυτοκινών συνίσταται μόνο στην υποστήριξη της περαιτέρω διαφοροποίησης και πολλαπλασιασμού τους ( permissive role ) (Socolovsky et al 1998, Stoffel et al 1999, Εnver et al 1998, Ogawa 1999). Ένα δεύτερο μοντέλο ( deterministic model ) αποδίδει στις κυτοκίνες ένα ρόλο καθοριστικό ( instructive role ) στη δέσμευση των HSCs προς μια συγκεκριμένη αιμοποιητική σειρά (Metcalf 1991, Metcalf 1998). Υπάρχουν πειραματικά δεδομένα υπέρ και των δύο μοντέλων, ανάλογα με τον τρόπο ερμηνείας τους, καθώς και συνδυασμού τους (Lieschke et al 1994, Stanley et al 1994, Borzillo et al 1990, Kondo et al 2000) Αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα και κυτταρικός κύκλος Τα περισσότερα HSCs σε κάθε δεδομένη χρονική στιγμή βρίσκονται φυσιολογικά εκτός κυτταρικού κύκλου, σε φάση ηρεμίας ή G 0 (quiescence) (Srour et al 2005, Venezia et al 2004, Berardi et al 1995, Ogawa 1993, Ηao et al 1995). Λιγότερα κύτταρα βρίσκονται σε φάση G 1, ενώ πολύ λίγα στις φάσεις G 2 /S/M του κυτταρικού κύκλου (Cheshier et al 1999, Gothot et al 1997). Το γεγονός αυτό είναι κατά κάποιο τρόπο παράδοξο, δεδομένης της τεράστιας ικανότητας πολλαπλασιασμού που διαθέτει κάθε HSC και εξηγείται με βάση ένα μοντέλο ( clonal succession model ) σύμφωνα με το οποίο η αιμοποίηση σε συνθήκες ομοιόστασης (steady-state) συντηρείται από ένα περιορισμένο αριθμό κυττάρων που βρίσκονται σε ενεργό πολλαπλασιασμό κάθε δεδομένη χρονική στιγμή. Με την πάροδο του χρόνου, διαφορετικοί κλώνοι επιστρατεύονται διαδοχικά στον κυτταρικό κύκλο, οδηγώντας έτσι σε πολυκλωνική αιμοποίηση (Kim et al 2000, Schmidt et al 2002 Lemischka et al 1986), ενώ η πλειοψηφία των HSCs εξακολουθούν να παραμένουν σε ηρεμία. Έχει παρατηρηθεί στενή συσχέτιση μεταξύ της φάσης του κυτταρικού κύκλου στην οποία βρίσκονται τα HSCs και της ικανότητάς τους για εγκατάσταση στο μυελό (Habibian et al 1998). CD34 + κύτταρα μυελού ή περιφερικού αίματος που βρίσκονται σε φάση G 0 έχουν πολύ μεγαλύτερη ικανότητα επαναπληθυσμοποίησης σε NOD/SCID ποντίκια από αυτά που βρίσκονται σε φάση G 1 (Gothot et al 1998) Πλαστικότητα των αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Τα τελευταία χρόνια έχει προκαλέσει τεράστιο ενδιαφέρον μια σειρά αναφορών σχετικά με την ικανότητα των HSCs - καθώς και άλλων στελεχιαίων κυττάρων (stem 15

30 Εισαγωγή cells) προερχόμενων από ιστούς του ενήλικα ανθρώπου (adult stem cells) - να δίνουν γένεση σε κύτταρα που ανήκουν σε διαφορετικό ιστό από τον ιστό προέλευσής τους, ιδιότητα που ονομάστηκε πλαστικότητα ( plasticity ) ή δια-διαφοροποίηση ( transdifferentiation ) (Bjornson et al 1999, Gussoni et al 1999). Υπάρχουν ενδείξεις ότι τα HSCs μπορούν να διαφοροποιηθούν προς κύτταρα άλλων ιστών, συμπεριλαμβανομένων και ιστών προερχόμενων από διαφορετική εμβρυϊκή στιβάδα (π.χ. σε ηπατοκύτταρα που προέρχονται από το ενδόδερμα, ενώ τα HSCs είναι μεσοδερματικής προέλευσης). Έχει αναφερθεί ότι HSCs δίνουν γένεση σε ηπατοκύτταρα (Lagasse et al 2000, Petersen et al 1999, Theise et al 2000), νευρώνες (Brazelton et al 2000, Mezey et al 2000) μυοκαρδιοκύτταρα (Jackson et al 2001, Orlic et al 2001a, Orlic et al 2001b), μυοκύτταρα σκελετικού μυ (Gussoni et al 1999), ενδοθηλιακά κύτταρα (Kocher et al 2001) και επιθηλιακά κύτταρα πνεύμονα, εντέρου και δέρματος (Krause et al 2001) (Εικόνα 1.8). Η ιδιότητα της πλαστικότητας γεννά μια επιπλέον προοπτική της χρήσης των HSCs - καθώς και άλλων ειδών στελεχιαίων κυττάρων - σε κυτταρικές θεραπείες και ειδικότερα στη λεγόμενη ιατρική ανάπλασης (regenerative medicine), δηλαδή τη δημιουργία ιστών και οργάνων που προορίζονται για μεταμόσχευση. ηπατοκύτταρα HSCs νευρώνες λιποκύτταρα μυοκύτταρα σκελετικού μυ μυοκαρδιοκύτταρα Εικόνα 1.8. Πλαστικότητα των HSCs. 16

31 Εισαγωγή Ωστόσο, τα τελευταία 2-3 χρόνια ευρήματα που θεωρήθηκαν ενδεικτικά πλαστικότητας αναθεωρούνται και επανεξετάζονται με μεγαλύτερη επιφύλαξη (Orkin and Zon 2002, Chien 2004, Murry et al 2004, Balsam et al 2004). Το κύριο πρόβλημα όλων των σχετικών μελετών είναι η εξαιρετική σπανιότητα των παρατηρούμενων γεγονότων δια-διαφοροποίησης, γεγονός που δεν αποκλείει την πιθανότητα τουλάχιστον κάποια από αυτά να μπορούν να αποδοθούν σε artefacts (Morshead et al 2002) ή σε ανεπαρκή καθαρότητα του αρχικού κυτταρικού πληθυσμού (McKinney- Freeman et al 2002, Kawada and Ogawa 2001). Επίσης κάποια αποτελέσματα που αρχικά είχαν ερμηνευτεί ως αποδείξεις δια-διαφοροποίησης αποδόθηκαν τελικά σε κυτταρική σύντηξη (fusion) (Terada et al 2002, Wang et al 2003, Ying et al 2002). Η αδιαμφισβήτητη απόδειξη προϋποθέτει την ανάδειξη πλαστικότητας σε κλωνική βάση καθώς και την επίδειξη της λειτουργικότητας των τελικώς διαφοροποιημένων κυττάρων (Moore and Quesenberry 2003, Lagasse et al 2001, Graf 2002, Weissman et al 2001, Wulf et al 2001). Η κριτική θεώρηση όλων των διαθέσιμων δεδομένων οδηγεί στο συμπέρασμα ότι η πλαστικότητα των HSCs σε καμία περίπτωση δεν έχει αποδειχθεί πέραν αμφιβολίας και ότι η δια-διαφοροποίηση, εφόσον συμβαίνει, αποτελεί στην καλύτερη περίπτωση ένα εξαιρετικά σπάνιο γεγονός Δοκιμασίες μελέτης της αιμοποίησης Όπως υποδηλώνει ο ορισμός τους, η αναγνώριση και μελέτη των HSCs καθίσταται δυνατή μόνο μέσω των ιδιοτήτων τους. Για το σκοπό αυτό έχουν αναπτυχθεί δοκιμασίες που ελέγχουν τις ιδιότητες των HSCs, δηλαδή το δυναμικό πολλαπλασιασμού τους, την ικανότητα τους να διαφοροποιούνται προς όλες τις αιμοποιητικές σειρές και τη δυνατότητά τους να εγκαθιστούν αιμοποίηση μετά από μεταμόσχευση. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι η αναγνώριση των HSCs μέσω όλων των δοκιμασιών είναι έμμεση και αναδρομική, καθώς η ύπαρξή τους αποδεικνύεται μέσω των ώριμων κυττάρων που παράγονται από αυτά. Το γεγονός αυτό θέτει σημαντικούς περιορισμούς στη μελέτη τους. Για παράδειγμα, δεν είναι δυνατή η άμεση μέτρηση κάποιας ιδιότητας ενός υποψήφιου HSC και η ταυτόχρονη ταυτοποίηση των χαρακτηριστικών που επιτρέπουν το χαρακτηρισμό του ως HSC. Επιπλέον, πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι ο ίδιος ο ορισμός του HSC και οι δοκιμασίες μέσω των οποίων καθίσταται δυνατή η μελέτη του, είναι πράγματα 17

32 Εισαγωγή αλληλένδετα και αλληλοεξαρτώμενα, με την έννοια ότι η φύση της δοκιμασίας επηρεάζει τα παρατηρούμενα χαρακτηριστικά των κυττάρων. Επομένως, τα μετρούμενα χαρακτηριστικά των HSCs αποτελούν προϊόν συνδυασμού των ενδογενών τους ιδιοτήτων και του πειραματικού πλαισίου. Στην ουσία, το HSC αποτελεί μια κυτταρική οντότητα που προέκυψε από μια αφηρημένη βιολογική δραστηριότητα στην οποία αποδόθηκε ένας φυσικός φαινότυπος. Ωστόσο, η ύπαρξη των HSCs βασίζεται σε στέρεες πειραματικές και κλινικές αποδείξεις, καθώς τα χαρακτηριστικά τους αναγνωρίζονται επαναλήψιμα στις διάφορες δοκιμασίες και - κυρίως - στην κλινική πράξη, δηλαδή τη μεταμόσχευσή τους στον άνθρωπο α. In vitro δοκιμασίες Όπως συνάγεται από τον ορισμό των HSCs, τα συστήματα in vitro καλλιέργειας δεν επιτρέπουν τη μελέτη των HSCs, αλλά προγονικών αιμοποιητικών κυττάρων (progenitors), καθώς δεν ελέγχουν την ικανότητα εγκατάστασης στο μυελό. i) Δοκιμασία CFU Η in vitro κλωνογόνος καλλιέργεια των HSCs αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1960 (Ichikawa et al 1966, Pluznik and Sachs 1965). Επιτρέπει τη μελέτη των ενδιάμεσων πληθυσμών μεταξύ αρχέγονων και τελικώς διαφοροποιημένων κυττάρων και της επίδρασης διαφόρων εξωγενών παραγόντων (κυτοκινών, αυξητικών παραγόντων) στην αιμοποίηση (Metcalf 1999). Η δοκιμασία colony-forming unit (CFU) συνίσταται σε καλλιέργεια των κυττάρων σε ημιστερεό καλλιεργητικό υλικό (που σήμερα βασίζεται στη μεθυλοκυτταρίνη) παρουσία συνδυασμού κυταροκινών. Η χρήση ημιστερεού υλικού εξασφαλίζει ότι τα κύτταρα παραμένουν σε ένα συγκεκριμένο σημείο του τρυβλίου στο οποίο αρχικά ενοφθαλμίζονται, με αποτέλεσμα οι κυτταρικές διαιρέσεις να οδηγούν στο σχηματισμό αποικίας γύρω από το αρχικό κύτταρο. Το μέγεθος και η μορφολογία των αποικιών επιτρέπει το χαρακτηρισμό του αρχικού κυττάρου από το οποίο προήλθε η κάθε αποικία (colony-forming cell, CFC), ως προς το δυναμικό πολλαπλασιασμού και διαφοροποίησής του (Ash et al 1981). Η ύπαρξη κυττάρων με μορφολογία χαρακτηριστική μιας ή περισσότερων σειρών σε μια αποικία υποδηλώνει τη μονοδυναμία, διδυναμία ή πολυδυναμία του εναρκτήριου κυττάρου. Το μέγεθος της 18

33 Εισαγωγή αποικίας αποτελεί μέτρο του δυναμικού πολλαπλασιασμού του αρχικού κυττάρου. Οι αποικίες διαφορετικής μορφολογίας που αναγνωρίζονται στη δοκιμασία αυτή είναι οι: CFU-E (colony-forming unit-erythroid), BFU-E (burst-forming unit-erythroid), CFU-GM (colony-forming unit-granulocyte monocyte), CFU-GEMM (colony-forming unitgranulocyte erythroid monocyte megakaryocyte) (Εικόνα 1.9). CFU-GEMM BFU-E CFU-GM CFU-E Εικόνα 1.9. Μορφολογία των CFCs. ii) Δοκιμασία LTC-IC Η ανάπτυξη συστημάτων καλλιέργειας βασισμένων σε στρώμα εξασφάλισε τις συνθήκες για καλλιέργεια μακράς διάρκειας με την οποία μπορούν να μελετηθούν πρωιμότερα προγονικά κύτταρα (Dexter and Lajtha 1974, Sutherland et al 1990), με μια δοκιμασία που ονομάζεται LTC-IC (long term culture - initiating cell) (Gartner and Kaplan 1980, Petzer et al 1996, Sutherland et al 1990, Sutherland et al 1989). Για την εγκατάσταση του στρώματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί φυσιολογικός μυελός ή κυτταρικές σειρές ινοβλαστών ποντικού που έχουν αναπτυχθεί ειδικά για το σκοπό αυτό (Sutherland et al 1991). Η δυνατότητα μελέτης πιο πρώιμων προγονικών κυττάρων με τη δοκιμασία αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι κατά τη διάρκεια της καλλιέργειας τα κύτταρα που ωριμάζουν πεθαίνουν με την πάροδο του χρόνου και μόνο τα πολύ άωρα κύτταρα τελικά επιβιώνουν. Η συλλογή των κυττάρων που έχουν απομείνει μετά από 6-8 εβδομάδες και η τοποθέτησή τους σε ημιστερεή καλλιέργεια μεθυλοκυτταρίνης επιτρέπει τον υπολογισμό του αριθμού των πρώιμων προγονικών κυττάρων με βάση τον αριθμό των CFCs. Τα LTC-ICs είναι πιο πρώιμα προγονικά κύτταρα αλλά όχι πραγματικά HSCs, καθώς διαφέρουν από τα HSCs με ικανότητα επαναπληθυσμοποίησης αναφορικά με τη συχνότητα, το φαινότυπο και το δυναμικό 19

34 Εισαγωγή διαφοροποίησης (Bhatia et al 1997a, Bhatia et al 1997b, de Wynter et al 2001, Dick et al 1997, Gan et al 1997). Μια παραλλαγή της δοκιμασίας, με παράταση του χρόνου καλλιέργειας σε ημέρες αποτελεί η δοκιμασία ELTC-IC (extended LTC-IC), που μελετά έναν ακόμα πρωιμότερο κυτταρικό πληθυσμό (Hao et al 1996). Μια άλλη δοκιμασία παρόμοια με την LTC-IC είναι η δοκιμασία cobblestone area forming cell (CAFC) (Ploemacher et al 1989, Breems et al 1994) β. In vivo δοκιμασίες Η in vivo μελέτη της αιμοποίησης βασίζεται στη μεταμόσχευση αιμοποιητικών κυττάρων σε λήπτες των οποίων ο μυελός έχει προηγουμένως καταστραφεί με ακτινοβολία. Ο ποντικός αποτελεί το κατεξοχήν μοντέλο μελέτης της αιμοποίησης. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ότι οι μελέτες μεταμόσχευσης σε ποντικούς βασίζονται σε δύο παραδοχές: (α) ότι οι ιδιότητες των HSCs του ποντικού αντανακλούν αυτές των ανθρώπινων HSCs, (β) ότι η συμπεριφορά των HSCs κατά την επαναπληθυσμοποίηση ενός λήπτη αντανακλά σε κάποιο βαθμό τη συμπεριφορά τους σε φυσιολογικές συνθήκες ομοιόστασης. Τα πρώτα πειράματα μεταμόσχευσης σε ποντικούς έγιναν από τους Till και McCulloch (Till and McCulloch 1961) και οδήγησαν στην περιγραφή του CFU-S (colony forming unit spleen), του κυττάρου που δίνει γένεση σε μακροσκοπικά ορατές αποικίες στο σπλήνα των ποντικών που επιβιώνουν μετά την ακτινοβολία (Becker et al 1963). Τα πειράματα αυτά αποτέλεσαν την πρώτη απόδειξη της ύπαρξης των HSCs και διαμόρφωσαν εν πολλοίς τις σημερινές αντιλήψεις για τα HSCs, παρότι μετέπειτα φάνηκε ότι το CFU-S είναι στην πραγματικότητα δεσμευμένο προγονικό και όχι αρχέγονο κύτταρο. Διαδοχικές μεταμοσχεύσεις σε δευτερογενείς ακόμα και τριτογενείς λήπτες επιτρέπουν τη μελέτη της ικανότητας αυτο-ανανέωσης των κυττάρων (Woods et al 2000). Η συγχορήγηση κυττάρων - συναγωνιστών (competitive repopulation) παρέχει τη δυνατότητα μέτρησης των επιπέδων εγκατάστασης των κυττάρων στον ποντικό - λήπτη (Harrison 1980). Άλλα μεγαλύτερα ζώα - μοντέλα είναι ο σκύλος, ο πίθηκος και τα πρωτεύοντα, τα οποία έχουν το πλεονέκτημα ότι είναι μακροβιότερα και αντανακλούν την ανθρώπινη αιμοποίηση καλύτερα από τον ποντικό (Wagemaker et al 1981, Donahue and Dunbar 2001, Kiem et al 1998, Kiem et al 1996). 20

35 Εισαγωγή γ. Δοκιμασίες ξενο-μεταμόσχευσης Τα μοντέλα ξενο-μεταμόσχευσης (xenograft ή xeno-transplantation) παρέχουν τη δυνατότητα μελέτης της ανθρώπινης αιμοποίησης μέσω μεταμόσχευσης και εγκατάστασης ανθρώπινων αιμοποιητικών κυττάρων σε ζώα. Η πιο δημοφιλής δοκιμασία είναι η μεταμόσχευση ανθρώπινων αιμοποιητικών κυττάρων σε ανοσοκατεσταλμένους ποντικούς - λήπτες, στους οποίους είναι δυνατή η εγκατάσταση των ανθρώπινων HSCs και η ανάπτυξη ανθρώπινης αιμοποίησης. Μεταξύ των διαφόρων ποντικών - μοντέλων ξενο-μεταμόσχευσης (Nolta et al 1994, Dao et al 1998) το ευρύτερα χρησιμοποιούμενο είναι ο ποντικός NOD/SCID (nonobese diabetic/severe combined immunodeficiency) (Larochelle et al 1996, Cashman et al 1997, Dao and Nolta 1999), καθώς επιτρέπει τα υψηλότερα επίπεδα εγκατάστασης ανθρώπινων HSCs στο μυελό του. Ο ποντικός NOD/SCID παρουσιάζει έλλειψη Τ και Β λεμφοκυττάρων, πολύ μειωμένη λειτουργικότητα των ΝΚ κυττάρων, καθώς και ελαττωματική λειτουργικότητα του συμπληρώματος και των μακροφάγων, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να απορρίψει ένα ξένο μόσχευμα, γεγονός που επιτρέπει την εγκατάσταση ανθρώπινων HSCs στο περιβάλλον του μυελού του (Schuler et al 1986, Shultz et al 1995, Dick 1996). Η ανθρώπινη αιμοποίηση στον ποντικό NOD/SCID ανιχνεύεται με κυτταρομετρία ροής συνήθως 6-8 εβδομάδες μετά τη μεταμόσχευση. Τα ανθρώπινα αιμοποιητικά κύτταρα που εγκαθιστούν αιμοποίηση στο μοντέλο αυτό έχουν ονομαστεί SRCs (SCID repopulating cells). Αν και δεν υπάρχει απόδειξη ότι τα SRCs αντιστοιχούν στα κύτταρα που εγκαθιστούν μακροπρόθεσμα αιμοποίηση στον άνθρωπο, χρησιμοποιούνται ευρέως για τη μελέτη διαφόρων πλευρών της βιολογίας των ανθρώπινων HSCs, όπως του homing, της αυτο-ανανέωσης και της in vivo διαφοροποίησης. Περιορισμοί του μοντέλου αυτού είναι ο σύντομος χρόνος ζωής των ποντικών NOD/SCID (μήνες) (Prochazka et al 1992) και η αδυναμία ανάπτυξης όλων των ανθρώπινων αιμοποιητικών σειρών: δεν αναπτύσσονται ανθρώπινα Τ κύτταρα και τα ανθρώπινα προγονικά κύτταρα της ερυθράς σειράς δεν μπορούν να ωριμάσουν σε ώριμα εμπύρηνα ερυθροκύτταρα (Cashman et al 1997). Ένα άλλο μοντέλο, που χρησιμοποιείται σπανιότερα, είναι το μοντέλο ξενομεταμόσχευσης σε προ-άνοσο έμβρυο προβάτου. Ανθρώπινα αιμοποιητικά κύτταρα μεταμοσχεύονται in utero σε έμβρυο προβάτου ημερών. Καθώς η μεταμόσχευση γίνεται πριν την ανάπτυξη του ανοσοποιητικού συστήματος, τα ανθρώπινα κύτταρα δεν αναγνωρίζονται ως ξένα (Civin et al 1996, Shimizu et al 1998, Zanjani et al 1991, Srour et al 1993). Πλεονεκτήματα αυτού του μοντέλου είναι 21

36 Εισαγωγή η δυνατότητα μελέτης όλων των ειδών ώριμων ανθρώπινων αιμοποιητικών κυττάρων για μακρό χρονικό διάστημα (Zanjani et al 1996, Zanjani et al 1999). μεταμόσχευση σε ποντικό NOD-SCID μεταμόσχευση σε δοκιμασία LTC-IC προ-άνοσο πρόβατο SCID Repopulating Cells (SRCs) μήνες Long-Term Culture Initiating Cells (LTC-ICs) 4-8 εβδομάδες Pre-immune Sheep Repopulating Cells μήνες χρόνια δοκιμασία CFU μεταμόσχευση στον άνθρωπο Colony-Forming Cells (CFCs) 1-2 εβδομάδες Human Repopulating Cells (HRCs) χρόνια Εικόνα Οι δοκιμασίες μελέτης της ανθρώπινης αιμοποίησης Μεταμόσχευση αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Η μεταμόσχευση αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων - αυτόλογη ή αλλογενής - στον άνθρωπο αποτελεί την υπέρτατη δοκιμασία μελέτης των HSCs (human repopulating cells, HRCs). Η μεταμόσχευση χρησιμοποιείται ευρέως στην κλινική πράξη εδώ και περίπου 40 χρόνια. Οι πρώτες δοκιμές μεταμόσχευσης μυελού έγιναν στα τέλη της δεκαετίας του 50 (Thomas et al 1957). Η ανακάλυψη του συστήματος ιστοσυμβατότητας HLA και η δυνατότητα ταυτοποίησης HLA-συμβατών δοτών επέτρεψε τις πρώτες επιτυχείς αλλογενείς μεταμοσχεύσεις τη δεκαετία του 70. Πολλές περιπτώσεις αιματολογικών κακοηθειών, λευχαιμιών και λεμφωμάτων αντιμετωπίζονται με χημειοθεραπεία που καταστρέφει το μυελό των οστών (myeloablative) και η μεταμόσχευση HSCs χρησιμοποιείται για την αποκατάσταση της αιμοποίησης. Επιπλέον, κληρονομικές αιματολογικές παθήσεις, όπως οι θαλασσαιμίες, οι ανοσοανεπάρκειες, η αναιμία Fanconi (Buckley et al 1999, Antoine et al 2003, Guardiola et al 2000) αντιμετωπίζονται επιτυχώς με αλλογενή 22

37 Εισαγωγή μεταμόσχευση. Ωστόσο, για μεγάλο ποσοστό ασθενών υφίσταται ο περιορισμός της έλλειψης συμβατού δότη (Sevilla et al 2005, Haddad et al 1998). Για τις περιπτώσεις αυτές, η γονιδιακή θεραπεία αποτελεί μια υποσχόμενη προοπτική Φαινοτυπικός χαρακτηρισμός των αρχέγονων αιμοποιητικών κυττάρων Τα ανθρώπινα HSCs δεν είναι μορφολογικά αναγνωρίσιμα ούτε φαινοτυπικά χαρακτηρισμένα. Έχει μάλιστα προταθεί ότι πιθανώς δεν υπάρχει ένας πανομοιότυπος φαινότυπος για το σύνολο του πληθυσμού των HSCs. Οι διάφοροι πληθυσμοί πρόδρομων αιμοποιητικών κυττάρων μπορούν να αναγνωριστούν μέσω της παρουσίας ή απουσίας συγκεκριμένων πρωτεϊνών στην επιφάνειά τους, που χρησιμεύουν ως δείκτες επιφανείας. Έτσι, κύτταρα δεσμευμένα προς μια ή περισσότερες αιμοποιητικές σειρές εκφράζουν στην επιφάνειά τους ορισμένους δείκτες ειδικούς για κάθε σειρά. Η ανακάλυψη και ο χαρακτηρισμός πολυάριθμων τέτοιων δεικτών σε συνδυασμό με την τεχνολογία του κυτταροδιαχωριστή ροής (fluorescence-activated cell sorter, FACS), έχει δώσει τη δυνατότητα αναγνώρισης αλλά και απομόνωσης, μέσω θετικής ή αρνητικής επιλογής, συγκεκριμένων κυτταρικών υποπληθυσμών με τη χρήση μονοκλωνικών αντισωμάτων έναντι ειδικών επιφανειακών αντιγόνων. Για παράδειγμα, η αρνητική επιλογή κυττάρων που εκφράζουν δείκτες Β-κυττάρων, Τ- κυττάρων, ερυθράς και μυελικής σειράς δίνει έναν πληθυσμό εμπλουτισμένο σε προγονικά και αρχέγονα κύτταρα, που ονομάζεται lin - (lineage negative). Η θετική επιλογή των αιμοποιητικών κυττάρων που εκφράζουν το αντιγόνο επιφανείας CD34 (CD34 + κύτταρα), αποτελεί την πλέον καθιερωμένη μέθοδο εμπλουτισμού (κατά φορές) σε HSCs και χρησιμοποιείται ευρύτατα τόσο στην έρευνα όσο και στην κλινική πράξη, για τους σκοπούς της μεταμόσχευσης αλλά και της γονιδιακής θεραπείας (Berenson et al 1988, Berenson et al 1991, Shpall et al 1994, Bensinger et al 1995, Schmitz et al 1995). Το αντιγόνο CD34 είναι μια sialomucin που εκφράζεται από το 1-5% των μονοπύρηνων κυττάρων του μυελού (Andrews et al 1986, Civin et al 1984). Η φυσιολογική του λειτουργία δεν είναι γνωστή, αλλά πιστεύεται ότι παίζει ρόλο σε αλληλεπιδράσεις με μόρια προσκόλλησης και στο homing (Healy et al 1995). Εκφράζεται σχεδόν σε όλα τα κύτταρα του μυελού που έχουν κλωνογόνο ικανότητα in vitro, ενώ η έκφρασή του ελαττώνεται με την ωρίμανση των κυττάρων (Krause et al 1996, Andrews et al 1989). Πρέπει να σημειωθεί ότι ο δείκτης επιφανείας CD34 δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση δείκτη ειδικό για τα HSCs, καθώς εκφράζεται και σε 23

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS).

ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΕΞΩΣΩΜΑΤΙΚΗ ΓΟΝΙΜΟΠΟΙΗΣΗ ΚΑΙ ΠΟΛΥΔΥΝΑΜΑ ΚΥΤΤΑΡΑ (STEM CELLS). ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Επικ. Καθηγητής Α ΜΑΙΕΥΤΙΚΗ & ΓΥΝΑΙΚΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΚΑΘ. Α. ΑΝΤΣΑΚΛΗΣ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή φράση, η οποία συμπληρώνει σωστά

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση ή στη φράση που συμπληρώνει σωστά την πρόταση. 1. H β- θαλασσαιμία είναι

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ÏÅÖÅ 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ 1 o 1 Β 2 3 Γ 4 5 Β. ΘΕΜΑ 2 o ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Όπως στο σχολικό, σελίδα 20: «Κάθε φυσιολογικό µεταφασικό ως προς τη θέση του κεντροµεριδίου» και σελίδα «Κατά

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρα κλειδί στη θεραπεία ασθενειών.

Βλαστοκύτταρα κλειδί στη θεραπεία ασθενειών. Βλαστοκύτταρα κλειδί στη θεραπεία ασθενειών. Η πρώτη και ασφαλής πηγή λήψης βλαστοκυττάρων στη ζωή του ανθρώπου είναι το ομφαλοπλακουντιακό αίμα το οποίο παραμένει στον πλακούντα μετά τη γέννηση. Το υπόλοιπο

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της

Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της ΚΕΦ. 2 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ Ποιες είναι οι ομοιότητες και οι διαφορές μεταξύ της αντιγραφής και της μεταγραφής; Διαφορές Αντιγραφή Μεταγραφή 1. Διατηρείται και μεταβιβάζεται η 1. Μεταβιβάζεται η γενετική

Διαβάστε περισσότερα

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ

ÍÅÏ ÄÕÍÁÌÉÊÏ ÓÔÁÕÑÏÕÐÏËÇ 1 ΘΕΜΑ 1 o Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Α. Για τις ερωτήσεις 1 5 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα, που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25)

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε κύκλο το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. (Μονάδες 25) ΤΣΙΜΙΣΚΗ &ΚΑΡΟΛΟΥ ΝΤΗΛ ΓΩΝΙΑ THΛ: 270727 222594 ΑΡΤΑΚΗΣ 12 - Κ. ΤΟΥΜΠΑ THΛ: 919113 949422 ΕΠΩΝΥΜΟ:... ΟΝΟΜΑ:... ΤΜΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 16-2-2014 ΘΕΜΑ 1 ο Α. Να βάλετε σε

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών

Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών Βλαστοκύτταρα:Η χρήση τους στη θεραπεία ασθενειών Εργασία στο μάθημα της Βιολογίας Γυμνάσιο Κερατέας Δήμητρα Κοντού Νεφέλη Καλπάκα Γ2 Σχολικό έτος:2014-2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η πρόοδος της τεχνολογίας είναι ραγδαία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 11 ΙΟΥΝΙΟΥ 2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5

Α2. Το αντικωδικόνιο είναι τριπλέτα νουκλεοτιδίων του α. mrna β. snrna γ. trna δ. rrna Μονάδες 5 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα στο γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Βλαστοκύτταρα και χρήσεις

Βλαστοκύτταρα και χρήσεις Βλαστοκύτταρα και χρήσεις Θαυµατουργές λύσεις στην ιατρική συνήθως δεν υπάρχουν. Ακόµη και ανακαλύψεις που υπόσχονται θαύµατα, τις περισσότερες φορές διανύουν πολύ δρόµο µέχρι να φτάσουν στην επιτυχία.

Διαβάστε περισσότερα

Η γονιδιακή θεραπεία στην καταπολέμηση συγγενών νόσων

Η γονιδιακή θεραπεία στην καταπολέμηση συγγενών νόσων , Φυσικός MSc Η γονιδιακή θεραπεία στην καταπολέμηση συγγενών νόσων Γονιδιακή θεραπεία είναι η εισαγωγή γονιδίων στα κύτταρα και τους ιστούς ενός οργανισμού που εκδηλώνει μια κληρονομική ως επί το πλείστον

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ-ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ ΣΤΙΣ ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΑΙ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις:

Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Óõíåéñìüò ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ. Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1 Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ 1 o ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να επιλέξετε τη φράση που συµπληρώνει ορθά κάθε µία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Το DNA ενός ανθρώπινου κυττάρου αποτελείται από 6 10 9

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014

Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 Πανελλαδικές εξετάσεις Γ Τάξης Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Βιολογία Θετικής Κατεύθυνσης Τετάρτη 4 Ιουνίου 2014 ΘΕΜΑ Α Α1.δ Α2.γ Α3.β Α4.γ Α5.β ΘΕΜΑ Β Β1. 4,2,1,6,3,5 Β2. α. DNA πολυμεράση β. πριμόσωμα γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ Ο.Ε.Φ.Ε. 2004 ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε την ορθή πρόταση: ΘΕΜΑΤΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1. Το κωδικόνιο του mrna που κωδικοποιεί το αµινοξύ µεθειονίνη είναι α. 5 GUA

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεά ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Μία ανεκτίμητη προσφορά ζωής για όλους!

Δωρεά ομφαλοπλακουντιακού αίματος. Μία ανεκτίμητη προσφορά ζωής για όλους! Δωρεά ομφαλοπλακουντιακού αίματος Μία ανεκτίμητη προσφορά ζωής για όλους! Σελ. 3 H Ελληνική Τράπεζα Ομφαλοπλακουντιακού Αίματος Σελ. 4 Oμφαλοπλακουντιακό αίμα (ΟΠΑ) Αρχέγονα αιμοποιητικά κύτταρα Σελ. 6

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής

Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Εργαλεία Μοριακής Γενετικής Αρχές Μοριακής κλωνοποίησης Τα περιοριστικά ένζυμα: αναγνωρίζουν αλληλουχίες (θέσεις περιορισμού). 2 τύποι ενζύμων: -Τύπος I = Κόβουν κοντά στη θέση περιορισμού -σπάνια χρησιμοποιούνται.

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Β Α2. Γ Α3. Α Α4. Α5. Γ ΘΕΜΑ Β ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 22 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ B1. Α (Σωµατικά κύτταρα στην αρχή της µεσόφασης): 1, 4, 5, 6 Β (Γαµέτες): 2, 3, 7, 8 Β2. (Κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες

Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Δασική Γενετική Εισαγωγή: Βασικές έννοιες Χειμερινό εξάμηνο 2014-2015 Γενετική Πειραματική επιστήμη της κληρονομικότητας Προέκυψε από την ανάγκη κατανόησης της κληρονόμησης οικονομικά σημαντικών χαρακτηριστικών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή φαρμακευτικών πρωτεϊνών με βιοτεχνολογικές μεθόδους Μεταφορά γονιδίων σε ευκαρυωτικά κύτταρα (Γονιδιακή θεραπεία)

Παραγωγή φαρμακευτικών πρωτεϊνών με βιοτεχνολογικές μεθόδους Μεταφορά γονιδίων σε ευκαρυωτικά κύτταρα (Γονιδιακή θεραπεία) Παραγωγή φαρμακευτικών πρωτεϊνών με βιοτεχνολογικές μεθόδους Μεταφορά γονιδίων σε ευκαρυωτικά κύτταρα (Γονιδιακή θεραπεία) Παραγωγή ινσουλίνης από βακτήρια Παρελθόν: απομόνωση ινσουλίνης από πάνγκρεας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014

ΟΜΟΣΠΟΝ ΙΑ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΕΛΛΑ ΟΣ (Ο.Ε.Φ.Ε.) ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 2014 ΤΑΞΗ: ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΜΑΘΗΜΑ: Γ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ηµεροµηνία: Παρασκευή 25 Απριλίου 2014 ιάρκεια Εξέτασης: 3 ώρες ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις. M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας

Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις. M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας Ποικιλίες RhD - Σύγχρονη προσέγγιση κατά τις μεταγγίσεις M. Ξημέρη, ειδικ. Αιματολογίας Εισαγωγή Σύστημα RhD : - αναγνωρίστηκε το 1939 - το πιο σημαντικό κλινικά σύστημα μετά το ΑΒΟ - προκαλεί αιμολυτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΙ ΛΥΣΕΙΣ ΤΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗ κύριο ΤΡΙΓΚΑ ΓΕΩΡΓΙΟ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ του ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟΥ www.orion.edu.gr ΘΕΜΑ A A1. γ A2. β A3.

Διαβάστε περισσότερα

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του

Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του 1 Σύμφωνα με τον παγκόσμιο οργανισμό υγείας, κάθε χρόνο υπάρχουν 1.38 εκατομμύρια καινούρια περιστατικά και περίπου 458 000 θάνατοι από τον καρκίνο του μαστού. Ο καρκίνος του μαστού είναι με μεγάλη διαφορά

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό

Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης. Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Βιολογία Γ Γενικού Λυκείου Θετικής κατεύθυνσης Κεφάλαιο 1α Το Γενετικό Υλικό Το DNA είναι το γενετικό υλικό Αρχικά οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι οι πρωτεΐνες αποτελούσαν το γενετικό υλικό των οργανισμών.

Διαβάστε περισσότερα

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια

«ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ Μεταπτυχιακή Φοιτήτρια ΗΜΟΚΡΙΤΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΡΑΚΗΣ ιατµηµατικό Μεταπτυχιακό Πρόγραµµα Σπουδών «Κλινική Φαρµακολογία και Θεραπευτική» «ΣΤΟΧΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ ΚΑΡΚΙΝΙΚΑ ΒΛΑΣΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ : ΝΕΕΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ» ΣΑΝΤΑΡΜΑΚΗ ΒΑΛΕΝΤΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών

ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ. Ιωάννα Οικονοµίδου. Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών ANOΣΟΓΗΡΑΝΣΗ Ιωάννα Οικονοµίδου Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Πανεπιστηµίου Αθηνών Το ανοσιακό σύστηµα θεωρείται αποφασιστικός παράγοντας για την διατήρηση της υγείας και την επιβίωση στους ηλικιωµένους

Διαβάστε περισσότερα

Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας

Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας ΔΙΑΛΕΞΕΙΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΙΙ Βλαστοκύτταρα Βαρβάρα Τραχανά Επίκουρος Καθηγήτρια Κυτταρικής Βιολογίας Βλαστοκύτταρα: Κατανόηση βασικών βιολογικών διαδικασιών I.Ανάπτυξη II.Επιδιόρθωση/Αναγέννηση III.Καρκίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ

ΘΕΜΑ 1ο ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΘΕΜΑ 1ο ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2005 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Να γράψετε στο τετράδιό σας

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία

Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΣΥΓΧΡΟΝΕΣ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΕΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ - ΓΕΝΕΤΙΚΗΣ Σύγχρονες μεθοδολογίες μοριακής βιολογίας και γενετικής στη γυναικολογία ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ, Ph.D. Λέκτορας Εργαστήριο Βιολογίας, Ιατρική Σχολή Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό κάθε μίας από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και δίπλα το γράμμα, που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Μαυροματάκης Γιώργος Βιολόγος

Μαυροματάκης Γιώργος Βιολόγος Βιολογία Γ'Λυκείου Κατεύθυνσης Εικονογραφημένη Επανάληψη Μαυροματάκης Γιώργος Βιολόγος (gmavromat@gmail.com) Χανιά 2009-2010 1 Κεφάλαιο 1ο Το γενετικό υλικό 2 3 Με τη βοήθεια της φωτογραφίας που ακολουθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΓΚΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Λέκτορας Νευροχειρουργικής Π.Γ.Ν.Π.

ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΓΚΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ. Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Λέκτορας Νευροχειρουργικής Π.Γ.Ν.Π. ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΟΓΚΩΝ ΤΟΥ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ Λέκτορας Νευροχειρουργικής Π.Γ.Ν.Π. ΓΛΟΙΩΜΑΤΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΓΛΟΙΩΜΑΤΑ ΕΓΚΕΦΑΛΟΥ ΠΙΛΟΚΥΤΤΑΡΙΚΟ ΑΣΤΡΟΚΥΤΩΜΑ (WHO I) ΑΣΤΡΟΚΥΤΩΜΑ (WHO II) ΑΝΑΠΛΑΣΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη

Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη Δωρεά Αρχέγονων Αιμοποιητικών Κυττάρων Γεργιανάκη Ειρήνη Δωρεά Ομφαλικού Αίματος Τι είναι το ομφαλoπλακουντιακό αίμα; «Ομφαλοπλακουντιακό» ονομάζουμε το αίμα που μπορεί να ληφθεί από τον ομφάλιο λώρο και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β.

ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ. σύγχρονο. Θέμα Α. Α.1. δ. Α.2. γ. Α.3. β. Α.4. γ. Α.5. β. Θέμα Β. Θέμα Α. Α.1. δ Α.2. γ Α.3. β Α.4. γ Α.5. β Θέμα Β. TETAPTH 4 OYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: Β.1. 4 2 1-6 3-5 B.2. α.) ) DNA πολυμεράσες β.) ) πριμόσωμα γ.) ) DNA δεσμάση δ.) ) DNA ελικάσες ε.) ) RNA

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β

ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014. Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΕΤΑΡΤΗ 4 ΙΟΥΝΙΟΥ 2014 Θέµα Α Α1. δ Α2. γ Α3. β A4. γ A5. β Ενδεικτικές απαντήσεις Θέµα Β Β1. Η σειρά των βημάτων που οδηγούν στην κατασκευή καρυοτύπου

Διαβάστε περισσότερα

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ

ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ ΛΥΣΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΕΠΑΝΑΛΗΨΗΣ 1. Ο γενετικός κώδικας είναι ένας κώδικας αντιστοίχισης των κωδικονίων του mrna με αμινοξέα στην πολυπεπτιδική αλυσίδα. Σύμφωνα με αυτόν η 3 μετάφραση όλων των mrna αρχίζει

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα. Τι είναι τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ

Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα. Τι είναι τα μεσεγχυματικά βλαστικά κύτταρα ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΦΥΛΑΞΗ ΑΙΜΟΠΟΙΗΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΟΜΦΑΛΙΟΥ ΛΩΡΟΥ ΦΥΛΑΞΗ ΜΕΣΕΓΧΥΜΑΤΙΚΩΝ ΒΛΑΣΤΙΚΩΝ ΚΥΤΤΑΡΩΝ 1 Τι είναι τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα Τα αιμοποιητικά βλαστικά κύτταρα αποτελούν την πηγή δημιουργίας

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιορισµός CD34 + αρχέγονων αιµοποιητικών κυττάρων

Προσδιορισµός CD34 + αρχέγονων αιµοποιητικών κυττάρων Προσδιορισµός CD34 + αρχέγονων αιµοποιητικών κυττάρων Ελληνική Εταιρεία Κυτταροµετρίας Βασιλική Ε. Καλοδήµου (PhD PhD) Μοριακή Γενετίστρια Υπ. Τµήµατος Κυτταροµετρίας Ροής- Έρευνας & Αναγεννητικής Ιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση

ΘΕΜΑ Α. Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β 3-2 - 5-1 - 6-4. α-dna πολυμεράση β-πριμόσημα γ- DNA δεσμάση δ- DNA ελικάση ε- RNA πολυμεράση ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) Τετάρτη, 4 Ιουνίου 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Α1 δ Α2 γ Α3 β Α4 γ Α5 β ΘΕΜΑ Β

Διαβάστε περισσότερα

Ανοσιακή απάντηση (immune response)

Ανοσιακή απάντηση (immune response) Ανοσιακή απάντηση (immune response) Το σύνολο των μηχανισμών που καθιστούν τον οργανισμό ικανό να αναγνωρίζει,να εξουδετερώνει και να απομακρύνει κάθε ξένη ουσία προς αυτόν χαρακτηρίζεται ως ανοσία. Αποτέλεσμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ. Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ Δρ.Δ.Λάγγας Αθήνα 2008 Ορισμοί Γενετική: μελέτη της κληρονομικότητας και των παραλλαγών της Ιατρική γενετική: η γενετική του ανθρώπινου είδους Κλινική γενετική:

Διαβάστε περισσότερα

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση.

Α3. Η εισαγωγή ανασυνδυασμένου DNA σε βακτήριο-ξενιστή ονομάζεται α. μικροέγχυση β. μετασχηματισμός γ. εμβολιασμός δ. κλωνοποίηση. ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) TETAPTH 4 IOYNIOY 2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα σχετιζόμενα με την τυποποίηση αντιγόνων Ι

Προβλήματα σχετιζόμενα με την τυποποίηση αντιγόνων Ι Β Προβλήματα Φαινότυπος Β(Α): ασθενής αντίδραση με αντι-α, έντονη αντίδραση με αντι-β, και ο ορός αντιδρά με ερυθρά Α₁. Ο αντιορός Α περιέχει τον κλώνο ΜΗΟ4? Επίκτητος Β φαινότυπος: έντονη αντίδραση με

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Καρκινογόνα Κυρίως τρεις τύποι: Χηµικά (µόλυνση, κάπνισµα, αµίαντος) Φυσικά (ιονίζουσα ακτινοβολία, µή- ιονίζουσα???) Βιολογικά (ιοί π.χ.. HPV) Καρκίνος παχέος εντέρου ΓΕΝΕΤΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια

(αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά ποντίκια νεκρά ποντίκια Το DNA είναι το γενετικό υλικό 1. Πείραμα Griffith (1928) Βακτήριο πνευμονιόκοκκου (Diplococcus pneumoniae) Χωρίς κάλυμμα Με κάλυμμα (αδρές αποικίες) Θέρμανση (λείες αποικίες) ζωντανά ποντίκια ζωντανά

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 2005 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό καθεµιάς από τις παρακάτω ηµιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη λέξη

Διαβάστε περισσότερα

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης

Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ψαλλίδας Ιωάννης, Μαγκούτα Σοφία, Παππάς Απόστολος, Μόσχος Χαράλαµπος, Βαζακίδου Μαρία Ελένη, Χαράλαµπος Ρούσσος, Σταθόπουλος Γέωργιος, Καλοµενίδης Ιωάννης µορφή κακοήθειας που αναπτύσεται από

Διαβάστε περισσότερα

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ

Για το χρώµα σπέρµατος επικρατής είναι η ιδιότητα κίτρινο και η υπολειπόµενη το πράσινο. Συµβολίζουµε: Κ:Κίτρινο κ: Πράσινο Κ>κ Απαντήσεις Βιολογία Κατεύθυνσης 2011 ΘΕΜΑ Α Α1 α Α2 δ Α3 γ Α4 β Α5 β ΘΕΜΑ Β Β1 Σελ. 13 «Το 1928 γίνεται αυτό» Β2 Σελ 101 «βλάβες στους επιδιορθωτικά ένζυµα» (Χωρίς να απαιτείται θα θεωρηθεί σωστό να γίνει

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία της Δημόσιας Υγείας Α. Βανταράκης Εργαστήριο Υγιεινής, Ιατρική Σχολή,

Διαβάστε περισσότερα

Κ Υ Τ Τ Α Ρ Ι Κ Ε Σ Θ Ε Ρ Α Π Ε Ι Ε Σ - Α Ν Ο Σ Ο Γ Ε Ν Ε Τ Ι Κ Η

Κ Υ Τ Τ Α Ρ Ι Κ Ε Σ Θ Ε Ρ Α Π Ε Ι Ε Σ - Α Ν Ο Σ Ο Γ Ε Ν Ε Τ Ι Κ Η Κ Υ Τ Τ Α Ρ Ι Κ Ε Σ Θ Ε Ρ Α Π Ε Ι Ε Σ - Α Ν Ο Σ Ο Γ Ε Ν Ε Τ Ι Κ Η Τράπεζα Μεσεγχυματικών Κυττάρων Τι είναι τα Μεσεγχυματικά στελεχιαία κύτταρα ( MSCs); Αποτελούν ετερογενή πληθυσμό πολυδύναμων αρχέγονων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ο ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ 1 ο Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. γ 2. α 3. β 4. δ 5. δ Β. Ερωτήσεις σωστού - λάθους 1. Σωστό 2. Λάθος 3. Λάθος 4. Λάθος 5. Σωστό ΘΕΜΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα.

Η ζητούμενη σειρά έχει ως εξής: αδενίνη < νουκλεοτίδιο < νουκλεόσωμα < γονίδιο < χρωματίδα < χρωμόσωμα < γονιδίωμα. ΚΕΦ. 1 ο ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΡΙΣΕΩΣ 1. Να κατατάξετε σε σειρά αυξανόμενου μεγέθους τις παρακάτω έννοιες που σχετίζονται με το γενετικό υλικό των οργανισμών: νουκλεόσωμα, χρωμόσωμα, αδενίνη, νουκλεοτίδιο, γονίδιο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης

ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ. Μαλτέζος Ιωάννης ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΔΡΟΜΟ DOWN ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΊΔΑ ΤΗΣ ΙΕΡΗΣ ΜΗΤΡΟΠΟΛΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥΠΟΛΗΣ Μαλτέζος Ιωάννης Κληρονομικότητα Το σώμα μας αποτελείται από εκατομμύρια κύτταρα εκ των οποίων τα περισσότερα εξ αυτών

Διαβάστε περισσότερα

Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr

Περικλέους Σταύρου 31 34100 Χαλκίδα Τ: 2221-300524 & 6937016375 F: 2221-300524 @: chalkida@diakrotima.gr W: www.diakrotima.gr Περικλέους Σταύρου 31 Προς: Μαθητές Α, Β & Γ Λυκείου / Κάθε ενδιαφερόμενο Αγαπητοί Φίλοι Όπως σίγουρα γνωρίζετε, από τον Ιούνιο του 2010 ένα νέο «ΔΙΑΚΡΟΤΗΜΑ» λειτουργεί και στη Χαλκίδα. Στο Φροντιστήριό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ

ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΔΙΑΦΟΡΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΣΤΟ 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ Το μόριο DNA μιας χρωματίδας μεταφασικού χωμοσώματος ενός φυσιολογικού ευκαρυωτικού κυττάρου περιέχει το 29% των νουκλεoτιδίων του με αζωτούχα βάση την T. a. Ποιο είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Ομάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Παρασκευή, 22 Μα ου 2015 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α A1. Οι περιοχές του DNA που μεταφράζονται σε αμινοξέα ονομάζονται α. εσώνια β. εξώνια γ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ ΒΑΣ. ΣΙΔΕΡΗΣ, ΜΕΣΟΓΕΙΩΝ 6, ΑΜΠΕΛΟΚΗΠΟΙ 115 27, ΑΘΗΝΑ, ΤΗΛ: 210 7777.654, FAX ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ Μικροβιολογικό & Ερευνητικό Εργαστήριο Καθ έξιν Αποβολές Οι καθ 'έξιν αποβολές είναι μια ασθένεια σαφώς διακριτή από τη στειρότητα, και που ορίζεται ως δύο ή περισσότερες αποτυχημένες

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ

ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ Κ. ΖΟΥΜΠΟΣ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΑΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΣΤΑ ΜΥΕΛΟΔΥΣΠΛΑΣΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α. Α1. δ Α2. γ Α3. β Α4. γ Α5. β ΘΕΜΑ Β. Β1. 4-2-1-6-3-5 Β2. α) DNA πολυμεράσες β) πριμόσωμα γ) DNA δεσμάσεις δ) DNA ελικάσες ε) RNA πολυμεράσες Β3. σελ 98:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΚΕΦ. 6 ο ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ Μεταλλάξεις είναι οι αλλαγές στην αλληλουχία των νουκλεοτιδίων που συμβαίνουν στο γενετικό υλικό ενός οργανισμού τόσο σε γονιδιακό επίπεδο (γονιδιακές μεταλλάξεις)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ

ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ Τ- ΚΥΤΤΑΡΩΝ ΓΟΝΙΔΙΟΥ Foxp3 ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Μονάδα Ανοσολογίας Καρκίνου, Εργαστήριο Ανοσολογίας-Ιστοσυμβατότητας Πνευμονολογική Κλινική, Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας Τμήμα Ιατρικής, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΕΚΦΡΑΣΗ ΤΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΡΥΘΜΙΣΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα

Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Νεότερα δεδομένα του καρκίνου - Νέα φάρμακα Δημοσθένης Σκάρλος Παθολόγος-ογκολόγος, αμ. Εηικ. Καθηγητής Παν/μίου Αθηνών, Διευθυντής β' ογκολογικής κλινικής Νοσοκομείου Ερρίκος Ντυνάν θεραπεία του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 23 10 2011 ΘΕΡΙΝΑ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Όλα τα βακτήρια: Α. διαθέτουν

Διαβάστε περισσότερα

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό

igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό igenetics ΜΑΘΗΜΑ 3 Το γενετικό υλικό ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΤΟΥ ΓΕΝΕΤΙΚΟΥ ΥΛΙΚΟΥ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗ Στο DNA (RNA ιών) οι πληροφορίες για τα χαρακτηριστικά ενός οργανισμού (γονίδια) ΔΙΑΤΗΡΗΣΗ Από κύτταρο σε κύτταρο και από

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Συροπούλου Ελεάνα ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:

ΤΑΞΗ: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Συροπούλου Ελεάνα ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΤΑΞΗ: Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: Συροπούλου Ελεάνα ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: / /2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΘΕΜΑ Α Α1. Η ποσότητα του DNA είναι α. διπλάσια στα νευρικά κύτταρα σε σχέση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Βιολόγων της Ώθησης 1 Τετάρτη, 22 Μαΐου 2013 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως

Διαβάστε περισσότερα

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός»

ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος. Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΗPV και Καρκίνος Δέρµατος Ηλέκτρα Νικολαΐδου Επ. Καθηγήτρια Δερµατολογίας ΕΚΠΑ Νοσ. «Α. Συγγρός» ΓΕΝΗ HPV Α γένος: βλεννογόνοι αιτιολογική συσχέτιση µε καρκίνο τραχήλου µήτρας, πρωκτού, αιδοίου, πέους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ

ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ ΑΡΙΘΜΗΤΙΚΕΣ ΧΡΩΜΟΣΩΜΙΚΕΣ ΜΕΤΑΛΛΑΞΕΙΣ 1) ΑΝΩΜΑΛΙΕΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΘΜΟ ΤΩΝ ΧΡΩΜΟΣΩΜΑΤΩΝ ΕΥΠΛΟΕΙΔΙΑ: ΚΑΘΕ ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΘΜΟΥ Ν (ΑΠΛΟΕΙΔΕΣ ΓΟΝΙΔΙΩΜΑ) 3Ν ΑΥΘΟΡΜΗΤΕΣ ΑΠΟΒΟΛΕΣ 4Ν τριπλοειδία Α) Γονιμοποίηση ωαρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ - ΡΑΔΙΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Βασικές γνώσεις I SBN 960-372-069-0 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΑΡΙΣ Α. ΚΟΣΜΙΔΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΣΑΚΙΡΗΣ Μ Ε Ρ Ο Σ Ι ΟΓΚΟΛΟΓΙΑ Κεφάλαιο 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ... 3 Το καρκινικό κύτταρο... 3 Κυτταρικός

Διαβάστε περισσότερα

Ερυθρά. Κύτταρα του Αίµατος. Για την ταυτοποίηση και τον χαρακτηρισµό των βλαστικών κυττάρων του αίµατος χρησιµοποιούνται λειτουργικά test

Ερυθρά. Κύτταρα του Αίµατος. Για την ταυτοποίηση και τον χαρακτηρισµό των βλαστικών κυττάρων του αίµατος χρησιµοποιούνται λειτουργικά test Μυελική Αιµοποίηση & Ερυθρά Σειρά Ερυθρά Λευκά Αιµοπετάλια Κύτταρα 45% 2.5 λίτρα Αίµα Πλάσµα 55% 3 λίτρα Νερό (93%) Ηλεκτρολύτες (

Διαβάστε περισσότερα

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου.

HIV & Ca τραχήλου μήτρας. Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. HIV & Ca τραχήλου μήτρας Άτομα μολυσμένα με HIV έχουν αυξημένη ροπή για την ανάπτυξη καρκίνου. ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ Πολλαπλοί παράγοντες μπορούν να συμβάλουν στην ανάπτυξη της κακοήθειας σε ασθενείς με AIDS. Οι

Διαβάστε περισσότερα

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επαναληπτικά Θέµατα ΟΕΦΕ 2005 1 ε π α ν α λ η π τ ι κ ά θ έ µ α τ α 2 0 0 5 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο A: 1-Α, 2-, 3-Γ, 4-Β, 5-Β ΜΟΝΑ ΕΣ 15 (3Χ5) Β. 1. Σωστή, 2. Λανθασµένη,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας τα βλαστικά κύτταρα

Κατανοώντας τα βλαστικά κύτταρα θέμα Κατανοώντας τα βλαστικά κύτταρα Μια επισκόπηση της επιστήμης και των θεμάτων που εγείρονται Δημοσίευση κατόπιν αδείας από την U.S. National Academy of Sciences, www.nationalacademies.org/stemcells.

Διαβάστε περισσότερα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα

CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα CD8 T-κυτταρολυτική απάντηση στον καρκίνο του πνεύμονα Μαρία Ζαμανάκου Βιολόγος-Υποψήφια Διδάκτωρ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΙΣΤΟΣΥΜΒΑΤΟΤΗΤΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Θεωρία ανοσοδιαμόρφωσης του καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική

Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Ο μαγικός κόσμος της έρευνας στη Βιολογία και Βιοϊατρική Χρυσούλα Πιτσούλη, Ph.D. Τμήμα Βιολογικών Επιστημών Πανεπιστήμιο Κύπρου (pitsouli@ucy.ac.cy) Η Βιολογία μελετά τη ζωή Η Βιοϊατρική αποτελεί εφαρμογή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ DNA (ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ)

ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ DNA (ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ) ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΑΝΑΣΥΝΔΥΑΣΜΕΝΟΥ DNA (ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ) Ι) ΠΡΟΑΠΑΙΤΟΥΜΕΝΕΣ ΓΝΩΣΕΙΣ ΚΑΙ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Οι μαθητές θα πρέπει : Να γνωρίζουν ποιο μόριο είναι ο φορέας της γενετικής

Διαβάστε περισσότερα

Δ. Ιακωβίδης. Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου

Δ. Ιακωβίδης. Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου Δ. Ιακωβίδης Πνευμονολόγος Aν. Διευθυντής Μονάδα επεμβατικής Πνευμονολογίας Γ.Π.Ν. «Γ. Παπανικολάου Νέα διαγνωστικά μέσα για τη λανθάνουσα φυματίωση Η στοχευμένη δοκιμασία δερματικής φυματινοαντίδρασης

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

Μαριάννα Τζανουδάκη Τμήμα Ανοσολογίας & Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν. Παίδων «Η Αγία Σοφία»

Μαριάννα Τζανουδάκη Τμήμα Ανοσολογίας & Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν. Παίδων «Η Αγία Σοφία» ΙΙΙβ. Τ Οξεία Λεμφοβλαστική Λευχαιμία (T ALL) και Yπολειμματική Νόσος (ΜRD) Μαριάννα Τζανουδάκη Τμήμα Ανοσολογίας & Ιστοσυμβατότητας Γ.Ν. Παίδων «Η Αγία Σοφία» Η ωρίμανση των Τ λεμφοκυττάρων Τ και Β Λεμφοκύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΔΙΚΤΥΟΥ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΤΡΑΠΕΖΩΝ ΟΜΦΑΛΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΔΙΚΤΥΟΥ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΤΡΑΠΕΖΩΝ ΟΜΦΑΛΙΚΩΝ ΜΟΣΧΕΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΟΛΥΤΕΧΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Εργαστήριο Στατιστικής και Μεθόδων Ποσοτικής Ανάλυσης Διευθυντής: Καθ. Ελευθέριος Ιακώβου Laboratory of Advanced Supply

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ. 2η έκδοση. βιολογία ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ. 2η έκδοση. βιολογία ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ 2η έκδοση βιολογία Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ περιεχόμενα Κεφάλαιο 1 Το γενετικό υλικό...13 Κεφάλαιο 2 Αντιγραφή, έκφραση και ρύθμιση της γενετικής πληροφορίας... 65 Κεφάλαιο 3 Ιοί...127

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. ΘΕΜΑ Α Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 25/04/2014 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΔΩΔΕΚΑ (12) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Να επιλέξετε τη φράση που

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΑΠΟ 5 ΣΕΛΙΔΕΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΚΑΙ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) Θέμα Α Μονάδες 25 Α1.

Διαβάστε περισσότερα

Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr

Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr ΜΟΡΙΑΚΗ ΓΕΝΕΤΙΚΗ Αλέξης Ν. Πολύδωρος Αναπλ. Καθηγητής Μοριακής Βελτίωσης Εργαστήριο Γενετικής και Βελτίωσης Φυτών ΑΠΘ email: palexios@agro.auth.gr Παρουσιάσεις μαθήματος http://users.auth.gr/~palexios/

Διαβάστε περισσότερα

Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τρόποι αποθήκευσης µονάδων οµφαλοπλακουντιακού αίµατος σε:

Υπάρχουν τρεις διαφορετικοί τρόποι αποθήκευσης µονάδων οµφαλοπλακουντιακού αίµατος σε: Στείλτε το κείµενο αυτό σε όσους περισσότερους µπορείτε. Συµβάλετε στη σωστή ενηµέρωση του κόσµου. ΕΟΜ Μυελός των Οστών ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΑΠΟΘΗΚΕΥΣΗΣ ΜΟΝΑ ΩΝ ΟΜΦΑΛΟΠΛΑΚΟΥΝΤΙΑΚΟΥ ΑΙΜΑΤΟΣ ΓΙΑ ΜΕΤΑΜΟΣΧΕΥΣΗ ΕΘΝΙΚΟΣ

Διαβάστε περισσότερα