«Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΣΑΟΥΣΗ ΟΥΡΑΝΙΑ «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Σ. ΔΕΛΗΒΟΓΙΑΤΖΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 2004

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΣΑΟΥΣΗ ΟΥΡΑΝΙΑ «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α.Ε.Μ.: 433 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Σ. ΔΕΛΗΒΟΓΙΑΤΖΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 2004

3 Με την ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας οφείλω να ευχαριστήσω θερμά τον καθηγητή μου κ. Σωκράτη Δεληβογιατζή, ο οποίος ανέλαβε το βάρος της εποπτείας, την επιστημονική καθοδήγηση, τις γόνιμες συζητήσεις, τις καίριες παρατηρήσεις και συμβουλές, την αμέριστη συμπαράσταση σε κάθε είδους βοήθεια όποτε χρειάστηκε. Ευχαριστώ θερμώς τους καθηγητές μου κ.δόικο Παναγιώτη και κ.αυγελή Νικόλαο για τη συμπαράστασή τους κατά τη διάρκεια των σπουδών μου. Αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω ακόμη, τους συμφοιτητές μου Δήμητρα Τσάτσου, Δημήτριο Μαυρόπουλο, Ειρήνη Ζανάκη, οι οποίοι προσέφεραν τη βοήθειά τους. Τέλος, θα ήθελα να αφιερώσω αυτό το πόνημα στην Κικίτσα η οποία προσανατόλισε τη ζωή μου και της πρέπει κάθε ευχαριστία.

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2 A ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ 1.1 Η ζωή και η προσωπικότητα του Αριστοτέλη Τα έργα του Αριστοτέλη 14 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 16 Β ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 1.1 Ο ρόλος της γυναίκας Η «εκ φύσεως» ανισότιμη σχέση άνδρα γυναίκας 19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 2.1 Το γυναικείο ήθος Η γυναίκα και ο έγγαμος βίος 23 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 3.1 Η γυναίκα ως πολίτης στον Αριστοτέλη Το άκυρο γυναικείο βουλευτικό Ερμηνεία του Levy Holton για την πολιτική θέση της γυναίκας στον Αριστοτέλη 34 Γ ΜΕΡΟΣ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ 1.1 Η θέση της γυναίκας στην αρχαιότητα 1.2 Η θέση της γυναίκας στην αρχαία ελληνική τραγωδία 1.3 Η γυναίκα της Γόρτυνας ΕΠΙΛΟΓΟΣ 49 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ενώ στον εκκλησιαστικό κύκλο συνηθίζεται να λέγεται ότι η φύση της γυναίκας και η Παράδοσή της υποδηλώνουν ξεκάθαρα τη θέση της, μια θέση που της προσδίδει μια αίσθηση άνεσης και απελευθέρωσης από κάθε καταπίεση και στέρηση, στην Αθήνα του 5 ου και 4 ου αιώνα π.χ., η ανδρική κυριαρχία και η αδύναμη θέση της γυναίκας στην κοινωνία ήταν δεδομένη. Σε όλο σχεδόν το Αριστοτελικό έργο η γυναίκα παρουσιάζεται να κατέχει μια υποδεέστερη θέση σε σχέση με τον άντρα. Άνδρες και γυναίκες συνυπάρχουν προκειμένου να κάνουν παιδιά και να διαιωνίζεται το είδος, να μοιράζονται τις ευθύνες μέσα στην οικία αλλά και λόγω αλληλοσεβασμού και συμπάθειας. Οι γυναίκες περιγράφονται με βάση τις διαφορές τους από τους άνδρες ενώ οι άνδρες δεν περιγράφονται καθόλου. Η εργασία αυτή δεν έχει ως σκοπό να κρίνει τις θέσεις και τις απόψεις του Αριστοτέλη, αλλά να διευκρινίσει ποιες είναι αυτές οι θέσεις ακολουθώντας την α- νάλογη κατεύθυνση προς το σκοπό αυτό. 1

6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα εργασία πραγματεύεται την αριστοτελική θεώρηση του κοινωνικού και πολιτικού ρόλου της γυναίκας. Όσον αφορά τη σχέση του Αριστοτέλη με τις γυναίκες υπάρχουν λίγες ιστορικές πληροφορίες. Ωστόσο, δε μπορεί να γίνει λόγος για απουσία του θηλυκού απ τη ζωή του ή για κάποια τραυματική εμπειρία που τον στιγμάτισε, όπως στην περίπτωση του Πλάτωνα. Το γεγονός βέβαια ότι ο Αριστοτέλης όντας ένας απ τους πιο φημισμένους μαθητές του Πλάτωνα δεν έμεινε τελείως ανεπηρέαστος στο θέμα αυτό. Δηλαδή και ο ίδιος δεν εκτιμά ιδιαίτερα τη γυναίκα. Ενώ ισχυρίζεται ότι οι γυναίκες αποτελούσαν το μισό πληθυσμό της πόλης, όταν περιγράφει ένα σχέδιο ιδανικής πόλης οι γυναίκες εξαφανίζονται τελείως. Ο ρόλος της γυναίκας, όπως τον παρουσιάζει ο Αριστοτέλης μέσα απ τα «Πολιτικά» του είναι κατώτερος και αποκλειστικά οικιακός. Το ακριβές χαρακτηριστικό της ψυχής της γυναίκας που την καθιστά άξια για ένα ρόλο κατώτερο μένει αδιευκρίνιστο. Ο Αριστοτέλης μας εξηγεί για ποιο λόγο ο άνδρας έχει δικαίωμα να εξουσιάζει ενώ ο λόγος του κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού της γυναίκας δε δίνεται. Πάντως σε καμιά περίπτωση δεν επιτρέπεται η δραστηριότητα της γυναίκας στην πόλη. Οι άντρες είναι φτιαγμένοι για να διατάζουν παρά οι γυναίκες, ενώ ο ρόλος των γυναικών δεν είναι τόσο η σωματική εργασία αλλά η διατήρηση των α- γαθών που οι άντρες εξασφαλίζουν (η αποστολή του άνδρα είναι να αποκτά ενώ της γυναίκας να αποταμιεύει) 1. Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει πως το αρσενικό έχει καθοριστεί απ τη φύση να είναι ανώτερο απ το θηλυκό, γι αυτό το πρώτο εξουσιάζει ενώ το δεύτερο εξουσιάζεται. Οι ηθικές αρετές της γυναίκας διαφοροποιούνται από εκείνες του άνδρα. Κατά την άποψή του, οι γυναίκες έχουν ανίσχυρη την ικανότητα του βουλεύεσθαι, αφού οι λογικές τους σκέψεις δεν επικρατούν των συναισθημάτων τους. Ακόμα, στα έργα του Αριστοτέλη «Ηθικά Νικομάχεια», «Ηθικά Ευδήμεια», «Ηθικά Μεγάλα» εξετάζεται η σχέση του άνδρα και της γυναίκας. Τη σχέση αυτή ο Αριστοτέλης τη 1 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α 1, 1252 α 33-b5, 1277 b

7 θεωρεί εκ φύσεως άνιση και χρησιμοποιεί φράσεις που εκφράζουν παλιές προκαταλήψεις, όπως τον ισχυρισμό ότι ο άνδρας είναι ανώτερος απ την γυναίκα 2. Στην περίπτωση της γυναίκας, η σωματική και η ψυχολογική της συγκρότηση αποδίδει και την ερμηνεία για το ρόλο της μέσα στο νοικοκυριό και το είδος της αρετής της. Συγκριτικά με τον άνδρα η σωματική κατάσταση της γυναίκας χαρακτηρίζεται από αδυναμία κι αυτό την οδηγεί σε ρόλο αποκλειστικά οικιακό. Το βουλευτικό της είναι άκυρο, κάτι που σημαίνει ότι στερείται εξουσίας και εύκολα υπερβαίνεται. Η βούλησή της δε διαθέτει εξουσία γιατί συχνά υποσκελίζεται απ τα συναισθήματά της. Χαρακτηριστική ιστορία που αποδεικνύει την πονηριά και τον δόλο των γυναικών είναι αυτή με πρωταγωνιστές τον Αριστοτέλη και τη σύζυγο του Μ.Αλεξάνδρου που πρωτοακούστηκε το 13 ο αιώνα. Ο Αριστοτέλης κάποτε επέπληξε τον Μ. Αλέξανδρο γιατί λάτρευε τόσο τη γυναίκα του ώστε άφηνε σε δεύτερη μοίρα τις δημόσιες υποθέσεις. Τότε η σύζυγος του Αλέξανδρου θέλοντας να εκδικηθεί τον σταγειρίτη φιλόσοφο αναζήτησε την αγάπη του και δεν άργησε να πετύχει το στόχο της. Κάποια στιγμή του ζήτησε να «ιππεύσει» πάνω στην πλάτη του προτού του αποδείξει τον έρωτά της. Είχε ενημερώσει τον Αλέξανδρο να βρίσκεται εκεί για να γίνει μάρτυρας του εξευτελισμού του Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης απάντησε στον Μ. Αλέξανδρο όταν αναστατωμένος τους είδε και ζήτησε εξηγήσεις: «αν μια γυναίκα μπορεί να κάνει τόσο ανόητο έναν άνδρα της ηλικίας μου και της σοφίας μου, πόσο περισσότερο επικίνδυνη πρέπει να είναι και για τους νεότερους. Εγώ πήρα το ηθικό μου δίδαγμα. Είναι ευκαιρία να επωφεληθείς κι εσύ από αυτό» 3. 2 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, b M. C. Horowitz, Aristotle and Woman, σελ. 189,

8 Α ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ἐν φιλοσοφίᾳ δέ ὑπερβέβηκε τά ἀνθρώπινα μέτρα μηδέν ἐλλιπές περί αὐτῆς πραγματευσάμενος, ἀλλά καί αὐτῇ προσθείς ἐκ τῆς ἑαυτοῦ ἀγχινοίας τήν ὅλην κατώρθωσε φιλοσοφίαν. De Vita Aristotelis V. Rose, σ Η ζωή και η προσωπικότητα του Αριστοτέλη Πόσο κοντά μας αισθανόμαστε τον Αριστοτέλη; 4 Πόσο ανθρώπινα τον βλέπουμε; Είναι η μεγαλύτερη φιλοσοφική ιδιοφυΐα. «Έχει μια θέση απαράβλητης σημασίας στην ιστορία της φιλοσοφίας. Είναι αδιαφιλονίκητα ανώτερος από τον Descartes, τον Πλάτωνα», γράφει ο Barnes, στην Εισαγωγή στο «The Cambridge Companion to Aristotle», που εκδίδεται στην Οξφόρδη το Στη φιλοσοφία ξεπέρα- 4 Για τα στοιχεία γύρω απ τη ζωή του Αριστοτέλη βασίσθηκα, εκτός από τη μαρτυρία του Διογένη Λαερτίου, στην κλασική έρευνα του I. Düring Aristotle in the Ancient Biographical Tradition, (Studia Graeca et Latina Gothoburgensia, V), Göteborg, 1957, καθώς και στο έργο του Aristoteles. Darstellurg und Interpretation seines Denkens, Heidelberg 1966, σσ Χρησιμοποίησα επίσης τις μελέτες του καθηγητού της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Δημητρίου Λυπουρλή, «Αριστοτέλης: Βίος και έργα», στο Αριστοτελικά, εκδ. Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1980, σς. 3-23, και «Μερικές αρχαίες διηγήσεις για τον Αριστοτέλη», στο Μακεδονικά, 1δ, Θεσσαλονίκη 1972, σσ Η βιογραφία του Αριστοτέλη, γνωστή από το χειρόγραφο που βρέθηκε στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη ως Vita Marciana, εξεδόθη στο Βερολίνο το 1962 από τον O. Gigon o οποίος έκανε και τον σχολιασμό. Το αρχαίο κείμενο συμπεριλήφθηκε στα Αποσπάσματα του V. Rose, Fragmenta..., De Vita Aristotelis ex codice Marciano 257, σσ Ενδιαφέρον παρουσιάζουν, στην συλλογή του Rose, οι μαρτυρίες για τις επιστολές αν δεχθούμε τη γνησιότητά τους που ο Αριστοτέλης έγραφε προς τον Φίλιππο, τον Αλέξανδρο, τον Αντίπατρο, και προς άλλους (Rose, LVI Επιστολαί σ. 411). Πρβλ. σχετικά με τις επιστολές και P. Moraux, Les listes anciennes des ourrages d Aristote, Louvain, 1951, σσ Στο ίδιο έργο ο Moreaux δίδει πολλές πληροφορίες για τη ζωή του Αριστοτέλη. βλ. ειδικότερα Appendice, Σημειώσεις στην χρονολόγηση μερικών έργων του Αριστοτέλη, σσ. 323 κ. επ. Την ανέλιξη της σκέψης του Αριστοτέλη σε συνδυασμό με τα γεγονότα της ζωής του παρουσιάζει ο W. Jaeger στο Aristoteles. Grundlegung einer Geschichte seiner Entwicklung, Berlin, Τέλος, μια ζωντανή παρουσίαση του Αριστοτέλη, με αφηγηματικά στοιχεία για τη ζωή του, προσφέρει η εκτενής μελέτη του Μ. Τσιτσικλή «Η τελευταία παράδοση του Αριστοτέλη (Μετά τα Φυσικά α λασσον)» στο περιοδικό Χρονικά της Χαλκιδικής, (Πρόλογος, «In Memoriam M. Τσιτσικλή», Α. Τσοπανάκη), Θεσσαλονίκη 1990, σσ

9 σε τα ανθρώπινα, γράφουν οι αρχαίοι βιογράφοι. Η αναγνώριση του Αριστοτέλη παραμένει ακλόνητη, πάνω από είκοσι τρεις αιώνες. Ως μαθητή, ως ερευνητή, ως δάσκαλο πρέπει να τον δούμε. Αυτή την πλευρά της ζωής του γνωρίζουμε. Μαθήτευσε, ερεύνησε, δίδαξε, έγραψε. Και άφησε πίσω του το έργο του. 5 Μας κληροδότησε μία φιλοσοφική σκέψη μέσα στην οποία ζούμε, κινούμεθα, προκόβουμε. δεν το γνωρίζουμε όμως. Τόσο πολύ έχουμε αφομοιωθεί με τις έννοιες, που εισήγαγε, τόσο πολύ με την ηθική του, με τα περίφημα Ηθικά Νικομάχεια, το ωραιότερο ίσως φιλοσοφικό κείμενο της αρχαιότητος. Κάποια στοιχεία που συμπληρώνουν την εικόνα της προσωπικότητας του Αριστοτέλη: Η οικογένειά του ήταν σχετικά εύπορη. Η μητέρα του Φαιστίς είχε κτήματα στην Χαλκίδα. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και φίλος του Αμύντα του Γ. Γεννήθηκε το 384 π.χ. στα Στάγειρα που ήταν αποικία των Ανδρίων. Ήταν ιωνικής καταγωγής. Ο Αριστοτέλης είχε δυο αδέρφια, τον Αρίμνηστο και την Αριμνήστη. 6 Όταν πέθανε ο πατέρας του, ανέλαβε την αγωγή του ο Πρόξενος ο Αταρνεύς. Αργότερα, από ευγνωμοσύνη προς τον κηδεμόνα του, ο Αριστοτέλης θα φροντίσει για την ανατροφή και τη μόρφωση του γιου του Προξένου, του Νικάνορα. Στη διαθήκη του 7 μάλιστα άφησε εντολή να παντρευτεί ο Νικάνορας την κόρη που ο Αριστοτέλης είχε απ το γάμο του με την Πυθιάδα, που λεγότανε και εκείνη Πυθιάς. Υποθέτουμε ότι μικρός διάβαζε τα βιβλία του πατέρα του, βιβλία ιατρικής. Ήταν δεκαεφτά χρονών σαν έφθασε στην Αθήνα και διάλεξε να φοιτήσει στην Ακαδημία. Ο Πλάτων όμως τότε έλειπε στην Σικελία. ήταν το δεύτερο ταξίδι του στην Κάτω Ιταλία. Στην Ακαδημία γνωρίζεται με τον Εύδοξο απ την Κνίδο. Ο Αριστοτέλης είχε, απ τη φύση του, επιστημονικό μυαλό. Σήμερα θα λέγαμε ότι ήταν θετικιστής. Δεν είχε ποιητική παρόλο που έγραψε ποιήματα ούτε «ρομαντική φύση». Τη φύση όμως και τα πλάσματα της φύσης τα μελέτησε. Στην φύση στράφηκε. γι αυτήν θα γράψει μερικά από τα σημαντικότερα του έργα. Την σεβάστηκε 5 Τρεις είναι οι μεγάλες περίοδοι της ζωής του φιλοσόφου: Τα χρόνια της πρώτης διαμονής στην Αθήνα: π.χ. Τα χρόνια της παραμονής του στην Άσσο, την Μυτιλήνη, την Μακεδονία: π.χ. Τα χρόνια της δεύτερης διαμονής στην Αθήνα: π.χ. Θάνατος στην Χαλκίδα το322 π.χ. 6 V. Rose, Fragm. = II Hesychius, in onomatologo, σσ Βλ. Διογ. Λαέρτ. V

10 όπως σεβάστηκε και την θρησκευτική παράδοση στην καθημερινή ζωή του. Το μαρτυρεί και η διαθήκη του. Σαν επέστρεψε ο Πλάτων, κατάλαβε γρήγορα τι μαθητή είχε απέναντί του. Οι βιογράφοι μας λένε ότι τον αποκαλούσε «Νοῦ». Ο Ingemar Düring, ένας μεγάλος αριστοτελιστής των ημερών μας, πιστεύει ότι ο Πλάτωνας, όταν έδινε αυτό το παρανόμι στον Αριστοτέλη, είχε στο νου του τον αγαπημένο του ποιητή Επίχαρμο, που δίδασκε ότι νοῦς ὁρῇ καί νοῦς ἀκούει. τἄλλα κωφά καί τυφλά («Ο νους είναι που βλέπει, ο νους είναι που ακούει. όλα τ άλλα είναι κουφά και τυφλά»). Είναι άραγε γιατί ήταν τακτικός και συστηματικός; Ήταν γιατί ο Πλάτων συνέδεσε την τάξη του Αριστοτέλη με τον «Νοῦ» του Αναξαγόρα; Τον έλεγε ακόμα «αναγνώστη». Γιατί; Εργαζόταν συνέχεια, ήταν φιλόπονος. Διάβαζε, αντέγραφε τα μαθήματα, κρατούσε σημειώσεις. Εγκαινιάζεται τώρα κάτι καινούργιο. Με τον Αριστοτέλη περνούμε απ την προφορική διδασκαλία στο διάβασμα, στη μελέτη, στην κυριολεξία. Με την ολοκλήρωση της μόρφωσής του αρχίζει να διδάσκει τη ρητορική στην Ακαδημία. Εκείνα τα χρόνια, περίπου στα 362 π.χ. αρχίζει και η πολεμική του Αριστοτέλη κατά τον Ισοκράτη και της σχολής του. Ο Ισοκράτης δε συμπαθεί τον Αριστοτέλη. Ήταν αγαπητός στους γύρω του; Η απάντηση είναι όχι. Είχε λίγους φίλους μα πολλούς εχθρούς. 8 Αυτό γιατί έκανε κριτική στις θέσεις των άλλων, πολεμούσε τις απόψεις τους, πίστευε στη σκέψη του και ήταν ειρωνικός. Μετά το θάνατο του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης δε μένει στην Αθήνα. Ο προφανής λόγος που έφυγε ήταν εξαιτίας του πολιτικού κλίματος στην Αθήνα. Ήταν Μακεδών, οι Αθηναίοι ήταν αντιμακεδονικοί. Άρα ήταν ύποπτος στα μάτια τους. Γνώριζαν τις οικογενειακές σχέσεις τους με τη μακεδονική αυλή. Πηγαίνει στην Άσσο στη Μ. Ασία, απέναντι απ τη Λέσβο, εκεί ήταν ο φίλος του Ερμίας, ο τύραννος, που τον είχε προσκαλέσει. Στην Άσσο και στη Μυτιλήνη ο Αριστοτέλης γίνεται ο μεγάλος ερευνητής της φύσης. Μελετά τον κόσμο των ζώων και των φυτών. Στην Άσσο, ο Αριστοτέλης παντρεύτηκε, μετά το μαρτυρικό θάνατο του Ερμία, την ανηψιά του τελευταίου, την Πυθιάδα. Στη μνήμη του φίλου του Ερμία, θα γράψει ο Α- 8 Δ. Λυμπουρλή, ίδιο έργο, σ

11 ριστοτέλης ένα επίγραμμα που θα στηθεί στους Δελφούς και έναν παιάνα, ύμνο στην Αρετή. Ο Ερμίας είχε υποκύψει στο θάνατο χωρίς να προδώσει κανέναν. Γνωρίζει στη Μυτιλήνη το Θεόφραστο με τον οποίο η συνεργασία τους σταμάτησε μόνο με το θάνατο του Αριστοτέλη. 9 Ο Ερμίας είχε σχέσεις με την αυλή των Μακεδόνων Βασιλέων. Είχε στηρίξει την πολιτική του Φιλίππου. Τότε καλεί ο Φίλιππος τον Αριστοτέλη στην Πέλλα, για να αναλάβει την αγωγή του Αλεξάνδρου. Ποιοί λόγοι κίνησαν τον Φίλιππο να προσκαλέσει ως διδάσκαλο του γιου του τον Αριστοτέλη; Ίσως οφείλεται στην γνωριμία του πατέρα του Φιλίππου, του Αμύντα του Γ, με τον πατέρα του Αριστοτέλη. Ίσως οφείλεται στην οξυδέρκεια του Φιλίππου που διαισθάνθηκε ότι ο γιος του ο Αλέξανδρος δεν είχε ανάγκη από σκληρή αγωγή αλλά από διδασκαλία που να εξυψώνει το πνεύμα του και να τον κάνει ανοικτό στον λόγο, στο νου και στην πειθώ μέσα απ το λόγο. Ποιός ήταν καλύτερος απ τον Αριστοτέλη; Είχε ξεχωρίσει ανάμεσα σε πολλούς δυνατούς επιστήμονες όπως ήταν ο Εύδοξος και ο Σπεύσιπος. Μήπως η επιλογή του Φιλίππου οφείλεται στο ότι ο Αριστοτέλης φοίτησε και δίδαξε στην Ακαδημία, στο πιο λαμπρό πνευματικό κέντρο της αρχαιότητας; Του τον συνέστησε ο Ερμίας; Η απάντηση δεν είναι ξεκάθαρη. Ίσως όλοι αυτοί οι λόγοι υπαγόρευσαν την απόφασή του. Μακριά απ την Πέλλα, στην Μίεζα δέχεται ο Αλέξανδρος την αγωγή του φιλοσόφου. Εκεί άκουγε τα μαθήματα του Αριστοτέλη όχι μόνος του. Είχε δίπλα του συμμαθητές, παιδιά γνωστών μακεδονικών οικογενειών, που σε λίγα χρόνια θ αποτελέσουν τους συντρόφους του που θα τον ακολουθήσουν στην εκστρατεία. Τι δίδασκε ο Αριστοτέλης; Είχε ήδη γράψει, τον Προτρεπτικό, τα πιο πολλά βιβλία της Φυσικής Ακροάσεως, τα Ηθικά Ευδήμια, τα Αναλυτικά, καθώς και το χαμένο πια έργο Περί Φιλοσοφίας. Εκεί, αναπτύσσει τις έννοιες της σοφίας, της αρετής, της φρόνησης, της σωφροσύνης, που αργότερα θα θεμελιώσουν τα Ηθικά Νικομάχεια. Δίδαξε τον Όμηρο και τους τραγικούς. Δίδαξε πολιτική φιλοσοφία. μετέφερε τις σκέψεις του που έγιναν κτήμα των μαθητών του. Γι αυτό ο Αλέξανδρος αργότερα θα παραπονεθεί όταν μάθει στα βάθη της Ασίας, ότι ο Αριστοτέλης είχε δημοσιεύσει τους ακροαματικούς λόγους. Πίστευε ότι έπρεπε να είναι γνωστοί σε μικρό κύκλο. Τότε, διαμαρτυρήθηκε ο Αλέξανδρος στον Αριστοτέλη και του έγραψε: Ἀλέξανδρος πρός τόν Ἀριστοτέλη, εὖ πράττειν. 9 Δ. Λυμπουρλής, Ηθικά Νικομάχεια Β Βιβλίο ΣΧΟΛΙΑ σ

12 «Δεν ήταν καθόλου σωστό αυτό που έκανες να εκδώσεις τους ακροαματικούς λόγους. Αλήθεια, σε τι θα διαφέρουμε πια εμείς απ όλους τους άλλους, αφού τα έργα ακριβώς στα οποία βασίστηκε η δική μας παίδευση θα γίνουν τώρα κοινό κτήμα όλων; Στο κάτω-κάτω, αν θα ήθελα να ξεχωρίσω απ τους άλλους, αυτό είναι η γνώση των αρίστων, όχι η δύναμη». Απαντά ο Αριστοτέλης: Ἀριστοτέλης στόν βασιλέα Ἀλέξανδρο, εὖ πράττειν. «Μου έγραψες για τους ακροαματικούς λόγους. Φανταζόσουν πως έπρεπε να τους φυλάγουμε κρυφούς; Ξέρε λοιπόν πως είναι το ίδιο. ας έχουν εκδοθεί είναι σαν να μην έχουν εκδοθεί, γιατί άλλος κανείς δεν τους καταλαβαίνει παρά μόνο ό- ποιοι έχουν ακούσει εμάς τους ίδιους». Γνώριζε ο Αριστοτέλης τον χαρακτήρα του μαθητή του. Θύμωνε εύκολα και εξοργιζόταν. Γι αυτό και τον συμβούλευε στα γράμματά του να κυριαρχεί στο θυμό του. γιατί δεν θυμώνει κανείς με όσους είναι πιο κάτω αλλά με τους καλύτερους και κανείς δεν είναι ίσος με τον Αλέξανδρο. Αυτό το μαρτυρεί ο Αιλιανός 10 στην Ποικίλη Ιστορία. Δύο χρόνια διήρκησε η εκπαίδευση του Αλεξάνδρου (343 π.χ.-341/40 π.χ.) και διακόπηκε όταν έγινε αντιβασιλέας. Τότε ο Αριστοτέλης αποσύρθηκε στα Στάγειρα. Υπήρξαν γεγονότα που απομάκρυναν τον Αριστοτέλη γνωστό για τα εχθρικά του αισθήματα απέναντι στους Πέρσες όπως η πολιτική του Αλεξάνδρου, η τελετή της προσκυνήσεως που αυτός επέβαλε. Η ρήξη με τον Αλέξανδρο θα γίνει με αφορμή τη δολοφονία του ανιψιού του, Καλλισθένη. Ο Αριστοτέλης κατηγορήθηκε άδικα ότι μετείχε σε συνωμοσία ενάντια στον Αλέξανδρο. Όταν επέστρεψε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα, συνοδευόμενος απ τον Θεόφραστο, άρχισε να διδάσκει σ ένα δημόσιο γυμναστήριο που λεγόταν Λύκειο γιατί ήταν κοντά στο ναό του Λυκείου Απόλλωνα, βορειοανατολικά της πόλης. Δεν είχε δικαίωμα να αγοράσει γη, γιατί δεν ήταν Αθηναίος πολίτης. Εικάζουμε ότι οι μαθητές του διέθεσαν χρήματα, για να κτισθεί αργότερα το κτίριο της Σχολής που είχε βιβλιοθήκη και αίθουσες διδασκαλίας. Ο χώρος διδασκαλίας του Αριστοτέλη έγινε εξαιρετικό κέντρο έρευνας. Το έργο που επιτελέσθηκε εκεί είναι τεράστιο. Δώδεκα 10 Rose Fr. GSG = Aelian. Var. hist. 12, 54. 8

13 χρόνια διδάσκει συνεχώς. Είναι τα χρόνια που έγραψε τα μεγάλα του έργα: τα Πολιτικά, μεγάλο μέρος απ το Μετά τα Φυσικά, τα Ηθικά Νικομάχεια. Η πολιτική κατάσταση στην Αθήνα δεν ήταν κακή για έναν Μακεδόνα. Σαν έφτασε όμως η είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου, το κλίμα άλλαξε. Οι Αθηναίοι ξεσηκώνονται. Τον βλέπουν φιλύποπτα. Ο Αριστοτέλης αισθάνεται ότι εύκολα μπορεί να κατηγορηθεί. Αφορμή θα μπορούσε να είναι ένας παιάνας 11 που είχε γράψει προς τιμήν του φίλου του Ερμία, όταν έμαθε ότι βρήκε τραγικό θάνατο απ τους Πέρσες εναντίον των οποίων συνωμοτούσε. Στο ποίημα εξυμνεί την αρετή του που για χάρη της αξίζει κανείς να χάσει και τη ζωή του. Οι παιάνες όμως δεν ταίριαζαν σε κοινό θνητό. Οι Αθηναίοι θα το έβλεπαν αυτό ως αιτιολογία λόγω «ασέβειας» - για καταδίκη σε θάνατο, ιδίως που ο Ερμίας όσο ζούσε ήταν φιλομακεδόνας. Στον φίλο του τον Αντίπατρο, ο Αριστοτέλης γράφει ότι κινδυνεύει η ζωή του. 12 Φεύγει κρυφά ο Αριστοτέλης για να μην επιτρέψει, όπως λέγεται ότι είπε στους Αθηναίους, να διαπράξουν στην φιλοσοφία και δεύτερο έγκλημα. 13 Το πρώτο ήταν η καταδίκη του Σωκράτη («τό περί Σωκράτην πάθος αἱνιττόμενο καί τόν καθ ἑαυτόν κίνδυνον») συμπληρώνει η αρχαία μας πηγή (= κάνοντας αναφορά στο πάθημα του Σωκράτη και στον δικό του κίνδυνο). Η φιλία του Αριστοτέλη με τον Αντίπατρο, ισχυρό άνδρα της Μακεδονίας, συνεχίστηκε έως το θάνατο του φιλοσόφου. Στον Αριστοτέλη ο Αντίπατρος εμπιστεύθηκε και την παίδευση του γιου του Κασσάνδρου. Στον Αντίπατρο γράφει για να παραπονεθεί για τις συκοφαντίες που λέγονται εις βάρος του επειδή παντρεύτηκε την Πυθιάδα, ανηψιά του Ερμία. Στον Αντίπατρο γράφει ακόμη για να του πει ότι οι Αθηναίοι του απέσυραν τις συκοφαντίες που του είχαν κάνει και εξηγεί: Ο Αριστοτέλης κατά τη 2 η διαμονή του στην Αθήνα, μαζί με τον Καλλισθένη τον ανηψιό του, 11 Διογ. Λαερ. V 7, μετάφραση από τον Σ. Μενάρδο κατά παράθεση Δ. Λυμπουρλή, ίδιο έργο, σ. 18. Οι Αθηναίοι θεώρησαν ασέβεια το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης επέλεξε το είδος του παιάνα που είναι παραδοσιακός ύμνος για τον Απόλλωνα. Βλ. σχετικά Wilamowitz Moellendorf, Aristoteles und Athen, II, Berlin, 1893, σσ. 405 κ. επ. 12 Rose, Fr. 667:... ἐπιστέλλων Ἀντίπατρω γράφει τό Ἀθήνησι διατρίβειν ἐργῶδες. 13 Rose, Fr. 667: Vita Ar. Vulg: Μετέπειτα δὲ ἀνταρσίας γενομένης ἐν τοῖς Ἀθηναίας ἧλθεν ὁ Ἀριστοτέλης ἐν Χαλκίδι εἰρηκώς τοῖς Ἀθηναίοις ὅτι «οὐκ ἐάσι, ὑμᾶς δίς εἰς φιλοσοφίαν ἁμαρτεῖν». Σύμφωνα με πληροφορία οι Αθηναίοι τον κάλεσαν να επιστρέψει στην Αθήνα, και τότε εκείνος τους έγραψε και έδωσε τη γνωστή απάντηση. Βλ. Rose, Fr. 667 = Elias in Arist. Categ. P. 26 b 2Sbr. 9

14 είχαν κάνει μια έρευνα και συνέταξαν τον κατάλογο όλων των Πυθιονικών. Έγραψαν την ιστορία των αγώνων απ τη θέσπισή τους (335 π.χ.). Το συμβούλιο στους Δελφούς αποφάσισε να αποδοθούν οι δημόσιες τιμές στον Αριστοτέλη και τον ανηψιό του για την προσφορά τους. Να στηθεί στήλη προς τιμήν τους, στους Δελφούς. Η εργασία του Αριστοτέλη αναγράφηκε σε μια στήλη μέσα στο ιερό. Όταν όμως έγιναν στην Αθήνα τα γεγονότα κατά των Μακεδόνων και μόλις μαθεύτηκε η είδηση του θανάτου του Αλεξάνδρου, το 323 π.χ., οι Αθηναίοι απέσυραν τις τιμές. 14 Ένα απ τα τελευταία γράμματα του Αριστοτέλη είναι που εξηγεί την ιστορία αυτή στον Αντίπατρο. Αυτά ήταν τα μεγάλα γεγονότα της ζωής του. Οι φίλοι και οι μαθητές του γνώριζαν την μεγάλη του επιστημονικότητα, τη σημασία της φιλοσοφίας του. Μπορούσαν να προβλέψουν την απαράμιλλη τύχη της; Να τι διαβάζουμε στην Vita Vulgata (Rose, καί ἄλλως σ. 437 κ. επ.): «στην φιλοσοφία ξεπέρασε τα ανθρώπινα μέτρα. δεν άφησε κανένα θέμα που να μην πραγματευθεί. και πολλά όμως προσέθεσε και δημιούργησε την όλη φιλοσοφία με τη δική του οξύνοια πνεύματος» (ἐν φιλοσοφία δέ ὑπερβέβηκε τά ἀνθρώπινα μέτρα...). Δεν έλειψαν όμως οι εχθροί. Στη Χαλκίδα έζησε τη μοίρα των μεγάλων, τη μοναξιά. Από εκεί έγραψε στον Αντίπατρο «όσο πιο πολύ είμαι μόνος με τον εαυτό μου, τόσο πιο πολύ μου αρέσει να κουβεντιάζω με τους άλλους». Πέθανε στα 63 του, το 322 π.χ. Ένα ερώτημα γεννιέται εδώ σ όλους μας: Πώς έκρινε τον Πλάτωνα ο Αριστοτέλης; Απ τις δυο βιογραφίες - την Via Marcioma και την Vita Vulgata - αλλά και απ τον Ολυμπιόδωρο στα σχόλιά του στον πλατωνικό διάλογο «Γοργίας» μαθαίνουμε τα εξής: Σύμφωνα με τον τελευταίο ο Αριστοτέλης είχε αφιερώσει εγκωμιαστικούς στίχους στον Πλάτωνα, στις Ελεγείες 15 προς τον Εύδημο. Εκεί έγραφε ότι στήθηκε βωμός στον Πλάτωνα, ο οποίος μόνος και πρώτος απ όλους τους θνητούς κατέδειξε με τη ζωή του και με λογικά επιχειρήματα πως μπορεί να είναι κανείς και αγαθός και ευδαίμων. Και από τότε κανείς δεν έφτασε σ αυτό το ύψος. 14 P. Moraux, Les listes ancienres... σσ Γύρω απ τις Ελεγείες, βλ. U. v. Wilamowitz Moellendorf, Aristoteles und Athen II, Berlin, Weidmann 1893, σσ Πρβλ. και Α. J. Festugiere, Hermés Trismegiste I-II. II Le Dieu Cosmique, Paris, Budé, 1981, σσ

15 Στο πρόσωπο του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης βλέπει να συνυπάρχουν δυο αρετές που κανείς ποτέ δεν τις συνδύασε: η αρετή του αγαθού ανδρός και η αρετή του ευδαίμονος ανδρός. Αλλά και στην Vita Marciana βλέπουμε ότι ο Αριστοτέλης, αν βασιστούμε στις επιστολές του, θαύμαζε τον Πλάτωνα. Ακόμα και όταν αντέκρουε τον Πλάτωνα παρέμενε πλατωνιστής. ἤδη δὲ καί ἐν οἷς ἀντιλέγει Πλάτωνι πλατωνίζειν αὐτόν φήσομεν καί ἴσως δέ οὐδέ πρός τά δοκοῦντα Πλάτωνι μάχεται ἀλλά πρός τούς κακῶς αὐτά ἐκλαβόντας... Rose, σ. 432 Στη Vita Vulgata διαβάζουμε σχεδόν τα ίδια. Ο Αριστοτέλης δεν αντέκρουε τον Πλάτωνα αλλά αυτούς που δεν καταλάβαιναν τις θεωρίες του. Και αν όμως ανέτρεψε τα όσα είπε ο Πλάτων, δεν το έκανε για να στραφεί εναντίον του δασκάλου του, αλλά για την ίδια την αλήθεια, την οποία έβαζε πάνω απ όλα, όπως φαίνεται και απ το πολύ γνωστό: Φίλος μεν Σωκράτης, ἀλλά μᾶλλον φιλτάτη ἡ ἀλήθεια. Ποτέ δεν εγκατέλειψαν τον Αριστοτέλη ο σεβασμός και η αγάπη του για τον Πλάτωνα, ακόμα κι όταν διαφώνησε με τη θεωρία των ιδεών. Στα Ηθικά Νικομάχεια 16 έχουμε την προσωπική του μαρτυρία. Τον στενοχωρεί να έρχεται σε αντίθεση με τους «φίλους» του. Στην Φιλοσοφία όμως πρέπει να αναζητούμε την αλήθεια και να προτιμούμε την αλήθεια απ τους φίλους. Αυτά γράφει στα Ηθικά Νικομάχεια αρχίζοντας την κριτική του στον Πλάτωνα για την ιδέα του Αγαθού. Πρέπει να ξεκινήσουμε την διερεύνηση του Αγαθού γενικά και να συζητήσουμε στη συνέχεια τι εννοούμε με την έννοια αυτή, παρόλο που μια τέτοια διερεύνηση είναι δύσκολη. Ο λόγος είναι γιατί αυτοί που εισήγαγαν τη θεωρία των «εἰδῶν» είναι φίλοι μας (φίλοι ἄνδρες). Ας δεχθούμε όμως ότι είναι προτιμότερο να θυσιάσουμε προσωπικά συναισθήματα ιδίως όταν είναι κανείς φιλόσοφος, αν θέ- 16 Ηθικά Νικομάχεια, 1096α 11κ. ἑπ.: ἀμφοῖν γάρ ὄντοιν φίλοιν ὅσιον προτιμᾶν τήν ἀλήθειαν. 11

16 λουμε να σώσουμε την αλήθεια: η αλήθεια και η φιλία μάς είναι αγαπητές. είναι όμως καθήκον να προτιμούμε την αλήθεια. Το τι ακριβώς ήταν ο Αριστοτέλης το καταλαβαίνουμε από όσα λένε οι δοξογράφοι καθώς και από τις επιστολές του, τα αποφθέγματά του, τη διαθήκη του. Οι σχέσεις του με την Ολυμπιάδα δεν ήταν καλές και δεν μπορούσαν να είναι, αφού η μητέρα του Αλέξανδρου κυνήγησε τον Αντίπατρο και την οικογένειά του. Το 324 π.χ. επιτυγχάνει να εκπέσει ο Αντίπατρος του αξιώματος του Αντιβασιλέως που είχε απ τον Αλέξανδρο. Όλα αυτά δεν την κάνουν συμπαθή στον Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης ήταν πιστός στην πατρίδα του. Αγαπούσε τη Μακεδονία. Πολλές φορές έγραψε στον Φίλιππο και στον Αλέξανδρο συνηγορώντας υπέρ αυτής. Ο Αριστοτέλης έπεισε τον Αλέξανδρο να ξαναχτιστούν τα Στάγειρα που ο Φίλιππος είχε καταστρέψει. Δεν νοιάστηκε μόνο για τη δική του πατρίδα, αλλά και για την γενέτειρα του μαθητή του, του Θεοφράστου, την Έφεσσο, που ο Φίλιππος σκόπευε να πολιορκήσει. Τον έπεισε να την αφήσει. Οι Σταγειρίτες δεν ξέχασαν την ευεργεσία του Αριστοτέλη. Ονόμασαν ένα μήνα Σταγειρίτη και θέσπισαν γιορτές, τα Αριστοτέλεια. Στην Vita Marciana διαβάζουμε ότι όταν πέθανε ο Αριστοτέλης στη Χαλκίδα, έστειλαν και μετέφεραν το νεκρό σώμα στα Στάγειρα, έκτισαν βωμό και το έθαψαν σ ένα μέρος που ονόμασαν Αριστοτέλειο. Εκεί τιμώντας τη μνήμη του συγκεντρώνονταν, συσκέπτονταν και αποφάσιζαν για τα κοινά. Λένε πως όλους τους ανθρώπους τους ευεργέτησε, όταν έγραψε το βιβλίο Περί βασιλείας, όπου δίδασκε στον Αλέξανδρο πώς να βασιλεύει. Και λέγεται ότι το βιβλίο επηρέασε τόσο πολύ την ψυχή του Αλεξάνδρου ώστε αν περνούσε μια μέρα χωρίς να κάνει καλό σε κάποιον έλεγε: σήμερον οὐκ ἐβασίλευσα, οὐδὲνα γὰρ εὖ ἐποίησα. Rose, Vita Marciana, σσ Πόση πίστη μπορούμε να δώσουμε στα αποφθέγματά του, που μαρτυρεί ο Διογένης; Και πόσο σωστά μας επιτρέπουν να κρίνουμε τον χαρακτήρα του; Επιχειρούμε να τον φανταστούμε μέσα απ τα λόγια του για ότι είπε για την παιδεία: - Οι πεπαιδευμένοι διαφέρουν απ τους απαίδευτους όπως οι ζώντες απ τους νεκρούς Οι διδάσκαλοι που μορφώνουν τα παιδιά αξίζει να τιμώνται πιο πολύ απ τους γο- 12

17 νείς που τα φέρνουν στον κόσμο. Οι γονείς δίδουν το ζῆν, οι δάσκαλοι το καλῶς ζῆν. Στην ευτυχία η παιδεία είναι το κόσμημα, στην δυστυχία είναι το καταφύγιο. - Η παιδεία είναι το καλύτερο εφόδιο στα γηρατειά Σαν τον ρώτησαν πώς μπορούν να προοδεύσουν οι μαθητές, απάντησε: σπρώχνοντας αυτούς που είναι μπροστά και μην περιμένοντας αυτούς που είναι πίσω. Για την απόκτηση της παιδείας τρία πράγματα απαιτούνται: η φύση, η μάθηση, η άσκηση -. Είναι πικρές οι ρίζες της παιδείας, γλυκός ο καρπός της. Είχε παρατηρήσει βαθιά την ανθρώπινη φύση. Όταν τον ρώτησαν τι είναι αυτό που γρήγορα γηράζει, απάντησε μονολεκτικά: η ευγνωμοσύνη («η χάρις»). Σταματάμε εδώ. Πολλά μπορεί να μην έχουν φθάσει έως εμάς, όπως ειπώθηκαν. Πολλά μπορεί και να μην ειπώθηκαν καθόλου. Ο Αριστοτέλης είχε μεγάλη καρδιά. Ακόμα και στη διαθήκη του η σκέψη και η έγνοια του πηγαίνει στους δικούς του, στους φίλους του, στους ανθρώπους του που τον υπηρέτησαν. Θέλει όλους να τους ανταμείψει. ήταν γενναιόδωρος. Αισθάνεται ευθύνη για τα παιδιά του, για την Ερπυλλίδα. Νοιάζεται να ελευθερωθούν οι δούλοι μετά το γάμο της κόρης του. Τιμά την μνήμη της μητέρας του. Φαίνεται επίσης πόσο πολύ αγαπούσε την πατρίδα του, τα Στάγειρα. Όσο ζούσε κατόρθωσε, όπως είπαμε, να ξανακτισθούν μετά από την καταστροφή τους. Αφού πέθανε, άφησε παραγγελία να στηθούν μεγάλα αγάλματα στον Δία αλλά και στην Αθηνά. Αυτός ήταν ο άνθρωπος. Ήταν όμως και φιλόσοφος. Κάποτε τον ερώτησαν, διηγείται ο Διογένης, τι κέρδισε απ τη φιλοσοφία. Και απάντησε: «Το ότι κάνω χωρίς να με διατάξουν, αυτό που οι άλλοι κάνουν από το φόβο των νόμων». Ο Αριστοτέλης μας δίνει το μεγαλύτερο μάθημα: η φιλοσοφία διδάσκει στον άνθρωπο να ενεργεί ελεύθερα, με την δική του ελεύθερη συνείδηση, εκεί όπου άλλοι ενεργούν μέσα από τον καταναγκασμό των νόμων. Ανεπιτάκτως ποιείν, σημαίνει πάνω απ όλα, εσωτερική ελευθερία. Να το τι προσφέρει η φιλοσοφία. Να τι κερδίζουμε, αν μπορούμε εμείς να το κερδίσουμε, απ τη φιλοσοφία. 13

18 1.2 Τα έργα του Αριστοτέλη Όλα τα έργα του Αριστοτέλη τα είχαμε σε μια μορφή για την οποία υπεύθυνος είναι ο Ανδρόνικος. Το υλικό στο οποίο βασίστηκε η έκδοση του ήταν τα κείμενα με τη μορφή που είχαν τον καιρό που πέθανε ο Αριστοτέλης. Ο Αριστοτέλης, απ τη μεριά του, δεν άφηνε τα διδακτικά του έργα σε μια σταθερή μορφή. Σ όλα τα έργα του βρίσκουμε μικρότερες ή μεγαλύτερες προσθήκες, που την ακριβή τους έ- κταση δε θα μπορέσουμε να την προσδιορίσουμε ποτέ. Τρεις είναι οι μεγάλες περίοδοι της ζωής του φιλοσόφου: Τα χρόνια της πρώτης διαμονής στην Αθήνα: π.χ. Τα χρόνια της παραμονής του στην Άσσο, την Μυτιλήνη, τη Μακεδονία: π.χ. Τα χρόνια της δεύτερης διαμονής του στην Αθήνα: π.χ. Θάνατος στη Χαλκίδα το 322 π.χ. Ενδεικτικά, στην Α περίοδο ανήκουν τα έργα: Κατηγορίαι, Περί Ερμηνείας, Τοπικά, Αναλυτικά Ύστερα και Πρότερα, Μετά τα φυσικά: (ένα μέρος) βιβλίο Α, Ποιητική, Ηθικά Μεγάλα, Ρητορική, Φυσικής Ακροάσεως (εκτός απ το 8 ο βιβλίο), Περί Ουρανού, Ηθικά Ευδήμια. Στην Β περίοδο ανήκουν τα έργα: Περί ζώων ιστορίας, Περί ζώων μορίων, Περί ζώων πορείας, Περί Ψυχής, Πολιτικά (ένα μέρος). Στην Γ περίοδο ανήκουν τα έργα: Πολιτικά, Των μετά τα φυσικά (Γ, Ε, Ζ-Η-Θ) φυσικά (8 ο βιβλίο), Περί ζώων γενέσεως, Ηθικά Νικομάχεια. Το γεγονός, ότι τα έργα του σώζονται σήμερα οφείλεται σε κάποιες ευτυχείς συμπτώσεις που αγγίζουν τα όρια του φανταστικού. Ο Αριστοτέλης είχε δυο μόνο πραγματικούς μαθητές, τον Εύδημο απ τη Ρόδο και τον Θεόφραστο απ τη Μυτιλήνη. Οι δύο αυτοί μαθητές φρόντισαν να διαφυλάξουν τα χειρόγραφά του. Ύστερα απ το θάνατο του Αριστοτέλη κληρονόμησε τα βιβλία ο Θεόφραστος. Αυτός πάλι άφησε στη διαθήκη του όλη τη βιβλιοθήκη του στο Νηλέα, έναν απ τους τελευταίους προσωπικούς φίλους του Αριστοτέλη. 14

19 Ο Νηλέας το κύριο μέρος της βιβλιοθήκης που κληρονόμησε το πούλησε ή το χάρισε στη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Τα προσωπικά χειρόγραφα των παλαιών του φίλων από σεβασμό τα πήρε μαζί του στη Σκήψη της Μυτιλήνης. Έτσι έμειναν εκεί τα πρωτότυπα έργα του Αριστοτέλη για διακόσια περίπου χρόνια. Στις αρχές του πρώτου αιώνα π.χ. ο Απελλικών, άνθρωπος πλούσιος και με πνευματικά ενδιαφέροντα, περισσότερο βιβλιόφιλος παρά φιλόσοφος, προσπαθούσε να συλλέξει όσο γινόταν πιο παλιά χειρόγραφα. Με κάποιο τρόπο έφτασε στα αυτιά του ότι οι κληρονόμοι του Νηλέα στη Σκήψη είχαν ακόμη στην κατοχή τους τα χειρόγραφα της βιβλιοθήκης του Θεόφραστου και ότι οι ηγεμόνες της Περγάμου, στους οποίους ήταν υποτελής η Σκήψη, είχαν προσπαθήσει να αποκτήσουν την πολύτιμη συλλογή. Αγόρασε, λοιπόν, αυτός τα βιβλία πληρώνοντας ένα μεγάλο ποσό και τα έφερε στην Αθήνα. Το 86 π.χ. στην πλούσια σε βιβλία και έργα τέχνης λεία που ο Σύλλας μετέφερε στη Ρώμη ήταν και η βιβλιοθήκη του Απελλικώνα. Ακολούθησε η έκδοση των αριστοτελικών έργων από τον Ανδρόνικο. Αυτή η έκδοση άνοιξε για τους κατοπινούς το δρόμο προς τον Αριστοτέλη. Ο Πορφύριος για τον Ανδρόνικο λέει: «Συνένωσε σ ένα έργο κείμενα που πραγματεύονταν το ίδιο θέμα και έτσι διαίρεσε τα έργα του Αριστοτέλη και του Θεόφραστου σε βιβλία (πραγματείαι)». Επομένως η κατά θέματα κατάταξη των έργων στο αριστοτελικό corpus ανάγεται στον Ανδρόνικο. Η διδακτική παραγωγή του Αριστοτέλη αποτελείται από μαθήματα μικρότερης ή μεγαλύτερης έκτασης ή από memoranda. Για τον Αριστοτέλη, η λέξη πραγματεία σημαίνει έναν τομέα επιστημονικής γνώσης καθώς και την πνευματική ενασχόληση. Για το Στράβωνα και τον Ανδρόνικο, σημαίνει βιβλίο. Ο Ανδρόνικος συνένωσε τα επιμέρους μαθήματα του Αριστοτέλη σε πραγματείες και ήταν αυτός που θεμελίωσε την αντίληψη, ότι ο Αριστοτέλης θέλησε να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα. Η έκδοση του Ανδρόνικου σηματοδοτεί την αρχή των αριστοτελικών σπουδών. Για πρώτη φορά, κάπου τριακόσια περίπου χρόνια από το θάνατο του Αριστοτέλη, τα έργα του έγιναν προσιτά σε μια μορφή που επέτρεπε μια συνολική θεώρηση της φιλοσοφίας του. 15

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Η περίπτωση των γυναικών είναι ένα θέμα που αφήνει πολλά αναπάντητα ερωτήματα μιας και οι απόψεις του μεγάλου σταγειρίτη φιλοσόφου, Αριστοτέλη, δεν ξεκαθαρίζονται. Μάλιστα, ο ίδιος συχνά πέφτει σε αντιφάσεις, όπως διαπιστώνουμε μέσα από τα έργα του κατόπιν ερευνών. Όταν ο Αριστοτέλης μιλάει για τις γυναίκες δεν αφήνει καμία αμφιβολία για τον κατώτερο 1 και οικιακό ρόλο τους, όπως φαίνεται στα Πολιτικά (1252α 26-31). Ωστόσο, ο άνδρας και η γυναίκα δε μπορούν να ζήσουν ο ένας δίχως τον άλλο 2. Η θέση της γυναίκας είναι κατουσίαν συνδεδεμένη με τον οίκο. Η γυναίκα μέσα στο νοικοκυριό δεν ασχολείται με τη σωματική εργασία, που είναι χαρακτηριστική του δούλου, αλλά με τη διατήρηση των αγαθών που προμηθεύουν οι άνδρες («η αποστολή του άνδρα είναι να αποκτά, ενώ της γυναίκας να αποταμιεύει») 3. Το ζήτημα της θέσης της γυναίκας μας οδηγεί στο ερώτημα για το ποια είναι η θέση του νοικοκυριού αφ εαυτού αλλά και σε σχέση με την πόλη 4. Οι γυναίκες έχουν την ευθύνη για την ικανοποίηση των αναγκών των συζύγων τους καθώς και για την τεκνοποίηση. Δεν έχουν καμία αρμοδιότητα ενασχόλησης με τα πολιτικά ενώ το πολιτικό τους «βουλεύεσθαι» είναι άκυρο. Οι γυναίκες εκπαιδεύονται όχι γιατί κάποια στιγμή θα βγουν απ τον κατώτερο και οικιακό ρόλο τους, αλλά για να σιγουρευτεί ότι θα ασκούν το ρόλο τους αποτελεσματικά σύμφωνα με τους γενικούς σκοπούς της πόλης 5. 1 Βλ. και W. Durant, ό.π., σσ , βλ. Lia Sperling, Women political philosophy and politics, Edinburgh University Press, Great Britain 2001, Βεβαίως και για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από τη συγγραφέα ως «η ανδροκρατία προσωποποιημένη» (σ. 80) οι γυναίκες είχαν υποβοηθητικό ρόλο» (σ. 15). 2 «Ο όρος θήλυ προηγείται στο κείμενο του άρρενος». Βλ. Ευαγγελία Μαραγγιανού «Ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία κατά τον Αριστοτέλη» στο Β Διεθνές Συνέδριο αριστοτελικής φιλοσοφίας. Η πολιτική του Αριστοτέλη και οι επιδράσεις της, Εταιρία αριστοτελικών μελετών «Το Λύκειον» Αθήνα 1999, σσ , πρβλ. επίσης και Μ. Davis, ό.π., σ. 19, και Francis Wolf, ό.π., σ Αριστοτέλη, Πολιτικά, Γ, 1277 b, 25: «τοῦ μέν γάρ κτᾶσθα τῆς δέ φυλάττειν ἔργον ἐστίν». 4 Μ. Davis ό.π., σ Richard Mulgan, Aristotle s political theory, p.p , Clarendon press, Oxford

21 Β ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 1.1. Ο ρόλος της γυναίκας Με μία πρώτη ματιά στο θέμα του ρόλου των γυναικών διαπιστώνουμε ότι οι ρόλοι του άνδρα και της γυναίκας στα πλαίσια του νοικοκυριού είναι διακριτά. Κάποια στοιχεία που μας βοηθούν να κατανοήσουμε πληρέστερα το θέμα, προέρχονται απ τη δομή της οικογένειας. «Η φυσική προέλευση της οικογένειας βασίζεται στις διαφορετικές ικανότητες των μελών της, ανδρών και γυναικών, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση αφέντη και δούλου». Η γυναίκα συνδέεται πιο πολύ με την ανατροφή των παιδιών και τη ζωή μέσα στο σπίτι, ενώ ο άνδρας με την απόκτηση πλούτου του σπιτιού που η γυναίκα έχει καθήκον να διατηρήσει, όπως προείπαμε. Στην περίπτωση των αγροτών, ο άνδρας είναι αυτός που δουλεύει στο χωράφι, ενώ η γυναίκα φροντίζει το σπίτι. Εφόσον ο Αριστοτέλης συσχετίζει την αρετή με το λειτουργικό ρόλο 1, απαιτεί απ τις γυναίκες ένα είδος αρετής που αντανακλά τον οικιακό τους ρόλο. Οι γυναίκες στον Αριστοτέλη δε χρειάζεται να έχουν την ίδια μορφή θάρρους με τους άνδρες. Το θάρρος των ανδρών σχετίζεται με τη διαταγή ενώ των γυναικών με την υ- πομονή υποταγής. Οι γυναίκες πρέπει να είναι μετριοπαθείς αλλά όχι με τον τρόπο των ανδρών (1260 α 21), διότι αν ήταν σεμνές όπως είναι οι καλοί άνδρες, θα ήταν φλύαρες (1277b 23). Η υπεροχή του άνδρα αποδεικνύεται απ το ότι εκείνος οφείλει να άρχει, και η σύζυγός του να τον υπακούει, όχι μόνο γιατί αυτό επιτάσσει η φύση αλλά και γιατί μόνο τότε θα είναι και οι δύο ενάρετοι (σώφρονες, δίκαιοι, καλοί). 1 Για το διαχωρισμό του τρόπου ζωής των γυναικών σε κάποια έθνη βλ. και Περί ζώων Γενέσεως 775α 33, πρβλ. και Hannah Arendt, ό.π., σ. 104, υπ. 80, πρβλ. και Ευαγγελία Μαραγγιανού, ό.π., σσ και Μ. Davis, ό.π., σ. 24 «Η αξία μιας γυναίκας κρίνεται με βάση τη χρησιμότητα της όπως και ο δούλος. Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη «κρείττων» που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης όταν κάνει λόγο για τη φυσική υπεροχή των ανδρών επί των γυναικών σημαίνει καλύτερος στα πλαίσια της πόλης ενώ στα πλαίσια του νοικοκυριού σημαίνει «δυνατότερος», Βλ. και J. Elshtain., Public Men. Private Woman. Women in social and Political Thought, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, U.S.A., 1981, σ

22 Αυτό παρατηρεί και στο ζωικό βασίλειο «εξαιτίας του ηπιότερου χαρακτήρα κάθε θηλυκού πλάσματος». 2 Ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι στους άνδρες ταιριάζει καλύτερα να διατάζουν, παρά στις γυναίκες. Το αρσενικό, υποστηρίζει, είναι ανώτερο απ το θηλυκό, το πρώτο εξουσιάζει ενώ το δεύτερο εξουσιάζεται. 3 Γι αυτό ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τη συζυγική σχέση μ έναν τρόπο που παραπέμπει στη σχέση άρχοντος - αρχομένου. «Ο άνδρας είναι περισσότερο κατάλληλος για αρχηγία», άνδρες και γυναίκες είναι πολιτικά ίσοι, πλην του ότι δεν υπάρχει διαφοροποίηση εξουσίας. οι άνδρες εξουσιάζουν συνεχώς. Απ τη μία δηλαδή η σύζυγος αντιμετωπίζεται σαν ισότιμη με το σύζυγο, αφού η εξουσία που της ασκεί ο τελευταίος είναι πολιτική, κάτι που σημαίνει σχέση ισότητας ανάμεσα σε εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου. Απ την άλλη, αντιμετωπίζεται όχι σαν ισότιμη γιατί ενώ η πολιτική εξουσία σημαίνει εναλλαγή άρχειν και άρχεσθαι, στην περίπτωση του συζύγου και της συζύγου δεν έχουμε αυτή την αλληλοδιαδοχή 4. Για τον πολιτικό η σχέση υπεροχής είναι προσωρινή για όσο κυβερνά, ενώ για το σύζυγο μόνιμη. Βέβαια, αυτό δε σημαίνει πως ένας άνδρας έχει τον πρώτο λόγο στις αποφάσεις που σχετίζονται με το νοικοκυριό και με οικιακά ζητήματα. Υπάρχουν φορές που πρέπει να εξουσιοδοτηθεί ο άνδρας απ τη γυναίκα του για ζητήματα που δεν ταιριάζει σ αυτόν ν ασχοληθεί. Στην περίπτωση των γυναικών ο Αριστοτέλης μέσα από μία σύνθεση του ψυχολογικού προφίλ τους, της συμπεριφοράς και της σωματικής τους κατάστασης «εξηγεί το ρόλο τους μέσα στο νοικοκυριό και τελικά το ιδιότυπο είδος της αρετής τους». Η σωματική διάπλαση των γυναικών υστερεί σε σύγκριση με την ανδρική. Αυτό την οδηγεί σ ένα ρόλο οικιακό. Γεγονός όμως είναι ότι παρόλο που η σύζυγος υπόκειται στην εξουσία του συζύγου της, αυτό δε σημαίνει πως τα συμφέροντά της 2 Ευαγγελία Μαραγγιανού, ό.π., σ Επίσης αξιοσημείωτο είναι πως το γυναικείο σώμα περιγράφεται ως απόκλιση απ το κανονικό ανδρικό, όπως επίσης και τα γυναικεία χαρακτηριστικά υπολείπονται των ανδρικών, στο Maryanne Horowitz, Aristotle and Woman στο Journal of History of Biology, vol. 9, No 2, Fall 1976, σ Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1259 b, 2: «Τὸ τε γάρ ἄρχειν φύσει τοῦ θήλεως ἡγεμονικώτερον». 4 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1259 b 4-10: «ἐν μέν οὖν ταῖς πολιτικαῖς ἀρχαῖς ταῖς πλείσταις. μεταβάλλει τό ἄρχειν καί τό ἀρχόμενον (ἐξ ἴσον γάρ εἶναι βούλεται τήν φύσιν. καί διαφέρειν μηδέν), ὅμως δε, ὅταν τό μέν ἄρχῃ τό δ ἄρχηται, ζητεῖ διαφοράν εἶναι καί σχήμασι καί λόγοις καί τιμαῖς, ὥσπερ καί Ἄμασις εἶπε τόν περί τοῦ ποδανιπτῆρος λόγον. τό δ ἄρρεν ἀεί πρός τό θῆλυ τοῦτον ἔχει τόν τρόπον». 18

23 υπόκεινται σ αυτά του άνδρα της, με τον τρόπο που συμβαίνει στη σχέση αφέντη δούλου Η «εκ φύσεως» ανισότιμη σχέση άνδρα γυναίκας Ο Αριστοτέλης τη σχέση άνδρα γυναίκας τη θεωρεί «εκ φύσεως» ανισότιμη και γι αυτό χρησιμοποιεί φράσεις που εκφράζουν παλιές προκαταλήψεις, όπως τον ισχυρισμό ότι ο άνδρας είναι ανώτερος απ τη γυναίκα. 5 Η έκφραση του Αριστοτέλη όπως παρατηρεί ο Kullmann 6 είναι προσεκτική. η γλώσσα έχει δύο δυνατότητες για να αποδώσει την έννοια «ανώτερος»: κρείττων και βελτίων, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τη λέξη «κρείττων» στο συγκεκριμένο χωρίο που όση αξιολογική χροιά κι αν δώσουμε δηλώνει το «ισχυρότερος». Η κύρια σημασία της λέξης αφορά στη μεγαλύτερη φυσική ρώμη του άνδρα. Στην παραπάνω φράση ενυπάρχουν και λαϊκές αντιλήψεις για την κατωτερότητα του γυναικείου γένους. Ο Kullmann 7 μας θυμίζει τον πυθαγόρειο πίνακα των εναντίων τον οποίο μνημονεύει ο Αριστοτέλης στα Μετά τα Φυσικά. Ο πίνακας έχει μια θετική και μια αρνητική στήλη ποιοτήτων. Το θηλυκό καταχωρείται στη στήλη που περιλαμβάνονται το αριστερό, το καμπύλο, το σκοτεινό, το κακό. 8 Ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με την εμβρυολογία και την κληρονομικότητα 9 και αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι απόψεις του για τη θέση της γυναίκας όσο εσφαλμένες κι αν είναι δεν οφείλονται σε αστόχαστη υιοθέτηση προκαταλήψεων. Παρατηρούμε μια σειρά φράσεων που είναι προκλητικές. Στο Περί ζώων γενέ- 5 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1254 b, 12-14: «ἔτι δὲ τὸ ἄρρεν πρός τό θῆλυ φύσει τό μέν κρεῖττον τό δέ χεῖρον, καί τό μέν ἄρχον τό δ ἀρχόμενον». 6 Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ Αριστοτέλη, Μετά τα Φυσικά, Α, 986α, 21-26: «ἔτεροι δὲ τῶν αὐτῶν τούτων τάς ἀρχάς δέκα λέγουσιν εἶναι τάς κατά συστοιχίαν λεγομένας, πέρας [ και ] ἄπειρον, περιττόν [ και ] ἄρτιον, ἐν [ και ] πλῆθος, δεξιόν [ και ] ἀριστερόν, ἄρρεν [ και ] θῆλυ, ἠρεμοῦν [ και ] κινούμενον, εὐθύ [ και ] καμπύλον, φῶς [ και ] σκότος, ἀγαθόν [ και ] κακόν, τετράγωνον [ και ] ἐτερόμηκες». 9 Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ

24 σεων γράφει ότι το θηλυκό αποτελεί απόκλιση («παρέκβασις») απ το αρσενικό 10 και ότι δεν είναι μόνο πιο αδύναμο αλλά και ψυχρότερο «εκ φύσεως». 11 Επίσης χαρακτηρίζει το θηλυκό σαν να είναι ανάπηρο αρσενικό. 12 Ο Αριστοτέλης βασίζεται στην παρατήρησή του ότι στους ευνούχους αναπτύσσονται δευτερογενή θηλυκά χαρακτηριστικά. 13 Αυτό συμβαίνει γράφει ρητά στο σύγγραμμά του «Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι» λόγω αναπηρίας ενός μέρους και περιγράφει ανάλογες παρατηρήσεις σε ζώα καθώς και πειράματα από ζώα. Γεγονός είναι ότι ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί ως αφετηριακό σημείο των συλλογισμών του τις γενικές παραδεκτές απόψεις (δόξαι). Σύμφωνα με την επιστημολογία του, όπως διαπιστώνεται στα Αναλυτικά Ύστερα 14 επιβάλλεται κανείς να εκκινεί από γνώσεις που προϋπάρχουν εάν θέλει να φτάσει σε καινούργιες. 15 Επομένως σημασία έχει πως προχωρεί ο Αριστοτέλης. 10 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Δ, 767 b, 6-8: «παρεκβέβηκε γὰρ ἡ φύσις ἐν τούτοις ἐκ τοῦ γένους τρόπον τινά. ἀρχή δέ πρώτη τό θῆλυ γίγνεσθαι καί μή ὥσπερ ἄρρεν. αλλ αὕτη μέν ἀναγκαία τῇ φύσει. δεῖ γάρ σώζεσθαι τό γένος τῶν κεχωρισμένων κατά τό θῆλυ καί τό ἄρρεν». 11 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Δ, 775 α, 17-19: «ἀσθενέστερα γάρ ἐστί καί ψυχρότερα τά θήλεα τήν φύσιν, καί δεῖ ὑπολαμβάνειν ὥσπερ ἀναπηρίαν εἶναι τήν θηλύτητα φυσικήν». 12 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Β, 737 α, 28-29: «Τό γάρ θῆλυ ὥσπερ ἄρρεν ἐστί πεπηρωμένον». 13 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Δ, 766 α, 27-29: «ὁρᾶν δ ἔξεστιν ἐπί τῶν εὐνούχων, οἵ ἐνός μορίου πληρωθέντος τοσοῦτον ἐξαλλάτουσι τῆς ἀρχαίας μορφῆς καί μικρόν ἐλλείπουσι τοῦ θήλεος τήν ἰδέαν». Ε, 784 α, 5 7: «καί εὐνοῦχους οὐ γίγνεται φαλακρός διά τό εἰς τό θῆλυ μεταβάλλειν». 14 Αριστοτέλης, Αναλυτικά Ύστερα, Ι, 1, 71α, 1κε. 15 Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ

25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 2.1 Το γυναικείο ήθος Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι τα φυσικά χαρακτηριστικά καθορίζουν τις κοινωνικές σχέσεις. Όλοι διαθέτουν ηθικές αρετές, άρχοντες και αρχόμενοι, όμως όχι με τον ίδιο τρόπο. Στον καθένα εμφανίζονται με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με τον προορισμό του 1. Οι γυναίκες είναι προορισμένες απ τη φύση τους να ζουν υπό την εποπτεία του συζύγου τους. άρα η φύση τις έχει προετοιμάσει σωματικά και ψυχολογικά για το ρόλο αυτό. Οι γυναίκες περισσότερο υπακούουν παρά άρχουν. Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης αναφέρεται στη διανοητική αρετή της «πρακτικής σοφίας» που είναι απαραίτητη για «άσκηση πλήρους ηθικής». Στα Πολιτικά στο Γ Βιβλίο ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται ότι μόνο οι άρχοντες έχουν πρακτική σοφία, ενώ οι αρχόμενοι απλά «αληθινή γνώμη». Συνεπώς, οι γυναίκες είναι κατώτερες απ τους άνδρες αφού δε διαθέτουν «πρακτική σοφία». Ο Levy Holton κάνει μία παράτολμη ίσως ερμηνευτική προσπάθεια, και ι- σχυρίζεται ότι «οι γυναίκες είναι ανώτερες σε κάθε διανοητικό χαρακτηριστικό...». Ο Levy Holton δε βρίσκει στο κείμενο κάποια ιδιαίτερη διανοητική μειονεξία στις γυναίκες που να δικαιολογεί την ολοκληρωτική και μόνιμη ανδρική κυριαρχία. Η παραπάνω πρόταση σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες ως προς τις διανοητικές και ηθικές δυνάμεις τους είναι ίσες με τους άνδρες, και κατά συνέπεια έχουν ικανότητες διακυβέρνησης, έρχονται σε αντιπαράθεση με την πεποίθηση του Αριστοτέλη, «ότι στους άνδρες αρμόζει περισσότερο να δίνουν εντολές». Η αρετή των γυναικών διαφέρει απ των ανδρών διότι είναι διαφορετικοί οι ρόλοι που επιτελούν. Η κατάλληλη αρετή για όσους κυβερνώνται βασίζεται στην αληθινή γνώμη ενώ η αρετή του άρχοντα απαιτεί πλήρη πρακτική σοφία. 1 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1260 α, : «ὁμοίως τοίνυν ἀναγκαίως ἔχειν καί περί τάς ἠθικάς ἀρετάς ὑποληπτέον, δεῖν μέν μετέχειν πάντας, ἀλλ ὅσον < ἱκανόν > ἑκάστῳ πρός τό αὐτοῦ ἔργον». 21

26 Στο έργο του Αριστοτέλη, Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι, υπάρχει ένα χωρίο σχετικό με το διαφορετικό ήθος του αρσενικού και του θηλυκού. Εκεί ο Αριστοτέλης περιγράφει τις διαφορές του αρσενικού και του θηλυκού ως προς το χαρακτήρα. Ο χαρακτήρας του θηλυκού είναι πιο ήπιος, υποτάσσεται πιο εύκολα, είναι ευμαθέστερος, λιγότερο ορμητικός (εξαιρούνται η αρκούδα και η λεοπάρδαλη), λιγότερο απλός, πιο αυθόρμητος, πιο πονηρός, πιο ευαίσθητος, νοιάζεται περισσότερο για την τροφή των παιδιών τους. σε αντίθεση με τ αρσενικά που είναι πιο ορμητικά, πιο άγρια, απλούστερα και λιγότερο ύπουλα. Οι γυναίκες είναι πιο παθιάρες και πιο επιρρεπής στα δάκρυα και έχουν καλύτερη μνήμη απ τους άνδρες. Ακόμα οι γυναίκες είναι πιο ζηλιάρες, πιο παραπονιάρες και τσακώνονται ευκολότερα απ τους άνδρες. Οι γυναίκες - μητέρες αγαπούν τα παιδιά τους περισσότερο απ τους πατέρες διότι τα θεωρούν περισσότερο δικό τους έργο... καθώς πονούν στη γέννησή τους και οι άνθρωποι ορίζουν μια εργασία απ τη δυσκολία της 2. Επιπλέον, το θηλυκό είναι πιο δύσθυμο, απελπίζεται ευκολότερα απ το αρσενικό, είναι πιο αδιάντροπο, λέει συχνά ψέματα, εξαπατά πρόθυμα, είναι πιο οκνηρό και χρειάζεται λιγότερη τροφή μιας και κινείται λιγότερο 3. Τα αρσενικά είναι πιο γενναία και πρόθυμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι αρσενικές σουπιές που σπεύδουν σε βοήθεια των θηλυκών, όταν αυτές 2 S. Clark. Aristotle s Woman, ό.π., σ Αριστοτέλη, Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι, Θ. 608α : «Ἐν πᾶσι δ ὅσοις ἐστί γένεσι τό θῆλυ καί τό ἄρρεν, σχεδόν ἡ φύσις ὁμοίως διέστησε τό ἦθος τῶν θηλειῶν πρός τό τῶν ἀρρένων. Μάλιστα δέ φανερόν ἐπί τε τῶν ἀνθρώπων καί τῶν μέγεθος ἐχόντων καί τῶν ζῳοτόκων τετραπόδων. μαλακώτερον γάρ τό ἦθος ἐστίν τῶν θηλειῶν, καί τιθασσεύεται θᾶττον καί προσίεται τάς χεῖρας μᾶλλον, καί μαθηματικώτερον, Θ, 608 α, 35-37, 608 b, 1-15: «Ἀθυμότερα δέ τά θήλεα πάντα τῶν ἀρρένων πλήν ἄρκτος καί πάρδαλις. τούτων δ ἡ θήλεια δοκεῖ εἶναι ἀνδρειοτέρα. Ἐν δέ τοῖς ἄλλοις γένεσι τά θήλεα μαλακώτερα καί κακουργότερα καί ἧττον ἁπλᾶ καί προπετέστερα καί περί τήν τῶν τέκνων τροφήν φροντιστικώτερα, τά δ ἄρρενα ἐναντίως θυμωδέστερα καί ἀγριώτερα καί ἀπλούστερα καί ἧττον ἐπίβουλα. Τούτων δ ἴχνη μέν τῶν ἠθῶν ἐστίν ἐν πᾶσιν ὡς εἰπεῖν, μᾶλλον δέ φανερώτερα ἐν τοῖς ἔχουσι μᾶλλον ἦθος καί μάλιστα ἐν ἀνθρώπω. τοῦτο γάρ ἔχει τήν φύσιν ἀποτελεσμένη, ὥστε καί ταύτας τάς ἕξεις εἶναι φανερωτέρας ἐν αὐτοῖς. Διόπερ γυνή ἀνδρός ἐλεημονέστερον καί ἀρίδακρυ μάλλον, ἔτι δέ φθονερώτερον καί μεμψιμοιρότερον, καί φιλολοίδορον μᾶλλον καί πληκτικώτερον. Ἔστι δε καί δύσθυμον μᾶλλον τό θῆλυ τοῦ ἄρρενος καί δύσελπι, καί ἀναιδέστερον καί ψευδέστερον, εὐαπατητότερον δέ καί μνημονικώτερον, ἔτι δ ἀγρυπνότερον καί ὁκνηρότερον, καί ὅλως ἀκινητότερον τό θῆλυ τοῦ ἄρρενος καί τροφῆς ἐλλάττονός ἔστιν». 22

27 καρφωθούν σε τρίαινα, σε αντίθεση με τα θηλυκά που όταν αντιληφθούν τον κίνδυνο προσπαθούν να διαφύγουν παρά να βοηθήσουν τ αρσενικά 4. Στο Φυσιογνωμικά, ο Αριστοτέλης επιχειρεί να συσχετίσει κάθε εξωτερικό χαρακτηριστικό των όντων με κάποιο συγκεκριμένο ηθικό χαρακτηριστικό 5. Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι τα μάτια, το μέτωπο, το κεφάλι και το πρόσωπο είναι τα σημαντικότερα σημεία όπου πρέπει να εστιάσει κάποιος για να α- ντλήσει πληροφορίες σχετικά με την ηθική συγκρότηση του όντος. Πιο πολλά στοιχεία αντλεί κανείς παρατηρώντας την περιοχή του στήθους, των ποδιών και των ώμων. Ο φιλόσοφος γενικά τονίζει την σημαντικότητα της διάκρισης των όντων σε άρρενα και θήλεα. 2.2 Η γυναίκα και ο έγγαμος βίος Ο Αριστοτέλης προσδιορίζει τη σχέση του άνδρα και της γυναίκας εντός δύο διαφορετικών πλαισίων. Στα Ηθικά το πλαίσιο είναι εκείνο που ορίζεται μέσα από τους προσωπικούς δεσμούς και την πατρότητα 6. Στα Πολιτικά, το πλαίσιο είναι οικονομικό. Στη δεύτερη περίπτωση προτεραιότητα έχει η συσχέτιση του οίκου με την πόλη. Ο οίκος είναι ο πρότερος θεσμός και αναγκαιότερος 7 από την πόλη που παρουσιάζεται ως προϊόν πολιτικής δραστηριότητας. Τη σημασία του οίκου ενισχύει το γεγονός ότι οι βασικές πολιτικές σχέσεις γεννιούνται και βασίζονται στον οίκο. Ο οίκος συνίσταται από τις εξής τρεις σχέσεις: 1) η συζυγική σχέση άνδρα και γυναίκας, η 2) σχέση δούλου και κυρίου και η 3) γονεϊκή σχέση πατρός και παιδιού. Στην έγγαμη συμβίωση ισχύει κατά τον Αριστοτέλη, το άρχειν και άρχεσθαι, δηλαδή ο άνδρας άρχει και η γυναίκα άρχεται. Με δεδομένο ότι σε μια πολιτεία το άρχειν και το άρχεσθαι εναλλάσσονται, εντούτοις δε συμβαίνει το ίδιο στο γάμο. Συνεπώς, η άποψη του Αριστοτέλη ότι η εξουσία ενός άνδρα είναι πολιτική εξουσία, φαίνεται λάθος. Γι αυτό ο σταγειρίτης 4 Αριστοτέλη, Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι, Θ, 608 b, 16 19: «βοηθητικώτερο δέ καί, ὥσπερ ἐλέχθη, ἀνδρειότερον τό ἄρρεν τοῦ θήλεως ἐστίν, ἐπεί ἐν τοῖς μαλακίας, ὅταν τῷ τριοδόντι πληγῇ ἡ σηπία, ὁ μέν ἄρρην βοηθεῖ τῇ θηλείᾳ, ἡ δέ θήλεια φεύγει τοῦ ἄρρενος πληγέντος». 5 Αριστοτέλη, Φυσιογνωμικά, 814 α b 9. 6 Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, Γ, 14, 1261 b α Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, Α, 1102 α

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ-ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Η ΦΥΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΓΥΝΑΙΚΑΣ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Κ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ. ΜΕΤΑΞΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΕΜ: 577 ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΣΩΚΡΑΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλης ( π.x) Ηθικά Νικομάχεια Πολιτικά. Βιογραφία

Αριστοτέλης ( π.x) Ηθικά Νικομάχεια Πολιτικά. Βιογραφία Αριστοτέλης (384-322 π.x) Ηθικά Νικομάχεια Πολιτικά Βιογραφία ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Ο Αριστοτέλης είναι μια κυρίαρχη μορφή στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία καθώς επηρέασε τη λογική, τη μεταφυσική, τη βοτανολογία,

Διαβάστε περισσότερα

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου

Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Χαρακτηριστικές εικόνες από την Ιλιάδα του Ομήρου Η γυναίκα ως σύζυγος και μητέρα Η γυναίκα ως πολεμικό λάφυρο Γυναίκα και επιτάφιες τιμές ηρώων Η τύχη του γυναικείου πληθυσμού μετά την άλωση μιας πόλης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΙΤΟΧΩΡΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ: «ΕΜΠΕΙΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ» ΜΑΘΗΤΡΙΑ: ΠΡΙΑΜΗ ΒΑΓΙΑ, Β4 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΝΤΑΒΑΡΟΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2016 17 Περιεχόμενα ΠΕΡΙΛΗΨΗ... 3 ΕΙΣΑΓΩΓΗ...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C)

ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) ΕΝΟΤΗΤΑ 1η (318E-320C) Μπορεί η αρετή να γίνει αντικείμενο διδασκαλίας; Ο Πρωταγόρας εξηγεί στον Σωκράτη τι διδάσκει στους νέους που παρακολουθούν τα μαθήματά του. Οι αντιρρήσεις του Σωκράτη. «Το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ. Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. Καζάκου Γεωργία, ΠΕ09 Οικονομολόγος 1 ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΑΙΔΕΙΑ Α Γενικού Λυκείου και ΕΠΑ.Λ. 2 Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ, Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΚΑΙ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ Κεφάλαιο 1 ο 1.1 ΆΝΘΡΩΠΟΣ: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΟΝ 1/6 Ο άνθρωπος είναι από τη φύση του πολιτικό,

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. Aν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Β1 (25 μονάδες) Διάρκεια: 25 λεπτά Ερώτημα 1 Θα ακούσετε δύο (2) φορές έναν συγγραφέα να διαβάζει ένα απόσπασμα από το βιβλίο του με θέμα τη ζωή του παππού του. Αυτά που ακούτε σας αρέσουν, γι αυτό κρατάτε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις

ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ Απαντήσεις Σελίδα 1 από 5 Απαντήσεις Β.1 Το συγκεκριμένο απόσπασμα αντλήθηκε από το 8 ο βιβλίο των Πολιτικών του Αριστοτέλη, που έχει ως θέμα του την παιδεία. Ήδη, από την πρώτη φράση του αποσπάσματος (ὅτι μέν οὖν

Διαβάστε περισσότερα

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. ''

6. '' Καταλαβαίνεις οτι κάτι έχει αξία, όταν το έχεις στερηθεί και το αναζητάς. '' 1. '' Τίποτα δεν είναι δεδομένο. '' 2. '' Η μουσική είναι η τροφή της ψυχής. '' 3. '' Να κάνεις οτι έχει νόημα για σένα, χωρίς όμως να παραβιάζεις την ελευθερία του άλλου. '' 4. '' Την πραγματική μόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου. Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία

1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου. Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία 1ος Πανελλαδικός Μαθητικός Διαγωνισμός Φιλοσοφικού Δοκιμίου Η φιλοσοφία ως τρόπος ζωής Αρχαία ελληνική φιλοσοφία προκριματική φάση 18 Φεβρουαρίου 2012 υπό την Αιγίδα του ΥΠΔΒΜΘ Διοργάνωση Τμήμα Φιλοσοφίας

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο

Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Πώς να μελετάμε τη Βίβλο του David Batty Οδηγός Μελέτης Έκδοση 5 Πώς να μελετάμε τη Βίβλο Οδηγός Μελέτης 5η έκδοση του David Batty Σημείωση: Τα εδάφια της Βίβλου όπου αυτά αναφέρονται, είναι από τη νεοελληνική

Διαβάστε περισσότερα

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό Ημερομηνία 9/6/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://plusmag.gr/ Αλεξάνδρα Παναγοπούλου http://plusmag.gr/article/%cf%84%ce%b1%ce%bd_%cf%86%ce%b5%ce%b3%ce%bf%cf %85%CE%BD_%CF%84%CE%B1_%CF%83%CE%BD%CE%BD%CE%B5%CF%86%CE%B1_%CE%B

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ. Εργασία για το σπίτι. Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ. Εργασία για το σπίτι. Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Εργασία για το σπίτι Απαντούν μαθητές του Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 1 ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ Απαντά η Μαρίνα Βαμβακίδου Ερώτηση 1. Μπορείς να φανταστείς τη ζωή μας χωρίς

Διαβάστε περισσότερα

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus

ISSP 1998 Religion II. - Questionnaire - Cyprus ISSP 1998 Religion II - Questionnaire - Cyprus Για σας. Είμαστε από το Κέντρο Ερευνών του Cyprus College. Kάνουμε μια διεθνή έρευνα για κοινωνικές και ηθικές αντιλήψεις. Η έρευνα αυτή γίνεται ταυτόχρονα

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Φροντιστήριο smartclass.gr

Φροντιστήριο smartclass.gr Πανελλήνιες Εξετάσεις Ημερήσιων Γενικών Λυκείων Εξεταζόμενο Μάθημα: Αρχαία Ελληνικά Θεωρητικής Κατεύθυνσης Ενδεικτικές Απαντήσεις Θεμάτων Α.1. Επομένως, ούτε εκ φύσεως ούτε αντίθετα από τη φύση μας δημιουργούνται

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι

Η φιλοσοφία και οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι ύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Υιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Η φιλοσοφία και οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι 12 ο Γυμνάσιο Θεσσαλονίκης 12 Δεκεμβρίου 2012 Κατερίνα Φατζοπούλου-Σζημαγιώργη Σί σημαίνει φιλοσοφία; Υιλώ

Διαβάστε περισσότερα

«Φυσική Αγωγή στο δημοτικό σχολείο. Πως βλέπουν το μάθημα οι μαθητές του σχολείου.»

«Φυσική Αγωγή στο δημοτικό σχολείο. Πως βλέπουν το μάθημα οι μαθητές του σχολείου.» «Φυσική Αγωγή στο δημοτικό σχολείο. Πως βλέπουν το μάθημα οι μαθητές του σχολείου.» «Ποιο είναι το αγαπημένο σου μάθημα;» Μία κλασσική ερώτηση για κάθε παιδί οποιασδήποτε βαθμίδας της εκπαίδευσης. Ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ HMEΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑ Α A ) 2012 ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ εν είναι καθόλου τυχαίο το γεγονός ότι οι αρχαίοι Έλληνες με την ίδια λέξη, τη διεθνή σήμερα λέξη «λόγος»,

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός;

β) Αν είχες τη δυνατότητα να «φτιάξεις» εσύ έναν ιδανικό κόσμο, πώς θα ήταν αυτός; 1 α) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις.

Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα. σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Να λες στη γυναίκα σου ότι την αγαπάς και να της το δείχνεις. Επιμέλεια: Βασιλική Σωτηριάδη Θεού πλάσμα είναι η γυναίκα. Με την αποστροφή σου δεν προσβάλλεις εκείνην, αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ Αναγκαία διευκρίνιση: Οι προτεινόµενες ασκήσεις ερωτήσεις εισαγωγής προϋποθέτουν την καλή κατανόηση και γνώση του κειµένου των εισαγωγών του σχολικού βιβλίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page 3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

Οι συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης: άνθρωποι εμπνευσμένοι από το Θεό.

Οι συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης: άνθρωποι εμπνευσμένοι από το Θεό. Οι συγγραφείς της Παλαιάς Διαθήκης: άνθρωποι εμπνευσμένοι από το Θεό. Το διάγραμμα του χρόνου Εποχή Αβραάμ Θάνατος Μ. Αλεξάνδρου Γέννηση Ιησού Χριστού Άλωση Κων/πολης 2000 1900 1800 1700 1600 1500 1400

Διαβάστε περισσότερα

Το αντικείμενο [τα βασικά]

Το αντικείμενο [τα βασικά] Το αντικείμενο [τα βασικά] Στην ενότητα αυτή θα ασχοληθούμε με το αντικείμενο στα αρχαία ελληνικά. Παράλληλα θα δίνονται παραδείγματα και στα Νέα Ελληνικά (ΝΕ) Τι είναι το αντικείμενο; Αντικείμενο είναι

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

Επιλέγω τα συναισθήματα που βιώνω, και αποφασίζω για τον στόχο που θέλω να πετύχω.

Επιλέγω τα συναισθήματα που βιώνω, και αποφασίζω για τον στόχο που θέλω να πετύχω. Η ΕΥΘΥΝΗ ΓΙΑ ΤΟ ΤΙ ΒΛΕΠΕΙΣ - Από το Κεφάλαιο 21, II. THE RESPONSIBILITY FOR SIGHT - 1. Έχουμε πει επανειλημμένα το πόσα λίγα σου ζητούνται για να μάθεις αυτά τα μαθήματα. Είναι η ίδια μικρή προθυμία που

Διαβάστε περισσότερα

...Μια αληθινή ιστορία...

...Μια αληθινή ιστορία... ...Μια αληθινή ιστορία... Στην αρχή ήταν μια άδεια σελίδα. Την είχε ο Καλός Ζωγράφος, που ήταν γνωστός για την ικανότητά του να ζωγραφίζει τέλειες εικόνες. Μια μέρα ο Ζωγράφος άρχισε να ζωγραφίζει αυτή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ Ακαδημίας 98, Πλατεία Κάνιγγος Αθήνα ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Ακόμη το να σφάλλει κανείς μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί,

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να διαβάζεις στο σπίτι γρήγορα και αποτελεσματικά για μαθητές τάξης Teens 2 & 3 (B & C Senior)

Πώς να διαβάζεις στο σπίτι γρήγορα και αποτελεσματικά για μαθητές τάξης Teens 2 & 3 (B & C Senior) Πώς να διαβάζεις στο σπίτι γρήγορα και αποτελεσματικά για μαθητές τάξης Teens 2 & 3 (B & C Senior) Να ξεκινάς πάντα απο το κείμενο μέσα στο οποίο βρίσκεται η ιστορία (coursebook), το λεξιλόγιο και η γραμματική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ.

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ / ΜΥΤΙΛΗΝΗ Ετήσιο Πρόγραμμα Παιδαγωγικής Κατάρτισης / Ε.Π.ΠΑΙ.Κ. ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕ. Λ. ΜΥΤΙΛΗΝΗΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Ι. ΚΑΛΑΜΑΤΑΣ Διδάσκων στην ΑΣΠΑΙΤΕ / Παράρτημα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΔΙΟΥ- «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;»

ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΔΙΟΥ- «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;» ΕΡΕΥΝΑ ΠΕΔΙΟΥ- «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;» ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η έρευνα «ΠΟΣΟ ΚΑΛΑ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΤΟΝ ΜΑΝΟΛΗ ΑΝΔΡΟΝΙΚΟ;» πραγματοποιήθηκε τους μήνες Φεβρουάριο-Μάρτιο 2014 σε πέντε σχολεία της Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Αριστοτέλη "Ηθικά Νικομάχεια" μετάφραση ενοτήτων 1-10 Κυριακή, 09 Δεκέμβριος :23 - Τελευταία Ενημέρωση Δευτέρα, 16 Σεπτέμβριος :21

Αριστοτέλη Ηθικά Νικομάχεια μετάφραση ενοτήτων 1-10 Κυριακή, 09 Δεκέμβριος :23 - Τελευταία Ενημέρωση Δευτέρα, 16 Σεπτέμβριος :21 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ «ΗΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» ΕΝΟΤΗΤΕΣ 1-10 Μετάφραση ΕΝΟΤΗΤΑ 1η Αφού λοιπόν η αρετή είναι δύο ειδών, απ τη μια διανοητική και απ την άλλη ηθική, η διανοητική στηρίζει και την προέλευση και την αύξησή

Διαβάστε περισσότερα

Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στη Ναζαρέτ της Παλαιστίνης μια νεαρή κοπέλα, η Μαρία, ή Μαριάμ, όπως τη φώναζαν. Η Μαρία ήταν αρραβωνιασμένη μ έναν

Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στη Ναζαρέτ της Παλαιστίνης μια νεαρή κοπέλα, η Μαρία, ή Μαριάμ, όπως τη φώναζαν. Η Μαρία ήταν αρραβωνιασμένη μ έναν Πριν από πολλά χρόνια ζούσε στη Ναζαρέτ της Παλαιστίνης μια νεαρή κοπέλα, η Μαρία, ή Μαριάμ, όπως τη φώναζαν. Η Μαρία ήταν αρραβωνιασμένη μ έναν άνδρα που τον έλεγαν Ιωσήφ. Οι γονείς της, ο Ιωακείμ και

Διαβάστε περισσότερα

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο B Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ

Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ Ο ΘΕΣΜΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ 4 Ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ - ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012 13 ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : ΤΜΗΜΑ : Α4 ΕΙΡΗΝΗ ΜΑΡΑΖΑΚΗ, ΜΑΡΙΑ ΜΕΡΑΜΒΕΛΙΩΤΑΚΗ, ΙΩΑΝΝΑ ΠΑΠΑ ΑΚΗ ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ : ΕΥ. ΣΕΡ ΑΚΗ 1 Ο ρόλος του οίκου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ. Εργασία. των μαθητών της Α3 τάξης του 2 ου Γυμνασίου Ελευσίνας

ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ. Εργασία. των μαθητών της Α3 τάξης του 2 ου Γυμνασίου Ελευσίνας ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΡΑΤΣΙΣΜΟΣ Εργασία των μαθητών της Α3 τάξης του 2 ου Γυμνασίου Ελευσίνας ΑΓΓΕΛΟΥ ΠΑΠΠΑ ΜΕΡΑΜΠΙ ΤΣΑΝΑΒΑ Ελευσίνα, Μάιος 2012 ΟΡΙΣΜΟΣ Κοινωνικός ρατσισμός ή κοινωνικός αποκλεισμός είναι ο υποτιμητικός

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α

ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β. Ερώτηση 1 α ΧΑΡΤΙΝΗ ΑΓΚΑΛΙΑ ΟΜΑΔΑ Β Ερώτηση 1 α Το βιβλίο με τίτλο «Χάρτινη Αγκαλιά», της Ιφιγένειας Μαστρογιάννη, περιγράφει την ιστορία ενός κοριτσιού, της Θάλειας, η οποία αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. Φεύγει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα 3: Είναι - Συνειδέναι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Ορόσημο. Β1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη τα είδη της αρετής είναι δύο, η διανοητική

Ορόσημο. Β1. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη τα είδη της αρετής είναι δύο, η διανοητική Αρχαία Θεωρητικής Κατεύθυνσης 2-6-2014 Α1. Οι αρετές επομένως δε γεννιούνται μέσα μας εκ φύσεως ούτε αντίθετα με τη φύση, αλλά σε μας που έχουμε από τη φύση την ιδιότητα να τις δεχτούμε, και που τελειοποιούμαστε

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ

ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ ΕΡΩΤΙΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΏΝ ΚΑΙ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ Στο πλαίσιο του μαθήματος της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας της Γ Γυμνασίου οι μαθητές ήρθαν σε επαφή με ένα δείγμα ερωτικής ποίησης. Συγκεκριμένα διδάχτηκαν το ποίημα

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας. Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας. Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες Τίτλος πράξης: Κατηγορία Πράξης: Ενέργεια: Μέτρο: Επιστ. Υπεύθυνος: "Επιμόρφωση - Πιστοποίηση Γυναικών Αρχικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν).

Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν). ΜΑΘΗΜΑ 25 Ο ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΟΥ ΓΑΜΟΥ Αντιστοιχήστε ένα γράμμα της πρώτης στήλης με έναν αριθμό της δεύτερης στήλης (στη δεύτερη στήλη δύο επιλογές περισσεύουν). ΣΤΗΛΗ Α ΣΤΗΛΗ Β α. «Κατ οίκον εκκλησία» 1.

Διαβάστε περισσότερα

Χρησιμοποιήθηκαν. ο πίνακας και ένα χαρτόνι, όπου θα αναγράφονται κάποια προϊόντα.

Χρησιμοποιήθηκαν. ο πίνακας και ένα χαρτόνι, όπου θα αναγράφονται κάποια προϊόντα. Αποτίμηση της διδασκαλίας της Μελέτης Περιβάλλοντος Δ Τάξη Δημοτικού Ονοματεπώνυμο:. Ομάδα:Α Γενική εκτίμηση της διδασκαλίας: Πιστεύω ότι η διδασκαλία μου κινήθηκε σε αρκετά καλά πλαίσια. Οι στόχοι, που

Διαβάστε περισσότερα

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20

Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου :20 Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη και το «ΦΩΣ ΣΤΙΣ ΣΚΙΕΣ» Σάββατο, 21 Νοεμβρίου 2015-22:20 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη «Μέσω της μυθοπλασίας, αποδίδω τη δικαιοσύνη που θα ήθελα να υπάρχει» μας αποκαλύπτει η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια»

«Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Το κορίτσι με τα πορτοκάλια» «Κάθεσαι καλά, Γκέοργκ; Καλύτερα να καθίσεις, γιατί σκοπεύω να σου διηγηθώ μια ιστορία για γερά νεύρα». Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας του βιβλίου αρχίζει να ξετυλίγει το

Διαβάστε περισσότερα

"Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι." Oscar Wilde

Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι. Oscar Wilde 1 Αγαπημένε μου φίλε/η, "Να είσαι ΕΣΥ! Όλοι οι άλλοι ρόλοι είναι πιασμένοι." Oscar Wilde Θα ήθελα να σε καλωσορίσω σε αυτό το σεμινάριο. Είναι πολύ σημαντικό για εμένα να ξέρεις πώς δεσμεύομαι με το πέρας

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1

Επίπεδο Γ1 Χρήση γλώσσας Γ1 Χρήση γλώσσας 1 Γ1 1 Επίπεδο Γ1 (20 μονάδες) Διάρκεια: 30 λεπτά Ερώτημα 1 (5 μονάδες) Ο φίλος σας έγραψε μία μελέτη για τη σημασία της τέχνης στη ζωή μας. Επειδή, όμως, είναι ξένος, κάνει ακόμη λάθη, όταν γράφει, και

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1

Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 1 1 a) H πραγματική ζωή κρύβει χαρά, αγάπη, στόχους, όνειρα, έρωτα, αλλά και πόνο, απογοήτευση, πίκρες, αγώνα. αν λείπουν όλα αυτά τα συναισθήματα και οι ανατροπές, αν χαθεί η καρδιά και η ψυχή, η ελευθερία,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΜΕΠΑ Πρακτική Άσκηση Μαθηματικών Β' Φάση. Εργασία πειραματισμού με μαθητή

ΔΙΜΕΠΑ Πρακτική Άσκηση Μαθηματικών Β' Φάση. Εργασία πειραματισμού με μαθητή ΔΙΜΕΠΑ Πρακτική Άσκηση Μαθηματικών Β' Φάση Εργασία πειραματισμού με μαθητή Διδάσκων: Χαράλαμπος Λεμονίδης Φοιτήτρια: Χατζή Κυριακή- Ιωάννα ΑΕΜ: 3659 Εξάμηνο: ΣΤ Περιεχόμενα 1. Εισαγωγή... 2. Περιγραφή

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Σύστημα Προώθησης Θετική Συμπεριφοράς: Η Στρατηγική «Ελέγχω και Αποχωρώ» στη δευτερογενή πρόληψη

Σύστημα Προώθησης Θετική Συμπεριφοράς: Η Στρατηγική «Ελέγχω και Αποχωρώ» στη δευτερογενή πρόληψη Σύστημα Προώθησης Θετική Συμπεριφοράς: Η Στρατηγική «Ελέγχω και Αποχωρώ» στη δευτερογενή πρόληψη Η στρατηγική Ελέγχω και Αποχωρώ επικεντρώνεται στην ανάπτυξη αυτοελέγχου σε μαθητές με δυσκολίες συμπεριφοράς.

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα: Αριστοτέλης Ι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΚΗΝΙΚΑ. Η ιστορία διαδραματίζεται έξω από το σπίτι της Μήδειας στην Κόρινθο. Άρα σκηνικό θα είναι η πρόσοψη του σπιτιού.

ΣΚΗΝΙΚΑ. Η ιστορία διαδραματίζεται έξω από το σπίτι της Μήδειας στην Κόρινθο. Άρα σκηνικό θα είναι η πρόσοψη του σπιτιού. ΜΗΔΕΙΑ -ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ Η τραγωδία ξεκινάει με την παραμάνα να εξιστορεί τα βάσανα της Μήδειας το πως απαρνήθηκε σπίτι και οικογένεια για να ακολουθήσει τον Ιάσονα που τώρα τους παράτησε για την

Διαβάστε περισσότερα

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας

ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ. Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας. Παρούσης Μιχαήλ. Τμήμα Φιλοσοφίας ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ Ενότητα 9: Η σχέση μεταξύ νόμου και ελευθερίας Παρούσης Μιχαήλ Τμήμα Φιλοσοφίας 1 Σκοποί ενότητας 1. Διττός χαρακτήρας Συντάγματος 2. Διάκριση θεσμού-κανόνα 3. Η σχέση λόγου - πνεύματος

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία

Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Ερωτήσεις Επανάληψης 1 Οι Θεολογικές Δηλώσεις στην Συστηματική Θεολογία Διάλεξη Τρίτη από την σειρά Δημιουργώντας μια Συστηματική Θεολογία Οδηγός Μελέτης Περιεχόμενα Περίγραμμα Ένα περίγραμμα του μαθήματος,

Διαβάστε περισσότερα

Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος :13

Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος :13 Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος 2017-11:13 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη καταπιάνεται με ένα ακόμα κοινωνικό θέμα στο νέο

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας»

Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ. του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Η ΕΝΔΥΝΑΜΩΜΕΝΗ ΨΥΧΗ του Ρατζίντερ Σινγκ Απόσπασμα από το βιβλίο: «Διαλογισμός για την Ενδυνάμωση της Ψυχής σας» Μέσα μας υπάρχουν περισσότερα πλούτη απ ό,τι μπορούμε ποτέ να συσσωρεύσουμε σ αυτή τη Γη.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο Άνθρωπος Δημιουργός στην Αθήνα. «ΠΟΛΙΣ». Ο χώρος των ανθρώπων-δημιουργών στην Αρχαία Αθήνα ζωντανεύει στην σύγχρονη Ελλάδα.

Ο Άνθρωπος Δημιουργός στην Αθήνα. «ΠΟΛΙΣ». Ο χώρος των ανθρώπων-δημιουργών στην Αρχαία Αθήνα ζωντανεύει στην σύγχρονη Ελλάδα. 1 Ο Άνθρωπος Δημιουργός στην Αθήνα «ΠΟΛΙΣ». Ο χώρος των ανθρώπων-δημιουργών στην Αρχαία Αθήνα ζωντανεύει στην σύγχρονη Ελλάδα. Κάποτε, στην αρχαία Εποχή, στην Αθήνα υπήρχε ευημερία σημαντική, κανένας άνθρωπος

Διαβάστε περισσότερα

Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές

Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές Ενότητα 1 Σελίδα 1 Διάλογος 1: Αρχική επικοινωνία με την οικογένεια για πρόσληψη Διάλογος 2: Προετοιμασία υποδοχής ασθενούς Διάλογος 3: Η επικοινωνία με τον ασθενή Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία

Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία Ασκήσεις φυσικής και Δυσλεξία 1. Εισαγωγή 2. Τύποι 3. Ασκήσεις Γρηγοριάδης Ιωάννης Φυσική Η φυσική αποτελεί πεδίο στο οποίο μπορούν να διαπρέψουν οι μαθητές με δυσλεξία καθώς η ιδιαιτερότητα τους, τους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Μαθητικό Συνέδριο Ιστορίας "Το Βυζάντιο ανάμεσα στην αρχαιότητα και τη σύγχρονη Ελλάδα" ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΣ ΒΙΟΣ & ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ Η επίδραση της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας στο Βυζαντινό Πολιτισμό Μαθητική Κοινότητα

Διαβάστε περισσότερα

Πηγή ipaideia.gr Μαθητής του άλλου ογκόλιθου του αρχαιοελληνικού πνεύματος, του Πλάτωνα, ο σταγειρίτης στοχαστής ήρθε στον κόσμο για να αλλάξει

Πηγή ipaideia.gr Μαθητής του άλλου ογκόλιθου του αρχαιοελληνικού πνεύματος, του Πλάτωνα, ο σταγειρίτης στοχαστής ήρθε στον κόσμο για να αλλάξει Πηγή ipaideia.gr Μαθητής του άλλου ογκόλιθου του αρχαιοελληνικού πνεύματος, του Πλάτωνα, ο σταγειρίτης στοχαστής ήρθε στον κόσμο για να αλλάξει καθοριστικά τόσο τη σκέψη και τα γράμματα όσο και την επιστημονική

Διαβάστε περισσότερα

Ο δάσκαλος που με εμπνέει

Ο δάσκαλος που με εμπνέει Είναι πολύ σημαντικό για μένα η δασκάλα που μου κάνει μάθημα να με εμπνέει, γιατί έτσι θα ενδιαφέρομαι περισσότερο για τα μαθήματά μου και θα προσπαθώ να γίνομαι κάθε φορά καλύτερη. Θα προτιμούσα η δασκάλα

Διαβάστε περισσότερα

Χρησιμοποιήθηκε ο πίνακας, ό- που σημείωνα τις απαντήσεις τους.

Χρησιμοποιήθηκε ο πίνακας, ό- που σημείωνα τις απαντήσεις τους. Αποτίμηση της διδασκαλίας της Κοινωνικής & Πολιτικής Αγωγής ΣΤ Τάξη Δημοτικού Ονοματεπώνυμο:. Ομάδα:Α Γενική εκτίμηση της διδασκαλίας: Πιστεύω ότι η διδασκαλία μου ήταν αποτελεσματική και πολύ ευχάριστη

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

[Συνέντευξη-Διαγωνισμός] Η Μεταξία Κράλλη και το βιβλίο της «Κάποτε στη Σαλονίκη»

[Συνέντευξη-Διαγωνισμός] Η Μεταξία Κράλλη και το βιβλίο της «Κάποτε στη Σαλονίκη» [Συνέντευξη-Διαγωνισμός] Η Μεταξία Κράλλη και το βιβλίο της «Κάποτε στη Σαλονίκη» Από happytv - Τετάρτη 19/10/16 Η Μεταξία Κράλλη (ψευδώνυμο) γεννήθηκε στην Αθήνα το 1975. Σπούδασε νομικά στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα