«Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "«Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ»"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΣΑΟΥΣΗ ΟΥΡΑΝΙΑ «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Σ. ΔΕΛΗΒΟΓΙΑΤΖΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 2004

2 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΤΣΑΟΥΣΗ ΟΥΡΑΝΙΑ «Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ» ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΗ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Α.Ε.Μ.: 433 ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Σ. ΔΕΛΗΒΟΓΙΑΤΖΗΣ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ 2004

3 Με την ολοκλήρωση της παρούσας εργασίας οφείλω να ευχαριστήσω θερμά τον καθηγητή μου κ. Σωκράτη Δεληβογιατζή, ο οποίος ανέλαβε το βάρος της εποπτείας, την επιστημονική καθοδήγηση, τις γόνιμες συζητήσεις, τις καίριες παρατηρήσεις και συμβουλές, την αμέριστη συμπαράσταση σε κάθε είδους βοήθεια όποτε χρειάστηκε. Ευχαριστώ θερμώς τους καθηγητές μου κ.δόικο Παναγιώτη και κ.αυγελή Νικόλαο για τη συμπαράστασή τους κατά τη διάρκεια των σπουδών μου. Αισθάνομαι την ανάγκη να ευχαριστήσω ακόμη, τους συμφοιτητές μου Δήμητρα Τσάτσου, Δημήτριο Μαυρόπουλο, Ειρήνη Ζανάκη, οι οποίοι προσέφεραν τη βοήθειά τους. Τέλος, θα ήθελα να αφιερώσω αυτό το πόνημα στην Κικίτσα η οποία προσανατόλισε τη ζωή μου και της πρέπει κάθε ευχαριστία.

4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 2 A ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ 1.1 Η ζωή και η προσωπικότητα του Αριστοτέλη Τα έργα του Αριστοτέλη 14 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 16 Β ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 1.1 Ο ρόλος της γυναίκας Η «εκ φύσεως» ανισότιμη σχέση άνδρα γυναίκας 19 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 2.1 Το γυναικείο ήθος Η γυναίκα και ο έγγαμος βίος 23 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 3.1 Η γυναίκα ως πολίτης στον Αριστοτέλη Το άκυρο γυναικείο βουλευτικό Ερμηνεία του Levy Holton για την πολιτική θέση της γυναίκας στον Αριστοτέλη 34 Γ ΜΕΡΟΣ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ 1.1 Η θέση της γυναίκας στην αρχαιότητα 1.2 Η θέση της γυναίκας στην αρχαία ελληνική τραγωδία 1.3 Η γυναίκα της Γόρτυνας ΕΠΙΛΟΓΟΣ 49 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

5 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Ενώ στον εκκλησιαστικό κύκλο συνηθίζεται να λέγεται ότι η φύση της γυναίκας και η Παράδοσή της υποδηλώνουν ξεκάθαρα τη θέση της, μια θέση που της προσδίδει μια αίσθηση άνεσης και απελευθέρωσης από κάθε καταπίεση και στέρηση, στην Αθήνα του 5 ου και 4 ου αιώνα π.χ., η ανδρική κυριαρχία και η αδύναμη θέση της γυναίκας στην κοινωνία ήταν δεδομένη. Σε όλο σχεδόν το Αριστοτελικό έργο η γυναίκα παρουσιάζεται να κατέχει μια υποδεέστερη θέση σε σχέση με τον άντρα. Άνδρες και γυναίκες συνυπάρχουν προκειμένου να κάνουν παιδιά και να διαιωνίζεται το είδος, να μοιράζονται τις ευθύνες μέσα στην οικία αλλά και λόγω αλληλοσεβασμού και συμπάθειας. Οι γυναίκες περιγράφονται με βάση τις διαφορές τους από τους άνδρες ενώ οι άνδρες δεν περιγράφονται καθόλου. Η εργασία αυτή δεν έχει ως σκοπό να κρίνει τις θέσεις και τις απόψεις του Αριστοτέλη, αλλά να διευκρινίσει ποιες είναι αυτές οι θέσεις ακολουθώντας την α- νάλογη κατεύθυνση προς το σκοπό αυτό. 1

6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα εργασία πραγματεύεται την αριστοτελική θεώρηση του κοινωνικού και πολιτικού ρόλου της γυναίκας. Όσον αφορά τη σχέση του Αριστοτέλη με τις γυναίκες υπάρχουν λίγες ιστορικές πληροφορίες. Ωστόσο, δε μπορεί να γίνει λόγος για απουσία του θηλυκού απ τη ζωή του ή για κάποια τραυματική εμπειρία που τον στιγμάτισε, όπως στην περίπτωση του Πλάτωνα. Το γεγονός βέβαια ότι ο Αριστοτέλης όντας ένας απ τους πιο φημισμένους μαθητές του Πλάτωνα δεν έμεινε τελείως ανεπηρέαστος στο θέμα αυτό. Δηλαδή και ο ίδιος δεν εκτιμά ιδιαίτερα τη γυναίκα. Ενώ ισχυρίζεται ότι οι γυναίκες αποτελούσαν το μισό πληθυσμό της πόλης, όταν περιγράφει ένα σχέδιο ιδανικής πόλης οι γυναίκες εξαφανίζονται τελείως. Ο ρόλος της γυναίκας, όπως τον παρουσιάζει ο Αριστοτέλης μέσα απ τα «Πολιτικά» του είναι κατώτερος και αποκλειστικά οικιακός. Το ακριβές χαρακτηριστικό της ψυχής της γυναίκας που την καθιστά άξια για ένα ρόλο κατώτερο μένει αδιευκρίνιστο. Ο Αριστοτέλης μας εξηγεί για ποιο λόγο ο άνδρας έχει δικαίωμα να εξουσιάζει ενώ ο λόγος του κοινωνικού και πολιτικού αποκλεισμού της γυναίκας δε δίνεται. Πάντως σε καμιά περίπτωση δεν επιτρέπεται η δραστηριότητα της γυναίκας στην πόλη. Οι άντρες είναι φτιαγμένοι για να διατάζουν παρά οι γυναίκες, ενώ ο ρόλος των γυναικών δεν είναι τόσο η σωματική εργασία αλλά η διατήρηση των α- γαθών που οι άντρες εξασφαλίζουν (η αποστολή του άνδρα είναι να αποκτά ενώ της γυναίκας να αποταμιεύει) 1. Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει πως το αρσενικό έχει καθοριστεί απ τη φύση να είναι ανώτερο απ το θηλυκό, γι αυτό το πρώτο εξουσιάζει ενώ το δεύτερο εξουσιάζεται. Οι ηθικές αρετές της γυναίκας διαφοροποιούνται από εκείνες του άνδρα. Κατά την άποψή του, οι γυναίκες έχουν ανίσχυρη την ικανότητα του βουλεύεσθαι, αφού οι λογικές τους σκέψεις δεν επικρατούν των συναισθημάτων τους. Ακόμα, στα έργα του Αριστοτέλη «Ηθικά Νικομάχεια», «Ηθικά Ευδήμεια», «Ηθικά Μεγάλα» εξετάζεται η σχέση του άνδρα και της γυναίκας. Τη σχέση αυτή ο Αριστοτέλης τη 1 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α 1, 1252 α 33-b5, 1277 b

7 θεωρεί εκ φύσεως άνιση και χρησιμοποιεί φράσεις που εκφράζουν παλιές προκαταλήψεις, όπως τον ισχυρισμό ότι ο άνδρας είναι ανώτερος απ την γυναίκα 2. Στην περίπτωση της γυναίκας, η σωματική και η ψυχολογική της συγκρότηση αποδίδει και την ερμηνεία για το ρόλο της μέσα στο νοικοκυριό και το είδος της αρετής της. Συγκριτικά με τον άνδρα η σωματική κατάσταση της γυναίκας χαρακτηρίζεται από αδυναμία κι αυτό την οδηγεί σε ρόλο αποκλειστικά οικιακό. Το βουλευτικό της είναι άκυρο, κάτι που σημαίνει ότι στερείται εξουσίας και εύκολα υπερβαίνεται. Η βούλησή της δε διαθέτει εξουσία γιατί συχνά υποσκελίζεται απ τα συναισθήματά της. Χαρακτηριστική ιστορία που αποδεικνύει την πονηριά και τον δόλο των γυναικών είναι αυτή με πρωταγωνιστές τον Αριστοτέλη και τη σύζυγο του Μ.Αλεξάνδρου που πρωτοακούστηκε το 13 ο αιώνα. Ο Αριστοτέλης κάποτε επέπληξε τον Μ. Αλέξανδρο γιατί λάτρευε τόσο τη γυναίκα του ώστε άφηνε σε δεύτερη μοίρα τις δημόσιες υποθέσεις. Τότε η σύζυγος του Αλέξανδρου θέλοντας να εκδικηθεί τον σταγειρίτη φιλόσοφο αναζήτησε την αγάπη του και δεν άργησε να πετύχει το στόχο της. Κάποια στιγμή του ζήτησε να «ιππεύσει» πάνω στην πλάτη του προτού του αποδείξει τον έρωτά της. Είχε ενημερώσει τον Αλέξανδρο να βρίσκεται εκεί για να γίνει μάρτυρας του εξευτελισμού του Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης απάντησε στον Μ. Αλέξανδρο όταν αναστατωμένος τους είδε και ζήτησε εξηγήσεις: «αν μια γυναίκα μπορεί να κάνει τόσο ανόητο έναν άνδρα της ηλικίας μου και της σοφίας μου, πόσο περισσότερο επικίνδυνη πρέπει να είναι και για τους νεότερους. Εγώ πήρα το ηθικό μου δίδαγμα. Είναι ευκαιρία να επωφεληθείς κι εσύ από αυτό» 3. 2 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, b M. C. Horowitz, Aristotle and Woman, σελ. 189,

8 Α ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΒΙΟΣ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΤΑ ΕΡΓΑ ΤΟΥ ἐν φιλοσοφίᾳ δέ ὑπερβέβηκε τά ἀνθρώπινα μέτρα μηδέν ἐλλιπές περί αὐτῆς πραγματευσάμενος, ἀλλά καί αὐτῇ προσθείς ἐκ τῆς ἑαυτοῦ ἀγχινοίας τήν ὅλην κατώρθωσε φιλοσοφίαν. De Vita Aristotelis V. Rose, σ Η ζωή και η προσωπικότητα του Αριστοτέλη Πόσο κοντά μας αισθανόμαστε τον Αριστοτέλη; 4 Πόσο ανθρώπινα τον βλέπουμε; Είναι η μεγαλύτερη φιλοσοφική ιδιοφυΐα. «Έχει μια θέση απαράβλητης σημασίας στην ιστορία της φιλοσοφίας. Είναι αδιαφιλονίκητα ανώτερος από τον Descartes, τον Πλάτωνα», γράφει ο Barnes, στην Εισαγωγή στο «The Cambridge Companion to Aristotle», που εκδίδεται στην Οξφόρδη το Στη φιλοσοφία ξεπέρα- 4 Για τα στοιχεία γύρω απ τη ζωή του Αριστοτέλη βασίσθηκα, εκτός από τη μαρτυρία του Διογένη Λαερτίου, στην κλασική έρευνα του I. Düring Aristotle in the Ancient Biographical Tradition, (Studia Graeca et Latina Gothoburgensia, V), Göteborg, 1957, καθώς και στο έργο του Aristoteles. Darstellurg und Interpretation seines Denkens, Heidelberg 1966, σσ Χρησιμοποίησα επίσης τις μελέτες του καθηγητού της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης κ. Δημητρίου Λυπουρλή, «Αριστοτέλης: Βίος και έργα», στο Αριστοτελικά, εκδ. Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1980, σς. 3-23, και «Μερικές αρχαίες διηγήσεις για τον Αριστοτέλη», στο Μακεδονικά, 1δ, Θεσσαλονίκη 1972, σσ Η βιογραφία του Αριστοτέλη, γνωστή από το χειρόγραφο που βρέθηκε στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη ως Vita Marciana, εξεδόθη στο Βερολίνο το 1962 από τον O. Gigon o οποίος έκανε και τον σχολιασμό. Το αρχαίο κείμενο συμπεριλήφθηκε στα Αποσπάσματα του V. Rose, Fragmenta..., De Vita Aristotelis ex codice Marciano 257, σσ Ενδιαφέρον παρουσιάζουν, στην συλλογή του Rose, οι μαρτυρίες για τις επιστολές αν δεχθούμε τη γνησιότητά τους που ο Αριστοτέλης έγραφε προς τον Φίλιππο, τον Αλέξανδρο, τον Αντίπατρο, και προς άλλους (Rose, LVI Επιστολαί σ. 411). Πρβλ. σχετικά με τις επιστολές και P. Moraux, Les listes anciennes des ourrages d Aristote, Louvain, 1951, σσ Στο ίδιο έργο ο Moreaux δίδει πολλές πληροφορίες για τη ζωή του Αριστοτέλη. βλ. ειδικότερα Appendice, Σημειώσεις στην χρονολόγηση μερικών έργων του Αριστοτέλη, σσ. 323 κ. επ. Την ανέλιξη της σκέψης του Αριστοτέλη σε συνδυασμό με τα γεγονότα της ζωής του παρουσιάζει ο W. Jaeger στο Aristoteles. Grundlegung einer Geschichte seiner Entwicklung, Berlin, Τέλος, μια ζωντανή παρουσίαση του Αριστοτέλη, με αφηγηματικά στοιχεία για τη ζωή του, προσφέρει η εκτενής μελέτη του Μ. Τσιτσικλή «Η τελευταία παράδοση του Αριστοτέλη (Μετά τα Φυσικά α λασσον)» στο περιοδικό Χρονικά της Χαλκιδικής, (Πρόλογος, «In Memoriam M. Τσιτσικλή», Α. Τσοπανάκη), Θεσσαλονίκη 1990, σσ

9 σε τα ανθρώπινα, γράφουν οι αρχαίοι βιογράφοι. Η αναγνώριση του Αριστοτέλη παραμένει ακλόνητη, πάνω από είκοσι τρεις αιώνες. Ως μαθητή, ως ερευνητή, ως δάσκαλο πρέπει να τον δούμε. Αυτή την πλευρά της ζωής του γνωρίζουμε. Μαθήτευσε, ερεύνησε, δίδαξε, έγραψε. Και άφησε πίσω του το έργο του. 5 Μας κληροδότησε μία φιλοσοφική σκέψη μέσα στην οποία ζούμε, κινούμεθα, προκόβουμε. δεν το γνωρίζουμε όμως. Τόσο πολύ έχουμε αφομοιωθεί με τις έννοιες, που εισήγαγε, τόσο πολύ με την ηθική του, με τα περίφημα Ηθικά Νικομάχεια, το ωραιότερο ίσως φιλοσοφικό κείμενο της αρχαιότητος. Κάποια στοιχεία που συμπληρώνουν την εικόνα της προσωπικότητας του Αριστοτέλη: Η οικογένειά του ήταν σχετικά εύπορη. Η μητέρα του Φαιστίς είχε κτήματα στην Χαλκίδα. Ο πατέρας του ήταν γιατρός και φίλος του Αμύντα του Γ. Γεννήθηκε το 384 π.χ. στα Στάγειρα που ήταν αποικία των Ανδρίων. Ήταν ιωνικής καταγωγής. Ο Αριστοτέλης είχε δυο αδέρφια, τον Αρίμνηστο και την Αριμνήστη. 6 Όταν πέθανε ο πατέρας του, ανέλαβε την αγωγή του ο Πρόξενος ο Αταρνεύς. Αργότερα, από ευγνωμοσύνη προς τον κηδεμόνα του, ο Αριστοτέλης θα φροντίσει για την ανατροφή και τη μόρφωση του γιου του Προξένου, του Νικάνορα. Στη διαθήκη του 7 μάλιστα άφησε εντολή να παντρευτεί ο Νικάνορας την κόρη που ο Αριστοτέλης είχε απ το γάμο του με την Πυθιάδα, που λεγότανε και εκείνη Πυθιάς. Υποθέτουμε ότι μικρός διάβαζε τα βιβλία του πατέρα του, βιβλία ιατρικής. Ήταν δεκαεφτά χρονών σαν έφθασε στην Αθήνα και διάλεξε να φοιτήσει στην Ακαδημία. Ο Πλάτων όμως τότε έλειπε στην Σικελία. ήταν το δεύτερο ταξίδι του στην Κάτω Ιταλία. Στην Ακαδημία γνωρίζεται με τον Εύδοξο απ την Κνίδο. Ο Αριστοτέλης είχε, απ τη φύση του, επιστημονικό μυαλό. Σήμερα θα λέγαμε ότι ήταν θετικιστής. Δεν είχε ποιητική παρόλο που έγραψε ποιήματα ούτε «ρομαντική φύση». Τη φύση όμως και τα πλάσματα της φύσης τα μελέτησε. Στην φύση στράφηκε. γι αυτήν θα γράψει μερικά από τα σημαντικότερα του έργα. Την σεβάστηκε 5 Τρεις είναι οι μεγάλες περίοδοι της ζωής του φιλοσόφου: Τα χρόνια της πρώτης διαμονής στην Αθήνα: π.χ. Τα χρόνια της παραμονής του στην Άσσο, την Μυτιλήνη, την Μακεδονία: π.χ. Τα χρόνια της δεύτερης διαμονής στην Αθήνα: π.χ. Θάνατος στην Χαλκίδα το322 π.χ. 6 V. Rose, Fragm. = II Hesychius, in onomatologo, σσ Βλ. Διογ. Λαέρτ. V

10 όπως σεβάστηκε και την θρησκευτική παράδοση στην καθημερινή ζωή του. Το μαρτυρεί και η διαθήκη του. Σαν επέστρεψε ο Πλάτων, κατάλαβε γρήγορα τι μαθητή είχε απέναντί του. Οι βιογράφοι μας λένε ότι τον αποκαλούσε «Νοῦ». Ο Ingemar Düring, ένας μεγάλος αριστοτελιστής των ημερών μας, πιστεύει ότι ο Πλάτωνας, όταν έδινε αυτό το παρανόμι στον Αριστοτέλη, είχε στο νου του τον αγαπημένο του ποιητή Επίχαρμο, που δίδασκε ότι νοῦς ὁρῇ καί νοῦς ἀκούει. τἄλλα κωφά καί τυφλά («Ο νους είναι που βλέπει, ο νους είναι που ακούει. όλα τ άλλα είναι κουφά και τυφλά»). Είναι άραγε γιατί ήταν τακτικός και συστηματικός; Ήταν γιατί ο Πλάτων συνέδεσε την τάξη του Αριστοτέλη με τον «Νοῦ» του Αναξαγόρα; Τον έλεγε ακόμα «αναγνώστη». Γιατί; Εργαζόταν συνέχεια, ήταν φιλόπονος. Διάβαζε, αντέγραφε τα μαθήματα, κρατούσε σημειώσεις. Εγκαινιάζεται τώρα κάτι καινούργιο. Με τον Αριστοτέλη περνούμε απ την προφορική διδασκαλία στο διάβασμα, στη μελέτη, στην κυριολεξία. Με την ολοκλήρωση της μόρφωσής του αρχίζει να διδάσκει τη ρητορική στην Ακαδημία. Εκείνα τα χρόνια, περίπου στα 362 π.χ. αρχίζει και η πολεμική του Αριστοτέλη κατά τον Ισοκράτη και της σχολής του. Ο Ισοκράτης δε συμπαθεί τον Αριστοτέλη. Ήταν αγαπητός στους γύρω του; Η απάντηση είναι όχι. Είχε λίγους φίλους μα πολλούς εχθρούς. 8 Αυτό γιατί έκανε κριτική στις θέσεις των άλλων, πολεμούσε τις απόψεις τους, πίστευε στη σκέψη του και ήταν ειρωνικός. Μετά το θάνατο του Πλάτωνα, ο Αριστοτέλης δε μένει στην Αθήνα. Ο προφανής λόγος που έφυγε ήταν εξαιτίας του πολιτικού κλίματος στην Αθήνα. Ήταν Μακεδών, οι Αθηναίοι ήταν αντιμακεδονικοί. Άρα ήταν ύποπτος στα μάτια τους. Γνώριζαν τις οικογενειακές σχέσεις τους με τη μακεδονική αυλή. Πηγαίνει στην Άσσο στη Μ. Ασία, απέναντι απ τη Λέσβο, εκεί ήταν ο φίλος του Ερμίας, ο τύραννος, που τον είχε προσκαλέσει. Στην Άσσο και στη Μυτιλήνη ο Αριστοτέλης γίνεται ο μεγάλος ερευνητής της φύσης. Μελετά τον κόσμο των ζώων και των φυτών. Στην Άσσο, ο Αριστοτέλης παντρεύτηκε, μετά το μαρτυρικό θάνατο του Ερμία, την ανηψιά του τελευταίου, την Πυθιάδα. Στη μνήμη του φίλου του Ερμία, θα γράψει ο Α- 8 Δ. Λυμπουρλή, ίδιο έργο, σ

11 ριστοτέλης ένα επίγραμμα που θα στηθεί στους Δελφούς και έναν παιάνα, ύμνο στην Αρετή. Ο Ερμίας είχε υποκύψει στο θάνατο χωρίς να προδώσει κανέναν. Γνωρίζει στη Μυτιλήνη το Θεόφραστο με τον οποίο η συνεργασία τους σταμάτησε μόνο με το θάνατο του Αριστοτέλη. 9 Ο Ερμίας είχε σχέσεις με την αυλή των Μακεδόνων Βασιλέων. Είχε στηρίξει την πολιτική του Φιλίππου. Τότε καλεί ο Φίλιππος τον Αριστοτέλη στην Πέλλα, για να αναλάβει την αγωγή του Αλεξάνδρου. Ποιοί λόγοι κίνησαν τον Φίλιππο να προσκαλέσει ως διδάσκαλο του γιου του τον Αριστοτέλη; Ίσως οφείλεται στην γνωριμία του πατέρα του Φιλίππου, του Αμύντα του Γ, με τον πατέρα του Αριστοτέλη. Ίσως οφείλεται στην οξυδέρκεια του Φιλίππου που διαισθάνθηκε ότι ο γιος του ο Αλέξανδρος δεν είχε ανάγκη από σκληρή αγωγή αλλά από διδασκαλία που να εξυψώνει το πνεύμα του και να τον κάνει ανοικτό στον λόγο, στο νου και στην πειθώ μέσα απ το λόγο. Ποιός ήταν καλύτερος απ τον Αριστοτέλη; Είχε ξεχωρίσει ανάμεσα σε πολλούς δυνατούς επιστήμονες όπως ήταν ο Εύδοξος και ο Σπεύσιπος. Μήπως η επιλογή του Φιλίππου οφείλεται στο ότι ο Αριστοτέλης φοίτησε και δίδαξε στην Ακαδημία, στο πιο λαμπρό πνευματικό κέντρο της αρχαιότητας; Του τον συνέστησε ο Ερμίας; Η απάντηση δεν είναι ξεκάθαρη. Ίσως όλοι αυτοί οι λόγοι υπαγόρευσαν την απόφασή του. Μακριά απ την Πέλλα, στην Μίεζα δέχεται ο Αλέξανδρος την αγωγή του φιλοσόφου. Εκεί άκουγε τα μαθήματα του Αριστοτέλη όχι μόνος του. Είχε δίπλα του συμμαθητές, παιδιά γνωστών μακεδονικών οικογενειών, που σε λίγα χρόνια θ αποτελέσουν τους συντρόφους του που θα τον ακολουθήσουν στην εκστρατεία. Τι δίδασκε ο Αριστοτέλης; Είχε ήδη γράψει, τον Προτρεπτικό, τα πιο πολλά βιβλία της Φυσικής Ακροάσεως, τα Ηθικά Ευδήμια, τα Αναλυτικά, καθώς και το χαμένο πια έργο Περί Φιλοσοφίας. Εκεί, αναπτύσσει τις έννοιες της σοφίας, της αρετής, της φρόνησης, της σωφροσύνης, που αργότερα θα θεμελιώσουν τα Ηθικά Νικομάχεια. Δίδαξε τον Όμηρο και τους τραγικούς. Δίδαξε πολιτική φιλοσοφία. μετέφερε τις σκέψεις του που έγιναν κτήμα των μαθητών του. Γι αυτό ο Αλέξανδρος αργότερα θα παραπονεθεί όταν μάθει στα βάθη της Ασίας, ότι ο Αριστοτέλης είχε δημοσιεύσει τους ακροαματικούς λόγους. Πίστευε ότι έπρεπε να είναι γνωστοί σε μικρό κύκλο. Τότε, διαμαρτυρήθηκε ο Αλέξανδρος στον Αριστοτέλη και του έγραψε: Ἀλέξανδρος πρός τόν Ἀριστοτέλη, εὖ πράττειν. 9 Δ. Λυμπουρλής, Ηθικά Νικομάχεια Β Βιβλίο ΣΧΟΛΙΑ σ

12 «Δεν ήταν καθόλου σωστό αυτό που έκανες να εκδώσεις τους ακροαματικούς λόγους. Αλήθεια, σε τι θα διαφέρουμε πια εμείς απ όλους τους άλλους, αφού τα έργα ακριβώς στα οποία βασίστηκε η δική μας παίδευση θα γίνουν τώρα κοινό κτήμα όλων; Στο κάτω-κάτω, αν θα ήθελα να ξεχωρίσω απ τους άλλους, αυτό είναι η γνώση των αρίστων, όχι η δύναμη». Απαντά ο Αριστοτέλης: Ἀριστοτέλης στόν βασιλέα Ἀλέξανδρο, εὖ πράττειν. «Μου έγραψες για τους ακροαματικούς λόγους. Φανταζόσουν πως έπρεπε να τους φυλάγουμε κρυφούς; Ξέρε λοιπόν πως είναι το ίδιο. ας έχουν εκδοθεί είναι σαν να μην έχουν εκδοθεί, γιατί άλλος κανείς δεν τους καταλαβαίνει παρά μόνο ό- ποιοι έχουν ακούσει εμάς τους ίδιους». Γνώριζε ο Αριστοτέλης τον χαρακτήρα του μαθητή του. Θύμωνε εύκολα και εξοργιζόταν. Γι αυτό και τον συμβούλευε στα γράμματά του να κυριαρχεί στο θυμό του. γιατί δεν θυμώνει κανείς με όσους είναι πιο κάτω αλλά με τους καλύτερους και κανείς δεν είναι ίσος με τον Αλέξανδρο. Αυτό το μαρτυρεί ο Αιλιανός 10 στην Ποικίλη Ιστορία. Δύο χρόνια διήρκησε η εκπαίδευση του Αλεξάνδρου (343 π.χ.-341/40 π.χ.) και διακόπηκε όταν έγινε αντιβασιλέας. Τότε ο Αριστοτέλης αποσύρθηκε στα Στάγειρα. Υπήρξαν γεγονότα που απομάκρυναν τον Αριστοτέλη γνωστό για τα εχθρικά του αισθήματα απέναντι στους Πέρσες όπως η πολιτική του Αλεξάνδρου, η τελετή της προσκυνήσεως που αυτός επέβαλε. Η ρήξη με τον Αλέξανδρο θα γίνει με αφορμή τη δολοφονία του ανιψιού του, Καλλισθένη. Ο Αριστοτέλης κατηγορήθηκε άδικα ότι μετείχε σε συνωμοσία ενάντια στον Αλέξανδρο. Όταν επέστρεψε ο Αριστοτέλης στην Αθήνα, συνοδευόμενος απ τον Θεόφραστο, άρχισε να διδάσκει σ ένα δημόσιο γυμναστήριο που λεγόταν Λύκειο γιατί ήταν κοντά στο ναό του Λυκείου Απόλλωνα, βορειοανατολικά της πόλης. Δεν είχε δικαίωμα να αγοράσει γη, γιατί δεν ήταν Αθηναίος πολίτης. Εικάζουμε ότι οι μαθητές του διέθεσαν χρήματα, για να κτισθεί αργότερα το κτίριο της Σχολής που είχε βιβλιοθήκη και αίθουσες διδασκαλίας. Ο χώρος διδασκαλίας του Αριστοτέλη έγινε εξαιρετικό κέντρο έρευνας. Το έργο που επιτελέσθηκε εκεί είναι τεράστιο. Δώδεκα 10 Rose Fr. GSG = Aelian. Var. hist. 12, 54. 8

13 χρόνια διδάσκει συνεχώς. Είναι τα χρόνια που έγραψε τα μεγάλα του έργα: τα Πολιτικά, μεγάλο μέρος απ το Μετά τα Φυσικά, τα Ηθικά Νικομάχεια. Η πολιτική κατάσταση στην Αθήνα δεν ήταν κακή για έναν Μακεδόνα. Σαν έφτασε όμως η είδηση του θανάτου του Μ. Αλεξάνδρου, το κλίμα άλλαξε. Οι Αθηναίοι ξεσηκώνονται. Τον βλέπουν φιλύποπτα. Ο Αριστοτέλης αισθάνεται ότι εύκολα μπορεί να κατηγορηθεί. Αφορμή θα μπορούσε να είναι ένας παιάνας 11 που είχε γράψει προς τιμήν του φίλου του Ερμία, όταν έμαθε ότι βρήκε τραγικό θάνατο απ τους Πέρσες εναντίον των οποίων συνωμοτούσε. Στο ποίημα εξυμνεί την αρετή του που για χάρη της αξίζει κανείς να χάσει και τη ζωή του. Οι παιάνες όμως δεν ταίριαζαν σε κοινό θνητό. Οι Αθηναίοι θα το έβλεπαν αυτό ως αιτιολογία λόγω «ασέβειας» - για καταδίκη σε θάνατο, ιδίως που ο Ερμίας όσο ζούσε ήταν φιλομακεδόνας. Στον φίλο του τον Αντίπατρο, ο Αριστοτέλης γράφει ότι κινδυνεύει η ζωή του. 12 Φεύγει κρυφά ο Αριστοτέλης για να μην επιτρέψει, όπως λέγεται ότι είπε στους Αθηναίους, να διαπράξουν στην φιλοσοφία και δεύτερο έγκλημα. 13 Το πρώτο ήταν η καταδίκη του Σωκράτη («τό περί Σωκράτην πάθος αἱνιττόμενο καί τόν καθ ἑαυτόν κίνδυνον») συμπληρώνει η αρχαία μας πηγή (= κάνοντας αναφορά στο πάθημα του Σωκράτη και στον δικό του κίνδυνο). Η φιλία του Αριστοτέλη με τον Αντίπατρο, ισχυρό άνδρα της Μακεδονίας, συνεχίστηκε έως το θάνατο του φιλοσόφου. Στον Αριστοτέλη ο Αντίπατρος εμπιστεύθηκε και την παίδευση του γιου του Κασσάνδρου. Στον Αντίπατρο γράφει για να παραπονεθεί για τις συκοφαντίες που λέγονται εις βάρος του επειδή παντρεύτηκε την Πυθιάδα, ανηψιά του Ερμία. Στον Αντίπατρο γράφει ακόμη για να του πει ότι οι Αθηναίοι του απέσυραν τις συκοφαντίες που του είχαν κάνει και εξηγεί: Ο Αριστοτέλης κατά τη 2 η διαμονή του στην Αθήνα, μαζί με τον Καλλισθένη τον ανηψιό του, 11 Διογ. Λαερ. V 7, μετάφραση από τον Σ. Μενάρδο κατά παράθεση Δ. Λυμπουρλή, ίδιο έργο, σ. 18. Οι Αθηναίοι θεώρησαν ασέβεια το γεγονός ότι ο Αριστοτέλης επέλεξε το είδος του παιάνα που είναι παραδοσιακός ύμνος για τον Απόλλωνα. Βλ. σχετικά Wilamowitz Moellendorf, Aristoteles und Athen, II, Berlin, 1893, σσ. 405 κ. επ. 12 Rose, Fr. 667:... ἐπιστέλλων Ἀντίπατρω γράφει τό Ἀθήνησι διατρίβειν ἐργῶδες. 13 Rose, Fr. 667: Vita Ar. Vulg: Μετέπειτα δὲ ἀνταρσίας γενομένης ἐν τοῖς Ἀθηναίας ἧλθεν ὁ Ἀριστοτέλης ἐν Χαλκίδι εἰρηκώς τοῖς Ἀθηναίοις ὅτι «οὐκ ἐάσι, ὑμᾶς δίς εἰς φιλοσοφίαν ἁμαρτεῖν». Σύμφωνα με πληροφορία οι Αθηναίοι τον κάλεσαν να επιστρέψει στην Αθήνα, και τότε εκείνος τους έγραψε και έδωσε τη γνωστή απάντηση. Βλ. Rose, Fr. 667 = Elias in Arist. Categ. P. 26 b 2Sbr. 9

14 είχαν κάνει μια έρευνα και συνέταξαν τον κατάλογο όλων των Πυθιονικών. Έγραψαν την ιστορία των αγώνων απ τη θέσπισή τους (335 π.χ.). Το συμβούλιο στους Δελφούς αποφάσισε να αποδοθούν οι δημόσιες τιμές στον Αριστοτέλη και τον ανηψιό του για την προσφορά τους. Να στηθεί στήλη προς τιμήν τους, στους Δελφούς. Η εργασία του Αριστοτέλη αναγράφηκε σε μια στήλη μέσα στο ιερό. Όταν όμως έγιναν στην Αθήνα τα γεγονότα κατά των Μακεδόνων και μόλις μαθεύτηκε η είδηση του θανάτου του Αλεξάνδρου, το 323 π.χ., οι Αθηναίοι απέσυραν τις τιμές. 14 Ένα απ τα τελευταία γράμματα του Αριστοτέλη είναι που εξηγεί την ιστορία αυτή στον Αντίπατρο. Αυτά ήταν τα μεγάλα γεγονότα της ζωής του. Οι φίλοι και οι μαθητές του γνώριζαν την μεγάλη του επιστημονικότητα, τη σημασία της φιλοσοφίας του. Μπορούσαν να προβλέψουν την απαράμιλλη τύχη της; Να τι διαβάζουμε στην Vita Vulgata (Rose, καί ἄλλως σ. 437 κ. επ.): «στην φιλοσοφία ξεπέρασε τα ανθρώπινα μέτρα. δεν άφησε κανένα θέμα που να μην πραγματευθεί. και πολλά όμως προσέθεσε και δημιούργησε την όλη φιλοσοφία με τη δική του οξύνοια πνεύματος» (ἐν φιλοσοφία δέ ὑπερβέβηκε τά ἀνθρώπινα μέτρα...). Δεν έλειψαν όμως οι εχθροί. Στη Χαλκίδα έζησε τη μοίρα των μεγάλων, τη μοναξιά. Από εκεί έγραψε στον Αντίπατρο «όσο πιο πολύ είμαι μόνος με τον εαυτό μου, τόσο πιο πολύ μου αρέσει να κουβεντιάζω με τους άλλους». Πέθανε στα 63 του, το 322 π.χ. Ένα ερώτημα γεννιέται εδώ σ όλους μας: Πώς έκρινε τον Πλάτωνα ο Αριστοτέλης; Απ τις δυο βιογραφίες - την Via Marcioma και την Vita Vulgata - αλλά και απ τον Ολυμπιόδωρο στα σχόλιά του στον πλατωνικό διάλογο «Γοργίας» μαθαίνουμε τα εξής: Σύμφωνα με τον τελευταίο ο Αριστοτέλης είχε αφιερώσει εγκωμιαστικούς στίχους στον Πλάτωνα, στις Ελεγείες 15 προς τον Εύδημο. Εκεί έγραφε ότι στήθηκε βωμός στον Πλάτωνα, ο οποίος μόνος και πρώτος απ όλους τους θνητούς κατέδειξε με τη ζωή του και με λογικά επιχειρήματα πως μπορεί να είναι κανείς και αγαθός και ευδαίμων. Και από τότε κανείς δεν έφτασε σ αυτό το ύψος. 14 P. Moraux, Les listes ancienres... σσ Γύρω απ τις Ελεγείες, βλ. U. v. Wilamowitz Moellendorf, Aristoteles und Athen II, Berlin, Weidmann 1893, σσ Πρβλ. και Α. J. Festugiere, Hermés Trismegiste I-II. II Le Dieu Cosmique, Paris, Budé, 1981, σσ

15 Στο πρόσωπο του Πλάτωνα ο Αριστοτέλης βλέπει να συνυπάρχουν δυο αρετές που κανείς ποτέ δεν τις συνδύασε: η αρετή του αγαθού ανδρός και η αρετή του ευδαίμονος ανδρός. Αλλά και στην Vita Marciana βλέπουμε ότι ο Αριστοτέλης, αν βασιστούμε στις επιστολές του, θαύμαζε τον Πλάτωνα. Ακόμα και όταν αντέκρουε τον Πλάτωνα παρέμενε πλατωνιστής. ἤδη δὲ καί ἐν οἷς ἀντιλέγει Πλάτωνι πλατωνίζειν αὐτόν φήσομεν καί ἴσως δέ οὐδέ πρός τά δοκοῦντα Πλάτωνι μάχεται ἀλλά πρός τούς κακῶς αὐτά ἐκλαβόντας... Rose, σ. 432 Στη Vita Vulgata διαβάζουμε σχεδόν τα ίδια. Ο Αριστοτέλης δεν αντέκρουε τον Πλάτωνα αλλά αυτούς που δεν καταλάβαιναν τις θεωρίες του. Και αν όμως ανέτρεψε τα όσα είπε ο Πλάτων, δεν το έκανε για να στραφεί εναντίον του δασκάλου του, αλλά για την ίδια την αλήθεια, την οποία έβαζε πάνω απ όλα, όπως φαίνεται και απ το πολύ γνωστό: Φίλος μεν Σωκράτης, ἀλλά μᾶλλον φιλτάτη ἡ ἀλήθεια. Ποτέ δεν εγκατέλειψαν τον Αριστοτέλη ο σεβασμός και η αγάπη του για τον Πλάτωνα, ακόμα κι όταν διαφώνησε με τη θεωρία των ιδεών. Στα Ηθικά Νικομάχεια 16 έχουμε την προσωπική του μαρτυρία. Τον στενοχωρεί να έρχεται σε αντίθεση με τους «φίλους» του. Στην Φιλοσοφία όμως πρέπει να αναζητούμε την αλήθεια και να προτιμούμε την αλήθεια απ τους φίλους. Αυτά γράφει στα Ηθικά Νικομάχεια αρχίζοντας την κριτική του στον Πλάτωνα για την ιδέα του Αγαθού. Πρέπει να ξεκινήσουμε την διερεύνηση του Αγαθού γενικά και να συζητήσουμε στη συνέχεια τι εννοούμε με την έννοια αυτή, παρόλο που μια τέτοια διερεύνηση είναι δύσκολη. Ο λόγος είναι γιατί αυτοί που εισήγαγαν τη θεωρία των «εἰδῶν» είναι φίλοι μας (φίλοι ἄνδρες). Ας δεχθούμε όμως ότι είναι προτιμότερο να θυσιάσουμε προσωπικά συναισθήματα ιδίως όταν είναι κανείς φιλόσοφος, αν θέ- 16 Ηθικά Νικομάχεια, 1096α 11κ. ἑπ.: ἀμφοῖν γάρ ὄντοιν φίλοιν ὅσιον προτιμᾶν τήν ἀλήθειαν. 11

16 λουμε να σώσουμε την αλήθεια: η αλήθεια και η φιλία μάς είναι αγαπητές. είναι όμως καθήκον να προτιμούμε την αλήθεια. Το τι ακριβώς ήταν ο Αριστοτέλης το καταλαβαίνουμε από όσα λένε οι δοξογράφοι καθώς και από τις επιστολές του, τα αποφθέγματά του, τη διαθήκη του. Οι σχέσεις του με την Ολυμπιάδα δεν ήταν καλές και δεν μπορούσαν να είναι, αφού η μητέρα του Αλέξανδρου κυνήγησε τον Αντίπατρο και την οικογένειά του. Το 324 π.χ. επιτυγχάνει να εκπέσει ο Αντίπατρος του αξιώματος του Αντιβασιλέως που είχε απ τον Αλέξανδρο. Όλα αυτά δεν την κάνουν συμπαθή στον Αριστοτέλη. Ο Αριστοτέλης ήταν πιστός στην πατρίδα του. Αγαπούσε τη Μακεδονία. Πολλές φορές έγραψε στον Φίλιππο και στον Αλέξανδρο συνηγορώντας υπέρ αυτής. Ο Αριστοτέλης έπεισε τον Αλέξανδρο να ξαναχτιστούν τα Στάγειρα που ο Φίλιππος είχε καταστρέψει. Δεν νοιάστηκε μόνο για τη δική του πατρίδα, αλλά και για την γενέτειρα του μαθητή του, του Θεοφράστου, την Έφεσσο, που ο Φίλιππος σκόπευε να πολιορκήσει. Τον έπεισε να την αφήσει. Οι Σταγειρίτες δεν ξέχασαν την ευεργεσία του Αριστοτέλη. Ονόμασαν ένα μήνα Σταγειρίτη και θέσπισαν γιορτές, τα Αριστοτέλεια. Στην Vita Marciana διαβάζουμε ότι όταν πέθανε ο Αριστοτέλης στη Χαλκίδα, έστειλαν και μετέφεραν το νεκρό σώμα στα Στάγειρα, έκτισαν βωμό και το έθαψαν σ ένα μέρος που ονόμασαν Αριστοτέλειο. Εκεί τιμώντας τη μνήμη του συγκεντρώνονταν, συσκέπτονταν και αποφάσιζαν για τα κοινά. Λένε πως όλους τους ανθρώπους τους ευεργέτησε, όταν έγραψε το βιβλίο Περί βασιλείας, όπου δίδασκε στον Αλέξανδρο πώς να βασιλεύει. Και λέγεται ότι το βιβλίο επηρέασε τόσο πολύ την ψυχή του Αλεξάνδρου ώστε αν περνούσε μια μέρα χωρίς να κάνει καλό σε κάποιον έλεγε: σήμερον οὐκ ἐβασίλευσα, οὐδὲνα γὰρ εὖ ἐποίησα. Rose, Vita Marciana, σσ Πόση πίστη μπορούμε να δώσουμε στα αποφθέγματά του, που μαρτυρεί ο Διογένης; Και πόσο σωστά μας επιτρέπουν να κρίνουμε τον χαρακτήρα του; Επιχειρούμε να τον φανταστούμε μέσα απ τα λόγια του για ότι είπε για την παιδεία: - Οι πεπαιδευμένοι διαφέρουν απ τους απαίδευτους όπως οι ζώντες απ τους νεκρούς Οι διδάσκαλοι που μορφώνουν τα παιδιά αξίζει να τιμώνται πιο πολύ απ τους γο- 12

17 νείς που τα φέρνουν στον κόσμο. Οι γονείς δίδουν το ζῆν, οι δάσκαλοι το καλῶς ζῆν. Στην ευτυχία η παιδεία είναι το κόσμημα, στην δυστυχία είναι το καταφύγιο. - Η παιδεία είναι το καλύτερο εφόδιο στα γηρατειά Σαν τον ρώτησαν πώς μπορούν να προοδεύσουν οι μαθητές, απάντησε: σπρώχνοντας αυτούς που είναι μπροστά και μην περιμένοντας αυτούς που είναι πίσω. Για την απόκτηση της παιδείας τρία πράγματα απαιτούνται: η φύση, η μάθηση, η άσκηση -. Είναι πικρές οι ρίζες της παιδείας, γλυκός ο καρπός της. Είχε παρατηρήσει βαθιά την ανθρώπινη φύση. Όταν τον ρώτησαν τι είναι αυτό που γρήγορα γηράζει, απάντησε μονολεκτικά: η ευγνωμοσύνη («η χάρις»). Σταματάμε εδώ. Πολλά μπορεί να μην έχουν φθάσει έως εμάς, όπως ειπώθηκαν. Πολλά μπορεί και να μην ειπώθηκαν καθόλου. Ο Αριστοτέλης είχε μεγάλη καρδιά. Ακόμα και στη διαθήκη του η σκέψη και η έγνοια του πηγαίνει στους δικούς του, στους φίλους του, στους ανθρώπους του που τον υπηρέτησαν. Θέλει όλους να τους ανταμείψει. ήταν γενναιόδωρος. Αισθάνεται ευθύνη για τα παιδιά του, για την Ερπυλλίδα. Νοιάζεται να ελευθερωθούν οι δούλοι μετά το γάμο της κόρης του. Τιμά την μνήμη της μητέρας του. Φαίνεται επίσης πόσο πολύ αγαπούσε την πατρίδα του, τα Στάγειρα. Όσο ζούσε κατόρθωσε, όπως είπαμε, να ξανακτισθούν μετά από την καταστροφή τους. Αφού πέθανε, άφησε παραγγελία να στηθούν μεγάλα αγάλματα στον Δία αλλά και στην Αθηνά. Αυτός ήταν ο άνθρωπος. Ήταν όμως και φιλόσοφος. Κάποτε τον ερώτησαν, διηγείται ο Διογένης, τι κέρδισε απ τη φιλοσοφία. Και απάντησε: «Το ότι κάνω χωρίς να με διατάξουν, αυτό που οι άλλοι κάνουν από το φόβο των νόμων». Ο Αριστοτέλης μας δίνει το μεγαλύτερο μάθημα: η φιλοσοφία διδάσκει στον άνθρωπο να ενεργεί ελεύθερα, με την δική του ελεύθερη συνείδηση, εκεί όπου άλλοι ενεργούν μέσα από τον καταναγκασμό των νόμων. Ανεπιτάκτως ποιείν, σημαίνει πάνω απ όλα, εσωτερική ελευθερία. Να το τι προσφέρει η φιλοσοφία. Να τι κερδίζουμε, αν μπορούμε εμείς να το κερδίσουμε, απ τη φιλοσοφία. 13

18 1.2 Τα έργα του Αριστοτέλη Όλα τα έργα του Αριστοτέλη τα είχαμε σε μια μορφή για την οποία υπεύθυνος είναι ο Ανδρόνικος. Το υλικό στο οποίο βασίστηκε η έκδοση του ήταν τα κείμενα με τη μορφή που είχαν τον καιρό που πέθανε ο Αριστοτέλης. Ο Αριστοτέλης, απ τη μεριά του, δεν άφηνε τα διδακτικά του έργα σε μια σταθερή μορφή. Σ όλα τα έργα του βρίσκουμε μικρότερες ή μεγαλύτερες προσθήκες, που την ακριβή τους έ- κταση δε θα μπορέσουμε να την προσδιορίσουμε ποτέ. Τρεις είναι οι μεγάλες περίοδοι της ζωής του φιλοσόφου: Τα χρόνια της πρώτης διαμονής στην Αθήνα: π.χ. Τα χρόνια της παραμονής του στην Άσσο, την Μυτιλήνη, τη Μακεδονία: π.χ. Τα χρόνια της δεύτερης διαμονής του στην Αθήνα: π.χ. Θάνατος στη Χαλκίδα το 322 π.χ. Ενδεικτικά, στην Α περίοδο ανήκουν τα έργα: Κατηγορίαι, Περί Ερμηνείας, Τοπικά, Αναλυτικά Ύστερα και Πρότερα, Μετά τα φυσικά: (ένα μέρος) βιβλίο Α, Ποιητική, Ηθικά Μεγάλα, Ρητορική, Φυσικής Ακροάσεως (εκτός απ το 8 ο βιβλίο), Περί Ουρανού, Ηθικά Ευδήμια. Στην Β περίοδο ανήκουν τα έργα: Περί ζώων ιστορίας, Περί ζώων μορίων, Περί ζώων πορείας, Περί Ψυχής, Πολιτικά (ένα μέρος). Στην Γ περίοδο ανήκουν τα έργα: Πολιτικά, Των μετά τα φυσικά (Γ, Ε, Ζ-Η-Θ) φυσικά (8 ο βιβλίο), Περί ζώων γενέσεως, Ηθικά Νικομάχεια. Το γεγονός, ότι τα έργα του σώζονται σήμερα οφείλεται σε κάποιες ευτυχείς συμπτώσεις που αγγίζουν τα όρια του φανταστικού. Ο Αριστοτέλης είχε δυο μόνο πραγματικούς μαθητές, τον Εύδημο απ τη Ρόδο και τον Θεόφραστο απ τη Μυτιλήνη. Οι δύο αυτοί μαθητές φρόντισαν να διαφυλάξουν τα χειρόγραφά του. Ύστερα απ το θάνατο του Αριστοτέλη κληρονόμησε τα βιβλία ο Θεόφραστος. Αυτός πάλι άφησε στη διαθήκη του όλη τη βιβλιοθήκη του στο Νηλέα, έναν απ τους τελευταίους προσωπικούς φίλους του Αριστοτέλη. 14

19 Ο Νηλέας το κύριο μέρος της βιβλιοθήκης που κληρονόμησε το πούλησε ή το χάρισε στη βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας. Τα προσωπικά χειρόγραφα των παλαιών του φίλων από σεβασμό τα πήρε μαζί του στη Σκήψη της Μυτιλήνης. Έτσι έμειναν εκεί τα πρωτότυπα έργα του Αριστοτέλη για διακόσια περίπου χρόνια. Στις αρχές του πρώτου αιώνα π.χ. ο Απελλικών, άνθρωπος πλούσιος και με πνευματικά ενδιαφέροντα, περισσότερο βιβλιόφιλος παρά φιλόσοφος, προσπαθούσε να συλλέξει όσο γινόταν πιο παλιά χειρόγραφα. Με κάποιο τρόπο έφτασε στα αυτιά του ότι οι κληρονόμοι του Νηλέα στη Σκήψη είχαν ακόμη στην κατοχή τους τα χειρόγραφα της βιβλιοθήκης του Θεόφραστου και ότι οι ηγεμόνες της Περγάμου, στους οποίους ήταν υποτελής η Σκήψη, είχαν προσπαθήσει να αποκτήσουν την πολύτιμη συλλογή. Αγόρασε, λοιπόν, αυτός τα βιβλία πληρώνοντας ένα μεγάλο ποσό και τα έφερε στην Αθήνα. Το 86 π.χ. στην πλούσια σε βιβλία και έργα τέχνης λεία που ο Σύλλας μετέφερε στη Ρώμη ήταν και η βιβλιοθήκη του Απελλικώνα. Ακολούθησε η έκδοση των αριστοτελικών έργων από τον Ανδρόνικο. Αυτή η έκδοση άνοιξε για τους κατοπινούς το δρόμο προς τον Αριστοτέλη. Ο Πορφύριος για τον Ανδρόνικο λέει: «Συνένωσε σ ένα έργο κείμενα που πραγματεύονταν το ίδιο θέμα και έτσι διαίρεσε τα έργα του Αριστοτέλη και του Θεόφραστου σε βιβλία (πραγματείαι)». Επομένως η κατά θέματα κατάταξη των έργων στο αριστοτελικό corpus ανάγεται στον Ανδρόνικο. Η διδακτική παραγωγή του Αριστοτέλη αποτελείται από μαθήματα μικρότερης ή μεγαλύτερης έκτασης ή από memoranda. Για τον Αριστοτέλη, η λέξη πραγματεία σημαίνει έναν τομέα επιστημονικής γνώσης καθώς και την πνευματική ενασχόληση. Για το Στράβωνα και τον Ανδρόνικο, σημαίνει βιβλίο. Ο Ανδρόνικος συνένωσε τα επιμέρους μαθήματα του Αριστοτέλη σε πραγματείες και ήταν αυτός που θεμελίωσε την αντίληψη, ότι ο Αριστοτέλης θέλησε να δημιουργήσει ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα. Η έκδοση του Ανδρόνικου σηματοδοτεί την αρχή των αριστοτελικών σπουδών. Για πρώτη φορά, κάπου τριακόσια περίπου χρόνια από το θάνατο του Αριστοτέλη, τα έργα του έγιναν προσιτά σε μια μορφή που επέτρεπε μια συνολική θεώρηση της φιλοσοφίας του. 15

20 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Η περίπτωση των γυναικών είναι ένα θέμα που αφήνει πολλά αναπάντητα ερωτήματα μιας και οι απόψεις του μεγάλου σταγειρίτη φιλοσόφου, Αριστοτέλη, δεν ξεκαθαρίζονται. Μάλιστα, ο ίδιος συχνά πέφτει σε αντιφάσεις, όπως διαπιστώνουμε μέσα από τα έργα του κατόπιν ερευνών. Όταν ο Αριστοτέλης μιλάει για τις γυναίκες δεν αφήνει καμία αμφιβολία για τον κατώτερο 1 και οικιακό ρόλο τους, όπως φαίνεται στα Πολιτικά (1252α 26-31). Ωστόσο, ο άνδρας και η γυναίκα δε μπορούν να ζήσουν ο ένας δίχως τον άλλο 2. Η θέση της γυναίκας είναι κατουσίαν συνδεδεμένη με τον οίκο. Η γυναίκα μέσα στο νοικοκυριό δεν ασχολείται με τη σωματική εργασία, που είναι χαρακτηριστική του δούλου, αλλά με τη διατήρηση των αγαθών που προμηθεύουν οι άνδρες («η αποστολή του άνδρα είναι να αποκτά, ενώ της γυναίκας να αποταμιεύει») 3. Το ζήτημα της θέσης της γυναίκας μας οδηγεί στο ερώτημα για το ποια είναι η θέση του νοικοκυριού αφ εαυτού αλλά και σε σχέση με την πόλη 4. Οι γυναίκες έχουν την ευθύνη για την ικανοποίηση των αναγκών των συζύγων τους καθώς και για την τεκνοποίηση. Δεν έχουν καμία αρμοδιότητα ενασχόλησης με τα πολιτικά ενώ το πολιτικό τους «βουλεύεσθαι» είναι άκυρο. Οι γυναίκες εκπαιδεύονται όχι γιατί κάποια στιγμή θα βγουν απ τον κατώτερο και οικιακό ρόλο τους, αλλά για να σιγουρευτεί ότι θα ασκούν το ρόλο τους αποτελεσματικά σύμφωνα με τους γενικούς σκοπούς της πόλης 5. 1 Βλ. και W. Durant, ό.π., σσ , βλ. Lia Sperling, Women political philosophy and politics, Edinburgh University Press, Great Britain 2001, Βεβαίως και για τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από τη συγγραφέα ως «η ανδροκρατία προσωποποιημένη» (σ. 80) οι γυναίκες είχαν υποβοηθητικό ρόλο» (σ. 15). 2 «Ο όρος θήλυ προηγείται στο κείμενο του άρρενος». Βλ. Ευαγγελία Μαραγγιανού «Ο ρόλος της γυναίκας στην κοινωνία κατά τον Αριστοτέλη» στο Β Διεθνές Συνέδριο αριστοτελικής φιλοσοφίας. Η πολιτική του Αριστοτέλη και οι επιδράσεις της, Εταιρία αριστοτελικών μελετών «Το Λύκειον» Αθήνα 1999, σσ , πρβλ. επίσης και Μ. Davis, ό.π., σ. 19, και Francis Wolf, ό.π., σ Αριστοτέλη, Πολιτικά, Γ, 1277 b, 25: «τοῦ μέν γάρ κτᾶσθα τῆς δέ φυλάττειν ἔργον ἐστίν». 4 Μ. Davis ό.π., σ Richard Mulgan, Aristotle s political theory, p.p , Clarendon press, Oxford

21 Β ΜΕΡΟΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΟΝΤΟΛΟΓΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 1.1. Ο ρόλος της γυναίκας Με μία πρώτη ματιά στο θέμα του ρόλου των γυναικών διαπιστώνουμε ότι οι ρόλοι του άνδρα και της γυναίκας στα πλαίσια του νοικοκυριού είναι διακριτά. Κάποια στοιχεία που μας βοηθούν να κατανοήσουμε πληρέστερα το θέμα, προέρχονται απ τη δομή της οικογένειας. «Η φυσική προέλευση της οικογένειας βασίζεται στις διαφορετικές ικανότητες των μελών της, ανδρών και γυναικών, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση αφέντη και δούλου». Η γυναίκα συνδέεται πιο πολύ με την ανατροφή των παιδιών και τη ζωή μέσα στο σπίτι, ενώ ο άνδρας με την απόκτηση πλούτου του σπιτιού που η γυναίκα έχει καθήκον να διατηρήσει, όπως προείπαμε. Στην περίπτωση των αγροτών, ο άνδρας είναι αυτός που δουλεύει στο χωράφι, ενώ η γυναίκα φροντίζει το σπίτι. Εφόσον ο Αριστοτέλης συσχετίζει την αρετή με το λειτουργικό ρόλο 1, απαιτεί απ τις γυναίκες ένα είδος αρετής που αντανακλά τον οικιακό τους ρόλο. Οι γυναίκες στον Αριστοτέλη δε χρειάζεται να έχουν την ίδια μορφή θάρρους με τους άνδρες. Το θάρρος των ανδρών σχετίζεται με τη διαταγή ενώ των γυναικών με την υ- πομονή υποταγής. Οι γυναίκες πρέπει να είναι μετριοπαθείς αλλά όχι με τον τρόπο των ανδρών (1260 α 21), διότι αν ήταν σεμνές όπως είναι οι καλοί άνδρες, θα ήταν φλύαρες (1277b 23). Η υπεροχή του άνδρα αποδεικνύεται απ το ότι εκείνος οφείλει να άρχει, και η σύζυγός του να τον υπακούει, όχι μόνο γιατί αυτό επιτάσσει η φύση αλλά και γιατί μόνο τότε θα είναι και οι δύο ενάρετοι (σώφρονες, δίκαιοι, καλοί). 1 Για το διαχωρισμό του τρόπου ζωής των γυναικών σε κάποια έθνη βλ. και Περί ζώων Γενέσεως 775α 33, πρβλ. και Hannah Arendt, ό.π., σ. 104, υπ. 80, πρβλ. και Ευαγγελία Μαραγγιανού, ό.π., σσ και Μ. Davis, ό.π., σ. 24 «Η αξία μιας γυναίκας κρίνεται με βάση τη χρησιμότητα της όπως και ο δούλος. Δεν είναι τυχαίο ότι η λέξη «κρείττων» που χρησιμοποιεί ο Αριστοτέλης όταν κάνει λόγο για τη φυσική υπεροχή των ανδρών επί των γυναικών σημαίνει καλύτερος στα πλαίσια της πόλης ενώ στα πλαίσια του νοικοκυριού σημαίνει «δυνατότερος», Βλ. και J. Elshtain., Public Men. Private Woman. Women in social and Political Thought, Princeton University Press, Princeton, New Jersey, U.S.A., 1981, σ

22 Αυτό παρατηρεί και στο ζωικό βασίλειο «εξαιτίας του ηπιότερου χαρακτήρα κάθε θηλυκού πλάσματος». 2 Ο Αριστοτέλης δηλώνει ότι στους άνδρες ταιριάζει καλύτερα να διατάζουν, παρά στις γυναίκες. Το αρσενικό, υποστηρίζει, είναι ανώτερο απ το θηλυκό, το πρώτο εξουσιάζει ενώ το δεύτερο εξουσιάζεται. 3 Γι αυτό ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τη συζυγική σχέση μ έναν τρόπο που παραπέμπει στη σχέση άρχοντος - αρχομένου. «Ο άνδρας είναι περισσότερο κατάλληλος για αρχηγία», άνδρες και γυναίκες είναι πολιτικά ίσοι, πλην του ότι δεν υπάρχει διαφοροποίηση εξουσίας. οι άνδρες εξουσιάζουν συνεχώς. Απ τη μία δηλαδή η σύζυγος αντιμετωπίζεται σαν ισότιμη με το σύζυγο, αφού η εξουσία που της ασκεί ο τελευταίος είναι πολιτική, κάτι που σημαίνει σχέση ισότητας ανάμεσα σε εξουσιαστή και εξουσιαζόμενου. Απ την άλλη, αντιμετωπίζεται όχι σαν ισότιμη γιατί ενώ η πολιτική εξουσία σημαίνει εναλλαγή άρχειν και άρχεσθαι, στην περίπτωση του συζύγου και της συζύγου δεν έχουμε αυτή την αλληλοδιαδοχή 4. Για τον πολιτικό η σχέση υπεροχής είναι προσωρινή για όσο κυβερνά, ενώ για το σύζυγο μόνιμη. Βέβαια, αυτό δε σημαίνει πως ένας άνδρας έχει τον πρώτο λόγο στις αποφάσεις που σχετίζονται με το νοικοκυριό και με οικιακά ζητήματα. Υπάρχουν φορές που πρέπει να εξουσιοδοτηθεί ο άνδρας απ τη γυναίκα του για ζητήματα που δεν ταιριάζει σ αυτόν ν ασχοληθεί. Στην περίπτωση των γυναικών ο Αριστοτέλης μέσα από μία σύνθεση του ψυχολογικού προφίλ τους, της συμπεριφοράς και της σωματικής τους κατάστασης «εξηγεί το ρόλο τους μέσα στο νοικοκυριό και τελικά το ιδιότυπο είδος της αρετής τους». Η σωματική διάπλαση των γυναικών υστερεί σε σύγκριση με την ανδρική. Αυτό την οδηγεί σ ένα ρόλο οικιακό. Γεγονός όμως είναι ότι παρόλο που η σύζυγος υπόκειται στην εξουσία του συζύγου της, αυτό δε σημαίνει πως τα συμφέροντά της 2 Ευαγγελία Μαραγγιανού, ό.π., σ Επίσης αξιοσημείωτο είναι πως το γυναικείο σώμα περιγράφεται ως απόκλιση απ το κανονικό ανδρικό, όπως επίσης και τα γυναικεία χαρακτηριστικά υπολείπονται των ανδρικών, στο Maryanne Horowitz, Aristotle and Woman στο Journal of History of Biology, vol. 9, No 2, Fall 1976, σ Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1259 b, 2: «Τὸ τε γάρ ἄρχειν φύσει τοῦ θήλεως ἡγεμονικώτερον». 4 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1259 b 4-10: «ἐν μέν οὖν ταῖς πολιτικαῖς ἀρχαῖς ταῖς πλείσταις. μεταβάλλει τό ἄρχειν καί τό ἀρχόμενον (ἐξ ἴσον γάρ εἶναι βούλεται τήν φύσιν. καί διαφέρειν μηδέν), ὅμως δε, ὅταν τό μέν ἄρχῃ τό δ ἄρχηται, ζητεῖ διαφοράν εἶναι καί σχήμασι καί λόγοις καί τιμαῖς, ὥσπερ καί Ἄμασις εἶπε τόν περί τοῦ ποδανιπτῆρος λόγον. τό δ ἄρρεν ἀεί πρός τό θῆλυ τοῦτον ἔχει τόν τρόπον». 18

23 υπόκεινται σ αυτά του άνδρα της, με τον τρόπο που συμβαίνει στη σχέση αφέντη δούλου Η «εκ φύσεως» ανισότιμη σχέση άνδρα γυναίκας Ο Αριστοτέλης τη σχέση άνδρα γυναίκας τη θεωρεί «εκ φύσεως» ανισότιμη και γι αυτό χρησιμοποιεί φράσεις που εκφράζουν παλιές προκαταλήψεις, όπως τον ισχυρισμό ότι ο άνδρας είναι ανώτερος απ τη γυναίκα. 5 Η έκφραση του Αριστοτέλη όπως παρατηρεί ο Kullmann 6 είναι προσεκτική. η γλώσσα έχει δύο δυνατότητες για να αποδώσει την έννοια «ανώτερος»: κρείττων και βελτίων, ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί τη λέξη «κρείττων» στο συγκεκριμένο χωρίο που όση αξιολογική χροιά κι αν δώσουμε δηλώνει το «ισχυρότερος». Η κύρια σημασία της λέξης αφορά στη μεγαλύτερη φυσική ρώμη του άνδρα. Στην παραπάνω φράση ενυπάρχουν και λαϊκές αντιλήψεις για την κατωτερότητα του γυναικείου γένους. Ο Kullmann 7 μας θυμίζει τον πυθαγόρειο πίνακα των εναντίων τον οποίο μνημονεύει ο Αριστοτέλης στα Μετά τα Φυσικά. Ο πίνακας έχει μια θετική και μια αρνητική στήλη ποιοτήτων. Το θηλυκό καταχωρείται στη στήλη που περιλαμβάνονται το αριστερό, το καμπύλο, το σκοτεινό, το κακό. 8 Ο Αριστοτέλης ασχολήθηκε με την εμβρυολογία και την κληρονομικότητα 9 και αυτό μας οδηγεί στο συμπέρασμα ότι οι απόψεις του για τη θέση της γυναίκας όσο εσφαλμένες κι αν είναι δεν οφείλονται σε αστόχαστη υιοθέτηση προκαταλήψεων. Παρατηρούμε μια σειρά φράσεων που είναι προκλητικές. Στο Περί ζώων γενέ- 5 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1254 b, 12-14: «ἔτι δὲ τὸ ἄρρεν πρός τό θῆλυ φύσει τό μέν κρεῖττον τό δέ χεῖρον, καί τό μέν ἄρχον τό δ ἀρχόμενον». 6 Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ Αριστοτέλη, Μετά τα Φυσικά, Α, 986α, 21-26: «ἔτεροι δὲ τῶν αὐτῶν τούτων τάς ἀρχάς δέκα λέγουσιν εἶναι τάς κατά συστοιχίαν λεγομένας, πέρας [ και ] ἄπειρον, περιττόν [ και ] ἄρτιον, ἐν [ και ] πλῆθος, δεξιόν [ και ] ἀριστερόν, ἄρρεν [ και ] θῆλυ, ἠρεμοῦν [ και ] κινούμενον, εὐθύ [ και ] καμπύλον, φῶς [ και ] σκότος, ἀγαθόν [ και ] κακόν, τετράγωνον [ και ] ἐτερόμηκες». 9 Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ

24 σεων γράφει ότι το θηλυκό αποτελεί απόκλιση («παρέκβασις») απ το αρσενικό 10 και ότι δεν είναι μόνο πιο αδύναμο αλλά και ψυχρότερο «εκ φύσεως». 11 Επίσης χαρακτηρίζει το θηλυκό σαν να είναι ανάπηρο αρσενικό. 12 Ο Αριστοτέλης βασίζεται στην παρατήρησή του ότι στους ευνούχους αναπτύσσονται δευτερογενή θηλυκά χαρακτηριστικά. 13 Αυτό συμβαίνει γράφει ρητά στο σύγγραμμά του «Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι» λόγω αναπηρίας ενός μέρους και περιγράφει ανάλογες παρατηρήσεις σε ζώα καθώς και πειράματα από ζώα. Γεγονός είναι ότι ο Αριστοτέλης χρησιμοποιεί ως αφετηριακό σημείο των συλλογισμών του τις γενικές παραδεκτές απόψεις (δόξαι). Σύμφωνα με την επιστημολογία του, όπως διαπιστώνεται στα Αναλυτικά Ύστερα 14 επιβάλλεται κανείς να εκκινεί από γνώσεις που προϋπάρχουν εάν θέλει να φτάσει σε καινούργιες. 15 Επομένως σημασία έχει πως προχωρεί ο Αριστοτέλης. 10 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Δ, 767 b, 6-8: «παρεκβέβηκε γὰρ ἡ φύσις ἐν τούτοις ἐκ τοῦ γένους τρόπον τινά. ἀρχή δέ πρώτη τό θῆλυ γίγνεσθαι καί μή ὥσπερ ἄρρεν. αλλ αὕτη μέν ἀναγκαία τῇ φύσει. δεῖ γάρ σώζεσθαι τό γένος τῶν κεχωρισμένων κατά τό θῆλυ καί τό ἄρρεν». 11 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Δ, 775 α, 17-19: «ἀσθενέστερα γάρ ἐστί καί ψυχρότερα τά θήλεα τήν φύσιν, καί δεῖ ὑπολαμβάνειν ὥσπερ ἀναπηρίαν εἶναι τήν θηλύτητα φυσικήν». 12 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Β, 737 α, 28-29: «Τό γάρ θῆλυ ὥσπερ ἄρρεν ἐστί πεπηρωμένον». 13 Αριστοτέλη, Περί ζώων γενέσεως, Δ, 766 α, 27-29: «ὁρᾶν δ ἔξεστιν ἐπί τῶν εὐνούχων, οἵ ἐνός μορίου πληρωθέντος τοσοῦτον ἐξαλλάτουσι τῆς ἀρχαίας μορφῆς καί μικρόν ἐλλείπουσι τοῦ θήλεος τήν ἰδέαν». Ε, 784 α, 5 7: «καί εὐνοῦχους οὐ γίγνεται φαλακρός διά τό εἰς τό θῆλυ μεταβάλλειν». 14 Αριστοτέλης, Αναλυτικά Ύστερα, Ι, 1, 71α, 1κε. 15 Wolfgang Kullmann, Η πολιτική σκέψη του Αριστοτέλη, μτφρ. Α. Ρεγκάκος, ΜΙΕΤ, Αθήνα, 1996, σ

25 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΩΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΥΠΟΣΤΑΣΗ ΣΤΟΝ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ 2.1 Το γυναικείο ήθος Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι τα φυσικά χαρακτηριστικά καθορίζουν τις κοινωνικές σχέσεις. Όλοι διαθέτουν ηθικές αρετές, άρχοντες και αρχόμενοι, όμως όχι με τον ίδιο τρόπο. Στον καθένα εμφανίζονται με διαφορετικό τρόπο ανάλογα με τον προορισμό του 1. Οι γυναίκες είναι προορισμένες απ τη φύση τους να ζουν υπό την εποπτεία του συζύγου τους. άρα η φύση τις έχει προετοιμάσει σωματικά και ψυχολογικά για το ρόλο αυτό. Οι γυναίκες περισσότερο υπακούουν παρά άρχουν. Στα Ηθικά Νικομάχεια, ο Αριστοτέλης αναφέρεται στη διανοητική αρετή της «πρακτικής σοφίας» που είναι απαραίτητη για «άσκηση πλήρους ηθικής». Στα Πολιτικά στο Γ Βιβλίο ο Αριστοτέλης ισχυρίζεται ότι μόνο οι άρχοντες έχουν πρακτική σοφία, ενώ οι αρχόμενοι απλά «αληθινή γνώμη». Συνεπώς, οι γυναίκες είναι κατώτερες απ τους άνδρες αφού δε διαθέτουν «πρακτική σοφία». Ο Levy Holton κάνει μία παράτολμη ίσως ερμηνευτική προσπάθεια, και ι- σχυρίζεται ότι «οι γυναίκες είναι ανώτερες σε κάθε διανοητικό χαρακτηριστικό...». Ο Levy Holton δε βρίσκει στο κείμενο κάποια ιδιαίτερη διανοητική μειονεξία στις γυναίκες που να δικαιολογεί την ολοκληρωτική και μόνιμη ανδρική κυριαρχία. Η παραπάνω πρόταση σύμφωνα με την οποία οι γυναίκες ως προς τις διανοητικές και ηθικές δυνάμεις τους είναι ίσες με τους άνδρες, και κατά συνέπεια έχουν ικανότητες διακυβέρνησης, έρχονται σε αντιπαράθεση με την πεποίθηση του Αριστοτέλη, «ότι στους άνδρες αρμόζει περισσότερο να δίνουν εντολές». Η αρετή των γυναικών διαφέρει απ των ανδρών διότι είναι διαφορετικοί οι ρόλοι που επιτελούν. Η κατάλληλη αρετή για όσους κυβερνώνται βασίζεται στην αληθινή γνώμη ενώ η αρετή του άρχοντα απαιτεί πλήρη πρακτική σοφία. 1 Αριστοτέλη, Πολιτικά, Α, 1260 α, : «ὁμοίως τοίνυν ἀναγκαίως ἔχειν καί περί τάς ἠθικάς ἀρετάς ὑποληπτέον, δεῖν μέν μετέχειν πάντας, ἀλλ ὅσον < ἱκανόν > ἑκάστῳ πρός τό αὐτοῦ ἔργον». 21

26 Στο έργο του Αριστοτέλη, Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι, υπάρχει ένα χωρίο σχετικό με το διαφορετικό ήθος του αρσενικού και του θηλυκού. Εκεί ο Αριστοτέλης περιγράφει τις διαφορές του αρσενικού και του θηλυκού ως προς το χαρακτήρα. Ο χαρακτήρας του θηλυκού είναι πιο ήπιος, υποτάσσεται πιο εύκολα, είναι ευμαθέστερος, λιγότερο ορμητικός (εξαιρούνται η αρκούδα και η λεοπάρδαλη), λιγότερο απλός, πιο αυθόρμητος, πιο πονηρός, πιο ευαίσθητος, νοιάζεται περισσότερο για την τροφή των παιδιών τους. σε αντίθεση με τ αρσενικά που είναι πιο ορμητικά, πιο άγρια, απλούστερα και λιγότερο ύπουλα. Οι γυναίκες είναι πιο παθιάρες και πιο επιρρεπής στα δάκρυα και έχουν καλύτερη μνήμη απ τους άνδρες. Ακόμα οι γυναίκες είναι πιο ζηλιάρες, πιο παραπονιάρες και τσακώνονται ευκολότερα απ τους άνδρες. Οι γυναίκες - μητέρες αγαπούν τα παιδιά τους περισσότερο απ τους πατέρες διότι τα θεωρούν περισσότερο δικό τους έργο... καθώς πονούν στη γέννησή τους και οι άνθρωποι ορίζουν μια εργασία απ τη δυσκολία της 2. Επιπλέον, το θηλυκό είναι πιο δύσθυμο, απελπίζεται ευκολότερα απ το αρσενικό, είναι πιο αδιάντροπο, λέει συχνά ψέματα, εξαπατά πρόθυμα, είναι πιο οκνηρό και χρειάζεται λιγότερη τροφή μιας και κινείται λιγότερο 3. Τα αρσενικά είναι πιο γενναία και πρόθυμα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι αρσενικές σουπιές που σπεύδουν σε βοήθεια των θηλυκών, όταν αυτές 2 S. Clark. Aristotle s Woman, ό.π., σ Αριστοτέλη, Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι, Θ. 608α : «Ἐν πᾶσι δ ὅσοις ἐστί γένεσι τό θῆλυ καί τό ἄρρεν, σχεδόν ἡ φύσις ὁμοίως διέστησε τό ἦθος τῶν θηλειῶν πρός τό τῶν ἀρρένων. Μάλιστα δέ φανερόν ἐπί τε τῶν ἀνθρώπων καί τῶν μέγεθος ἐχόντων καί τῶν ζῳοτόκων τετραπόδων. μαλακώτερον γάρ τό ἦθος ἐστίν τῶν θηλειῶν, καί τιθασσεύεται θᾶττον καί προσίεται τάς χεῖρας μᾶλλον, καί μαθηματικώτερον, Θ, 608 α, 35-37, 608 b, 1-15: «Ἀθυμότερα δέ τά θήλεα πάντα τῶν ἀρρένων πλήν ἄρκτος καί πάρδαλις. τούτων δ ἡ θήλεια δοκεῖ εἶναι ἀνδρειοτέρα. Ἐν δέ τοῖς ἄλλοις γένεσι τά θήλεα μαλακώτερα καί κακουργότερα καί ἧττον ἁπλᾶ καί προπετέστερα καί περί τήν τῶν τέκνων τροφήν φροντιστικώτερα, τά δ ἄρρενα ἐναντίως θυμωδέστερα καί ἀγριώτερα καί ἀπλούστερα καί ἧττον ἐπίβουλα. Τούτων δ ἴχνη μέν τῶν ἠθῶν ἐστίν ἐν πᾶσιν ὡς εἰπεῖν, μᾶλλον δέ φανερώτερα ἐν τοῖς ἔχουσι μᾶλλον ἦθος καί μάλιστα ἐν ἀνθρώπω. τοῦτο γάρ ἔχει τήν φύσιν ἀποτελεσμένη, ὥστε καί ταύτας τάς ἕξεις εἶναι φανερωτέρας ἐν αὐτοῖς. Διόπερ γυνή ἀνδρός ἐλεημονέστερον καί ἀρίδακρυ μάλλον, ἔτι δέ φθονερώτερον καί μεμψιμοιρότερον, καί φιλολοίδορον μᾶλλον καί πληκτικώτερον. Ἔστι δε καί δύσθυμον μᾶλλον τό θῆλυ τοῦ ἄρρενος καί δύσελπι, καί ἀναιδέστερον καί ψευδέστερον, εὐαπατητότερον δέ καί μνημονικώτερον, ἔτι δ ἀγρυπνότερον καί ὁκνηρότερον, καί ὅλως ἀκινητότερον τό θῆλυ τοῦ ἄρρενος καί τροφῆς ἐλλάττονός ἔστιν». 22

27 καρφωθούν σε τρίαινα, σε αντίθεση με τα θηλυκά που όταν αντιληφθούν τον κίνδυνο προσπαθούν να διαφύγουν παρά να βοηθήσουν τ αρσενικά 4. Στο Φυσιογνωμικά, ο Αριστοτέλης επιχειρεί να συσχετίσει κάθε εξωτερικό χαρακτηριστικό των όντων με κάποιο συγκεκριμένο ηθικό χαρακτηριστικό 5. Ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι τα μάτια, το μέτωπο, το κεφάλι και το πρόσωπο είναι τα σημαντικότερα σημεία όπου πρέπει να εστιάσει κάποιος για να α- ντλήσει πληροφορίες σχετικά με την ηθική συγκρότηση του όντος. Πιο πολλά στοιχεία αντλεί κανείς παρατηρώντας την περιοχή του στήθους, των ποδιών και των ώμων. Ο φιλόσοφος γενικά τονίζει την σημαντικότητα της διάκρισης των όντων σε άρρενα και θήλεα. 2.2 Η γυναίκα και ο έγγαμος βίος Ο Αριστοτέλης προσδιορίζει τη σχέση του άνδρα και της γυναίκας εντός δύο διαφορετικών πλαισίων. Στα Ηθικά το πλαίσιο είναι εκείνο που ορίζεται μέσα από τους προσωπικούς δεσμούς και την πατρότητα 6. Στα Πολιτικά, το πλαίσιο είναι οικονομικό. Στη δεύτερη περίπτωση προτεραιότητα έχει η συσχέτιση του οίκου με την πόλη. Ο οίκος είναι ο πρότερος θεσμός και αναγκαιότερος 7 από την πόλη που παρουσιάζεται ως προϊόν πολιτικής δραστηριότητας. Τη σημασία του οίκου ενισχύει το γεγονός ότι οι βασικές πολιτικές σχέσεις γεννιούνται και βασίζονται στον οίκο. Ο οίκος συνίσταται από τις εξής τρεις σχέσεις: 1) η συζυγική σχέση άνδρα και γυναίκας, η 2) σχέση δούλου και κυρίου και η 3) γονεϊκή σχέση πατρός και παιδιού. Στην έγγαμη συμβίωση ισχύει κατά τον Αριστοτέλη, το άρχειν και άρχεσθαι, δηλαδή ο άνδρας άρχει και η γυναίκα άρχεται. Με δεδομένο ότι σε μια πολιτεία το άρχειν και το άρχεσθαι εναλλάσσονται, εντούτοις δε συμβαίνει το ίδιο στο γάμο. Συνεπώς, η άποψη του Αριστοτέλη ότι η εξουσία ενός άνδρα είναι πολιτική εξουσία, φαίνεται λάθος. Γι αυτό ο σταγειρίτης 4 Αριστοτέλη, Αἱ περί τά ζώα ἱστορίαι, Θ, 608 b, 16 19: «βοηθητικώτερο δέ καί, ὥσπερ ἐλέχθη, ἀνδρειότερον τό ἄρρεν τοῦ θήλεως ἐστίν, ἐπεί ἐν τοῖς μαλακίας, ὅταν τῷ τριοδόντι πληγῇ ἡ σηπία, ὁ μέν ἄρρην βοηθεῖ τῇ θηλείᾳ, ἡ δέ θήλεια φεύγει τοῦ ἄρρενος πληγέντος». 5 Αριστοτέλη, Φυσιογνωμικά, 814 α b 9. 6 Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, Γ, 14, 1261 b α Αριστοτέλη, Ηθικά Νικομάχεια, Α, 1102 α

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ

ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ ΣΑΑΝΤΙ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΤΟΥ: «Ο ΚΗΠΟΣ ΜΕ ΤΑ ΡΟΔΑ» ΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΤΟΥ ΑΔΑΜ Τα παιδιά του Αδάμ είναι τα άκρα ενός σώματος, Μοιράζονται όλα την ίδια ρίζα. Όταν ένα άκρο περνάει τις μέρες του

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση προφορικού λόγου

Κατανόηση προφορικού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο Γ Δεύτερη διδακτική πρόταση Μυθολογία Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική ώρα έφηβοι και

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Όμορφος κόσμος ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Όμορφος κόσμος Φροντίζουμε όλα τα πλάσματα Η Αγία Μελανγκέλ: η προστάτιδα του περιβάλλοντος Εξακόσια χρόνια μετά τη γέννηση του Χριστού, γεννήθηκε στα καταπράσινα δάση της Ιρλανδίας μια

Διαβάστε περισσότερα

Το παραμύθι της αγάπης

Το παραμύθι της αγάπης Το παραμύθι της αγάπης Μια φορά και ένα καιρό, μια βασίλισσα έφερε στον κόσμο ένα παιδί τόσο άσχημο που σχεδόν δεν έμοιαζε για άνθρωποs. Μια μάγισσα που βρέθηκε σιμά στη βασίλισσα την παρηγόρησε με τούτα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ Φ ΙΛΟΣΟΦ ΙΑ Αναγκαία διευκρίνιση: Οι προτεινόµενες ασκήσεις ερωτήσεις εισαγωγής προϋποθέτουν την καλή κατανόηση και γνώση του κειµένου των εισαγωγών του σχολικού βιβλίου.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΡΧΑΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ A.1. ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Επομένως, ούτε εκ φύσεως, αλλά ούτε και αντίθετα προς τη φύση μας υπάρχουν μέσα μας οι αρετές, αλλά έχουμε από τη φύση

Διαβάστε περισσότερα

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5

Το συγκλονιστικό άρθρο. του Γλέζου στη Welt. Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη γερμανική εφημερίδα Die Welt, στο οποίο εξηγεί στους Γερμανούς Το συγκλονιστικό άρθρο του Γλέζου στη Welt Διαβάστε το συγκλονιστικό άρθρο του Μανώλη Γλέζου στη 1 / 5 γερμανική

Διαβάστε περισσότερα

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002

37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 37 ο ΕΝΙΑΙΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΑΣ 18 Απριλίου 2002 ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ, «ΠΛΑΤΩΝΑ ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ» ΤΑΞΗ: Γ, ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ: Αρετή Πότσιου, ΦΙΛΟΛΟΓΟΣ ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΗΣ: Νίκος Κοκκινάκης

Διαβάστε περισσότερα

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα.

Τριγωνοψαρούλη, μην εμπιστεύεσαι ΠΟΤΕ... αχινό! Εκπαιδευτικός σχεδιασμός παιχνιδιού: Βαγγέλης Ηλιόπουλος, Βασιλική Νίκα. Ήρθε ένας νέος μαθητής στην τάξη. Όλοι τον αποκαλούν ο «καινούριος». Συμφωνείς; 1 Δεν είναι σωστό να μη φωνάζουμε κάποιον με το όνομά του. Είναι σαν να μην τον αναγνωρίζουμε. Σωστά. Έχει όνομα και με αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!»

Σοφία Παράσχου. «Το χάνουμε!» 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη «Το χάνουμε!» Σοφία Παράσχου Εικονογράφηση: Βαγγέλης Ελευθερίου Σελ. 52 Δραστηριότητες για Α & Β τάξη Συγγραφέας: Η Σοφία Παράσχου γεννήθηκε στην Κάρπαθο και ζει στην

Διαβάστε περισσότερα

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε.

Μάχη Νικολάρα: Δεν ακούγεται και πολύ δημιουργικό αυτό, έτσι όπως το περιγράφετε. Μάχη Νικολάρα: Θα μιλήσουμε για τον τομέα της εκπαίδευσης από μια άλλη σκοπιά. Οι ανακοινώσεις του Υπουργείου Παιδείας εχθές ανέτρεψαν κατά κάποιο τρόπο τον προγραμματισμό αυτής της εκπομπής, όμως όλα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ Ακαδημίας 98, Πλατεία Κάνιγγος Αθήνα ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Α1. Ακόμη το να σφάλλει κανείς μπορεί να γίνει με πολλούς τρόπους (γιατί το κακό και το άπειρο πάνε μαζί,

Διαβάστε περισσότερα

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ

Οι αριθμοί σελίδων με έντονη γραφή δείχνουν τα κύρια κεφάλαια που σχετίζονται με το θέμα. ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΜΑΘΗΜΑ Τί σε απασχολεί; Διάβασε τον κατάλογο που δίνουμε παρακάτω και, όταν συναντήσεις κάποιο θέμα που απασχολεί κι εσένα, πήγαινε στις σελίδες που αναφέρονται εκεί. Διάβασε τα κεφάλαια, που θα βρεις σ εκείνες

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page 3 ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΛΥΠΟΥΡΛΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΟΜΗΡΟ ΣΤΟΝ ΙΠΠΟΚΡΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2008 LypCh1:Layout 1 copy 11/13/08 8:53 PM Page

Διαβάστε περισσότερα

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός»

«Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 «Ο Αϊούλαχλης και ο αετός» (Φλώρινα - Μακεδονία Καύκασος) Διαγωνισμός παραδοσιακού παραμυθιού ebooks4greeks.gr ΠΑΡΑΜΥΘΙ #25 Ψηφίστε το παραμύθι που σας άρεσε περισσότερο εδώ μέχρι 30/09/2011

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα 3: Είναι - Συνειδέναι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου

Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο. 1 φωτοτυπία ανά μαθητή με τον έλεγχο παραγωγή προφορικού λόγου, παραγωγή γραπτού λόγου Κατανόηση προφορικού λόγου Επίπεδο B Δεύτερη διδακτική πρόταση Έλεγχος επίδοσης στο σχολείο Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα-στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Υλικό: Ενσωμάτωση δραστηριοτήτων: 1 διδακτική

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Χρήστος Μαναριώτης Σχολικός Σύμβουλος 4 ης Περιφέρειας Ν. Αχαϊας Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ ΤΟΥ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ ΚΑΙ ΓΡΑΦΩ ΣΤΗΝ Α ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Η καλλιέργεια της ικανότητας για γραπτή έκφραση πρέπει να αρχίζει από την πρώτη τάξη. Ο γραπτός λόγος χρειάζεται ως μέσο έκφρασης. Βέβαια,

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη

Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας. Ιωαννίνων. Αριθμητικός Γραμματισμός. Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας Ιωαννίνων Αριθμητικός Γραμματισμός Εισηγήτρια : Σεντελέ Καίτη ΘΕΜΑ ΕΙΣΗΓΗΣΗΣ «Προγραμματισμός-Οργάνωση και υλοποίηση μιας διδακτικής ενότητας στον Αριθμητικό Γραμματισμό» ΠΡΟΣΘΕΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 ΠΡΟΛΟΓΟΣ: 1 η σκηνή: στίχοι 1-82 1.Α. Ο ρόλος και η λειτουργία του Προλόγου ως δομικό στοιχείο της τραγωδίας: Ο πρόλογος μιας τραγωδίας αποτελεί τα πρώτο από τα απαγγελλόμενα μέρη και εκτελείται από τους

Διαβάστε περισσότερα

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007

1 / 15 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 3 ης Γυµνασίου. Μάρτιος 2007 1 / 15 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας. Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες

Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας. Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Καβάλας Ερωτηματολόγιο για τις μαθήτριες Τίτλος πράξης: Κατηγορία Πράξης: Ενέργεια: Μέτρο: Επιστ. Υπεύθυνος: "Επιμόρφωση - Πιστοποίηση Γυναικών Αρχικής Επαγγελματικής Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία

Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Εισαγωγή στη Φιλοσοφία Ενότητα: Αριστοτέλης Ι Κωνσταντίνος Μαντζανάρης Πρόγραμμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

323 Α) ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΚΑ (Γ1, 1-2)/ ΠΛΑΤΩΝΑΣ, ΠΡΩΤΑΓΟΡΑΣ (322 Α 323 Α) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Για όποιον εξετάζει το πολίτευμα, δηλαδή ποια είναι η ουσία του κάθε πολιτεύματος και ποια τα χαρακτηριστικά του, το πρώτο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.)

ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Ημερομηνία:.. Σχολείο:. Τάξη:. ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ (για τους μαθητές Γυμνασίων, ΓΕ.Λ., ΕΠΑ.Λ, ΕΠΑ.Σ, Καλλιτεχνικών, Μουσικών, Πρότυπων Πειραματικών Σχολείων.) Πρόλογος Αγαπητέ/ή μαθητή/τρια, Το ερωτηματολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 2: ΗΘΙΚΟΣ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons.

Διαβάστε περισσότερα

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα»

Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Αρχές Φιλοσοφίας Β Λυκείου Τράπεζα Θεμάτων: 2 ο κεφάλαιο «Κατανοώντας τα πράγματα» Α] Ασκήσεις κλειστού τύπου (Σωστό Λάθος) Για τον Πλάτωνα οι καθολικές έννοιες, τα «καθόλου», δεν είναι πράγματα ξεχωριστά

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ

ΚΕΙΜΕΝΟ ΟΙ ΑΡΕΤΕΣ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A') ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΕΙΜΕΝΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ:

ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: ΙΕ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΛΕΜΕΣΟΥ (Κ.Α.) ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2007-2008 Τάξη: Γ 3 Όνομα: Η μύτη μου είναι μεγάλη. Όχι μόνο μεγάλη, είναι και στραβή. Τα παιδιά στο νηπιαγωγείο με λένε Μυτόγκα. Μα η δασκάλα τα μαλώνει: Δεν

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων.

Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. 1. Μάθετε στο παιδί σας τον Κανόνα των Εσωρούχων. Υπολογίζεται ότι περίπου ένα στα πέντε παιδιά πέφτει θύμα σεξουαλικής βίας, συμπεριλαμβανομένης της σεξουαλικής κακοποίησης. Μπορείτε να βοηθήσετε να μη

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1. Πότε και πού γεννήθηκε ο Αριστοτέλης Λίγα λόγια για την καταγωγή του.

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. 1. Πότε και πού γεννήθηκε ο Αριστοτέλης Λίγα λόγια για την καταγωγή του. ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ 1. Πότε και πού γεννήθηκε ο Αριστοτέλης Λίγα λόγια για την καταγωγή του. Τι γνωρίζετε για τη γέννηση, την καταγωγή και τα πρώτα χρόνια της ζωής του Αριστοτέλη; Όταν ο Αριστοτέλης

Διαβάστε περισσότερα

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ

ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ 2015 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΥΕ258 ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΜΟΡΦΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΩΝ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΦΟΙΤΗΤΡΙΑ: ΠΑΤΣΑΤΖΑΚΗ ΕΛΕΝΗ, ΑΕΜ:3196 ΕΠΙΒΛΕΠΟΥΣΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ: ΓΡΙΒΑ ΕΛΕΝΗ 5/2/2015 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αυτό το portfolio φτιάχτηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό.

Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Ένας άθεος καθηγητής της φιλοσοφίας συζητά με έναν φοιτητή του, για την σχέση μεταξύ επιστήμης και πίστης στον Θεό. Καθηγητής: Λοιπόν, πιστεύεις στον Θεό; Φοιτητής: Βεβαίως, κύριε. Καθ.: Είναι καλός ο

Διαβάστε περισσότερα

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου

Μεγάλο βραβείο, μεγάλοι μπελάδες. Μάνος Κοντολέων. Εικονογράφηση: Τέτη Σώλου Συλλογή Περιστέρια 148 Εικονογράφηση εξωφύλλου: Εύη Τσακνιά 1. Το σωστό γράψιμο Έχεις προσέξει πως κάποια βιβλία παρακαλούμε να μην τελειώσουν ποτέ κι άλλα, πάλι, από την πρώτη κιόλας σελίδα τα βαριόμαστε;

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι.

Εισαγωγή. Ειρήνη Σταματούδη, LL.M., Ph.D. Διευθύντρια Ο.Π.Ι. Εισαγωγή Ο οδηγός που κρατάς στα χέρια σου είναι μέρος μιας σειράς ενημερωτικών οδηγών του Οργανισμού Πνευματικής Ιδιοκτησίας. Σκοπό έχει να δώσει απαντήσεις σε κάποια βασικά ερωτήματα που μπορεί να έχεις

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς

Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς Εντυπώσεις μαθητών σεμιναρίου Σώμα - Συναίσθημα - Νούς A...Τα αισθήματα και η ενεργεία που δημιουργήθηκαν μέσα μου ήταν μοναδικά. Μέσα στο γαλάζιο αυτό αυγό, ένιωσα άτρωτος, γεμάτος χαρά και αυτοπεποίθηση.

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες

αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Σύμβολο της μεθόδου "Κείμενο για Όλους" Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Τμήμα Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Μάρτιος 2009 Ποια είναι τα δικαιώματα των μαθητών με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες Ο Νόμος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα;

ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; ΥΔΡΟΠΕΡΑΤΟΤΗΤΑ (ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ) Τίτλος διερεύνησης: Ποιοί παράγοντες επηρεάζουν το πόσο νερό συγκρατεί το χώμα; Σύντομη περιγραφή διερεύνησης: Σκοπός αυτής της διερεύνησης ήταν να κάνουν κάποιες υποθέσεις

Διαβάστε περισσότερα

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων

Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING. Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly. Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων 1 Οµιλία του Προέδρου Valéry GISCARD d ESTAING Στα εγκαίνια της λατείας Jacqueline de Romilly Ελληνικό Πολιτιστικό Κέντρο Παρισίων Αθήνα --- ευτέρα 16 Σε τεµβρίου 2013 2 Κύριε ήµαρχε, Κυρία Πρόεδρε του

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ»

ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» ΖΑΝ ΖΑΚ ΡΟΥΣΣΩ ΑΠΟΣΠΑΣΜΑ ΑΠΟ ΤΟ «ΑΙΜΙΛΙΟΣ ή ΠΕΡΙ ΑΓΩΓΗΣ» Αν είναι αλήθεια ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και γίνεται μοχθηρός μόνο μέσα από την κακή επιρροή της κοινωνίας στην οποία ζει, η μεταρρύθμιση

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς

http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς http://hallofpeople.com/gr/ Μισελ ντε Μονταιν ΔΟΚΙΜΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ (απόσπασμα από την αρχή) Τα συναισθήματα μας επεκτείνονται πέρα από εμάς Εκείνοι που κατηγορούν τους ανθρώπους ότι τρέχουν διαρκώς πίσω

Διαβάστε περισσότερα

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου

Από ξύλο και ασήμι φτιαγμένο το νέο βιβλίο της Δήμητρας Παπαναστασοπούλου Ημερομηνία 19/3/2015 Μέσο Συντάκτης Link artpress.sundaybloody.com Βασίλης Κάργας http://artpress.sundaybloody.com/?it_books=%ce%b1%cf%80%cf%8c- %CE%BE%CF%8D%CE%BB%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CE%B9- %CE%B1%CF%83%CE%AE%CE%BC%CE%B9-

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

ΚΕΙΜΕΝΟ: ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ: ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΑ ΑΠΑΝΤΗΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΣΤΑ ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (ΓΝΩΣΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ) ΚΕΙΜΕΝΟ: Α) Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖς πόλεσιν οἱ γὰρ νομοθέται τοὺς πολίτας ἐθίζοντες ποιοῦσιν ἀγαθούς, καὶ τὸ μὲν

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Β ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Β ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Β ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 24 ΜΑΪΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΛΥΣΕΙΣ ΓΝΩΣΤΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ Γιατί εγώ τόσο

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ

ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ 9 ο ΓΕΛ Πατρών ΩΡΑ ΓΙΑ ΚΙΝΟΥΜΕΝΑ ΣΧΕΔΙΑ ΕΠΙΡΡΟΗ ΚΙΝΟΥΜΕΝΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΣΤΗ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΑΚΙΤΣΟΥ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΟΛΙΑΒΡΑ ΦΩΤΕΙΝΗ ΚΥΡΙΑΚΟΠΟΥΛΟΥ ΦΩΤΕΙΝΗ ΣΥΛΑΙΔΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΟΜΑΔΑ: Tom&Jerry Υπεύθυνοι καθηγητές:

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12)

Διδαγμένο κείμενο. Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Διδαγμένο κείμενο Ἀριστοτέλους Πολιτικά (Α1,1/Γ1,2/Γ1,3-4/6/12) Ἐπειδὴ πᾶσαν πόλιν ὁρῶμεν κοινωνίαν τινὰ οὖσαν καὶ πᾶσαν κοινωνίαν ἀγαθοῦ τινος ἕνεκεν συνεστηκυῖαν (τοῦ γὰρ εἶναι δοκοῦντος ἀγαθοῦ χάριν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΜΠΑΛ ΜΑΛΑΛΑ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΑΓΟΡΙ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙ JEANETTE WINTER JEANETTE WINTER. Βραβείο. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ www.epbooks.gr

ΙΚΜΠΑΛ ΜΑΛΑΛΑ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΑΓΟΡΙ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙ JEANETTE WINTER JEANETTE WINTER. Βραβείο. ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ www.epbooks.gr JEANETTE WINTER ΙΚΜΠΑΛ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΑΓΟΡΙ JEANETTE WINTER ΜΑΛΑΛΑ ΕΝΑ ΓΕΝΝΑΙΟ ΚΟΡΙΤΣΙ Βραβείο ΜΑΛΑΛΑ ΓΙΟΥΣΑΦΖΑΪ ΝΟΜΠΕΛ ΕΙΡΗΝΗΣ ISBN 978-960-569-305-3 Κωδ. μηχ/σης 12.263 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ www.epbooks.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ;

ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; Ημερομηνία 23/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link diavasame.gr Ευμορφία Ζήση http://www.diavasame.gr/page.aspx?itemid=ppg1396_2146 ΠΩΣ ΘΑ ΚΑΝΩ ΤΟ ΠΑΙΔΙ ΜΟΥ ΝΑ ΑΓΑΠΗΣΕΙ ΤΟ ΣΧΟΛΕΙΟ; 23.07.2015 Συντάκτης: Ευμορφία

Διαβάστε περισσότερα

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά

Χριστούγεννα. Ελάτε να ζήσουμε τα. όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Ελάτε να ζήσουμε τα όπως πραγματικά έγιναν όπως τα γιορτάζει η εκκλησία μας όπως τα νιώθουν τα μικρά παιδιά Χριστούγεννα (μέσα από ιστορίες και χριστουγεννιάτικα παιχνίδια) 1 Στόχοι: Μέσα από διάφορες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Η ΖΩΗ ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ.

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Η ΖΩΗ ΚΑΙ Η ΔΡΑΣΗ ΤΟΥ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος. Μαζί με το δάσκαλό του Πλάτωνα αποτελεί τη φωτεινή δυάδα της φιλοσοφικής σκέψης του αρχαίου κόσμου. Υπήρξε σοφός μεγαλοφυής, εγκυκλοπαιδικός, φυσιοδίφης, δημιουργός

Διαβάστε περισσότερα

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν.

Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις. Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Αποστόλη Λαμπρινή (brines39@ymail.com) ΔΥΝΑΜΗ ΨΥΧΗΣ Στην ζωή πρέπει να ξέρεις θα σε κάνουν να υποφέρεις Μην λυγίσεις να σταθείς ψηλά! Εκεί που δεν θα μπορούν να σε φτάσουν. Θα σε χτυπάνε, θα σε πονάνε,

Διαβάστε περισσότερα

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ»

Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Σύλλογος Αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας «σὺν Ἀθηνᾷ» Τμήμα 5 ης -6 ης Δημοτικού Σάββατο, 27 Οκτωβρίου 2012 Θαλής ο Μιλήσιος 630/635 π.χ. 543 π.χ. Ο πρώτος φιλόσοφος! Ο Θαλής ο Μιλήσιος ανήκει στους προσωκρατικούς

Διαβάστε περισσότερα

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών

Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Νέες τάσεις στη διδακτική των Μαθηματικών Μέχρι πριν λίγα χρόνια ηαντίληψη που επικρατούσε ήταν ότι ημαθηματική γνώση είναι ένα αγαθό που έχει παραχθεί και καλούνται οι μαθητές να το καταναλώσουν αποστηθίζοντάς

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΚΠ. ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Β1.Ο Πρωταγόρας παρουσιάζει στο σημείο αυτό μια ιδιαιτέρως ρηξικέλευθη τοποθέτηση σχετικά με την έννοια και το σκοπό της τιμωρίας. Η τιμωρία, σύμφωνα με τον Πρωταγόρα δεν είναι εκδίκηση και

Διαβάστε περισσότερα

ISBN 978-960-484-159-2

ISBN 978-960-484-159-2 Η ΠΡΩΤΗ ΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ Ο Μέγας Αλέξανδρος Κείμενο: Φίλιππος Μανδηλαράς Επιμέλεια κειμένου: Ράνια Ζωίδη Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Διόρθωση: Αντωνία Κιλεσσοπούλου 2010, Εκδόσεις Κυριάκος Παπαδόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΓΡΑΠΤΟΥ ΛΟΓΟΥ ΩΣ ΜΕΣΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΜΗ ΒΙΑΣ ΤΩΝ ΑΛΛΟΔΑΠΩΝ ΚΑΙ ΓΗΓΕΝΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ ΣΤΟ ΣΧΟΛΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ Νικόλαος Χ. Μπέκας Greek classroom of Masterστην "Κοινωνική Παιδαγωγική και μάχη ενάντια στη νεανική

Διαβάστε περισσότερα

Πλάτωνος Βιογραφία Δευτέρα, 23 Μάιος 2011 01:55

Πλάτωνος Βιογραφία Δευτέρα, 23 Μάιος 2011 01:55 Ο Πλάτων (427 π.χ. - 347 π.χ.) ήταν αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος από την Αθήνα, ο πιο γνωστός μαθητής του Σωκράτη και δάσκαλος του Αριστοτέλη. Το έργο του με τη μορφή φιλοσοφικών διαλόγων έχει σωθεί ολόκληρο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κριτική στην Πλατωνική θεωρία των ιδεών : Ποια η σχέση των Πλατωνικών ιδεών με την αισθητή πραγματικότητα ; Δύο δυνατότητες

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κριτική στην Πλατωνική θεωρία των ιδεών : Ποια η σχέση των Πλατωνικών ιδεών με την αισθητή πραγματικότητα ; Δύο δυνατότητες ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Κριτική στην Πλατωνική θεωρία των ιδεών : Ποια η σχέση των Πλατωνικών ιδεών με την αισθητή πραγματικότητα ; Δύο δυνατότητες Α Ο ιδέες παριστάνονται στα αισθητά αντικείμενα Β Τα αισθητά αντικείμενα

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Εξυπηρετώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Εξυπηρετώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Η εξυπηρέτηση ως το πλέον δυναμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ: ΑΠΟΜΝΗΜΟΝΕΥΜΑΤΑ 1.α. Το κείμενο: Ο Μακρυγιάννης άρχισε να γράφει τα Απομνημονεύματα στις 26 Φεβρουαρίου του 1829 στο Άργος όπου είχε οριστεί Γενικός Αρχηγός της Εκτελεστικής Δυνάμεως

Διαβάστε περισσότερα

Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες

Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες Βασικό εργαλείο αυτοαξιολόγησης Ερωτηματολόγιο για γονείς και κηδεμόνες Σημερινή ημερομηνία Παρακαλείσθε όπως συμπληρώσετε. Αριθμός ερωτηματολογίου Συμπληρώνεται από το σχολείο. Αγαπητοί γονείς, αγαπητοί

Διαβάστε περισσότερα

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική

Πόλεμος για το νερό. Συγγραφική ομάδα. Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική Πόλεμος για το νερό Συγγραφική ομάδα Καραγκούνης Τριαντάφυλλος Κρουσταλάκη Μαρία Λαμπριανίδης Χάρης Μυστακίδου Βασιλική 3 ο Δημοτικό Σχολείο Ωραιοκάστρου Τάξη ΣΤ1 Θεσσαλονίκη 2006 ΠΟΛΕΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΝΕΡΟ Άκουγα

Διαβάστε περισσότερα

Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας

Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας Λυσίου Κατὰ Φίλωνος οκιµ ασίας 26 ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ Το πρόγραµµα της Β Ενιαίου Λυκείου Θεωρητικής Κατεύθυνσης για την Αρχαία Ελληνική Γλώσσα και Γραµµατεία, όπως αυτό ορίστηκε από το Παιδαγωγικό Ινστιτούτο,

Διαβάστε περισσότερα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα

3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα 3. Η θεωρία του Αριστοτέλη για τη µεσότητα Α1. Ερωτήσεις γνώσης - κατανόησης 1. Σε ποια θεµελιακή θεωρία στηρίζει ο Αριστοτέλης την ηθική του φιλοσοφία; Να την αναπτύξετε σύντοµα. 2. Πώς προσδιορίζει ο

Διαβάστε περισσότερα

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12

α) «άτοµα» β) «απεικάσµατα» γ) «επιθυµητικό». Μονάδες 12 ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Β ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 25 ΜΑΪΟΥ 2004-05-25 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΑΡΧΕΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΤΡΕΙΣ (3) ΟΜΑ Α Α Α.1 Να µεταφέρετε στο τετράδιό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΕΤΡΙΑΣ ΑΙΩΝΙΟ ΦΩΣ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΕΤΡΙΑΣ ΑΙΩΝΙΟ ΦΩΣ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΕΡΕΤΡΙΑΣ ΑΙΩΝΙΟ ΦΩΣ ΑΜΑΡΥΝΘΟΣ 2015 Οι μαθητές μας διαβάζουν τους αρχαίους τραγικούς μας και τον Αριστοφάνη. Ενώνουν μεταφρασμένους στίχους των έργων τους και... δημιουργούν! ΧΡΗΜΑ Καμιά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΡΜΟΥΡΙΖΟΝΤΑΣ...... στο όνειρο

ΜΟΥΡΜΟΥΡΙΖΟΝΤΑΣ...... στο όνειρο ΜΟΥΡΜΟΥΡΙΖΟΝΤΑΣ...... στο όνειρο Κατά παραγγελία γράψιμο και κατά παραγγελία ψυχές... γίνεται; Κι όμως γίνεται... Οι πιο πολλοί είναι τους είδους, αλλά της ψυχής, δεν είναι κανείς... Εγώ με της πένας μου

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015

Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Του Γιοστέιν Γκάαρντερ Λογοτεχνικό ανάγνωσμα Χριστουγέννων 2014-2015 Δημητριάννα Σκουρτσή Γ2 Σχολικό έτος 2014-15 Τάξη Γ Γυμνασίου Λογοτεχνικό Εξωσχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12

Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Προτάσεις Βιβλιογραφίας (ελληνική βιβλιογραφία) Πανελλαδικού Μαθητικού Διαγωνισμού Φιλοσοφίας 2011/12 Οι προτάσεις αυτές σκοπόν έχουν να διευκολύνουν τους καθηγητές στην αναζήτηση υλικού, από το οποίο

Διαβάστε περισσότερα

Κατανόηση γραπτού λόγου

Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση γραπτού λόγου Επίπεδο Β Δεύτερη διδακτική πρόταση Ημερολόγια Ενδεικτική διάρκεια: Ομάδα στόχος: Διδακτικός στόχος: Στρατηγικές: Ενσωμάτωση δεξιοτήτων: Υλικό: 1 διδακτική ώρα παιδιά ή ενήλικες

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ

ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ. Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΕΚΔΟΣΗ: ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΙΕΡΟΥ ΝΑΟΥ ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΡΙΑΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Συντροφιά με την Κιθάρα ΑΘΗΝΑ 2011 Έκδοση: c Πνευματικό

Διαβάστε περισσότερα

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007

1 / 13 «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο για τους µαθητές της 5 ης ηµοτικού. Μάρτιος 2007 1 / 13 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ Έρευνα υποστηριζόµενη από τη Γενική ιεύθυνση Εκπαίδευσης και Πολιτισµού της Ε.Ε., στο πλαίσιο του προγράµµατος Σωκράτης «ΟΙ ΓΛΩΣΣΕΣ ΚΑΙ ΕΓΩ» Ερωτηµατολόγιο

Διαβάστε περισσότερα

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2

Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Ο συγγραφέας Θάνος Κονδύλης και το «Έγκλημα στην αρχαία Αμφίπολη Σάββατο, 10 Οκτωβρίου 2015-10:2 Συνέντευξη στη Μαίρη Γκαζιάνη «Τελικά οι σύγχρονοι Έλληνες φέρουμε στο αίμα μας το dna των αρχαίων προγόνων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Θ 2, 1 4)

ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Αριστοτέλους Πολιτικά, Θ 2, 1 4) 53 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2013 ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ Αριστοτέλους Πολιτικά,

Διαβάστε περισσότερα

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική

Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική Ονοματεπώνυμο: Γιώργος Κωνσταντινίδης Τάξη: Γ 5 Σχολείο: Γυμνάσιο Αγίου Αθανασίου Διδάσκουσα: Σελιώτη Χ Χριστοδούλου Βασιλική 1 Δευτερότοκος γιος του Κωνσταντή και της Αιμιλίας Δούκα. Γεννήθηκε στις 6

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου

ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΤΑΞΗ Γ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ από τη δασκάλα Στέλλα Σάββα Παττίδου ΚΕΙΜΕΝΙΚΟ ΕΙΔΟΣ:ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ Θέμα: Περιγραφή προσώπου Τίτλος: «ο παππούς μου» Α. ΠΡΟΣΥΓΓΡΑΦΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ 1. Φάση Αυθεντικοποίησης (3Χ40 λεπτά) Προβληματισμός

Διαβάστε περισσότερα

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού

Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει. Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Η Βίβλος για Παιδιά παρουσιάζει Η Γέννηση του Ιησού Χριστού Συγγραφέας: Edward Hughes Εικονογράφηση:M. Maillot Διασκευή:E. Frischbutter; Sarah S. Μετάφραση: Evangelia Zyngiri Παραγωγός: Bible for Children

Διαβάστε περισσότερα

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό

Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Μιμίκα Κρανάκη, Ένα τόπι χρωματιστό Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Α Γυμνασίου Απαντήσεις ερωτήσεων σχολικού βιβλίου σχ. βιβλίο (σελ. 184) Γυμνάσιο: 9.000 μαθήματα με βίντεο-διδασκαλία για όλο το σχολικό

Διαβάστε περισσότερα