Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. Βερτσώνη Αναστασία (14949)

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. Βερτσώνη Αναστασία (14949)"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΤΟΜΕΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΗΣ ΑΘΛΗΣΗΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΩΝ ΠΤΩΣΕΩΝ ΣΤΑ ΑΤΟΜΑ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Βερτσώνη Αναστασία (14949) Επιβλέπων καθηγητής : Φώτιος Μαυροβουνιώτης ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012

2 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Σελ. ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΧΗΜΑΤΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 6 2. ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΠΕΝΤΕ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΗΡΑΝΣΗ 9 4. ΕΙΣΑΓΩΓΗ- ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΚΑΤΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ Ταξινόμηση της γήρανσης Παρουσία χρόνιων καταστάσεων υγείας Πιθανότητες θανάτου από CHP ανά ηλικιακή ομάδα Ποσοστά υπέρτασης κατά ηλικία Βιολογικές θεωρίες για τη γήρανση Η γήρανση του εγκεφάλου Το ανοσοποιητικό σύστημα Φυσική εμφάνιση και κίνηση Εκατοστιαία σύνθεση βάρους στους ηλικιωμένους Δείκτης δυσκολίας Εξέλιξη των αισθήσεων Η όραση Αισθητήρια εξέλιξη Ασθένειες του ματιού Παράγοντες αιτίας μείωσης μυϊκής δύναμης Καρδιοαγγειακή λειτουργία και γήρανση Αλλαγές στη VO2 max με την ηλικία ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ Καρδιαγγειακό σύστημα Αναπνευστικό σύστημα Μυοσκελετικό σύστημα Νευρικό σύστημα Άλλες μεταβολές

3 6. ΑΝΑΣΤΑΛΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΠΤΩΣΕΙΣ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΑΤΑΓΜΑΤΟΣ- ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Έλεγχος κίνησης, συντονισμός και δεξιότητα Ισορροπία Στατική ισορροπία Δυναμική ισορροπία Αισθητηριακά συστήματα διατήρησης ισορροπίας Όραση Το αιθουσαίο συστημα Σωματοαισθητικό σύστημα Δερματική συμβολή Πληροφορίες μυϊκών υποδοχέων και αρθρώσεων Ανακλαστικά νωτιαίου μυελού ή μονοσυναπτικά Συνεργιστική κινητική αντίδραση σε απώλεια ισορροπίας Άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν την ισορροπία Δύναμη ποδιού Αυτοπεποίθηση Κίνηση Μεταβολές βάδισης Πτώσεις-απώλεια ισορροπίας Φαρμακοληψία και πτώση Περιβαλλοντικοί κίνδυνοι Χαρακτηριστικά αυτών που πέφτουν Συνέπειες των πτώσεων Πρόληψη των πτώσεων Προγράμματα άσκησης ως μια στρατηγική πρόληψης πτώσεων ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Καρδιαγγειακό σύστημα Αναπνευστική λειτουργία Ερειστικό σύστημα Άνοια Κοινωνικοποίηση..58 3

4 8.6. Άλλα οφέλη ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΣ ΤΡΟΠΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΓΙΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΚΑΤΑΛΛΗΛΟΙ ΤΥΠΟΙ ΑΣΚΗΣΕΩΝ ΓΙΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Πολεμικές τέχνες Χορός ΙΑΤΡΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ- ΑΝΤΕΝΔΕΙΞΕΙΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΣΕ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ ΞΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΠΗΓΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟ 94 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΕΙΚΟΝΩΝ Σελ. Εικόνα 1. Άνδρας 75 ετών σε κατακόρυφη στήριξη...8 Εικόνα 2. Χαρακτηριστικά κατάλληλου υποδήματος Εικόνα 3. Τα αιθουσαία όργανα του έσω ωτός Εικόνα 4. Ασκούμενοι tai chi ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΧΗΜΑΤΩΝ Σελ. Σχήμα 1. Η αναλογία των ηλικιωμένων άνω των 65 ετών προς τους ενήλικες ετών από το 1995 έως το Σχήμα 2. Παρουσία Χρόνιων καταστάσεων υγείας 17 Σχήμα 3. Πιθανότητες Θανάτου από CHD ανά Ηλικιακή ομάδα Σχήμα 4. Ποσοστά υπέρτασης κατά ηλικία.18 Σχήμα 5. Εκατοστιαία σύνθεση βάρους στους ηλικιωμένους.20 Σχήμα 6. Δείκτης δυσκολίας 20 Σχήμα 7. Χρόνοι αποκατάστασης σε σχέση με την ηλικία.21 Σχήμα 8. Υποκινητικότητα σε σχέση με την ηλικία 21 Σχήμα 9. Δύναμη έκτασης γόνατος σε σχέση με την ηλικία σε προπονημένους και απροπόνητους άνδρες Σχήμα 10. Παράγοντες αιτίας μείωσης μυϊκής δύναμης Σχήμα 11. Αλλαγές στη VO2max με την ηλικία 23 Σχήμα 12. Όγκος παλμού για νέους προπονημένους, νέους απροπόνητους, ηλικιωμένους προπονημένους και ηλικιωμένους απροπόνητους. 56 4

5 Σχήμα Χαρακτηριστικά φυσικής κατάστασης σε ασκούμενους του tai chi και σε ομάδα ελέγχου 63 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ Σελ. Πίνακας 1.Υπολογιζόμενη διάρκεια ζωής στην Ελλάδα κατά τη γέννηση..13 Πίνακας 2. Προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα Πίνακας 3. Παράγοντες μορφοποίησης προγράμματος ηλικιωμένων Πίνακας 4. Παθήσεις που καθιστούν την άσκηση απαγορευτική ή την επιτρέπουν υπό στενή παρακολούθηση

6 ΕΙΣΑΓΩΓΗ H γήρανση είναι περισσότερο το αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης μεταξύ ποικίλων και συγκεκριμένων χαρακτηριστικών ενός ατόμου, παρά μία μονοδιάστατη διαδικασία (Shock et al., 1984). Σύμφωνα με το Gerontology Reasearh Center of the National Institute of Aging η γήρανση είναι ένα τόσο μοναδικό φαινόμενο που μπορεί να χαρακτηριστεί μόνο από επαναλαμβανόμενες παρατηρήσεις του ίδιου προσώπου. Οι όροι ηλικιωμένος, γήρας, τρίτη ηλικία, παραμένουν ασαφείς και παρόλο που δεν υπάρχει αυστηρώς καθορισμένο βιολογικό όριο, το 65ο έτος θεωρείται συνήθως το μεταίχμιο της μετάβασης στην τρίτη ηλικία. Με βάση τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO) τα έτη αντιστοιχούν στην 4η ηλικία και πάνω από 90 στην 5η ηλικία. Επίσης, ως πραγματικά υπερήλικες (aged) χαρακτηρίζονται οι άνω των 75 ετών, ενώ ως νεώτεροι υπερήλικες (elderly) οι μεταξύ ετών (Χανιώτης, 1998). Ο WHO όρισε τα άτομα ηλικίας ετών σαν ηλικιωμένα (personnes agées), εκείνα με ηλικία ετών σαν γέροντες (viellards), και εκείνα με ηλικία άνω των 90 ετών σαν «μεγάλους γέροντες» (grands viellards ή gerontins) ( Χανιώτης, 1998). Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (1964) ως φυσική δραστηριότητα ορίζεται οποιαδήποτε μορφή μυϊκής προσπάθειας που αυξάνει την ενεργειακή δαπάνη πάνω από το επίπεδο της σωματικής ηρεμίας, δηλαδή οποιαδήποτε σωματική κίνηση που παράγεται από τους μύες και για την οποία απαιτείται κατανάλωση ενέργειας. Έτσι, φυσική δραστηριότητα μπορεί να είναι πέρα από τη γυμναστική και τον αθλητισμό και οι εργασίες στο σπίτι. Με τον όρο αθλητισμός εννοείται κάθε αυστηρά δομημένη φυσική δραστηριότητα, με αυστηρούς κανόνες, υψηλό ανταγωνισμό και εξειδίκευση, με βασικό σκοπό τη μεγιστοποίηση της απόδοσης. Αντίθετα, με το όρο άσκηση εννοούμε κάθε συστηματική κίνηση του σώματος ή συμμετοχή του ατόμου σε φυσικές δραστηριότητες, η οποία έχει κάποια χρονική διάρκεια, χαμηλότερα επίπεδα ανταγωνισμού, και στην οποία εμπλέκονται, κυρίως, μεγάλες μυϊκές ομάδες του σώματος (Berger, Pargman & Weinberg, 2007). 6

7 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η δημογραφική γήρανση του πληθυσμού στις ανεπτυγμένες χώρες, αποτελεί σήμερα, ένα κυρίαρχο δεδομένο με κοινωνικές, οικονομικές, και υγειονομικές προεκτάσεις. Οι ηλικιωμένοι αποτελούν ίσως την πλειοψηφία της παγκόσμιας κοινότητας, αφού σύμφωνα με επιδημιολογικά δεδομένα, ο αριθμός των ατόμων άνω των 65 ετών αυξάνεται κατά 6 φορές περισσότερο από τον υπόλοιπο πληθυσμό της γης. Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, μέχρι το 2020 οι ηλικιωμένοι θα ξεπερνούν το και μέχρι το 2050 θα καταλαμβάνουν το 1/3 του παγκόσμιου πληθυσμού. Η ποιότητα ζωής του ηλικιωμένου συνδέεται άμεσα με την εξασφάλιση της καλής λειτουργικότητας και αυτονομίας του (Oliver et al., 2004). Δημογραφικές μελέτες έδειξαν ότι η γήρανση του πληθυσμού στην Ελλάδα έχει αυξηθεί: από 8,2% το 1961, σε 12,7% το 1981 και σε 13,9% το Οι γυναίκες στην Ελλάδα έχουν κατά μέσο όρο 81,1 έτη ζωής, ενώ οι άντρες 75,8 έτη. Παρόλα αυτά οι Έλληνες ζουν περισσότερο σε σχέση με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους, ενώ οι γυναίκες λιγότερο σε σύγκριση με τις Ευρωπαίες (World Health Organization, 2004). Η αυξανόμενη μακροζωία ακούγεται σαν ευλογία, όμως αυτό εξαρτάται από το κατά πόσον τα προστιθέμενα έτη είναι χρόνια καλής υγείας και ενεργητικότητας. Δεν υπάρχει ουσία στη μακροζωία όταν τα τελευταία χρόνια της ζωής είναι απλά μία επιμηκυμένη περίοδος ανικανότητας και εξάρτησης (Coni et al., 2006). Η γήρανση θεωρείται ως μία διαδικασία βιολογικής έκπτωσης, υπάρχουν δεδομένα όμως που υποδεικνύουν ότι οι βιολογικές φθορές επιταχύνονται και επιδεινώνονται από την κοινωνική πολιτική και τα στερεότυπα που αφορούν την τρίτη ηλικία και ενθαρρύνουν τους ηλικιωμένους να «χαλαρώσουν» μόλις συνταξιοδοτηθούν. Ο παθητικός τρόπος ζωής σύμφωνα με τους Kraus και Raab (1961) οδηγεί στην υποκινητικότητα και αυτή με τη σειρά της οδηγεί σε ασθένειες, όπως η παχυσαρκία, ο διαβήτης, η υπέρταση, στεφανιαίες νόσους, οστεοαρθρίτιδα και οστεοπόρωση. Υπάρχουν πολλές αποδείξεις ότι η καθιστική ζωή μειώνει το προσδόκιμο επιβίωσης των ηλικιωμένων κατά δύο χρόνια ( Paffenbarger et al., 1986). Σοβαρά προβλήματα εκτός από τη σκελετική δυσμορφία, τα εύθραυστα οστά, τη μυϊκή αδυναμία, είναι και η κοινωνική απομόνωση, η άνοια και η έλλειψη ενδιαφέροντος για ζωή που συναντάται σε πολλούς ηλικιωμένους έχει φέρει σαν αποτέλεσμα τη διαμονή των ηλικιωμένων στα γηροκομεία τα τελευταία χρόνια της ζωής τους, απαθείς και χωρίς διάθεση για ζωή (Steadward et al., 2003). 7

8 Γι αυτό λοιπόν είναι πολύ σπουδαίο να παραμένουν δραστήρια τα άτομα τρίτης ηλικίας. Σύμφωνα με τον (O Brien Cousins & Horne, 1999) ο σωματικά δραστήριος τρόπος ζωής προσθέτει χρόνια στη ζωή μειώνοντας τη θνησιμότητα ( Paffenbarger et al., 1986), επεκτείνοντας την υγιή ζωή, ανιχνεύοντας τις ασθένειες νωρίς και παρέχοντας άμεση θεραπεία. Επιπρόσθετα, έρευνα του Fiatarone et al., (1994) έχει καταδείξει ότι η τακτική άσκηση ενδυνάμωσης μπορεί να διπλασιάσει τη μυϊκή δύναμη σε ανθρώπους ακόμα και άνω των 90 ετών. Επίσης, ορισμένα είδη άσκησης μπορούν να σταματήσουν προσωρινά στην απώλεια οστικής μάζας αλλά και να αυξήσουν την οστική μάζα των οστών με χρήση ασκήσεων με ασκήσεων με αντιστάσεις διάρκειας ενός έτους και άνω ( Nelson et al., 1994). Σε κάθε περίπτωση όμως η πρόληψη είναι ο πιο ενδεδειγμένος δρόμος για υγιή γεράματα (Shepard, 1997). Φαίνεται λοιπόν, ότι αν και η χρονολογική γήρανση είναι αναπόφευκτη, ο ρυθμός της βιολογικής γήρανσης και ο βαθμός της σωματικής ανικανότητας των ηλικιωμένων είναι αρκετά διαχειρίσιμος και ποικίλει, καθώς τα ηλικιωμένα άτομα αποτελούν ετερογενή ομάδα και το κάθε άτομο πρέπει να αξιολογείται εξατομικευμένα. Εικόνα 1. Πηγή: Steadward,Wheeler, Watkinson, (2003) Adapted physical activity. 8

9 ΠΕΝΤΕ ΜΥΘΟΙ ΓΙΑ ΤΗ ΓΗΡΑΝΣΗ Σχεδόν όλοι οι ηλικιωμένοι είναι αδύναμοι και έχουν αναπηρίες. Όχι, οι περισσότεροι ζουν ανεξάρτητοι και κυρίως στο σπίτι τους (Coni et al., 2006). Πολλοί ηλικιωμένοι παραμένουν δραστήριοι και ανάμεσα σε αυτούς κάποιο είναι δρομείς, άλλοι παίκτες του τέννις και άλλοι κάνουν yoga, ενώ έχουν φτάσει στην ηλικία των εβδομήντα και των ογδόντα ετών (Scott & Couzens, 1996). Πάνω από 75% των ατόμων άνω των 55 ετών θα προτιμούσαν να μένουν στο σπίτι τους όσο το δυνατόν περισσότερο, εφ όσον μπορούν να αυτοεξυπηρετούνται (National Advisory Counsel on Aging NACA 1993). Το 70% των ατόμων ηλικίας άνω των εβδομήντα χαρακτηρίζουν την υγεία τους ως καλή, πολύ καλή και εξαιρετική, ενώ μόνο το 30% αναφέρει κινητικά προβλήματα (Torrance, 1991). Οι χρόνιες καταστάσεις της μεγάλης ηλικίας δε θεραπεύονται. Όχι, η πορεία των ασθενειών ακόμα και όπως το Parkinson ή η γεροντική άνοια του τύπου Alzheimer, μπορεί να επιβραδυνθεί ή να τροποποιηθεί. Η σωματική κατάπτωση δεν μπορεί να ανασταλεί. Όχι, η τακτική σωματική δραστηριότητα στη μεγάλη ηλικία μπορεί να βελτιώσει τη φυσική απόδοση. Επίσης, η υιοθέτηση ενός υγιούς τρόπου ζωής στη μέση ηλικία μπορεί να καθυστερήσει την έναρξη, να μειώσει την επακόλουθη βαρύτητα και διάρκεια ανικανότητας προς το τέλος της ζωής. Όλοι οι ηλικιωμένοι υποφέρουν από μοναξιά και κατάθλιψη. Όχι, στην πλειονότητα τους οι ηλικιωμένοι δεν πάσχουν από κατάθλιψη. Παρόλο που ο γενικός πληθυσμός πιστεύει ότι οι περισσότεροι ηλικιωμένοι είναι μόνοι, μόνο το 10% των ηλικιωμένων βρίσκονται σε αυτή τη θέση. Οι ηλικιωμένοι δεν προσφέρουν. Όχι, η πλειονότητα των ατόμων που φροντίζουν άλλους ανθρώπους είναι ηλικιωμένοι και περιλαμβάνει τους παππούδες και τις γιαγιάδες που βοηθούν στην ανατροφή των εγγονιών τους όταν οι γονείς απουσιάζουν ή εργάζονται (Coni et al., 2006). 9

10 ΕΙΣΑΓΩΓΗ-ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΤΩΝ ΔΙΑΦΟΡΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΓΗΡΑΝΣΗ Μεταβολές παρατηρούνται στα διάφορα συστήματα και όργανα με την πάροδο της ηλικίας. Το γήρας χαρακτηρίζεται από προοδευτική ελάττωση της λειτουργικότητας πολλών οργανικών συστημάτων η οποία είναι ανεξάρτητη από την ύπαρξη διαφόρων παθολογικών καταστάσεων. Τυχόν συνυπάρχουσες παθήσεις περιπλέκουν τη διαδικασία γήρανσης όμως πέρα από τα διάφορα νοσήματα, το γήρας οδηγεί σε σημαντικές αλλαγές στο καρδιαγγειακό, στο αναπνευστικό, στο μυοσκελετικό και στο νευρικό σύστημα (Τοκμακίδης, 2003). Οι μεταβολές αυτές δεν μπορούν να αποδοθούν μόνον στο γήρας, αλλά και σε άλλους παράγοντες που συνδέονται με αυτό (υποκινητικότητα, αύξηση συνδετικού και λιπώδους ιστού, διάφορες ασθένειες). Η αθηροσκλήρωση (αρτηριοσκλήρωση) μειώνει σταδιακά τον ανεφοδιασμό σε οξυγόνο τους ιστούς, και σε μερικά όργανα όπως ο εγκέφαλος, ενώ τα κύτταρα που πεθαίνουν δεν αντικαθίστανται (Shephard, 1998). Σε άλλους ιστούς, τα συστατικά κυττάρων αλλάζουν με τη γήρανση καθώς αναπτύσσεται ποσότητα κολλαγόνου, που μειώνει την ελαστικότητά τους και διευκολύνει τον μηχανικό τραυματισμού. Συνέπεια, οι περισσότερες βιολογικές λειτουργίες παρουσιάζουν προοδευτική, ηλικιακή επιδείνωση (Shephard, 1987). Αποτέλεσμα των αλλαγών αυτών είναι ο περιορισμός της λειτουργικής ικανότητας των ηλικιωμένων, καθώς ορισμένοι δεν είναι σε θέση να εκτελέσουν ακόμη και τις απαραίτητες, καθημερινές δραστηριότητές τους. Η γήρανση λοιπόν, σύμφωνα με το Spirduso (1995). αναφέρεται ως μια διαδικασία ή μια ομάδα διαδικασιών που εμφανίζονται στους οργανισμούς διαβίωσης που οδηγούν με το πέρασμα του χρόνου σε: α) απώλεια προσαρμοστικότητας, β) λειτουργική εξασθένιση και γ) τελικά οδηγούν στο θάνατο. Ο μέσος όρος ζωής αυξήθηκε. Το 1900, μόνο 3.1 εκατομμύρια Αμερικανοί ήταν άνω των 65 ετών και αντιπροσώπευαν 4,1% του πληθυσμού. Ενώ το 2000, ανήλθαν σε 35 εκατομμύρια τα άτομα ηλικίας άνω των 65 ετών και αντιπροσώπευαν το 12,4% του πληθυσμού. 10

11 Χαρακτηριστικό δε είναι το γεγονός ότι, οι άνω των 85 ετών αυξήθηκαν κατά 31 φορές σε σχέση με το Αυτή η αύξηση του ενήλικου πληθυσμού δεν θα σταματήσει. Μέχρι το έτος 2030, προβλέπεται ότι, 70,3 εκατομμύρια Αμερικανοί θα είναι άνω των 65ετών, (20%) του πληθυσμού. Ενώ στην ευρωπαϊκή ένωση το 2050, το ποσοστό αυτό θα ανέλθει περίπου στο 50% (Σχήμα 1). Σχήμα 1. Οι μηχανισμοί που κρύβονται κάτω από την διαδικασία γήρανσης δεν γίνονται πλήρως κατανοητοί. Πιθανές υποθέσεις αναφέρουν: μια "φθορά λόγω χρήσης" που υπερβαίνει την (διορθωτική) ικανότητα των ιστών, μια ανάπτυξη της ανοσοποίησης στα πρωτεϊνικά συστατικά του ατόμου. Μερικοί βιολόγοι ακόμη και έχουν υποστηρίξει ότι η γήρανση "έχει προγραμματιστεί" από την εξέλιξη για να αποφύγει τον κίνδυνο του υπερπληθυσμού. Ταξινόμηση της γήρανσης Η νέα ενηλικίωση καλύπτει χαρακτηριστικά την περίοδο από ετών, όπου η βιολογική λειτουργία και η φυσική απόδοση φθάνουν στην αιχμή τους. Κατά τη διάρκεια της νέας μέσης ηλικίας (35-45 έτη), παρατηρούνται ελλείψεις σωματικής δραστηριότητας που συνήθως οδηγούν σε μια συσσώρευση 5-10 κιλών σε λίπος στο 11

12 σώμα. Κατά τη διάρκεια της μέσης ηλικίας (45-65 έτη), οι γυναίκες φθάνουν στη εμμηνόπαυση, και οι άνδρες επίσης ουσιαστικά μειώνουν την παραγωγή τους σε ορμόνες του φύλου. Η πτώση στη φυσική κατάσταση συνεχίζεται και μπορεί να επιταχύνει. Στα πρώτα γηρατειά (65-75 έτη), μπορεί να υπάρξει μια μέτρια αύξηση της σωματικής δραστηριότητας, σε μία προσπάθεια να γεμιστεί ο ελεύθερος χρόνος ως αποτέλεσμα της συνταξιοδότησης (Shephard, 1987). Ενώ, από τα μέσα γηρατειά (75-85 έτη), πολλοί άνθρωποι έχουν αναπτύξει κάποια φυσική ανικανότητα, και στο τελικό στάδιο (πολύ ηλικιωμένοι, άνω των 85 ετών) γίνονται συνολικά εξαρτώμενοι. Υπάρχουν εντούτοις ευρέως διατομικές διαφορές στη λειτουργική θέση σε οποιαδήποτε δεδομένη χρονολογική ηλικία. Από την άποψη της μέγιστης πρόσληψης οξυγόνου, της δύναμης μυών και της ευκαμψίας, ένας καλύτερα συντηρημένος 65αρης μπορεί να ξεπεράσει έναν καθιστικό 25αρη. Οι αλλαγές που εμφανίζονται μέσω της γήρανσης περιλαμβάνουν προοδευτική μείωση της λειτουργίας όλων σχεδόν των αισθητηρίων οργάνων όπως: μειωμένες αισθήσεις: γεύση, μυρωδιά, όραση, ακοή, μειωμένη διανοητική δυνατότητα: μνήμη, κρίση, ομιλία, καθώς και μειωμένη λειτουργία οργάνων: πεπτικό & ουρικό σύστημα, του ήπατος, νεφρών, μείωση της μάζας οστών και μυών: άλιπη σωματική μάζα, αποστέωση (οστεοπόρωση). μειωμένη φυσική ικανότητα όπως σε: καρδιοαναπνευστική αντοχή, μυϊκή αντοχή και δύναμη, ευελιξία, χρόνος αντίδρασης και μετακίνηση- ισορροπία. Επιπρόσθετα, ο μεταβολισμός ηρεμίας μειώνεται με την γήρανση, κατά περίπου 10% κατά την πρώϊμη ενηλικίωση ενώ στη ηλικία της συνταξιοδότησης, κατά ένα περαιτέρω 10% στη συνέχεια. Πάνω από το 50% των ηλικιωμένων 65 και 84 ετών αναφέρουν δυσκολίες στο διάβα της καθημερινής ζωής (ανάγκες). Γενικά δραστηριότητες όπως το περπάτημα για αρκετή ώρα, η μεταφορά αντικειμένων ή το ανέβασμα μιας σκάλας γίνονται σταδιακά πιο 12

13 δύσκολες ιδιαίτερα σε άτομα μεγαλύτερα των 75 ετών. Το ποσοστό αυτό είναι μεγαλύτερο για άτομα > 85. Οι γεροντότεροι ενήλικες εμφανίζουν υψηλότερα ποσοστά από οποιασδήποτε άλλη ηλικιακή ομάδα σε: στεφανιαίες καρδιακές παθήσεις, εμφράγματα, καρκίνο, Σ. διαβήτη ΙΙ, οστεοπόρωσης και αρθρίτιδας. Μελέτες του (2000), σε ηλικιωμένους, αναφέρουν μειωμένη λειτουργική ικανότητα και αναγκάζει το 27% των ηλικιωμένων (ενώ μόνο το 9% σε άλλες ηλικίες) να εκτιμούν την υγεία τους από μέτρια έως φτωχή. Η γήρανση συνοδεύεται από σημαντικές αλλαγές σε όλα τα οργανικά συστήματα και τα χαρακτηριστικά του ατόμου από: βιολογικής, κοινωνικής και ψυχολογικής πλευράς. Το τυπικό «σύνδρομο γήρανσης» περιλαμβάνει ένα μεγάλο αριθμό αλλαγών: στην αρτηριακή πίεση στην οστική μάζα, στην δομή του σώματος & στην κατανομή του λίπους στην ευαισθησία στην ινσουλίνη & στα επίπεδα ομοκυστεϊνης Αλλαγές που επιφέρουν κινδύνους για την υγεία (δυσλειτουργία νόσο). Πίνακας 1. Υπολογιζόμενη διάρκεια ζωής στην Ελλάδα κατά τη γέννηση. Η Εξέλιξη της Διάρκειας ζωής (Life Span) κατά την ενηλικίωση, είναι ο μέγιστος αριθμός ετών που ένα άτομο μπορεί να ζήσει κυμαίνεται μεταξύ των ετών , όπως: Arthur Reed of Oakland, California, lived to be 124 years of age, 13

14 Shigechigo Isumi of Japan died in 1986 at the age of 121 years και Mary Thompson of Orlando, Florida, died in 1996 at the age of 120 years. Προσδόκιμο ζωής (Life Expectancy) Είναι ο αναμενόμενος (με τη στατιστική έννοια) αριθμός ετών ζωής που παραμένει σε μια δεδομένη ηλικία. Έχει αυξηθεί κατά μέσο όρο 30 έτη από τη μέση υπολογιζόμενη διάρκεια ζωής του Σήμερα είναι 77,6 έτη. Ο μέσος αριθμός των επόμενων ετών ζωής για κάποιον (αυτή τη στιγμή) (Πίνακας 2.). Greece Life expectancy at birth Year Life expectancy Percent at birth Change % % % % % % % Πίνακας 2. Προσδόκιμο ζωής στην Ελλάδα. Προσδόκιμο ζωής (Life Expectancy): years, Άνδρες: έτη - Γυναίκες: έτη (2009 est.) Το προσδόκιμο και η διάρκεια ζωής επηρεάζονται ακόμη από: 14

15 Διαπολιτισμικές διαφορές: Η Ιαπωνία έχει την υψηλότερη διάρκειας ζωής (81 έτη). Διαφορές στην διάρκεια ζωής οφείλεται σε παράγοντες όπως: συνθήκες υγιεινής και ιατρικής φροντίδας. Εθνικές διαφορές: η υπολογιζόμενη διάρκεια ζωής των αφρο- Αμερικανών είναι κατά 7 έτη χαμηλότερη από αυτή των μη-λατίνων λευκών. Κοινωνικούς λόγους (υγεία, στάσεις-θέσεις, συνήθειες, τρόποι ζωής & επάγγελμα), καθώς και Βιολογικούς παράγοντες. Η δυνατότητα των γυναικών να επιβιώνουν των ανδρών άρχισε να διευρύνεται στα μέσα της δεκαετίας του '30. Ο αριθμός των αιωνόβιων (centenarians) αυξάνεται περίπου 7% κάθε έτος Άλλοι σημαντικοί παράγοντες είναι: Γονίδια και οικογενειακό ιστορικό, η υγεία εκπαίδευση, προσωπικότητα και τρόπος ζωής. Αναπτυξιολόγοι διαιρούν την ενηλικίωση σε: Νέους-γέροντες ηλικίας 65 έως 74 (Young-Old) Γέροντες ηλικίας >75+ (Old-Old) Υπερήλικες ηλικίας >85 + (Oldest-Old) Είναι σημαντικό να εξετάζεται πόσο λειτουργικό είναι ένα άτομο παρά πόσο μεγάλο είναι. Οι διαφορές μεταξύ των επιπέδων των «ενηλίκων», όπως, έναντι του υπερήλικαγέροντα, ο νέος-γέροντας έχει: μια μεγαλύτερη δυνατότητα φυσικής & γνωστικής ικανότητας, πιο υψηλά επίπεδα συναισθηματικής ευημερίας & αποτελεσματικότερες στρατηγικές για διατήρηση κερδών και μειώσεις γηρατειών!!! Υπερήλικες: Είναι συνήθως γυναίκες, χήρες, και ζουν μόνες, συνήθως νοσηλεύονται για κάποιο χρόνο στα τελευταία έτη της ζωής τους, συνήθως πεθαίνουν μόνες σε ένα νοσοκομείο ή σε ίδρυμα, είναι ετερογενής, διαφορετική ομάδα. Γήρανση δεν σημάνει ότι θα γίνεσαι περισσότερο άρρωστος, περισσότεροι αιωνόβιοι είναι γυναίκες, μεταξύ των αιωνόβιων, οι άνδρες είναι πιθανότερο 15

16 να είναι υγιέστεροι από τις γυναίκες, ενώ η δυνατότητα αντιμετώπισης του stress με επιτυχία φαίνεται να είναι σημαντική για την επιβίωση. Έχει υπολογίσει ότι, το 15% της μέσης αμερικανικής ζωής, ή περίπου 12 έτη, ξοδεύονται σε "ανθυγιεινές" καταστάσεις (ανικανότητες, τραυματισμούς, ή/και ασθένειες), ενώ, σχεδόν το 85 % των ηλικιωμένων ανθρώπων έχουν ένα ή περισσότερες ασθένειες ή προβλήματα υγείας, και το 4 ~11% των ανθρώπων μετά την ηλικία 65 ετών έχει κάποια μορφή γεροντικής άνοιας, ασθένεια του Alzheimer (Σχήμα 2). Παρουσία Χρόνιων καταστάσεων υγείας Σχήμα 2. Πιθανότητες Θανάτου από CHD ανά Ηλικιακή ομάδα Τρίτη ηλικία Νεανική- Ενήλικη ηλικία 16 Μέση ηλικία

17 Σχήμα 3. Ποσοστά υπέρτασης κατά ηλικία Σχήμα 4. Από Mc Ardl, Katch & Katch, Ο κίνδυνος εμφάνισης αυξημένης αρτηριακής πίεσης είναι μεγαλύτερος στην Τρίτη Ηλικία, υπολογίζεται ότι μεγαλύτερο του 54% περίπου του πληθυσμού ηλικίας >65 ετών πάσχει από αρτηριακή υπέρταση. Το γεγονός αυτό πρέπει να λαμβάνεται υπόψη κατά την εφαρμογή προγραμμάτων άσκησης σε άτομα τρίτης ηλικίας. Βιολογικές θεωρίες για τη γήρανση Θεωρία του κυτταρικού ωρολογιού: τα κύτταρα μπορούν να διαιρεθούν το περισσότερο φορές και αυτό τοποθετεί την μέγιστη ανθρώπινη διάρκεια ζωής ετών Telomeres γίνεται κοντύτερο κάθε φορά που ένα κύτταρο διαιρείται Θεωρία των ελεύθερων-ριζών : οι άνθρωποι γερνούν επειδή όταν μεταβολίζουν τα κύτταρα την ενέργεια, τα υποπροϊόντα περιλαμβάνουν τα ασταθή μόρια οξυγόνου, ή free radicals, τα free radicals καταστρέφουν το DNA και άλλες κυτταρικές δομές Μιτοχονδριακή θεωρία: η γήρανση οφείλεται στη αποσύνθεση-παρακμή των μιτοχονδρίων. Τα Μιτοχόνδρια: μικροσκοπικοί οργανισμοί μέσα στα κύτταρα που παρέχουν την ουσιαστική ενέργεια για τη λειτουργία, την ανάπτυξη και επισκευή. 17

18 Θεωρία ορμονικού στρες : στη γήρανση, στο ορμονικό σύστημα του σώματος μπορεί να μειώσει την αντίσταση στο στρες & να αυξήσει την πιθανότητα εμφάνισης ασθένειας. Η παραμονή σε υψηλά επίπεδα των ορμονών του στρες συνδέεται με αυξανόμενους κινδύνους για πολλές ασθένειες. Η γήρανση του εγκεφάλου (The Aging Brain) Ο εγκέφαλος στενεύει-μαζεύει κατά μ.ο 5% ~10% μεταξύ των ηλικιών 20 & 90 και οφείλεται: στη μείωση των δενδριτών, στην καταστροφή του περιβλήματος της myelin, ή του θανάτου των εγκεφαλικών κυττάρων. Στο νευρικό σύστημα παρατηρείται μείωση της ταχύτητας νευρικής αγωγιμότητας, ελάττωση του χρόνου αντίδρασης, και διαταραχή της λειτουργίας της ισορροπίας. Το γήρας συνοδεύεται από μια καθημερινή απώλεια νευρώνων του κεντρικού και περιφερικού νευρικού συστήματος (Δεληγιάννης, 1997). «Μερικές περιοχές του εγκεφάλου στενεύουν περισσότερο από άλλες» Η διακένωση του prefrontal (προμετωπικού) φλοιού συνδέονται με μια μείωση στη λειτουργική μνήμη και άλλες γνωστικές δραστηριότητες. Μια γενική επιβράδυνση της λειτουργίας του εγκεφάλου και του νωτιαίου μυελού αρχίζει στη μέση - ενηλικίωση και επιταχύνει στην ενηλικίωση. Η γήρανση έχει συνδεθεί με μια μείωση της παραγωγής ορισμένων νευροδιαβιβαστών Το ανοσοποιητικό σύστημα Μειώνει τη λειτουργία του με την πάροδο της ηλικίας. Σε εκτεταμένης διάρκεια στρες, παρατηρούνται μειωμένες παλινορθωτικές διαδικασίες. Ο υποσιτισμός, που περιλαμβάνει τα χαμηλά επίπεδα πρωτεϊνών. Ενώ η άσκηση βελτιώνει το ανοσοποιητικό σύστημα & ο εμβολιασμός γρίπης είναι πολύ σημαντικός στους γέροντες Φυσική εμφάνιση και Κίνηση Οι ρυτίδες και τα σημεία ηλικίας γίνονται πιο έντονα. Γίνονται κοντύτεροι με τη γήρανση λόγω της απώλειας οστών σε βάρος σπονδύλων τους. Το βάρος μειώνεται χαρακτηριστικά αφότου φθάνουν στην ηλικία 60? πιθανόν επειδή χάνουν σε μύες. Οι 18

19 ενήλικοι γέροντες κινούνται πιο αργά από τους νέους ενηλίκους. Η άσκηση και η κατάλληλες άρσεις βάρους μπορούν να βοηθήσουν στην ελάττωση αυτών των μειώσεων (σχήμα 5). Εκατοστιαία σύνθεση βάρους στους ηλικιωμένους Σχήμα 5. Δείκτης δυσκολίας Σχήμα 6. Δείκτης δυσκολίας Εξέλιξη των Αισθήσεων - Η όραση: 19

20 Η μείωση της όρασης γίνεται περισσότερο έντονη, η προσαρμογή στο σκοτάδι κατά την οδήγηση τη νύχτα γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη. Μπορεί να είναι αποτέλεσμα μείωσης: της ποιότητας ή της έντασης του φωτός που φθάνει στον αμφιβληστροειδή, το χρώμα της όρασης μπορεί να μειωθεί ως αποτέλεσμα του κιτρινίσματος του φακού των ματιών, Μειώσεις στην αντίληψη βάθους κατά την ενηλικίωση, Μείωση της ευαισθησίας του «contrast». Αισθητήρια εξέλιξη Όραση στο έντονο φως ( Ε.Φ) Χρόνος αποκατάστασης στο (Ε.Φ) Σχήμα 7. Χρόνοι αποκατάστασης (χειροτέρευση) με την ηλικία. Ασθένειες του ματιού: Καταρράκτης: η πυκνότητα του φακού του ματιού αναγκάζει την όραση να γίνει νεφελώδες, αδιαφανής και διαστρεβλωμένη. Γλαύκωμα: ζημία στο οπτικό νεύρο λόγω της πίεσης που δημιουργείται σταδιακά από συγκέντρωση υγρού στα μάτια. Εκφυλισμός (ωχράς) macular-κηλίδας: επιδείνωση του κηλίδας του αμφιβληστροειδούς, ο οποίος αντιστοιχεί στο εστιακό κέντρο του οπτικού πεδίου. Επιπρόσθετα παρατηρείται αύξηση της υποκινητικότητας με την αύξηση της ηλικίας (Σχήμα 8). 20

21 Σχήμα 8. Ενώ είναι χαρακτηριστικές οι αλλαγές στη δύναμη με τη γήρανση καθώς παρατηρείται μείωση της μέγιστης δύναμης και της μυϊκής μάζας, ενώ ο συνολικός αριθμός και μέγεθος των μυϊκών ινών κυρίως του τύπου II (γλυκολυτικές) μειώνεται. Ακόμη η απάντηση νευρικών συστημάτων επιβραδύνεται και παρατηρείται μικρή αλλαγή στην οξειδωτική ενζυμική ικανότητα ή τον αριθμό τριχοειδών αγγείων. Η δύναμη κορυφώνεται περίπου στα 25 έτη, παρατηρείται επιπέδωση της δύναμης στα 35 ~ 40 έτη και στη συνέχεια παρουσιάζει πτώση, με την απώλεια 25% μέγιστης δύναμης από την ηλικία 65 ετών. Η μέγιστη ταχύτητα συστολής μειώνεται. Ενώ οι αλλαγές είναι μεγαλύτερες στα πόδια απ' ό,τι στα χέρια, ενδεχομένως επειδή υπάρχει μια μεγαλύτερη μείωση στη χρήση των ποδιών με τη γήρανση. Η απώλεια δύναμης εμποδίζει σταδιακά κάθε διαβίωση ημέρας. Ενώ η απώλεια δύναμης στις γυναίκες γίνεται σε μια πιο νεαρή ηλικία από τους άνδρες. Η μυϊκή μάζα και η δύναμη φαίνεται να μειώνονται με το πέρας των χρόνων. Η μείωση της δύναμης μεταξύ των 20 με 50 είναι μικρή (15%) αλλά, επιταχύνεται δραματικά στους άνω των 60 (30%). Η δύναμη μειώνεται κατά 1,5% το χρόνο & η ισχύς κατά 3,5% στις ηλικίες από 65 έως 84 ετών. Επίσης η μυϊκή μάζα μειώνεται με χαμηλό ρυθμό μεταξύ των 30 και 50 ετών κατά 10%. Μετά τα 50 η πτώση αγγίζει το 40% περίπου της μυϊκής μάζας μέχρι την ηλικία των 80 ετών (Τοκμακίδης, 2003). 21

22 Σχήμα 9. Δύναμη έκτασης γόνατος σε σχέση με την ηλικία σε προπονημένους και απροπόνητους άνδρες. Παράλληλα η ελαστικότητα-ευκαμψία των τενόντων και των συνδέσμων μειώνεται, με αποτέλεσμα οι ενήλικοι χάνουν περίπου 8-10 εκατ στην άρθρωση των ισχίων. Η πτώση λοιπόν της δύναμης και της ισχύος, με την αύξηση της ηλικίας μπορεί να είναι αποτέλεσμα: είτε της βιολογικής φθοράς του οργανισμού είτε της αδράνειας που χαρακτηρίζει τα ηλικιωμένα άτομα ή συνδυασμός. Παράγοντες αιτίας μείωσης μυϊκής δύναμης 22

23 Σχήμα 10. Καρδιαγγειακή λειτουργία και γήρανση Με την αύξηση της ηλικίας μειώνεται η αερόβια ικανότητα (η αντοχή του ατόμου), ώστε η δυνατότητα παραγωγής έργου ή εκτέλεσης μιας άσκησης για μεγάλο χρονικό διάστημα να μειώνεται ανάλογα. Η μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου μειώνεται: κατά περίπου 5 ml.kg-1.min-1 ανά δεκαετία από 25 έως 65 ετών, με κάποια πιθανή επιτάχυνση έκτοτε. Το πόσο αυτής της απώλειας είναι αναπόφευκτο, και ο βαθμός στον οποίο η πτώση προκύπτει είναι αποτέλεσμα μιας προοδευτικής μείωσης της συνήθους σωματικής δραστηριότητας. Οι συνηθισμένοι άνθρωποι γίνονται βεβαίως πιο στατικοί καθώς γερνούν, αλλά ακόμα και οι πρώην αθλητές μειώνουν συνήθως την συνέχεια-ρυθμό της προπόνησής τους (Shephard, 1987). Ειδικότερα μετά την ηλικία των χρόνων η VO2max μειώνεται περίπου κατά 4,5 ml kg" 1 min" 1 στους άνδρες και κατά 3,5 ml kg- 1 min' 1 στις γυναίκες ή με ρυθμό 8-11 % ανά δεκαετία και στα δύο φύλα (Τοκμακίδης, 2003). Η μέγιστη καρδιακή συχνότητα μειώνεται κυρίως λόγω: μιας μειωμένης ανταπόκρισης στην κυκλοφορία των catecholamines. Η κλασική εξίσωση [μέγιστη Κ.Συχνότητα = (220 - ηλικία σε έτη)] υπονοεί ένα μέγιστο περίπου 155 beats.min-1 στην ηλικία των 65 ετών. Ο μέγιστος καρδιακός ρυθμός μειώνεται περίπου 1σφυγμό ετησίως. Πρόσφατη έρευνα προτείνει ότι ένας καλά-προπονημένος 65-άρης-ηλικιωμένος μπορεί να επιτύχει ένα ποσοστό 170 beats. 23

24 min-1 ή περισσότερων κατά τη διάρκεια του ανηφορικού treadmill τρεξίματος, αν και η αδυναμία μυών μπορεί να οδηγήσει στα κάπως χαμηλότερα μέγιστα κατά τη διάρκεια του κύκλου ergometry (Shephard, 1993). Η πλήρης ανεξαρτησία απαιτεί πιθανώς μια μέγιστη μεταφορά-κατανάλωση οξυγόνου ml kg- 1 min' 1. Η μέγιστη πρόσληψη οξυγόνου πολλών ηλικιωμένων, μειώνεται κάτω από αυτό το κατώτατο όριο περίπου στα 80 έτη. Ακόμη μειώνεται η κεντρική και περιφερική κυκλοφορία, ο μέγιστος όγκος παλμού μειώνεται, αν και μπορεί να διατηρηθεί καλά με την προπόνηση, καθώς και η μέγιστη καρδιακή απόδοση. Υπάρχουν πολλοί περιορισμοί επάνω στη μέγιστη κοιλιακή λειτουργία στους ηλικιωμένους που αποδίδονται, στη φλεβική πλήρωση από το φτωχό και απομακρυσμένο φλεβικό τόνο, τους κιρσούς, αλλά και την χαλάρωση εξασθένιση του κοιλιακού τοιχώματος. Την εν μέρει λόγω της υπέρτασης απώλεια αρτηριακής ελαστικότητας, την εν μέρει αποδυνάμωση των σκελετικών μυών κ.α.. Αλλαγές στη VO2max με την ηλικία Σχήμα 11. Ενώ η ικανότητα των πνευμόνων μειώνεται κατά 40% μεταξύ των ηλικιών 20 και 80ετών, ακόμη και χωρίς ασθένεια. Το γήρας χαρακτηρίζεται 24

25 Από προοδευτική ελάττωση της λειτουργικότητας πολλών οργανικών συστημάτων, ανεξάρτητα από διάφορες παθολογικές καταστάσεις που περιπλέκουν τη διαδικασία γήρανσης, Το γήρας οδηγεί σε σημαντικές αλλαγές στο καρδιαγγειακό, στο αναπνευστικό, στο μυοσκελετικό & στο νευρικό σύστημα καθώς και στο σύνολο των μεταβολικών διεργασιών. Αποτέλεσμα των αλλαγών αυτών είναι ο περιορισμός της λειτουργικής ικανότητας των ηλικιωμένων, που οδηγεί σε ανικανότητα να εκτελέσουν ακόμη και τις απαραίτητες, καθημερινές δραστηριότητες. Οι > 65 ετών ακολουθούν όλο και περισσότερο έναν καθιστικό τρόπο ζωής. Η διατήρηση κάποιου βαθμού φυσικής δραστηριότητας σε τακτική βάση έχει θετικές επιδράσεις στη φυσική κατάσταση, όπως φαίνεται στα παρακάτω σχήματα. Δηλ. η φυσική κατάσταση ενός γυμνασμένου 60άρη είναι ισάξια με την ενός αγύμναστου 30άρη. Αλλαγές στη VO2 max με την ηλικία Γενικές δραστηριότητες όπως το περπάτημα για αρκετή ώρα, η μεταφορά αντικειμένων ή το ανέβασμα σκάλας, γίνονται σταδιακά πιο δύσκολες ιδιαίτερα σε άτομα μεγαλύτερα των 75 ετών. Η ελάττωση της HRmax, μπορεί να οφείλεται σε μορφολογικές ή και ηλεκτροφυσιολογικές μεταβολές του ερεθισματαγωγού συστήματος της καρδιάς, σε απώλεια βηματοδοτικών κυττάρων του φλεβόκομβου από 50 ~ 75 %, του κολποκοιλιακού κόμβου (δεν αλλάζει), σε καθυστέρηση της αγωγής του ερεθίσματος, και του δεματίου του His και των κλάδων αυτού και στην παρουσία ίνωσης. ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΣΤΑ ΔΙΑΦΟΡΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΤΩΝ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ 25

26 Καρδιαγγειακό σύστημα Η τρίτη ηλικία συνοδεύεται από ένα υψηλό ποσοστό παθήσεων του καρδιαγγειακού συστήματος, όπως η αρτηριακή υπέρταση, η στεφανιαία ανεπάρκεια κ.ά. Αυτό είναι αποτέλεσμα της βιολογικής φθοράς και της μείωσης της λειτουργικής ικανότητας της καρδιάς που έρχεται με το πέρασμα των χρόνων. Το καρδιακό έργο μειώνεται κατά περίπου 1% το χρόνο, όπως και το ποσό της μέγιστης πρόσληψης οξυγόνου (VO2max) και ο όγκος παλμού (Δεληγιάννης 1992, Sheery & Wilson, 2007). Πρέπει να επισημανθεί ότι ενώ τα άτομα που κάνουν καθιστική ζωή παρουσιάζουν μείωση της μέγιστης πρόσληψης οξυγόνου 10% σε μία δεκαετία, τα δραστήρια άτομα παρουσιάζουν μείωση 5% για το ίδιο χρονικό διάστημα (Δεληγιάννης, 1992). Χαρακτηριστική είναι η ελάττωση της μέγιστης καρδιακής συχνότητας που μπορεί να εμφανιστεί σε μία άσκηση μέγιστης έντασης. Με την πάροδο της ηλικίας και την επακόλουθη γήρανση καταγράφεται αύξηση της ακαμψίας του τοιχώματος των αρτηριών. Το φαινόμενο αυτό οδηγεί σε αύξηση της αρτηριακής πίεσης και σε αντιρροπιστική, ήπιου βαθμού υπερτροφία της αριστερής κοιλίας. Οι κοιλίες της καρδιάς είναι λιγότερο ελαστικές και πληρώνονται βραδύτερα και μέσω της καθυστερημένης σύσπασης των κόλπων (Lakatta, 1990). Η καρδιακή παροχή κατά τη διάρκεια της σωματικής άσκησης μειώνεται (20-30% στην ηλικία των 65 ετών) λόγω της μειωμένης απόδοσης του μυοκαρδίου, του αυξημένου μεταφορτίου και της διαταραχής της β-αδρενεργικής ρύθμισης. (Sherry & Wilson 2007). Σε ορισμένα υγιή ηλικιωμένα άτομα η φυσιολογική καρδιακή παροχή είναι δυνατόν να διατηρηθεί μέσω της αύξησης του συστολικού όγκου κατά τη διάρκεια σωματικής άσκησης (μηχανισμός Frank Starling). Αναπνευστικό σύστημα Σε ένα σημαντικό ποσοστό ηλικιωμένων ατόμων εμφανίζονται διάφορες μορφολογικές και λειτουργικές διαταραχές του αναπνευστικού συστήματος. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται η ελάττωση της ελαστικότητας του πνευμονικού παρεγχύματος, η αύξηση της ποσότητας του ινώδους ιστού, η ελαττωμένη κυψελιδική επιφάνεια και η ελάττωση της ελαστικότητας του πλευρικού κλωβού (Nochomovitz & Cherniak, 1984). Οι εξελικτικές αλλοιώσεις του πνεύμονα οδηγούν στην εμφάνιση κλινικής εικόνας που αντιστοιχεί στον «γεροντικό πνεύμονα». Οι 26

27 διαταραχές αυτές είναι πιο συχνές στις γυναίκες απ ότι στους άνδρες. Η κυφωσκολίωση είναι ένας παράγοντας που συντελεί στη μείωση της ζωτικής χωρητικότητας (20-25 ml/έτος, μετά τα 30 έτη) και του αναπνεόμενου όγκου αέρα, καθώς και στην αύξηση της συχνότητας των αναπνοών. Άλλο αίτιο των αλλοιώσεων του πνευμονικού ιστού είναι η εξασθένηση των αναπνευστικών μυών και η παρατεταμένη κατάκλιση (Δεληγιάννης, 1992). Παρατηρείται επίσης αυξημένη αντίσταση στη ροή αέρα με επακόλουθη ελάττωση της ζωτικής χωρητικότητας (30-50% στην ηλικία των 70 ετών) σε συνδυασμό με ελαφρού βαθμού ελάττωση της PO2, του κορεσμού σε οξυγόνο και της ικανότητας διάχυσης. Η ελάττωση αυτή των αναπνευστικών εφεδρειών δεν προκαλεί εμφανή προβλήματα σε συνθήκες ηρεμίας, αλλά σε σύγκριση με το νέο αθλητή, ο ηλικιωμένος αθλητής παρουσιάζει δύσπνοια με ελαφρότερα φορτία σωματικού έργου (Nochomovitz & Cherniak 1984). Η ελάττωση της αναπνευστικής λειτουργίας μέσω της ζωτικής χωρητικότητας (VC) και του βιαίως εκπνεόμενου όγκου αέρα σε 1 sec (FEV1), μειώνονται γραμμικά με την ηλικία (μετά τα 20 με 30 χρον.), ο υπολειπόμενος όγκος αέρα (RV) αυξάνεται, ενώ, η ολική πνευμονική χωρητικότητα (TLC) δε μεταβάλλεται. Η αύξηση του λόγου υπολειπόμενου όγκου αέρα / ολική ζωτική χωρητικότητα, οδηγεί σε μικρότερη ποσότητα αέρα που διακινείται σε κάθε αναπνοή. Μυοσκελετικό σύστημα Από τα τριάντα ως τα εξήντα έτη ζωής του ανθρώπου η μυϊκή ισχύς ελαττώνεται παραπάνω από 30%. Ο βαθμός της μείωσης δεν είναι ίδια για όλους τους μυς και επηρεάζεται από το επίπεδο φυσικής δραστηριότητας. H μυϊκή ατροφία αυξάνεται όσο αυξάνεται και η υποκινητικότητα. Εκτός από τη μυϊκή ισχύ μειώνεται και η μυϊκή αντοχή. Χαρακτηριστική είναι η αύξηση του συνδετικού και του λιπώδους ιστού που έχει ως συνέπεια τη μείωση του μυϊκού ιστού ( Δεληγιάννης, 1992). H μέγιστη ισομετρική δύναμη επιτυγχάνεται στην τρίτη δεκαετία της ζωής, διατηρείται σε σταθερά επίπεδα έως την ηλικία περίπου των 55 ως 60 ετών, υποχωρεί κατά 10-15% ανά δεκαετία έως την ηλικία των 75 ετών, ενώ στη συνέχεια υποχωρεί ταχύτερα με ρυθμό 1,8-4,1% ανά έτος. Η ισομετρική δύναμη ενός 70χρονου έχει υπολογισθεί ότι ανέρχεται στο 50% ενός 20χρονου (Sherry & Wilson, 2007). 27

28 Ο βαθμός στον οποίο οι μεταβολές αυτές αποδίδονται στον καθιστικό τρόπο ζωής είναι άγνωστος. Η μυϊκή δύναμη διαχρονικά σε δραστήριους ηλικιωμένους άνδρες και γυναίκες υποχωρεί με βραδύτερο ρυθμό. Η μείωση της μυϊκής δύναμης λόγω της γήρανσης είναι πολυπαραγοντική. Το μέγεθος των μυών συσχετίζεται σε μεγάλο βαθμό με τη μυϊκή δύναμη. Έχει καταγραφεί ελάττωση της μυϊκής μάζας σε ποσοστό 50% μετά από τομογραφία των μυών των άνω και κάτω άκρων σε νέους και ηλικιωμένους άνδρες. Το μυϊκό σύστημα των κάτω άκρων ελαττώνεται με ταχύτερο ρυθμό από αυτό των άνω (Larsson et al., 1978). Τα δραστήρια ηλικιωμένα άτομα εμφανίζουν έως και 70% μεγαλύτερη μυϊκή δύναμη σε σύγκριση με αυτούς που ακολουθούν καθιστική ζωή. Όσον αφορά τα οστά η μεγαλύτερη επίπτωση είναι η οστοπενία και η οστεοπόρωση, ειδικά στις γυναίκες, που είναι αποτέλεσμα της μειωμένης εναπόθεσης οργανικών και ανόργανων αλάτων. Εξαιτίας αυτού ο κίνδυνος καταγμάτων αυξάνεται (Δεληγιάννης,1992). Η κορυφαία οστική μάζα προσεγγίζεται στην ηλικία των 30 περίπου ετών και μένει σταθερή για 10 περίπου χρόνια. Η φόρτιση του σκελετού που προκύπτει από τη συμμετοχή του ηλικιωμένου σε προγράμματα άσκησης προκαλεί τον ερεθισμό της λειτουργίας των οστεοβλαστών, αυξάνοντας κατά τον τρόπο αυτό την οστική μάζα. Από εκεί και μετά η συνολική μάζα του φλοιώδους ιστού υποχωρεί κατά 0,6% ανά έτος, ενώ του σπογγώδους ιστού κατά 0,7% ανά έτος (Sherry & Wilson, 2007). Στις αρθρώσεις παρατηρείται απώλεια της σταθερότητας και της ευκινησίας και ελάττωση του εύρους κίνησης, ιδιαίτερα στο ισχίο και στο γόνατο. Χαρακτηριστική είναι η δυσκαμψία που εμφανίζεται μετά το 50 ο έτος της ηλικίας και στα δύο φύλα. Η σταδιακή μείωση της ευκαμψίας αποδίδεται στις μηχανικές εντάσεις που επιβαρύνουν το μυϊκό σύστημα και τις αρθρώσεις, στις επαγγελματικές ασχολίες και στις καθημερινές κινητικές δραστηριότητες και σε φυσιολογικές αλλαγές που επέρχονται με την ηλικία. Καθώς τα χρόνια περνάνε πολλά άτομα περιορίζουν όχι μόνο τις κινητικές τους δραστηριότητες, αλλά και το κινητικό εύρος των αρθρώσεων τους, με αποτέλεσμα τη μείωση της ευκαμψίας (Δεληγιάννης, 1997). Οι τένοντες και οι σύνδεσμοι χάνουν την ελαστικότητα τους με την πάροδο της ηλικίας. Το φαινόμενο αυτό οφείλεται στο συνδυασμό της ελαττωμένης περιεκτικότητας σε νερό και της αλλοιωμένης διασύνδεσης μεταξύ των ινών κολλαγόνου και των ινών ελαστίνης. Οι ηλικιωμένοι αθλητές είναι περισσότερο επιρρεπείς σε συνδεσμικές κακώσεις και θλάσεις. Οι κακώσεις αυτές είναι δυνατόν 28

29 να προληφθούν με τακτικές διατατικές ασκήσεις προκειμένου να διατηρηθεί το εύρος κίνησης των αρθρώσεων (Sherry & Wilson, 2007). Νευρικό σύστημα Στο νευρικό σύστημα πιο τυπικές μεταβολές είναι η ελάττωση του χρόνου αντίδρασης, η διαταραχή της λειτουργίας της ισορροπίας και η προοδευτική μείωση της λειτουργίας των αισθητήριων οργάνων (Δεληγιάννης, 1992). Άλλες μεταβολές είναι η μείωση της βραχυπρόθεσμης μνήμης και η εμφάνιση άνοιας (Tucker et al., 1989). Η παρακμή και η εκφύλιση του νευρικού συστήματος θεωρείται ως η κυριότερη αιτία του γήρατος. Διαπιστώθηκε ότι τα νευρικά κύτταρα, με την πάροδο της ηλικίας παθαίνουν εκφυλιστική ατροφία με εναπόθεση μελαχρωστικών κοκκίων, τα θεωρούνται και χαρακτηριστικά γνωρίσματα του γήρατος. Η ατροφία αυτή του εγκεφάλου έχει σαν αποτέλεσμα τη σμίκρυνση του οργάνου στον όγκο του και μείωση που κυρίως εμφανίζεται στα κύτταρα του μετωπιαίου λοβού, στα βασικά γάγγλια, στο θάλαμο και στον υποθάλαμο. Στο βαθύ γήρας παρατηρείται ελάττωση των λιποφωσφατιδών και των λευκωματούχων ουσιών και αύξηση της χοληστερίνης. Η αφυδάτωση βοηθά στο σχηματισμό αμυλοειδών πλακών και αμυλοειδών σωματίων που ανευρίσκονται στον εγκέφαλο και κυρίως στη νόσο Alzheimer. Ακόμη οι διάφορες αλλοιώσεις που παρατηρούνται στον εγκέφαλο πιστεύεται ότι οφείλονται σε έλλειψη οξυγόνου των κυττάρων και ανεπάρκεια διατροφής (Τζημουράκα, 1985). Άλλες μεταβολές Ο βασικός μεταβολισμός και η ανοχή στη γλυκόζη ελαττώνονται, ενώ αυξάνονται τα επίπεδα της ολικής χοληστερόλης και της χαμηλής πυκνότητας λιποπρωτεϊνών. Μεταβολές υπάρχουν και σε άλλα συστήματα, όπως το πεπτικό, το ουροποιητικό, το καλυπτήριο και τα αισθητήρια όργανα. Ακόμη, εντοπίζονται διαταραχές μνήμης, κυρίως της βραχυπρόθεσμης, συναισθηματικές μεταβολές και διαταραχές της προσωπικότητας (Τζημουράκα, 1985). 29

30 ΑΝΑΣΤΑΛΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΩΝ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ Εφόσον η άσκηση προσφέρει όλα αυτά τα οφέλη στους ηλικιωμένους ποιοι είναι οι λόγοι που τους αποτρέπουν από αυτήν; Σύμφωνα με τους Steadward, Wheeler και Watkinson (2003) ανασταλτικοί παράγοντες στη συμμετοχή σε τακτική φυσική δραστηριότητα είναι οι εξής: Οι αθροιστικές νόσοι τα χαμηλά επίπεδα φυσικής κατάστασης ο φόβος τραυματισμού η έλλειψη δεξιοτήτων ο φόβος της γελοιοποίησης Αθροιστικές νόσοι Μετά από χρόνια λανθασμένου τρόπου ζωής και λανθασμένων επιλογών και συνηθειών, οι νόσοι σταδιακά συσσωρεύονται και καθιστούν τους ηλικιωμένους ανίκανους στην αντιμετώπιση και εξάλειψη των προβλημάτων τους (Vita et al., 1998). Συνθήκες, όπως η παχυσαρκία, ο διαβήτης τύπου II, η υπέρταση, η κυνάγχη, η οστεοαρθρίτιδα και η οστεοπόρωση, αλλά και ψυχολογικές διαταραχές, όπως η κατάθλιψη και το αλτσχάιμερ, που συναντώνται συχνά ανάμεσα στους ηλικιωμένους, οδηγούν στην υποκινητικότητα. Ενώ η τακτική άσκηση ήπιας έντασης αποτελεί μία καλή συνταγή για την αντιμετώπιση αυτών των προβλημάτων, πολλοί ηλικιωμένοι νιώθουν εξασθενημένοι, χωρίς κίνητρα και αισθάνονται να πλήττουν, καθιστώντας δύσκολο να σπάσουν αυτόν το φαύλο κύκλο. Συνεπώς, όσο συσσωρεύεται η πλήξη, τόσο λιγότερα μπορούν να κάνουν και όσο λιγότερα κάνουν, τόσο περισσότερο πλήττουν και αυτό συνεχίζεται, ώστε να χάνουν την ικανότητα αυτοεξυπηρέτησης. Αν και οι χρόνιες ασθένειες και οι τραυματισμοί, ή ο φόβος για έναν επικείμενο τραυματισμό είναι εμφανή εμπόδια για σωματική άσκηση για τους ηλικιωμένους, οι ίδιοι θεωρούν ως μεγαλύτερα εμπόδια την έλλειψη ενέργειας και την έλλειψη κινήτρων (CFLRI, 1995). Χαμηλά επίπεδα φυσικής κατάστασης 30

31 Τα χαμηλά επίπεδα φυσικής κατάστασης για πολλούς ηλικιωμένους είναι το αποτέλεσμα του καθιστικού τρόπου ζωής. Ίσως και η εργασία τους να μην απαιτούσε σωματική δραστηριότητα, ίσως και να μην συμμετείχαν σε δραστηριότητες αναψυχής κατά τη διάρκεια της ζωής τους, με αποτέλεσμα, τα επίπεδα της φυσικής τους κατάστασης είναι πολύ χαμηλότερα από τα φυσιολογικά όρια, ανάλογα με την ηλικιακή ομάδα στην οποία ανήκουν. Ενώ μπορεί να μην έχουν ακόμη προσβληθεί από κάποια ασθένεια, οδηγούνται αναπόφευκτα προς τις υποκινητικές ασθένειες. Σε αυτή την ομάδα συνήθως ανήκουν άτομα ηλικίας 55 με 66 ετών και αυτό συμβαίνει, γιατί σε μεγαλύτερη ηλικία οι υποκινητικές ασθένειες γίνονται πραγματικότητα και η ανάγκη για άσκηση γίνεται επιτακτική. Όμως, ο στόχος πρέπει να είναι η πρόληψη και όχι η θεραπεία. Πρέπει να υπάρχει εκπαίδευση και ενημέρωση από την πολιτεία. Αυτό που χρειάζονται αυτοί οι άνθρωποι είναι να μπορούν να οραματίζονται τους εαυτούς τους ως υγιείς, γεμάτους ζωή και να έχουν τη δύναμη να ασκούν έλεγχο στην ευημερία τους. Πολλοί δεν γνωρίζουν τι μέτρα πρέπει να πάρουν. Η έλλειψη πληροφόρησης τους κρατά μακριά από τη δράση (Dunlap & Barry, 1999). Φόβος τραυματισμού Ένας συχνός λόγος που οι ηλικιωμένοι αποφεύγουν την άσκηση είναι ο φόβος τραυματισμού. Το πραγματικό ρίσκο είναι χαμηλό. Ο Burgess (1996) αναφέρει ότι 17 μικροί τραυματισμοί χρειάζονται την ίδια ημέρα ώστε το τραυματισμένο άτομο να διακόψει την άσκηση. Αυτή η έρευνα διήρκησε εννέα χρόνια και ώρες άσκησης. Σε αυτό το πρόγραμμα οι συμμετέχοντες ακολουθούσαν μία ρουτίνα ασκήσεων αποτελούμενη από στατικές διατάσεις, αερόβιο περπάτημα, ασκήσεις ισορροπίας και μυϊκής ενδυνάμωσης. Η συχνότητα των τραυματισμών είναι παρόμοιος για τους νέους και τους ηλικιωμένους συμμετέχοντες. Οι περιοχές τραυματισμού και η μορφή της δραστηριότητας κατά την οποία αυτός προήλθε ποικίλουν, αλλά κατά βάση οι τραυματισμοί ήταν ελάχιστα περισσότεροι στους ηλικιωμένους (Matheson et al., 1989). Αν και το πραγματικό ρίσκο του τραυματισμού είναι χαμηλό, ο φόβος του τραυματισμού αποτελεί εμπόδιο για τη συμμετοχή στη φυσική δραστηριότητα. Η προβολή των πλεονεκτημάτων που προσφέρει η άσκηση, όπως η αύξηση της ευκινησίας και η ανεξαρτησία, θα φέρουν την ισορροπία ανάμεσα στο φόβο και στον πραγματικό κίνδυνο. Υπάρχει μία λανθασμένη αντίληψη ότι οι 31

32 τραυματισμοί που προκύπτουν από την άσκηση αποτελούν σοβαρό κίνδυνο. Τα άτομα ηλικίας πενήντα έως ογδόντα ετών ίσως είναι λίγο πιο ευαίσθητα στους τραυματισμούς που προέρχονται από υπέρχρηση, διότι επιδεινώνονται ήδη υπάρχουσες καταστάσεις, όπως η αρθρίτιδα, η θυλακίτιδα ή η τενοντίτιδα (Scott & Couzens, 1996). Θα πρέπει να επιτρέπεται στους ηλικιωμένους να εφαρμόζουν ήπιας έντασης άσκηση, ώστε να αυξάνονται οι πιθανότητες να συνεχίσουν να είναι δραστήριοι. Εάν ο φόβος για τραυματισμό εμποδίζει την ανάμειξη τους στη φυσική αγωγή, θα πρέπει να προταθεί ένα πρόγραμμα μικρότερης έντασης (O Brien Cousins, 1997). Έλλειψη δεξιοτήτων Πολλοί από τους ηλικιωμένους δεν έχουν τις βασικές δεξιότητες που είναι απαραίτητες για να λάβουν μέρος σε μία δραστηριότητα αναψυχής. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για γυναίκες που ουδέποτε στη ζωή τους πήραν μέρος σε αθλητικές δραστηριότητες (McPherson et al., 1989). Δε σημαίνει βέβαια αυτό ότι οι γυναίκες αυτές δεν ήταν δραστήριες, αλλά ήταν απασχολημένες με άλλες δραστηριότητες που είχαν σχέση με τη φροντίδα του σπιτιού, όπως η κηπουρική και με κοινωνικές δραστηριότητες, σπάνια όμως για τη διατήρηση της σωματικής τους υγείας. Σε μικρότερη έκταση αυτό ισχύει και για τους άντρες. Με το πέρασμα των χρόνων οι προτεραιότητες, η έλλειψη πόρων και ευκαιριών είχε ως αποτέλεσμα την απομάκρυνση τους από τις αθλητικές δραστηριότητες. Παρόλα αυτά το 70% των ηλικιωμένων άνω των 65 θεωρεί ότι η ενασχόληση με τέτοιου είδους δραστηριότητες έχει πολλά οφέλη να τους προσφέρει (CFLRI, 1995). Φόβος σχολιασμού-κριτικής Όταν οι άνθρωποι συνταξιοδοτούνται, συμπεριφέρονται πολλές φορές σύμφωνα με τις επιδιώξεις της κοινωνίας. Υπάρχουν σαφείς κανόνες στην κοινωνία για το ποια είναι η πρέπουσα συμπεριφορά ανάλογα με την ηλικία και οι συνομήλικοι συχνά έρχονται να καταδικάσουν αυτούς που δε βαδίζουν σύμφωνα με αυτούς τους κανόνες. Το 55% των ηλικιωμένων δέχονται πιέσεις ώστε να αποφύγουν επίπονες διαδικασίες (Brooks, 1993). Αυτές οι πιέσεις μπορεί να οφείλονται στην ανησυχία για τον κίνδυνο της υγείας ή απλά στην έλλειψη υποστήριξης από την κοινωνία. Η 32

33 ενασχόληση ενός ηλικιωμένου με τις πολεμικές τέχνες ή τον χορό προκαλεί σχόλια και προβληματισμό στον περίγυρο του. Το ενδεχόμενο έκθεσης στις κριτικές αναστέλλει τη συμμετοχή πολλών. Όταν αυτό συνδυάζεται με χρόνια προβλήματα υγείας, χαμηλό επίπεδο φυσικής κατάστασης και έλλειψη βασικών δεξιοτήτων, οι ηλικιωμένοι γρήγορα απορρίπτουν την ιδέα την τακτική συμμετοχή στην άσκηση ωα στρατηγική προαγωγής της υγείας. Οι Francken και Van Raiij (1981) ήταν από τους πρώτους ερευνητές που κατηγοριοποίησαν τους ανασταλτικούς λόγους σε εξωτερικούς και σε εσωτερικούς. Στην κατηγορία των εξωτερικών ανασταλτικών παραγόντων ανήκουν: Τα οικονομικά προβλήματα, η έλλειψη χρόνου, η γεωγραφική απόσταση και η έλλειψη εγκαταστάσεων Αντίθετα, στην κατηγορία των εσωτερικών ανασταλτικών λόγων ανήκουν: οι προσωπικές ικανότητες και έλλειψη ανάλογων δεξιοτήτων τα διαφορετικά προσωπικά ενδιαφέροντα και η μη γνώση μιας δραστηριότητας Με την κατηγοριοποίηση αυτή συμφώνησαν επίσης οι McCarville και Smale (1993) οι οποίοι αναφέρουν ότι οι ανασταλτικοί λόγοι συμμετοχής μπορεί να εμφανίζονται είτε εσωτερικά στο άτομο, είτε να επιβάλλονται από εξωτερικές δυνάμεις ή καταστάσεις. Ακόμη ένας ανάλογος διαχωρισμός από τον Jackson (1988) κατηγοριοποίησε τους ανασταλτικούς λόγους σε εσωτερικούς, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται: τα προβλήματα υγείας οι προσωπικές ανικανότητες και η έλλειψη δεξιοτήτων 33

34 και σε εξωτερικούς στους oποίους περιλαμβάνονται: η έλλειψη οικονομικών πόρων η έλλειψη χρόνου και η έλλειψη σχετικών εγκαταστάσεων Η ταξινόμηση σε εσωτερικούς και σε εξωτερικούς ανασταλτικούς λόγους είναι σήμερα ευρέως αποδεκτή. Οι Henderson, Stalnaker και Taylor (1988) διαχώρισαν τους ανασταλτικούς λόγους σε παρεμβατικούς λόγους (intervening constraints), οι οποίοι επηρεάζουν τη συμμετοχή, και σε πρότερους ανασταλτικούς λόγους (antecedent constraints), οι οποίοι περιορίζουν ή επηρεάζουν αρνητικά τις προτιμήσεις των ατόμων για κάποια συγκεκριμένη δραστηριότητα, ενώ επιπλέον προηγούνται και της επιθυμίας για αλλαγή των προτιμήσεων συμμετοχής. Η συνεισφορά των Henderson et al. (1998) έγκειται στην διάκριση ανάμεσα στους όρους «προτίμηση» και «συμμετοχή». Οι εσωτερικοί λόγοι υποστηρίζεται ότι επιδρούν εξ αρχής αρνητικά στη διαδικασία «προτίμησης» (επιλογής) και συνεπώς δεν επιτρέπουν το άτομο στη συνέχεια να εκδηλώσει πρόθεση για συμμετοχή. Με την αύξηση της ηλικίας αυξάνονται κυρίως οι εσωτερικής μορφής ανασταλτικοί παράγοντες. Εμπόδια που σχετίζονται με την έλλειψη χρόνου απεικονίζονται σχηματικά με ένα ανεστραμμένο U, αφού αυξάνονται από την παιδική προς τη μέση ηλικία και μειώνονται προς την τρίτη ηλικία. Με την αύξηση της ηλικίας μειώνονται και τα εμπόδια που σχετίζονται με τα οικονομικά προβλήματα. Τέλος τα εμπόδια που σχετίζονται με την έλλειψη παρέας βιώνονται με μεγαλύτερη ένταση από τα άτομα τρίτης ηλικίας και τους νέους παρά από τα άτομα μέσης ηλικίας (Jackson, 1993). ΠΤΩΣΕΙΣ: ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ ΚΑΤΑΓΜΑΤΟΣ - ΕΝΑ ΑΠΟ ΤΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΟΤΕΡΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Μεταξύ των υγειονομικών προβλημάτων των ηλικιωμένων ατόμων οι πτώσεις συνιστούν ίσως ένα από τα σοβαρότερα, εξαιτίας των σημαντικών επιπτώσεων που έχουν στο ίδιο το άτομο, στην οικογένεια, αλλά και στο σύστημα υγείας. Τέτοια ατυχήματα οφείλονται σ ένα πλήθος διαφορετικών παραγόντων και η μείωση του 34

35 κινδύνου επέλευσής τους θεωρείται καθοριστικής σημασίας για να φθάσει ο άνθρωπος υγιής στην τρίτη φάση της ζωής του και να τη βιώσει με χαρά και ικανοποίηση (Πατιστέα, Ανδρουτσοπούλου & Λύτρα, 2007). Τα ατυχήματα και κύρια οι πτώσεις απειλούν σοβαρά την υγεία και τη ζωή των ηλικιωμένων ανθρώπων και αποτελούν τη συχνότερη αιτία προβλημάτων υγείας και εισαγωγής τους στα νοσοκομεία, διότι προκαλούν σημαντικές οργανικές βλάβες, οι οποίες επιβαρύνουν την κινητικότητα και τη λειτουργικότητά τους. Πλην της νοσηρότητας, οι τραυματισμοί λόγω πτώσεων και άλλων ατυχημάτων συνιστούν και ένα βασικό λόγο θνησιμότητας, αφού αποτελούν την 6η κατά σειρά συχνότητας αιτία θανάτου σε άτομα μεγαλύτερα από 65 ετών (Κεραμιώτου, 2009). Εκτός από το κόστος στον ίδιο τον ηλικιωμένο που τραυματίζεται, οι πτώσεις που συμβαίνουν στην τρίτη ηλικία έχουν σημαντικότατο οικονομικό και ψυχολογικό κόστος και στην οικογένεια, καθώς και σε ολόκληρο το κοινωνικό σύνολο, το οποίο επωμίζεται τη φροντίδα και τα έξοδα νοσηλείας, επιδομάτων και άλλων παροχών που καταβάλλονται στις περιπτώσεις πολύ ή λιγότερο σοβαρών τραυματισμών. Οι πτώσεις είναι συχνές και έχουν σημαντικές συνέπειες, όμως δεν είναι αναπόφευκτο επακόλουθο, μπορούν να προληφθούν. Το 30% των ατόμων ηλικίας άνω των 65ετών και το 50% των ατόμων άνω των 80 ετών ετησίως εμφανίζουν κάποιο επεισόδιο πτώσης, με το 50% από αυτούς να εμφανίζει πολλαπλά τέτοια επεισόδια. Οι γυναίκες πέφτουν πιο συχνά σε σύγκριση με τους άνδρες, αλλά πιο συχνά από όλους πέφτουν οι ηλικιωμένοι στα γηροκομεία λόγω αυξημένης αδυναμίας (Coni et al., 2009). Ο κίνδυνος πτώσεων αυξάνεται σημαντικά σε άτομα με γνωστικά προβλήματα και άνοια. Υπολογίζεται ότι ετησίως 70-85% ατόμων με άνοια υφίστανται πτώση (Κεραμιώτου, 2009). Η διάρκεια παραμονής στο νοσοκομείο είναι σχεδόν διπλάσια για τους ηλικιωμένους που νοσηλεύονται εξαιτίας μιας πτώσης συγκριτικά με τους ηλικιωμένους που νοσηλεύονται για άλλες αιτίες. Ακόμα και να μην υπάρχει τραυματισμός, οι πτώσεις έχουν ψυχολογικές επιπτώσεις. Ο φόβος για νέα πτώση προκαλεί περιορισμένη δραστηριότητα, χαμηλή αυτοεκτίμηση και εξάρτηση από τους άλλους. Περίπου το 3% όλων των πτώσεων προκαλεί κάταγμα σε σημεία του σώματος όπως η λεκάνη, ο σπόνδυλος, το χέρι ή το πόδι. Το κάταγμα του ισχίου αποτελεί σημαντική αιτία θανάτου και οδηγεί σε πάρα πολλά προβλήματα υγείας και μειωμένης 35

36 λειτουργικότητας. Με την αύξηση της ηλικίας, η πιθανότητα να υποστεί ένας ηλικιωμένος κάταγμα ισχίου αυξάνει κατακόρυφα. Τα περισσότερα κατάγματα ισχίου οφείλονται σε πτώση, ενώ το 50% των ηλικιωμένων που νοσηλεύτηκαν για κάταγμα ισχίου δεν μπόρεσαν να επιστρέψουν σπίτι τους. Το 1995, περισσότεροι από Αμερικάνοι ηλικιωμένοι υπέστησαν κάταγμα ισχίου, ενώ έγιναν περίπου εισαγωγές σε νοσοκομείο για κάταγμα ισχίου. Οι μισοί από τους νοσηλευόμενους ηλικιωμένους δεν μπορούν να επιστρέψουν στο σπίτι τους ή να ζήσουν ανεξάρτητα μετά τον τραυματισμό τους αλλά παραμένουν κλινήρεις για την υπόλοιπη ζωή τους. Το 60% των πτώσεων συνέβησαν στο σπίτι, 30% σε δημόσιο χώρο και το 10% σε οίκους ευγηρίας. Παρατηρώντας τα επιδημιολογικά στοιχεία από διαφορετικούς πληθυσμούς ή χώρες, διαπιστώνεται ότι υπάρχουν διαφορές στην συχνότητα του προβλήματος ανάλογα με α) τις κλιματολογικές συνθήκες, β) το βιοτικό επίπεδο και γ) το φύλο (Σκόνδρας & Χατζητάκη, 2003). Αίτια των πτώσεων Ποικίλα είναι τα αίτια των πτώσεων και των προβλημάτων ισορροπίας στους ηλικιωμένους. Όσον αφορά τους εξωτερικούς παράγοντες, τα αίτια προσδιορίζονται κυρίως στις επιφάνειες με τις οποίες έρχεται σε επαφή ο ηλικιωμένος. Επικίνδυνη θεωρείται μια υγρή και γλιστερή επιφάνεια, όπως επίσης και μια ανώμαλη και ακατάστατη. Απώλεια ισορροπίας είναι επίσης πιθανό να συμβεί κατά το ανέβασμα σκάλας με χαμηλό φωτισμό. Τα διάφορα εμπόδια και οι απότομες αλλαγές στο επίπεδο βαδίσματος ή μετακίνησης καθώς και το δυνατό σπρώξιμο σε πλήθος είναι παράγοντες που ωθούν τον ηλικιωμένο σε πτώση (Przybelski & Shea, 2001). Ίσως ένας πιο ασυνήθιστος παράγοντας, καθόλου όμως ασήμαντος, είναι τα υποδήματα. Έρευνες έχουν δείξει ότι το πάχος της σόλας του υποδήματος παίζει σημαντικό ρόλο για την ισορροπία. (Robbins, Waked, Gouw & McClaran, 1994) Τα χαμηλά παπούτσια και τα γυμνά πόδια προσφέρουν καλύτερη ισορροπία. Τα ακατάλληλα υποδήματα μπορούν να επηρεάσουν τη βάδιση και την ισορροπία και να οδηγήσουν σε πτώση. Τα ψηλά τακούνια επηρεάζουν τη βάση στήριξης, μειώνουν την επιφάνεια επαφής στο έδαφος και προκαλούν πρόσθια κλίση του σώματος, αυξάνοντας τον κίνδυνο πτώσεων. Επίσης, τα χαλαρά παπούτσια, τα χαλαρά κορδόνια, οι παντόφλες που δεν καλύπτουν τις πτέρνες, οι φθαρμένες σόλες μπορεί να επηρεάσουν τη βάδιση και να προκαλέσουν πτώσεις. Τα μακριά και χαλαρά 36

37 ρούχα, καθώς και οι ρόμπες, μπορεί να προκαλέσουν πτώσεις, κυρίως στις σκάλες. Τα βοηθήματα βάδισης μπορεί να προκαλέσουν πτώσεις αν δεν έχουν το κατάλληλο μέγεθος, δε συντηρούνται τακτικά και δεν έχει προηγηθεί εκπαίδευση στη χρήση τους. Επίσης, βοηθήματα που τοποθετούνται για την ασφάλεια των ηλικιωμένων (Κεραμιώτου, 2009). Εικόνα 2.Χαρακτηριστικά κατάλληλου υποδήματος. Τροποποιημένο από Australia, S.G.o.S., Don t fall for it. Falls can be prevented. A guide to preventing falls for older people. 2004:1049. Θα πρέπει όμως να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή και στα ενδογενή αίτια όπου παρατηρείται μια μεγάλη ποικιλομορφία παραγόντων που κάνουν τον ηλικιωμένο πιο επιρρεπή στις πτώσεις. Τα πιθανά αίτια αφορούν αλλαγές που συμβαίνουν στο μυοσκελετικό, αισθητηριακό αντιληπτικό και γνωστικό επίπεδο ως απόρροια της γήρανσης παράγοντες που σχετίζονται με την έλλειψη ισορροπίας (Σκόνδρας & Χατζητάκη, 2003). Η κατάσταση των οστών σχετίζεται άμεσα με τις πτώσεις. Άτομα με ιστορικό με οστεοαρθρίτιδα, αν και έχουν υψηλότερη πυκνότητα στα οστά, δεν είναι προστατευμένα από μια οστεοπορωτική θλάση στην σπονδυλική στήλη, πράγμα το οποίο εκτός του ότι δυσχεραίνει την σταθερότητα του σώματος, αυξάνει και την πιθανότητα για πτώση (Jones et al., 1995). Ένα άλλο σημαντικό πρόβλημα που σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες μπορεί να αιτιολογεί την πτώση, είναι η μείωση της δύναμης το μυϊκού συστήματος ως απόρροια της γήρανσης. Έχει βρεθεί ότι, όταν οι ηλικιωμένοι κατεβαίνουν τις σκάλες αποσβένουν το βάρος του σώματος τους με το σκελετικό τους σύστημα και όχι με το μυϊκό, το οποίο σε αυτή την περίπτωση πρέπει 37

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ

ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΦΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΕΙΔΙΚΟΥΣ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥΣ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Μπίλλη Ευδ. Επ. Καθηγήτρια, Τμ. Φυσικοθεραπείας, ΤΕΙ Δυτική Ελλάδας Γήρανση - ορισμός Σαφής ορισμός του γήρατος δεν υπάρχει Σύμφωνα με τον Shock, το γήρας

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C).

ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ. ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗΝ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ ΣΤΟ ΑΙΜΟΔΥΝΑΜΙΚΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΠΑΠΑΛΑΜΠΡΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗΣ BscN, Msc(c), TCN(C). ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥ ΑΣΘΕΝΟΥΣ Η ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ ΓΕΜΙΖΕΙ ΤΟ ΚΕΝΟ ΜΕΤΑΞΥ ΠΕΡΙΘΑΛΨΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ

ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΘΡΕΠΤΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ Περιορισμοί της άσκησης σε άτομα με ΣΔ Παναγιώτης Β. Τσακλής PhD Καθηγητής Εµβιοµηχανικής Τµ Φυσικοθεραπείας - ΑΤΕΙΘ Dept Mechanical Engineering Fibers & Polymers Lab Massachusetts Institute of Technology

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΧΝΕΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. Άσκηση και τρίτη ηλικία Μάθημα Επιλογής Κωδικός: 005 Εαρινό εξάμηνο 2015

ΣΥΧΝΕΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ. Άσκηση και τρίτη ηλικία Μάθημα Επιλογής Κωδικός: 005 Εαρινό εξάμηνο 2015 ΣΥΧΝΕΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΤΡΙΤΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Άσκηση και τρίτη ηλικία Μάθημα Επιλογής Κωδικός: 005 Εαρινό εξάμηνο 2015 ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΤΡΙΤΗ ΗΛΙΚΙΑ Περιεχόμενα προηγούμενης διάλεξης Περιγραφή παθολογιών

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου. www.cardiorehab.com.cy

Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου. www.cardiorehab.com.cy Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου www.cardiorehab.com.cy Καλωσορίσατε στο Κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης & Εργομετρικού Ελέγχου Στόχος του κέντρου Το κέντρο Καρδιακής Αποκατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων

Φυσική δραστηριότητα. Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Φυσική δραστηριότητα Μάνου Βασιλική, Ph.D Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ Τρικάλων Δεδομένα έρευνας Το 24% περίπου των παιδιών δεν συμμετέχει σε καμία οργανωμένη φυσική δραστηριότητα. Μόλις το 4% δεν συμμετέχει σε

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/

ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/ FITNESS: ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΣΟ ΑΣΚΟΥΜΕΝΟ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΑΤΟΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΑΝΑΛΥΕΤΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ FITNESS ΕΝΩ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες

Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες Συµµαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής ΕΚΕΤΑ Δίπλα Κωνσταντίνα, Λέκτορας ΤΕΦΑΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ Νούς υγιής εν σώµατι υγιή ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΙΑΤΡΟΦΗΣ ιατροφή και Υγεία Η υγεία αλλά και η νόσος είναι καταστάσεις που δεν οφείλονται ποτέ σε ένα µόνο παράγοντα. Οι κύριες οµάδες παραγόντων

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

όταν οι απλές ακτινογραφίες βάζουν την υπόνοια οστεοπόρωσης, τότε το άτοµο έχει χάσει το 30 % της οστικής του µάζας.

όταν οι απλές ακτινογραφίες βάζουν την υπόνοια οστεοπόρωσης, τότε το άτοµο έχει χάσει το 30 % της οστικής του µάζας. 1 ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ για την ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Εισαγωγή Η οστεοπόρωση είναι απ ότι δείχνουν τα στατιστικά στοιχεία όλων των χωρών µια ΑΡΚΕΤΑ ΣΥΧΝΗ κατάσταση. Μία στις δύο γυναίκες 65 χρόνων έχει υποστεί τουλάχιστον ένα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας

Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών. Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο και Άσκηση στην παιδική ηλικία: Ο Ρόλος των Αδικοπινών Θανάσης Τζιαμούρτας ΤΕΦΑΑ Παν. Θεσσαλίας Μεταβολικό Σύνδρομο Δεν είναι ασθένεια αλλά ένα σύμπλεγμα από ιατρικές διαταραχές που

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ

ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ ΟΙ ΝΗΣΤΕΙΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΚΑΙ Η ΑΣΚΗΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΩΜΑΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑΣ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΛΑΜΙΑΣ ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ 2012 2013 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ ΣΚΑΜΑΓΚΟΥΛΗΣ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΦΥΤΙΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ

Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Στέργιος Ι. Τραπότσης Χειρουργός Ορθοπαιδικός Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ Διδάσκων ΤΕΦAΑ-ΠΘ Άσκηση, διατροφή & υγεία Μακροχρόνια επιστημονική έρευνα έχει αποδείξει ότι πολλά από

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά Καρδιακή Ανεπάρκεια Απόστολος Καραβίδας Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Καρδιακής Ανεπάρκειας Διευθυντής Καρδιολογικού Τμήματος, Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αθήνας Η καρδιακή ανεπάρκεια είναι μια σοβαρή καρδιολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΚΟΙΝ.ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΙΡΥΜΑΤΑ. Υπεύθυνη καθηγήτρια : Κα Κυπαρίσση

ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΚΟΙΝ.ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΙΡΥΜΑΤΑ. Υπεύθυνη καθηγήτρια : Κα Κυπαρίσση ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ ΣΕΥΠ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ: ΚΟΙΝ.ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΙΡΥΜΑΤΑ Υπεύθυνη καθηγήτρια : Κα Κυπαρίσση ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: Οφέλη της άσκησης στην τρίτη ηλικία ΠΑΠΑΔΙΚΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Λάρισα

Διαβάστε περισσότερα

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση )

Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Οσφυαλγία-Ισχιαλγία ( Πόνος στη µέση ) Συντηρητική ή Χειρουργική Αντιµετώπιση Γ. Στράντζαλης Νευροχειρουργική Κλινική, Πανεπιστήµιο Αθηνών, Θεραπευτήριο Ευαγγελισµός ΓΕΝΙΚΑ Η οσφυo-ισχιαλγία ή ο «πόνος

Διαβάστε περισσότερα

Ώριμη Ηλικία. Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα

Ώριμη Ηλικία. Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα Ώριμη Ηλικία Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα Οστεοπόρωση Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών. Τα κύρια χαρακτηριστικά της είναι η προοδευτική απώλεια

Διαβάστε περισσότερα

Προσδιοριστικοί Παράγοντες Υγείας

Προσδιοριστικοί Παράγοντες Υγείας Φυσική Αγωγή Προσδιοριστικοί Παράγοντες Υγείας Καλογήρου ηµ. καθηγητής Φ.Α. Fitness ή Καλή Φυσική κατάσταση Σύντοµη περιγραφή-ορισµός Fitness είναι µια συνειδητά επιδιωκόµενη κατάσταση ψυχοσωµατικής απόδοσης,

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιά. Καρδιά. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Άσκηση και αρτηριακή πίεση. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία. Πασχάλης Βασίλης, Ph.D.

Καρδιά. Καρδιά. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Άσκηση και αρτηριακή πίεση. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία. Πασχάλης Βασίλης, Ph.D. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τ.Ε.Φ.Α.Α. Μεταπτυχιακό πρόγραμμα Άσκηση και Υγεία Μεταβολικές ασθένειες και άσκηση Άσκηση και αρτηριακή πίεση Πασχάλης Βασίλης, Ph.D. Καρδιά Καρδιά Η καρδιά είναι ένα μυϊκό όργανο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ

ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑ, ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΚΑΙ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΤΗ ΓΝΩΣΤΙΚΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΕΠΙΔΟΣΗ Δημήτρης Κουρέτας, PhD Τμήμα Βιοχημείας Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Η παχυσαρκία θεωρείται

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου

Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων. Χρυσούλα Νικολάου Εργαστηριακη διάγνωση Νευροεκφυλιστικων νοσημάτων Χρυσούλα Νικολάου Νευροεκφυλιστικά Νοσήματα Νοσολογικές οντότητες, συχνά κληρονομικής αρχής, με προσβολή συγκεκριμένων ανατομικών δομών του Ν.Σ, (επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Χρήσιμες πληροφορίες για τη δοκιμασία κόπωσης

Χρήσιμες πληροφορίες για τη δοκιμασία κόπωσης Χρήσιμες πληροφορίες για τη δοκιμασία κόπωσης Ποια στοιχεία σχετικά με την κατάσταση της υγείας του ασθενή μας δίνει η δοκιμασία κόπωσης; Η δοκιμασία κόπωσης σε τάπητα χρησιμοποιείται κυρίως ως αναίμακτη

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης

Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης Κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και επιδημιολογία της οστεοπόρωσης Μύρων Μαυρικάκης Αναπλ. Καθηγητής Θεραπευτικής Κλινικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Παθολόγος - Ρευματολόγος ριν αρχίσω την ομιλία μου θα

Διαβάστε περισσότερα

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό

Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Ιδέες για ένα σωστό πρωινό Υγιεινή Διατροφή Ισορροπία Ποικιλία Μέτρο Ομάδες τροφίμων Γάλα-γαλακτοκομικά προϊόντα (γιαούρτι) Φρούτα-απλοί υδατάνθρακες Λαχανικά (κυρίως πράσινα φυλλώδη) Ψωμί-αμυλώδη τρόφιμα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ

ΣΕΝΑΡΙΟ 1 Παρουσία σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 Ώρα ΔΕΥΤΕΡΑ ΤΡΙΤΗ ΤΕΤΑΡΤΗ ΠΕΜΠΤΗ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΩΡΟΛΟΓΙΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΦΑΣΗΣ ΙΙ 1 ος ΧΡΟΝΟΣ Χειμερινό Εξάμηνο 9 πμ-10πμ ΣΕΝΑΡΙΟ 1 σε ιατρική εξέταση - Εβδομάδα: 15/9/2014-19/9/2014 «Ιατρική Εξέταση» Ανατομική ορολογία (Ανατομία)

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ

ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΟΣΤΕΟΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΓΟΝΑΤΟΣ: ΜΥΘΟΙ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΑΘΑΝΑΣΑΚΗΣ Γ. ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΣ ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΜΕΤΕΚΠΑΙΔΕΥΘΕΙΣ ΣΤΗΝ ΖΥΡΙΧΗ ΕΛΒΕΤΙΑΣ ΚΝΩΣΣΟΥ 236 -ΚΑΣΤΕΛΛΙ ΠΕΔΙΑΔΟΣ ΤΗΛ 2810 327988 6937 363 880 Η αρθρίτιδα

Διαβάστε περισσότερα

Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος

Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος Ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αρθροπλαστική του ισχίου και του γόνατος 1. Τι είναι οι ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι για την αντικατάσταση ισχίου και γόνατος; Ο όρος ελάχιστα επεμβατικές μέθοδοι (ΕΕΜ)

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου

Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Προστάτεψε την καρδία σου Καρδιολογική Εταιρεία Κύπρου Καρδιοαγγειακές παθήσεις και γυναικείο φύλο Εισαγωγή Οι καρδιαγγειακές παθήσεις αποτελούν σε παγκόσμιο επίπεδο την κυριότερη αιτία θανάτου στο γυναικείο

Διαβάστε περισσότερα

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη

Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου. Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Ενημέρωση & Πρόληψη Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό Σύνδρομο Παχυσαρκία Υπερλιπιδιαμία Υπέρταση Σακχαρώδης Διαβήτης Παράγοντες Καρδιαγγειακού Κινδύνου Μεταβολικό

Διαβάστε περισσότερα

Επίπεδο της συνείδησης

Επίπεδο της συνείδησης Καθηγητής ρ. Λάζαρος Ι. Τσούσκας ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ Θεσσαλονίκη 2003: 20-25 Επίπεδο της συνείδησης Η µερική ή ολική απώλεια της συνείδησης του πάσχοντος είναι µια σοβαρή κατάσταση, κατά την οποία διαταράσσεται

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΜΙΑ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΠΙΔΗΜΙΑ Η παχυσαρκία αποτελεί μία ασθένεια η οποία τείνει να εκλάβει διαστάσεις επιδημίας ή κοινωνικής μάστιγας τις τελευταίες δεκαετίες. Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οργανισμό

Διαβάστε περισσότερα

Κράμπα. Παράγοντες πρόκλησης μυϊκής κράμπας

Κράμπα. Παράγοντες πρόκλησης μυϊκής κράμπας Κράμπα -Η εμφάνιση κράμπας είναι συχνότερη σε άτομα της 3ης ηλικίας, σε μη γυμνασμένους και υπέρβαρους ανθρώπους ακόμα και στους αθλητές,ιδίως ύστερα απο μακρά εξαντλητική προσπάθεια και έντονη εφίδρωση.

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ!

ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ! ΑΣΚΗΣΗ ΚΑΙ ΔΙΑΤΡΟΦΙΚΕΣ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ΥΠΕΡΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΑΣΚΗΣΗ ΒΛΑΠΤΕΙ! Είναι αλήθεια ότι η άσκηση βοηθά σημαντικά στην διατήρηση της υγείας. Μπορεί όμως να γίνει επικίνδυνη όταν δεν γίνεται με τον σωστό τρόπο!

Διαβάστε περισσότερα

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια

Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια ρ ZΩΗ ΚΑΤΣΑΡΟΥ Νευρολόγος ιευθύντρια ΕΣΥ Η νόσος του Parkinson δεν είναι µόνο κινητική διαταραχή. Έχει υπολογισθεί ότι µέχρι και 50% των ασθενών µε νόσο Πάρκινσον, µπορεί να βιώσουν κάποια µορφή κατάθλιψης,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1

ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER. της Σταυρούλας Β. Α1 ΝΟΣΟΣ ALZHEIMER της Σταυρούλας Β. Α1 Σε αυτήν την εργασία θα μελετήσουμε τη νόσο του Alzheimer απαντώντας στα παρακάτω ερωτήματα: Τι είναι η νόσος του Alzheimer;...3 Ποια είναι τα αίτια εμφάνισής της;...6

Διαβάστε περισσότερα

«Escape: Μια εκπαιδευτική Αθλητική Πρόκληση για την

«Escape: Μια εκπαιδευτική Αθλητική Πρόκληση για την Πρότυπο Πειραματικό Γυμνάσιο Πανεπιστήμιου Πατρών Πρόγραμμα Αγωγής Σταδιοδρομίας «Escape: Μια εκπαιδευτική Αθλητική Πρόκληση για την ενίσχυση της αυτογνωσίας των μαθητών». ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΗΣ ΑΓΩΝΩΝ ΔΡΟΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ Η Νόσος Alzheimerή γεροντική άνοια είναι µια χρόνια νευροεκφυλιστικήασθένεια του Κεντρικού Νευρικού Συστήµατος, που χαρακτηρίζεται στην ήπια µορφή της από σταδιακή απώλεια της µνήµης και περιορισµό

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI)

Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Σύνδροµο Μηροκοτυλιαίας Πρόσκρουσης Femoroacetabular Impingement Syndrome (FAI) Τι είναι το σύνδροµο µηροκοτυλιαίας πρόσκρουσης; Φυσιολογικά, η κεφαλή του ισχίου δεν προσκρούει στο χείλος της κοτύλης κατά

Διαβάστε περισσότερα

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή;

Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Μεσογειακή Διατροφή Τι γνωρίζουμε για αυτή; Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 ξεκίνησε μία μεγάλη έρευνα, γνωστή ως η μελέτη των 7 χωρών, όπου μελετήθηκαν οι διατροφικές συνήθειες ανθρώπων από τις εξής

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth.

ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth. ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth.gr Βασικές έννοιες που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της άσκησης με

Διαβάστε περισσότερα

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος»

ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ. Νικολούδη Μαρία. Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» ΔΥΣΛΙΠΙΔΑΙΜΙΑ Νικολούδη Μαρία Ειδικ. Παθολόγος, Γ.Ν.Θ.Π. «Η Παμμακάριστος» Ο όρος δυσλιπιδαιμία εκφράζει τις ποσοτικές και ποιοτικές διαταραχές των λιπιδίων του αίματος. Τα λιπίδια όπως η χοληστερόλη και

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ

ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΖΟΥΝ ΤΗΝ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΑΠΟΔΟΣΗ ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΤΕΧΝΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΤΑΚΤΙΚΗ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΤΗ Ονοματεπώνυμο : Hμερ. Γέννησης: ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΕΧΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και έλεγχος του στρες. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και έλεγχος του στρες. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και έλεγχος του στρες Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Στρες Άσκηση και στρες μηχανισμοί. Έλεγχος του Στρες και τα Φυσιολογικά Οφέλη της Άσκησης Δείκτες του Στρες

Διαβάστε περισσότερα

Κάπνισμα και Κυκλοφορικό Σύστημα

Κάπνισμα και Κυκλοφορικό Σύστημα Κάπνισμα και Κυκλοφορικό Σύστημα Κάπνισμα και Κυκλοφορικό Σύστημα Αν και οι περισσότεροι άνθρωποι συσχετίζουν τους θανάτους από το κάπνισμα με καρκίνο και παθήσεις των πνευμόνων, στην πράξη, περισσότεροι

Διαβάστε περισσότερα

ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ

ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΥΪΚΕΣ ΑΝΙΣΟΡΡΟΠΙΕΣ Έλλειψη ισορροπίας μεταξύ μυϊκών ομάδων που βρίσκονται σε λειτουργική συνάφεια (αγωνιστές ανταγωνιστές, π.χ. κοιλιακοί- ραχιαίοι) ΤΙ ΠΡΟΚΑΛΕΙ ΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ

ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ ΣΕ ΑΣΘΕΝΗ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΟΥΡΟΠΟΙΗΤΙΚΟΥ ΜΠΑΡΚΟΥ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΑΝ Α Π Λ Η Ρ Ω Τ Ρ Ι Α Π Ρ Ο Ϊ Σ ΤΑΜ Ε Ν Η ΟΥ Ρ ΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ- Ο Γ ΚΟΛΟ Γ Ι ΚΟΥ Τ Μ Η Μ ΑΤΟ Σ ΑΝ Θ «Θ Ε ΑΓ Ε Ν Ε Ι Ο» ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΖΩΗΣ Βασική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ

ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ ΠΝΕΥΜΟΝΙΚΉ ΑΠΟΚΑΤΆΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑΝΟΏΝΤΑΣ ΤΙΣ ΕΙΔΙΚΈΣ ΟΔΗΓΊΕΣ Αυτός ο οδηγός γνώσεων περιλαμβάνει πληροφορίες σχετικά με την πνευμονική αποκατάσταση της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και της Αμερικάνικης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer ΕΠΩΝΥΜΟ: Κ. ΟΝΟΜΑ: ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΑΞΗ-ΤΜΗΜΑ: Α 1 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 26/3/2014 ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ (με βάση το παράθεμα σελ.157 του σχολικού βιβλίου) Η νόσος Alzheimer Η νόσος Alzheimer είναι η πιο συχνή μορφή άνοιας,

Διαβάστε περισσότερα

IDF - ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ

IDF - ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ IDF - ΠΑΓΚΥΠΡΙΟΣ ΔΙΑΒΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΔΕΣΜΟΣ Τι είναι η Παγκόσμια Ημέρα για το Διαβήτη; Η Παγκόσμια Ημέρα για το Διαβήτη είναι η εκστρατεία για παγκόσμια αναγνώριση από τον κόσμο των διαβητικών. Στοχεύει στην

Διαβάστε περισσότερα

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α

Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ΕΝΤΥΠΟ Π ε ρ ι ε χ ό μ ε ν α 1. Πρόλογος 2. Τι είναι η Κατά Πλάκας Σκλήρυνση/Πολλαπλή Σκλήρυνση 3. Λίγα λόγια για τον Παγκύπριο Σύνδεσμο Πολλαπλής Σκλήρυνσης Π ρ ό λ ο γ ο ς Ο λόγος της σύνταξης

Διαβάστε περισσότερα

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη

Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Από το βιβλίο του Δρ. Πέτρου Α. Πουλμέντη Κεφάλαιο 1 Εισαγωγή στη βιολογική μηχανική Κεφάλαιο 2 Εκβιομηχανική των οστών Οι διαφάνειες που ακολουθούν Η ΑΝΑΤΟΜΙΚΗ ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ Για να περιγράψουμε τα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ!

ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! > της Νεκταρίας Καρακώστα ΟΛΓΑ ΛΥΜΠΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΚΡΑΤΗΣΤΕ ΤΟ ΜΥΑΛΟ ΣΑΣ ΣΕ ΦΟΡΜΑ! 16 Άνοια/Alzheimer: Γιατί λαμβάνουν επιδημικές διαστάσεις; Η άνοια και το Alzheimer είναι δύο όροι αλληλένδετοι, αλλά όχι ταυτόσημοι,

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοθεραπευτική Παρέμβαση σε Ασθενή με Κάκωση Νωτιαίου Μυελού: Αποκατάσταση Κινητικότητας. Καρανίκας Απόστολος, Φυσικοθεραπευτής Γ.Ν.

Φυσικοθεραπευτική Παρέμβαση σε Ασθενή με Κάκωση Νωτιαίου Μυελού: Αποκατάσταση Κινητικότητας. Καρανίκας Απόστολος, Φυσικοθεραπευτής Γ.Ν. Φυσικοθεραπευτική Παρέμβαση σε Ασθενή με Κάκωση Νωτιαίου Μυελού: Αποκατάσταση Κινητικότητας. Καρανίκας Απόστολος, Φυσικοθεραπευτής Γ.Ν. ΚΑΤ Κάκωση Νωτιαίου Μυελού. Σοβαρός ο Αντίχτυπος στη Ζωή του Ασθενή.

Διαβάστε περισσότερα

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας

Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Επαγγελματίες υγείας και υπηρεσίες υγείας Αρμοδιότητες διεπιστημονικής ομάδας Χρόνιας Αποφρακτικής Πνευμονοπάθειας Σύσταση 40: Συστήνεται να γίνεται εκτίμηση των αναγκών του ασθενή, συμβουλευτική σε προγράμματα

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1

Κυκλοφορικό σύστημα. Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Κυκλοφορικό σύστημα Από μαθητές και μαθήτριες του Στ 1 Η καρδία Χτύπα 2 δισεκατομμύρια φορές σε όλη μας τη ζωή. Βρίσκεται στο θώρακα, κέντρο προς αριστερά. Έχει το μέγεθος μιας γροθιάς. Αλεξάνδρα, Αναστασία,

Διαβάστε περισσότερα

Βρες τα δικά σου όρια... Ξεπέρασε τα... την επιτυχία!

Βρες τα δικά σου όρια... Ξεπέρασε τα... την επιτυχία! Βρες τα δικά σου όρια... Ξεπέρασε τα... Απόλαυσε την επιτυχία! H ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΑΣ Η εταιρεία Life-Ergo δημιουργήθηκε με σκοπό να προσφέρει πλήρεις και ολοκληρωμένες λύσεις στο χώρο του αθλητισμού. Αξιοποιώντας

Διαβάστε περισσότερα

Kαρδιαγγειακά Nοσήματα και Ðαράγοντες Kινδύνου

Kαρδιαγγειακά Nοσήματα και Ðαράγοντες Kινδύνου Κλινική Προληπτικής Ιατρικής & ιατροφής ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Τ.Θ. 2208, Ηράκλειο 71 003, Κρήτη - Τηλ. 2810-394758, email: kliniki.diatrofis@med.uoc.gr Kαρδιαγγειακά

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον

Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2. Νόσος του Πάρκινσον Εργασία Βιολογίας Α' Λυκείου με θέμα: Μάριος Μ., Α'2 Νόσος του Πάρκινσον Τρόπος αντιμετώπισης νόσου Πάρκινσον. Η νόσος του Πάρκινσον (Parkinson) είναι νευροεκφυλιστική ασθένεια της μέλαινας ουσίας με συχνότητα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τσολάκης Κωνσταντίνος Φοιτητής νοσηλευτικής ΑΜ. ΝΣ. 7194

ΘΕΜΑ: ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Τσολάκης Κωνσταντίνος Φοιτητής νοσηλευτικής ΑΜ. ΝΣ. 7194 Τ.Ε.Ι. ΛΑΡΙΣΑΣ ΣΧΟΛΗ: Σ.Ε.Υ.Π. ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ-Ι ΡΥΜΑΤΑ ΕΙΣΗΓΗΤΡΙΑ : Κυπαρίση Γεωργία ΘΕΜΑ: ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τσολάκης Κωνσταντίνος Φοιτητής νοσηλευτικής ΑΜ. ΝΣ. 7194 ΛΑΡΙΣΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΘΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΡΙΑΚΗΣ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑΣ ΕΠΕΞΗΓΗΣΗ ΟΡΩΝ ΣΤΗΝ ΚΑΡΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ Προς τα εµπρός ανεπάρκεια: αδυναµία προώθησης του αίµατος στη συστηµατική κυκλοφορία Προς τα πίσω ανεπάρκεια: αύξηση του όγκου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΕ 0103 «Φυσιολογία της Άσκησης: Αθλητική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΚΚΑ. Nευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών ALZHEIMER

ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΚΚΑ. Nευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών ALZHEIMER ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΣΑΚΚΑ Nευρολόγος-Ψυχίατρος, Πρόεδρος της Εταιρείας Νόσου Alzheimer και Συναφών Διαταραχών Αθηνών ALZHEIMER ΤΟ ΦΟΡΤΙΟ ΤΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ ΤΟ ΦΟΡΤΙΟ ΤΩΝ ΦΡΟΝΤΙΣΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΜΕ ΑΝΟΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

AΣΚΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ. Kωνσταντίνος Καλλαράς Καθηγητής Φυσιολογίας

AΣΚΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ. Kωνσταντίνος Καλλαράς Καθηγητής Φυσιολογίας AΣΚΗΣΗ ΣΤΟΥΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΥΣ Kωνσταντίνος Καλλαράς Καθηγητής Φυσιολογίας Επιπτώσεις της υποκινητικότητας και του γήρατος στον οργανισμό Ηυπογεννητικότητα και η παράταση του μέσου όρου ζωής προκαλούν αύξηση

Διαβάστε περισσότερα

Επώδυνα Mυοσκελετικά Σύνδρομα Άνω και Κάτω Άκρων

Επώδυνα Mυοσκελετικά Σύνδρομα Άνω και Κάτω Άκρων Επώδυνα Mυοσκελετικά Σύνδρομα Άνω και Κάτω Άκρων Δρ. Χρήστος Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Εργαστήριο Έρευνας Παθήσεων του Μυοσκελετικού Συστήματος, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πόνος Μία δυσάρεστη αισθητική

Διαβάστε περισσότερα

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων.

15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. 15λεπτη Προετοιμασία του φοιτητή για την παρακολούθηση του μαθήματος νευροουρολογίας, γυναικολογικής ουρολογίας και ακράτειας ούρων. Η ουροδόχος κύστη δεν είναι απλά μία κοιλότητα η οποία γεμίζει απλά

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η

Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η Σύσταση 1. Συστήνεται στους γενικούς ιατρούς και στους άλλους ιατρούς στην ΠΦΥ να θέτουν διάγνωση του σακχαρώδη διαβήτη (ΣΔ) όταν στο φλεβικό αίμα: η τιμή της γλυκόζης νηστείας είναι 126mg/dl (7.0 mmol/l),

Διαβάστε περισσότερα

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση

Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Αρθρίτιδα Συγγραφική ομάδα: Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, PhD, Ερευνητής Τζιαμούρτας Αθανάσιος, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ- ΠΘ Κήτας Γεώργιος, Ιατρός Ρευματολόγος

Διαβάστε περισσότερα

Χατζηδαμιανός Θεόδωρος, Φυσικοθεραπευτής, Σακελλάρη Βασιλική, Φυσικοθεραπεύτρια, MSc, PhD. Μορφοποιήθηκε: Χρώμα γραμματοσειράς: Κόκκινο

Χατζηδαμιανός Θεόδωρος, Φυσικοθεραπευτής, Σακελλάρη Βασιλική, Φυσικοθεραπεύτρια, MSc, PhD. Μορφοποιήθηκε: Χρώμα γραμματοσειράς: Κόκκινο «Σχεδιασμός προγράμματος ασκήσεων σε άτομα τρίτης ηλικίας.» Χατζηδαμιανός Θεόδωρος, Φυσικοθεραπευτής, Σακελλάρη Βασιλική, Φυσικοθεραπεύτρια, MSc, PhD. Τμήμα Φυσικοθεραπείας, Τεχνολογικό Εκπαιδευτικό Ίδρυμα

Διαβάστε περισσότερα

12ο ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙ0. ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τύποι- Πρόγνωση- Θεραπεία

12ο ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙ0. ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τύποι- Πρόγνωση- Θεραπεία 12ο ΒΟΡΕΙΟΕΛΛΑΔΙΚΟ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙ0 Στρογγυλό Τραπέζι: Συγγενείς καρδιοπάθειες ενηλίκων- πνευµονική υπέρταση ΜΕΣΟΚΟΛΠΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τύποι- Πρόγνωση- Θεραπεία Κωνσταντίνος Θωµαϊδης, Γ.Ν. «Γ.ΠΑΠΑΝΙΚΟΛΑΟΥ»

Διαβάστε περισσότερα

Μυϊκές θλάσεις και αποκατάσταση ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΦΑΑ ΚΟΜΟΤΙΝΗΣ

Μυϊκές θλάσεις και αποκατάσταση ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΦΑΑ ΚΟΜΟΤΙΝΗΣ Μυϊκές θλάσεις και αποκατάσταση ΠΗΔΟΥΛΑΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΤΕΦΑΑ ΚΟΜΟΤΙΝΗΣ Ορισμός : Οξεία μυϊκή θλάση ορίζεται η ρήξη των μυϊκών ινών στο μυ η οποία είναι αποτέλεσμα εφαρμογής υπέρμετρης ξαφνικής δύναμης στο μυ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΕΝΩΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΛΟΓΩΝ ΕΛΛΑΔΟΣ ΗΜΕΡΑ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑΣ 12 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 2013 TI ENNOOYME ΛΕΓΟΝΤΑΣ «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» Ο όρος «ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ» περιλαμβάνει μια ομάδα μυοσκελετικών παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδροµο Καρπιαίου Σωλήνα

Σύνδροµο Καρπιαίου Σωλήνα Σύνδροµο Καρπιαίου Σωλήνα Το σύνδροµο του καρπιαίου σωλήνα είναι µία συνήθης αιτία πόνου και διαταραχής της αισθητικότητας στα χέρια. Οφείλεται σε πίεση του µέσου νεύρου στην περιοχή του καρπού. Στην περιοχή

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ. 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ.

ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ. 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ. ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟ 1. Το σχεδιάγραμμα δείχνει 3 διαφορετικά αιμοφόρα αγγεία, Α, Β και Γ. (α) Να ονομάσετε τα αγγεία Α και Β. (β) Πώς είναι προσαρμοσμένο το αγγείο Γ για να έχει τη δυνατότητα να δημιουργεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής

ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ. Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ. Τμήμα Νοσηλευτικής ΚΟΥΜΠΟΥΡΑ ΠΑΝΑΓΙΩΤΑ Συνεργάτης ΤΕΙ ΛΑΡΙΣΑΣ Τμήμα Νοσηλευτικής ΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΧΥΣΑΡΚΙΑ Το παιδί από τη γέννησή του μέχρι την ηλικία των 19 έως 20 ετών παρουσιάζει μία αύξηση του βάρους αλλά και του ύψους. Αν

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία»

«Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» «Μεσογειακή δίαιτα και υγεία» Μερόπη Κοντογιάννη Επίκουρη Καθηγήτρια Επίκουρη Καθηγήτρια Τμήμα Επιστήμης Διαιτολογίας Διατροφής ρ ήμ Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Μεσογειακή δίαιτα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μην χάσετε στην θάλασσα ότι με κόπο κερδίσατε στην πισίνα: συμπληρώματα διατροφής και άλλα «κόλπα» Γιώργος Σακκάς PhD

Πώς να μην χάσετε στην θάλασσα ότι με κόπο κερδίσατε στην πισίνα: συμπληρώματα διατροφής και άλλα «κόλπα» Γιώργος Σακκάς PhD Πώς να μην χάσετε στην θάλασσα ότι με κόπο κερδίσατε στην πισίνα: συμπληρώματα διατροφής και άλλα «κόλπα» Γιώργος Σακκάς PhD ΤΕΦΑΑ - Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σήμερα θα μιλήσουμε για τα εξής θέματα: Τι κερδίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Διατροφή και ηλικιωμένοι

Διατροφή και ηλικιωμένοι Διατροφή και ηλικιωμένοι Η διατροφή αποτελεί τη σημαντικότερη ανάγκη για τη διατήρηση της ανθρώπινη ζωής σε όλα τα στάδιά της. Το είδος και η ποσότητα της τροφής που χρειάζεται ο άνθρωπος εξαρτάται από

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΣΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ

ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΣΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΝΟΣΟΣ ΧΡΗΣΤΟΥΔΗΣ ΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΤΗΣ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ ΥΠΟΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑ ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ 30 ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ ΣΥΜΒΑΙΝΟΥΝ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΤΡΑΓΙΚΑ ΣΤΑ ΘΕΜΑΤΑ 1) ΤΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1]

Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1], Τρ. Διδάγγελος[1], Ι. Γιώβος[3], Δ. Καραμήτσος[1] Ολόγοςλεπτίνης/αδιπονεκτίνης ως ανεξάρτητος προγνωστικός παράγοντας 10ετούς καρδιαγγειακού κινδύνου σε ινσουλινοθεραπευόμενους ασθενείς με διαβήτη τύπου 2 Ν. Κατσίκη[1], Α. Γκοτζαμάνη-Ψαρράκου[2], Φ. Ηλιάδης[1],

Διαβάστε περισσότερα

Η ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Η ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΚΑΙ ΕΠΙ ΗΜΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Η ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΠΛΗΘΥΣΜΟΥ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ.

ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. ΣΤΥΤΙΚΗ ΔΥΣΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ. Η στυτική δυσλειτουργία είναι ένα από τα συχνότερα νοσήματα των ανδρών στην σημερινή εποχή.σε νεαρότερες ηλικίες το 30% οφείλεται σε οργανικές αιτίες και το 70 % σε ψυχολογικά αίτια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Tel :+30 211 40 93 230 Fax: +30 211 40 93 230 Email: info@worldcapital.gr Web: www.worldcapital.gr

Tel :+30 211 40 93 230 Fax: +30 211 40 93 230 Email: info@worldcapital.gr Web: www.worldcapital.gr Tel :+30 211 40 93 230 Fax: +30 211 40 93 230 Email: info@worldcapital.gr Web: www.worldcapital.gr ------ Χυμοί & Νέκταρ Royal Berry ------- Οι χυμοί και τα νέκταρ Royal Berry αποτελούν μια νέα καινοτόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ο ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Με τον όρο «υπηρεσίες υγείας», προσδιορίζονται όχι µόνο οι παρεχόµενες φροντίδες υγείας και ιατρικής περίθαλψης αλλά γενικότερα το πλέγµα των δοµών µε τις

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ BCPT 101- Φυσική Αγωγή Ι Μάθηµα 1. Μεταφορά ενέργειας κατά τη διάρκεια της άσκησης

ΤΜΗΜΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ BCPT 101- Φυσική Αγωγή Ι Μάθηµα 1. Μεταφορά ενέργειας κατά τη διάρκεια της άσκησης 1 ΤΜΗΜΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ BCPT 101- Φυσική Αγωγή Ι Μάθηµα 1 Μεταφορά ενέργειας κατά τη διάρκεια της άσκησης Η µεταφορά ενέργειας στο σώµα διαφέρει ανάλογα µε το είδος της άσκησης, τη διάρκεια, την ένταση και

Διαβάστε περισσότερα