REVIEW Δ. Τούκας, Μ. Δεληχάς, Α. Καραγεωργίου

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "REVIEW ... ... Δ. Τούκας, Μ. Δεληχάς, Α. Καραγεωργίου"

Transcript

1 REVIEW ÁÑ ÅÉÁ ÅËËÇÍÉÊÇÓ ÉÁÔÑÉÊÇÓ 2012, 29(2): Εννοιολογικοί ορισμοί και αιτιολογικοί παράγοντες της ψυχολογικής βίας στην εργασία Ο ρόλος τους στην αξιολόγηση της επικινδυνότητας του φαινομένου mobbing Στη διεθνή βιβλιογραφία χρησιμοποιούνται διάφοροι όροι προκειμένου να προσδιοριστούν οι διαφορετικές περιπτώσεις ψυχολογικής βίας στους χώρους εργασίας, όπως bulling, mobbing, harassment, psychological harassment, abusive behavior, emotional abusive, workplace aggression. Οι όροι αυτοί, σε πολλές περιπτώσεις, χρησιμοποιούνται ως συνώνυμα, ενώ άλλες φορές χρησιμοποιούνται για να υποδείξουν διαφορετικές έννοιες, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται δυσχέρειες στη διαδικασία αξιολόγησης της επικινδυνότητας της ψυχολογικής βίας, αφού δεν υπάρχει ένας κοινά αποδεκτός ορισμός που να προσδιορίζει τα χαρακτηριστικά της. Στην παρούσα εργασία, επιχειρείται μια ανασκόπηση της διεθνούς βιβλιογραφίας αναφορικά με τις στρατηγικές αξιολόγησης του mobbing επισημαίνοντας τα διάφορα προβλήματα που αναδύονται και επηρεάζουν άμεσα ή έμμεσα την αξιοπιστία και την εγκυρότητά τους. Copyright Athens Medical Society ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE: ISSN ARCHIVES OF HELLENIC MEDICINE 2012, 29(2): Δ. Τούκας, Μ. Δεληχάς, Α. Καραγεωργίου... Κέντρο Πρόληψης Επαγγελματικού Κινδύνου Κεντρικής Ελλάδας, Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, Λάρισα Definitions and causative factors of psychological violence in the workplace and their role in the risk assessment of mobbing Λέξεις ευρετηρίου Αξιολόγηση επικινδυνότητας Εργασία Ηθική παρενόχληση Ψυχολογική βία Abstract at the end of the article Υποβλήθηκε Εγκρίθηκε ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η ποιότητα του περιβάλλοντος εργασίας αποκτά μια αυξανόμενη σημασία στην καθημερινότητα των ανθρώπων, αφού θεωρείται ότι αποτελεί έναν παράγοντα που επηρεάζει σημαντικά την ευεξία και την κατάσταση της υγείας τους. Ο όρος «περιβάλλον εργασίας» αναφέρεται σε ένα πλαίσιο αλληλεπιδράσεων μεταξύ των εργαζομένων και του χώρου εργασίας τους, το οποίο, εκτός από την κτηριολογική και υλικοτεχνική υποδομή, περιλαμβάνει την οργανωτική δομή των εργασιακών πρακτικών, καθώς και το πλέγμα των κοινωνικών σχέσεων που αναπτύσσονται μεταξύ των εργαζομένων. Η οργανωτική δομή των εργασιακών πρακτικών, οι κοινωνικές και κυρίως οι διαπροσωπικές σχέσεις των εργαζομένων έχουν μεγάλη επίδραση στην εργασιακή συμπεριφορά τους, αφού σχετίζονται έμμεσα ή άμεσα με θετικές ή αρνητικές ψυχοσυναισθηματικές καταστάσεις οι οποίες έχουν αντίκτυπο στην αποδοτικότητά τους και γενικότερα στην αυτοεκτίμηση των επαγγελματικών δεξιοτήτων και ικανοτήτων τους. To φαινόμενο mobbing αποτελεί μια μορφή ψυχολογικής παρενόχλησης στους εργασιακούς χώρους, η οποία σχετί- ζεται με επαναλαμβανόμενες ενέργειες ψυχολογικής βίας που σκοπό έχουν τη δημιουργία εχθρικού περιβάλλοντος εργασίας και αρνητικών βιωματικών ψυχοσυναισθηματικών καταστάσεων για έναν ή περισσότερους εργαζόμενους, με απώτερο στόχο την περιθωριοποίηση και την αποπομπή τους από την εργασία. Το mobbing στην Ιατρική της εργασίας χαρακτηρίζεται ως σύνδρομο με συγκεκριμένα κλινικά συμπτώματα, τα οποία μπορεί να είναι ψυχοσωματικού τύπου (τρόμος, επιγαστραλγία, πόνος στο στήθος), ψυχοσυναισθηματικού τύπου (άγχος, φοβίες, ανεξέλεγκτη επιθετικότητα, τάση αυτοκτονίας) και συμπεριφορικού τύπου (ανορεξία, βουλιμία, αλκοολισμός, εξάρτηση από φάρμακα, καταχρήσεις, αυξημένες δυσκολίες συνεργασίας). Σε σοβαρότερες περιπτώσεις, 1 παρουσιάζονται επί πλέον διαταραχές ύπνου, κατάθλιψη, έντονη επιθετικότητα ή και τάσεις αυτοκτονίας. Κατά την εκδήλωση του mobbing, τα ψυχοσυναισθηματικού τύπου συμπτώματα είναι τα πρώτα που εμφανίζονται και έχουν κυρίως τη μορφή του έντονου άγχους. Ακολουθεί, εκ μέρους του θύματος, η απώλεια της ικανότητας για εργασία και της εμπιστοσύνης στον εαυτό του. Το σημείο

2 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ MOBBING 163 αυτό συνήθως αποτελεί την αρχή ενός ανερχόμενου σπειροειδούς σχηματισμού επιπρόσθετων συμπτωμάτων 2,3 (έντονη δυσφορία/άγχος, ευερεθιστότητα, επιθετικότητα, κόπωση), πολλά από τα οποία, εξελισσόμενα σταδιακά, διαμορφώνουν τις συνθήκες για την εκδήλωση ψυχικών νοσημάτων (μανιοκατάθλιψη, διαταραχή μετατραυματικού stress). Η ένταση των συμπτωμάτων μπορεί να ενισχυθεί, αν το ήδη αρνητικό εργασιακό κλίμα συνδυαστεί με ενδεχόμενο αρνητικό οικογενειακό κλίμα. 2 4 To mobbing, εκτός του γεγονότος ότι επηρεάζει κυρίως την ψυχοσυναισθηματική κατάσταση του θύματος, μπορεί να αποτελέσει δευτερευόντως και εστία γένεσης προβληματικών καταστάσεων που αφορούν πλέον στο σύνολο των εργαζομένων και έχουν επίπτωση στην παραγωγικότητα της επιχείρησης. Μελέτες που έγιναν από τον Ege 4 επισημαίνουν τη μεγάλη πτώση της παραγωγικότητας στα τμήματα της επιχείρησης όπου εκδηλώθηκαν περιπτώσεις του φαινομένου mobbing, καθώς και την αύξηση του οικονομικού κόστους ως προς τη διαδικασία εντοπισμού και αντιμετώπισης των σοβαρών ψυχικών νοσημάτων που προκαλούνται. Σήμερα, η αντιμετώπιση των επιπτώσεων του φαινομένου mobbing εντάσσεται στο γενικότερο πλαίσιο πρόληψης και προστασίας των εργαζομένων από τους ψυχοκοινωνικούς κινδύνους και βασίζεται σε μια ολιστική προσέγγιση των συνθηκών εργασίας, 5,6 υιοθετώντας ευρείες και συνεργιστικές παρεμβατικές ενέργειες που είναι σε θέση να εξετάζουν τις κοινές πλευρές και τις διασυνδέσεις των προβληματικών καταστάσεων σε προσωπικό, διαπροσωπικό και οργανωτικό επίπεδο, με στόχο την εξάλειψη ή τη μείωση της έντασης των συμπτωμάτων. Το πλαίσιο μέσα στο οποίο θα αναπτυχθούν οι παρεμβατικές ενέργειες καθορίζεται από τα αποτελέσματα της αξιολόγησης του φαινομένου mobbing. Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η καταγραφή και η ανάλυση των στρατηγικών αξιολόγησης που αναφέρονται στη διεθνή βιβλιογραφία, καθώς και η επισήμανση των προβλημάτων που αναδύονται κατά την εφαρμογή τους μέσω των διαφόρων εργαλείων και τεχνικών αξιολόγησης του mobbing. 2. ΕΝNΟΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΟΡΟΥ MOBBING Ο όρος mobbing προέρχεται από το αγγλικό ρήμα to mob, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από τη λατινική φράση mobile vulgus, που αντιστοιχούσε στις λέξεις συρφετός, πλήθος, όχλος, αλλά σήμαινε και ορδές πληβείων (πτωχών) ή ομάδα απαξιωμένων ατόμων. Με την πάροδο των αιώνων, η έννοια του όρου μεταλλάχθηκε σταδιακά, αποκτώντας μεγαλύτερη αρνητική υπόσταση, αφού χρησιμοποιείτο πλέον για τον προσδιορισμό μιας ομάδας ατόμων που εμπνέει φόβο, επιθετικότητα, υποταγή. 7 Το 19ο αιώνα, ο όρος mobbing χρησιμοποιήθηκε από Άγγλους βιολόγους για να επισημάνουν την αμυντική συμπεριφορά των πτηνών που προστατεύουν τη φωλιά τους από τα αρπακτικά. Έναν αιώνα μετά, το 1960, ο ίδιος όρος επαναχρησιμοποιήθηκε από τον ηθολόγο Αυστριακό Konrad Lorenz στο βιβλίο του «επιθετικότητα» για να περιγράψει την επιθετική συμπεριφορά μιας ομάδας μικρών ζώων έναντι ενός άλλου μεγαλύτερου μεγέθους. Στην Ψυχολογία της εργασίας, ο όρος mobbing χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1980 από το Γερμανό ψυχολόγο Heinz Leymann, στο πλαίσιο των μελετών του αναφορικά με την ψυχολογική βία στο εργασιακό περιβάλλον. Αναλυτικότερα, οι Leymann και Gustavsson εισήγαγαν τον όρο mοbbing στις εργασίες τους 8,9 περιγράφοντάς το ως μια επαναλαμβανόμενη και παρατεταμένη ψυχολογική καταπίεση, η οποία εκδηλωνόταν στους εργασιακούς χώρους. Από τότε, η λέξη mobbing προσδιορίζει μια κατάσταση ψυχολογικής βίας που μπορεί να προκαλέσει ψυχολογικά, ψυχοσωματικά και κοινωνικά προβλήματα. Λαμβάνοντας υπ όψη την ποικιλομορφία της ψυχολογικής βίας, προκειμένου να επικαλυφθεί η διαφορετικότητα πολλών περιπτώσεων, τα τελευταία 30 έτη στη διεθνή βιβλιογραφία χρησιμοποιούνται διάφοροι όροι, όπως bulling, mobbing, harassment, work harassment, psychological harassment, abusive behavior, emotional abuse, workplace aggression. Μερικές φορές οι παραπάνω όροι χρησιμοποιούνται κατ εναλλαγή, έχοντας την ίδια σημασία, ενώ άλλες φορές χρησιμοποιούνται για να υποδείξουν διαφορετικές έννοιες. 10,11 Συγκεκριμένα, σύμφωνα με το Διεθνή Οργανισμό Εργασίας 12 (ILO), οι όροι mobbing και bullying αναφέρονται σε διακριτές καταστάσεις ψυχολογικής βίας. Ο όρος mobbing χρησιμοποιείται για να περιγράψει καταστάσεις στις οποίες μια ομάδα ατόμων υιοθετεί αρνητική συμπεριφορά έναντι ενός ατόμου, ενώ ο όρος bullying χρησιμοποιείται για καταστάσεις που χαρακτηρίζονται από αρνητικό ψυχολογικό κλίμα στο οποίο υπάρχει ένας και μόνο υπαίτιος. Το mobbing περιλαμβάνει συμπεριφορές που σχετίζονται κυρίως με επαναλαμβανόμενα αρνητικά σχόλια ή κριτικές, με κοροϊδίες ή απομόνωση, ενώ το bullying συνίσταται από επιθετική συμπεριφορά η οποία χαρακτηρίζεται από στοιχεία εκδίκησης, βαναυσότητας ή κακεντρέχειας. Τo mοbbing, σε αντίθεση με το bullying, σπάνια περιλαμβάνει τη φυσική βία χωρίς όμως να την αποκλείει και χαρακτηρίζεται από συμπεριφορές περισσότερο εξειδικευμένες, οι οποίες, αν και χαρακτηρίζονται από πρόθεση, μερικές φορές μπορεί να φαίνονται τυχαίες. 13

3 164 Δ. ΤΟΥΚΑΣ και συν Στον πίνακα 1 καταγράφονται διάφοροι όροι και ορισμοί της ψυχολογικής βίας στους χώρους εργασίας που αναφέρονται στη διεθνή βιβλιογραφία, 14 τα τελευταία 40 έτη. Οι ορισμοί αυτοί διαφοροποιούνται μεταξύ τους κυρίως ως προς τη συχνότητα, τη διάρκεια και τον τύπο των ενεργειών ψυχολογικής βίας προκειμένου μια περίπτωση ψυχολογικής παρενόχλησης στην εργασία να χαρακτηριστεί ως φαινόμενο mobbing. Όμως, παρά τις μικρές ή τις μεγάλες διαφορές που υπάρχουν στους ορισμούς της ψυχολογικής βίας στην εργασία, οι περισσότεροι ορισμοί παρουσιάζουν τουλάχιστον τρία κοινά χαρακτηριστικά: (α) Οι ενέργειες ψυχολογικής βίας που υφίσταται ο εργαζόμενος-θύμα επαναλαμβάνονται συστηματικά στη διάρκεια του χρόνου, (β) ο εργαζόμενος-θύμα ευρίσκεται σε μειονεκτική θέση έναντι του θύτη, αδυνατώντας να υπερασπιστεί τον εαυτό του και (γ) οι ενέργειες ψυχολογικής βίας απευθύνονται είτε προς έναν εργαζόμενο είτε προς μια ομάδα εργαζομένων και χαρακτηρίζονται από πρόθεση. Για το λόγο αυτόν, οι παραπάνω όροι χρησιμοποιούνται αρκετά συχνά στη βιβλιογραφία ως συνώνυμα και επί το πλείστον αναφέρονται στο ίδιο φαινόμενο, παρακάμπτοντας ενδεχόμενες διαφορές αναφορικά με τη συχνότητα επανάληψης, τη διάρκεια και τον τύπο των ενεργειών ψυχολογικής βίας που προσδιορίζονται από τον κάθε ορισμό. Έτσι, παρατηρείται η τάση 10 από τη μια Πίνακας 1. Διάφοροι όροι και ορισμοί της ψυχολογικής βίας στους χώρους εργασίας. Συγγραφέας Όρος Ορισμός Brodsky 15 Harassment Επαναλαμβανόμενες και συνεχείς προσπάθειες που γίνονται από ένα άτομο προκειμένου να καταπιέσει, να φθείρει ή να απογοητεύσει ένα άλλο άτομο. Πρόκειται για μια διαδικασία με διάρκεια, που προκαλεί ψυχολογική πίεση, φόβο, εκφοβισμό και άλλες ψυχικές διαταραχές και σε άλλα άτομα Thylefors 16 Scapegoating Κατάσταση κατά την οποία ένα ή περισσότερα άτομα είναι εκτεθειμένα για ένα χρονικό διάστημα σε επαναλαμβανόμενες αρνητικές ενέργειες που προέρχονται από ένα ή περισσότερα άτομα Leymann 9,17 Mobbing/ psychological terror Εχθρική και μη ηθική επικοινωνία που εκδηλώνεται με συστηματικό τρόπο από ένα ή περισσότερα άτομα εναντίον ενός άλλου, ο οποίος χωρίς υποστήριξη και άμυνα είναι αναγκασμένος να δέχεται τις συνεχείς καταπιεστικές ενέργειες. Οι ενέργειες αυτές χαρακτηρίζονται από υψηλή συχνότητα (τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα) και για μια μακρά χρονική περίοδο (διάρκεια τουλάχιστον έξι μήνες)» Wilson 18 Workplace trauma Ολοκληρωτική αποσύνθεση των ψυχικών αντιστάσεων του εργαζόμενου που προέρχονται από σκόπιμες, συνεχείς και κακόβουλες ενέργειες του εργοδότη ή κάποιου ιεραρχικά ανώτερου Björkqvist et al 19 Work harassment Επαναλαμβανόμενες ενέργειες που έχουν στόχο τον ψυχικό (αλλά μερικές φορές και το σωματικό) πόνο κατευθυνόμενες σε ένα ή περισσότερα άτομα τα οποία για κάποιο λόγο δεν είναι ικανά να προστατεύσουν τους εαυτούς τους Einarsen et al 20 Bullying Προβληματική κατάσταση που δημιουργείται σε συγκεκριμένους χώρους εργασίας και αφορά σε συγκεκριμένους εργαζόμενους. Για να χαρακτηριστεί μια ενέργεια ως bullying χρειάζεται να επαναλαμβάνεται αρκετές φορές σε μια χρονική περίοδο και τα άτομα να έχουν δυσκολίες να υπερασπιστούν τους εαυτούς τους. Δεν υπάρχει bullying όταν και τα δύο μέρη έχουν κατά προσέγγιση «ίση ισχύ» Keashly et al, 21 Keashly 22 Abusive behaviour/ emotional abuse Εχθρική λεκτική και μη λεκτική συμπεριφορά που δεν συνδέεται με σεξουαλικό ή ρατσιστικό περιεχόμενο, η οποία κατευθύνεται από ένα ή περισσότερα άτομα προς άλλα τα οποία στοχοποιούνται ως υπονομευτές των κανόνων στους χώρους εργασίας με σκοπό τη συμμόρφωσή τους O Moore et al 23 Bullying Συμπεριφορά που χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενη λεκτική, ψυχολογική και σωματική επιθετικότητα προερχόμενη από ένα ή περισσότερα άτομα εναντίον άλλων Hoel et al 24 Bullying Κατάσταση στην οποία ένα ή διαφορετικά άτομα υφίστανται κατ εξακολούθηση, σε ένα χρονικό διάστημα, αρνητικές ενέργειες από ένα ή περισσότερα άλλα άτομα χωρίς να μπορούν να υπερασπίσουν τον εαυτό τους. Μια μεμονωμένη αρνητική πράξη δεν αποτελεί bulling Zapf 25 Mobbing Mobbing στην εργασία σημαίνει harassing, bullying, κοινωνικός αποκλεισμός, προσβολή κατά την ανάθεση ή διάρκεια της εργασίας σε άτομα που βρίσκονται σε ιεραρχικά κατώτερη θέση από άλλο ή άλλα άτομα που βρίσκονται υψηλότερα στην ιεραρχία Salin 26 Bullying Επαναλαμβανόμενες και διαρκείς αρνητικές ενέργειες οι οποίες κατευθύνονται σε ένα ή περισσότερα άτομα, οι οποίες δημιουργούν ένα εχθρικό περιβάλλον εργασίας. Τα άτομα-στόχοι παρουσιάζουν δυσκολίες να υπερασπιστούν τον εαυτό τους. Bullying δεν είναι οι επαναλαμβανόμενες και διαρκείς αρνητικές ενέργειες που χαρακτηρίζουν μια διένεξη μεταξύ μερών ίδιας ισχύος Ege 27 Mobbing Το mobbing είναι ένας πόλεμος στο χώρο εργασίας, στον οποίο διαμέσου της ψυχολογικής βίας, ηθικής ή/και φυσικής, ένα ή περισσότερα άτομα είναι αναγκασμένα να υπόκεινται στη θέληση ενός ή περισσότερων επιτιθεμένων. Αυτή η βία εκφράζεται μέσω συχνών και παρατεταμένων επιθέσεων που έχουν σκοπό να προκαλέσουν βλάβες στην υγεία

4 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ MOBBING 165 πλευρά πολλοί συγγραφείς να χρησιμοποιούν κυρίως τους όρους bullying (Αγγλοσάξονες, Ιάπωνες, Νορβηγοί) ή και harassment (Αμερικανοί) προκειμένου να επισημάνουν τις περιπτώσεις επαναλαμβανόμενης και παρατεταμένης ψυχολογικής καταπίεσης στην εργασία, ενώ από την άλλη πλευρά συγγραφείς κυρίως από τις σκανδιναβικές χώρες και την ηπειρωτική Ευρώπη (Γερμανία, Πολωνία, Ιταλία) να χρησιμοποιούν ευρέως τον όρο mobbing για να προσδιορίσουν ανάλογες περιπτώσεις. Ας σημειωθεί ότι στις 26 Απριλίου 2007 υπογράφηκε η συμφωνία-πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την παρενόχληση και τη βία στην εργασία 29 (αντίστοιχη με εκείνη του εργασιακού άγχους, που υπογράφηκε το 2004), η οποία όμως, αν και διαχωρίζει τη βία στους χώρους εργασίας σε σωματική, ψυχολογική και σεξουαλική, δεν υιοθετεί ούτε προτείνει κάποια κριτήρια για τη διάρκεια και τη συχνότητα των περιπτώσεων ψυχολογικής βίας προκειμένου να υπάρχει ένας κοινά αποδεκτός ορισμός για την περιγραφή του φαινομένου mobbing. 3. ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΑ ΣΤΑΔΙΑ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ MOBBING ΚΑΙ ΠΑΡΑΛΛΑΓΕΣ ΤΟΥ Το mobbing είναι ένα φαινόμενο που χαρακτηρίζεται από μια δυναμική, βάσει της οποίας εξελίσσεται σε διάφορα στάδια. Αρχικά, το φαινόμενο αναπτύσσεται με αργό ρυθμό και συχνά εκδηλώνεται μετά από μια μακρά «περίοδο επώασης». Τα διάφορα στάδια του mobbing έχουν μελετηθεί από πολλούς ερευνητές, από τους οποίους πολλοί έχουν προτείνει διάφορα μοντέλα προκειμένου να διευκολυνθεί ο εντοπισμός/αξιολόγηση των αιτιολογικών παραγόντων του φαινομένου, καθώς και η αποτελεσματική αντιμετώπιση των επιπτώσεών του στην υγεία των εργαζομένων. Ένα από τα πλέον πλήρη και λεπτομερή μοντέλα είναι εκείνο του Laymann, 16,17 το οποίο περιγράφει το φαινόμενο mobbing σε τέσσερα διαδοχικά στάδια: 1ο στάδιο: Καθημερινή διένεξη: Το 1ο στάδιο του μοντέλου βασίζεται στην παραδοχή ότι μια διένεξη μπορεί να εκδηλωθεί αυθόρμητα σε όλους τους χώρους εργασίας, είτε λόγω διαφορετικότητας αντιλήψεων και χαρακτήρων, είτε λόγω ζηλοφθονίας, είτε λόγω ανταγωνισμού. Συνήθως, η διένεξη εκδηλώνεται διά μέσου μιας σειράς φραστικών επιθέσεων ή αστεϊσμών που απευθύνονται προς τον εργαζόμενο (θύμα), με αποτέλεσμα να δημιουργείται αρνητικά φορτισμένο κλίμα. Τέτοιου τύπου διενέξεις, οι οποίες συχνά είναι δύσκολο να επισημανθούν αν δεν παύσουν, μπορεί να λειτουργήσουν ως έναυσμα της «αρχής του φαινομένου του mobbing». 2ο στάδιο: Αρχή του φαινομένου mobbing: Το στάδιο αυτό χαρακτηρίζεται από την «ωρίμανση της καθημερινής διένεξης», αφού οι προσβολές γίνονται συνεχείς και συστηματικές ενώ αποκρυσταλλώνεται ο ρόλος του θύτη και του θύματος. Ο θύτης δρα με πρόθεση και συστηματικό τρόπο χρησιμοποιώντας εκφοβιστικές στρατηγικές, ενώ το θύμα σταδιακά απομονώνεται χάνοντας την αυτοεκτίμησή του. Πολύ συχνά, η συγκεκριμένη φάση χαρακτηρίζεται από μια κατάσταση χρόνιου άγχους το οποίο εκδηλώνεται με ψυχοσωματικά παθολογικά συμπτώματα, με αποτέλεσμα το θύμα είτε να απουσιάζει συχνά από την εργασία είτε να αναγκάζεται να καταφεύγει σε φαρμακολογική υποστήριξη. 3ο στάδιο: Συμμετοχή της διοίκησης: Στο στάδιο αυτό, το φαινόμενο mobbing ξεφεύγει από τα όρια του στενού εργασιακού χώρου (γραφείο, τμήμα κ.λπ.) και δημοσιοποιείται στο ευρύτερο εργασιακό περιβάλλον. Το θύμα παραπονείται για προβλήματα υγείας και απέχει συστηματικά από την εργασία. Η περίπτωση του εργαζόμενου (θύμα) κινεί το ενδιαφέρον της διοίκησης, η οποία ανησυχεί από τις συνεχόμενες απουσίες του και τη μείωση σε ποιοτικό και ποσοτικό επίπεδο των επιδόσεών του. Ακούγοντας τις αρνητικές γνώμες που κυκλοφορούν στο εργασιακό περιβάλλον για το συγκεκριμένο άτομο προτιμά να τοποθετηθεί με την πλευρά των διωκτών, μη δίνοντας πίστη στα παράπονα του θύματος. Στη φάση αυτή, το θύμα είναι απομονωμένο, δεν εισακούεται και τις περισσότερες φορές υπόκειται σε περαιτέρω κακολογίες, ενώ οι περιρρέουσες διαβολές συνεχίζουν να πληθαίνουν. 4ο στάδιο: Αποκλεισμός από την αγορά εργασίας: Είναι το τελικό στάδιο του φαινομένου, το οποίο περιλαμβάνει την αποπομπή του θύματος από το εργασιακό περιβάλλον. Η παραίτηση όμως του εργαζόμενου, είτε αυτή είναι εκούσια είτε υποχρεωτική, δεν αποτελεί δυστυχώς γι αυτόν την οριστική λύση των δεινών του. Οι συνέπειες της ψυχολογικής βίας που υπέστη θα παραμείνουν για μεγάλο χρονικό διάστημα, δημιουργώντας στο θύμα μεταβολές της συναισθηματικής του κατάστασης υπεύθυνες για ένα φάσμα συμπεριφορικών καταστάσεων, όπως τάση για μετακίνηση σε άλλη θέση εργασίας, ενασχόληση με εργασιακές πρακτικές ήσσονος σημασίας, απέχθεια για την εργασία, μανιοκατάθλιψη, επιθετικότητα, τάση αυτοκτονίας. Μελέτες αναφορικά με τις επιπτώσεις του mobbing στα θύματά του 30,31 επισημαίνουν το ρόλο που έχει ως «κοινωνικός αγχογόνος παράγοντας» στην εκδήλωση του εργασιακού άγχους, καθώς και τη συσχέτιση που υπάρχει μεταξύ των επαναλαμβανόμενων ενεργειών ψυχολογικής βίας και της χαμηλής εργασιακής ικανοποίησης, του εργασιακού άγχους και της διαταραχής του μετατραυματικού άγχους. 31 Ας σημειωθεί ότι κατά την ανάπτυξη των σταδίων του mobbing πιθανόν να υπάρξουν παράγοντες οι οποίοι, αν και φαινομενικά δεν έχουν σχέση με το εργασιακό περιβάλλον, εν τούτοις επιταχύνουν την εξέλιξή του. Χαρακτηριστικό

5 166 Δ. ΤΟΥΚΑΣ και συν παράδειγμα είναι η ψυχολογική βία που ενδεχομένως ο εργαζόμενος υφίσταται στο οικογενειακό του περιβάλλον, η οποία στην περίπτωση αυτή δρα ως καταλύτης στην εξέλιξη των διαφόρων σταδίων του mobbing. Το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα εκτεταμένο στις χώρες της νότιας Ευρώπης, ενώ υπάρχουν πολλές βιβλιογραφικές πηγές 4,13,27 για την Ιταλία οι οποίες αναφέρονται στο φαινόμενο, αποκαλώντας το ως διπλό mobbing (doppio mobbing). Λαμβάνοντας υπ όψη τα παραπάνω, προκύπτει το συμπέρασμα ότι το φαινόμενο mobbing χαρακτηρίζεται ως μια διαρθρωτική δυναμική διαδικασία η οποία εξελίσσεται προοδευτικά, σκιαγραφώντας ένα πλαίσιο που περιλαμβάνει μια αλληλουχία γεγονότων, τα οποία διαφοροποιούν τα διάφορα στάδια που ευρίσκεται ο εργαζόμενος, ενώ υπόκειται τη στρατηγική ψυχολογικής βίας του θύτη. Το φαινόμενο mobbing, ανάλογα με την προέλευση και την κατεύθυνση των ενεργειών ψυχολογικής βίας, μπορεί να διαχωριστεί σε κάθετο και οριζόντιο. 3 Το κάθετο mobbing ή εκ των άνω συνίσταται σε ψυχολογική βία η οποία ασκείται από ένα άτομο που κατέχει ανώτερη ιεραρχική βαθμίδα σε ένα άλλο άτομο κατώτερης βαθμίδας. Μια ειδική περίπτωση κάθετου mobbing είναι το στρατηγικό mobbing ή bossing, κατά το οποίο η διοίκηση της επιχείρησης αναλαμβάνει το ρόλο του θύτη εντάσσοντας την ψυχολογική βία στην πολιτική της επιχείρησης. Επίσης, μια σπάνια μορφή κάθετου mobbing είναι το ανερχόμενο mobbing ή εκ των κάτω το οποίο χαρακτηρίζεται από άσκηση ψυχολογικής βίας από εργαζόμενους κατώτερης ιεραρχικής βαθμίδας σε εργαζόμενο ανώτερης βαθμίδας. Το οριζόντιο mobbing συνίσταται στην ψυχολογική βία η οποία ασκείται από έναν ή περισσότερους εργαζόμενους σε βάρος ενός άλλου της ίδιας ιεραρχικής βαθμίδας. Οι αιτίες μπορεί να είναι πολλές: Ανταγωνισμός, φθόνος, ρατσισμός, τοπικισμός, διαφορετικές πολιτικές απόψεις. Μια άλλη διάκριση 32 του φαινομένου mobbing γίνεται με βάση τον αριθμό των εργαζομένων που υπόκεινται σε ψυχολογική καταπίεση και διαχωρίζεται σε εξατομικευμένο ή ομαδικό, αν η καταπίεση αφορά σε έναν και μόνο εργαζόμενο ή σε μια ομάδα εργαζομένων, αντίστοιχα. 4. ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ MOBBING Αναφορικά με τους παράγοντες που συμμετέχουν στην εκδήλωση του φαινομένου mobbing, η διεθνής βιβλιογραφία επικεντρώνεται σε τρεις κατευθύνσεις έρευνας με την ανάλυση του φαινομένου μέσω της ατομικής, της κοινωνιολογικής και της εργονομικής προσέγγισης, εστιάζοντας, αντίστοιχα, στα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του θύματος και του θύτη, στη δυναμική της ομάδας και στην οργάνωση της εργασίας. Τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητας (ατομική προσέγγιση): Αποτελέσματα πολλών μελετών 37,38 επιβεβαιώνουν τη συσχέτιση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών της προσωπικότητας των ατόμων με την εκδήλωση του φαινομένου mobbing. Σύμφωνα με την ατομική προσέγγιση του φαινομένου, κάποιοι εργαζόμενοι συγκριτικά με άλλους έχουν μεγαλύτερη προδιάθεση να είναι δυνητικά θύματα του mobbing και αυτό εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της προσωπικότητάς τους σε σχέση με το φύλο και την ηλικία. 38 Η δυναμική της ομάδας (κοινωνιολογική προσέγγιση): Σε αυτή την περίπτωση το θύμα του mobbing είναι προδιαγεγραμμένο για τον εν λόγω ρόλο, όχι βάσει των ατομικών του χαρακτηριστικών αλλά με βάση μια δυναμική που αναπτύσσεται αυθόρμητα στη ζωή των κοινωνικών ομάδων, με αποτέλεσμα το άτομο να καθίσταται, αναπόφευκτα, αντικείμενο παρενοχλήσεων και καταπίεσης σύμφωνα με τη θεωρία του αποδιοπομπαίου τράγου ,39 Η περίπτωση του αποδιοπομπαίου τράγου αντιπροσωπεύει έναν από τους ρόλους που αναδύονται αυθόρμητα σε κοινωνικές ομάδες. Στην οπτική αυτής της θεώρησης, το mobbing περιγράφεται ως μια διαδικασία στιγματισμού και εξεύρεσης ενός αποδιοπομπαίου τράγου, στον οποίο διοχετεύεται επιθετικά η απογοήτευση η προερχόμενη σε μεγάλο βαθμό από ένα εργασιακό περιβάλλον ιδιαίτερα αγχογόνο. Στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης εντάσσονται και οι περιπτώσεις ψυχολογικής βίας οι οποίες οφείλονται σε συγκρουσιακές καταστάσεις που δημιουργούνται σε μια ομάδα όταν κανόνες κοινά αποδεκτοί δεν τηρούνται από κάποιον ή κάποιους εργαζόμενους. 30,40 Στις περιπτώσεις αυτές, το mobbing αντιπροσωπεύει μια εκ προθέσεως αντίδραση των ατόμων της ομάδας έναντι εκείνων που καταστρατηγούν τους κανόνες της, η οποία έχει ως σκοπό τον κοινωνικό έλεγχο. 41 Η οργάνωση της εργασίας (εργονομική προσέγγιση): Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, υπεύθυνες για την εκδήλωση του mobbing είναι κυρίως οι ευτελείς και ανασφαλείς συνθήκες εργασίας. Πολυάριθμες μελέτες 35,36,38,41 υποστηρίζουν τη συσχέτιση του φαινομένου με παράγοντες που αφορούν στο περιβάλλον της εργασίας και στην τυπολογία της εφαρμοζόμενης εργασιακής πρακτικής. Παράγοντες όπως το εργασιακό κλίμα και γενικότερα η πολιτική της επιχείρησης, ο τρόπος ηγεσίας (διοίκησης) των ανώτερων στελεχών, η ροή της πληροφορίας-επικοινωνίας, η οργάνωση της εργασίας μέσω της προσαρμογής των εργασιακών συνθηκών στον άνθρωπο, η δυνατότητα για διαπροσωπικές επαφές και η κοινωνική (συναδελφική) υποστήριξη είναι καθοριστικοί στην εκδήλωση του mobbing. Ένας χώρος εργασίας που χαρακτηρίζεται από μια αυταρχική διοίκηση

6 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ MOBBING 167 προσανατολισμένη στην αύξηση της παραγωγικότητας χωρίς να λαμβάνει υπ όψη τον ανθρώπινο παράγοντα και από οργανωτικές ελλείψεις στο πλαίσιο εφαρμογής των εργασιακών πρακτικών παρουσιάζει αυξημένες πιθανότητες εκδήλωσης του φαινομένου mobbing. Θα πρέπει να επισημανθεί ότι οι τρεις παραπάνω αιτιολογικές θεωρήσεις του φαινομένου mobbing, αν και φαινομενικά είναι ασύνδετες μεταξύ τους, δεν αποκλείουν η μια την άλλη, ενώ σε πολλές περιπτώσεις επικαλύπτονται και αλληλοσυμπληρώνονται. Η αλληλεξάρτηση των τριών θεωρήσεων επιβεβαιώνεται από πλήθος βιβλιογραφικών δεδομένων σηματοδοτώντας, κυρίως τα τελευταία χρόνια, την ανάδυση μιας ολιστικής προσέγγισης του φαινομένου, κατά την οποία η εκδήλωση του mobbing είναι πολυπαραγοντική και εξαρτάται μεταξύ των άλλων από την οργάνωση της εργασίας, τις επαγγελματικές δεξιότητες και την προσωπικότητα του εργαζόμενου. Προς επίρρωση των παραπάνω αναφέρονται οι μελέτες 34,41 των Einarsen, Hoel, Rayner και Cooper, που επισημαίνουν ότι, εκτός από την ποιότητα του περιβάλλοντος εργασίας, πρέπει να λαμβάνονται υπ όψη και άλλοι δυνητικοί παράγοντες που παρεμβαίνουν στην εκδήλωση του φαινομένου, μεταξύ των οποίων οι διαπροσωπικές σχέσεις που αναπτύσσονται σε μια ομάδα, καθώς και τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα της προσωπικότητας του εργαζόμενου. Ο Einarsen μάλιστα αναπτύσσει ένα θεωρητικό μοντέλο των αιτίων του φαινομένου, το οποίο ουσιαστικά ενσωματώνει τις βασικές αρχές των τριών προηγούμενων προσεγγίσεων, λαμβάνοντας υπ όψη παράγοντες όπως τη θέση του εργαζόμενου σε μια κοινωνική ομάδα, την προσωπικότητα του θύτη και του θύματος, το περιβάλλον και την οργάνωση της εργασίας. Προσανατολισμένες προς αυτή την κατεύθυνση είναι και πολλές έρευνες μεγάλων διεθνών οργανισμών (ILO, NIOSH, OSHA), με αντικείμενο την υγεία και την ασφάλεια των εργαζομένων, καθώς και οι οδηγίες πρόληψης και αντιμετώπισης του mobbing που εκδίδουν ανά τακτά χρονικά διαστήματα ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΕΣ ΕΝΤΟΠΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΩΝ ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΤΟΥ MOBBING Για την αξιολόγηση της επικινδυνότητας του φαινομένου mobbing δεν υπάρχει μια συγκεκριμένη μέθοδος, η οποία μπορεί να εφαρμοστεί για όλες τις περιπτώσεις ψυχολογικής βίας στους χώρους εργασίας. Η έλλειψη μιας ενιαίας κοινής μεθοδολογίας οφείλεται κυρίως σε δύο παράγοντες: (α) Στο γεγονός ότι δεν υπάρχει ακόμη ένας ορισμός του mobbing που να καλύπτει συνολικά το φαινόμενο, και (β) ότι οι χώροι εργασίας δεν είναι ομοιογενή συστήματα αλλά παρουσιάζουν διαφορές μεταξύ τους, ανάλογα με το είδος των εφαρμοζόμενων πρακτικών εργασίας. Κατά συνέπεια, ο «τρόπος μέτρησης» του mobbing εξαρτάται από την αιτιολογική θεώρησή του ατομική, κοινωνική, εργονομική και ολιστική και από τον ορισμό που υιοθετεί ο κάθε αξιολογητής, βάσει των οποίων θα εξεταστούν, ποιοτικά ή και ποσοτικά, οι παράγοντες που ευθύνονται για την εκδήλωσή του. Σήμερα, από τους περισσότερους ερευνητές, η αξιολόγηση της επικινδυνότητας του φαινομένου mobbing σκιαγραφείται ως μια διαδικασία εντοπισμού και μέτρησης του φαινομένου μέσω της αναζήτησης μεταβλητών που σχετίζονται με οργάνωση (πολιτική της επιχείρησης, οργάνωση της εργασίας), με τα χαρακτηριστικά του θύματος και του θύτη (προσωπικότητα, κοινωνικότητα, διαπροσωπικές σχέσεις), με την ομάδα εργασίας (συνοχή της ομάδας, ασκούμενες πιέσεις, κανόνες αποδοχής) και τις συνέπειες του φαινομένου (επιπτώσεις στην υγεία του θύματος, στο σύνολο των εργαζομένων). Η εν λόγω διαδικασία συνήθως υλοποιείται μέσω της εφαρμογής δύο στρατηγικών: Μέσω της εξέτασης της προσωπικής εμπειρίας του εργαζόμενου-θύματος με το mobbing. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια υποκειμενική αξιολόγηση του φαινομένου μέσω της αυτοαξιολόγησης του εργαζόμενου. Σύμφωνα με τη στρατηγική αυτή, δίνεται στους εργαζόμενους ένας ορισμός του mobbing (π.χ. ένας από τους ορισμούς του πίνακα 1) και στη συνέχεια τους ζητείται να επισημάνουν αν θεωρούν ή όχι τον εαυτό τους θύμα ψυχολογικής βίας. Η αυτοαξιολόγηση των εργαζομένων προσφέρει στοιχεία για την αξιολόγηση παραγόντων που αφορούν στην προσωπικότητα, στους γνωστικούς και στους συναισθηματικούς παράγοντες, καθώς και στην αντίληψη των εργαζομένων αναφορικά με τις ενέργειες ψυχολογικής παρενόχλησης. 26,32,45,46 Μέσω της αξιολόγησης των ενεργειών ψυχολογικής βίας του mobbing, τις οποίες υφίσταται ένας ή περισσότεροι εργαζόμενοι (αντικειμενική αξιολόγηση 47 ). Η στρατηγική αυτή υλοποιείται με την ανάπτυξη δύο διαφορετικών μεθόδων: Στην πρώτη μέθοδο (εσωτερική μέθοδος) χορηγείται στους εργαζόμενους ένα ερωτηματολόγιο (συνήθως ανώνυμο), στο οποίο καταγράφονται εξειδικευμένες αρνητικές ενέργειες (ψυχολογικής βίας) που χαρακτηρίζουν το φαινόμενο mobbing και τους ζητείται να επισημάνουν κάποια(ες) από τις καταγεγραμμένες ενέργειες ψυχολογικής βίας, τις οποίες έχουν υποστεί σε ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα (ερωτηματολόγια LIPT, NAQ, WHS). 9,48 51 Στη δεύτερη μέθοδο (εξωτερική μέθοδος), οι ενέργειες ψυχολογικής βίας που υφίσταται ένας ή περισσότεροι εργαζόμενοι αξιολογούνται όχι από τους ίδιους αλλά από τους συναδέλφους τους. 14 Συγκεκριμένα, ζητείται από τους εργαζόμενους να επισημάνουν αν υπήρξαν ποτέ αυτόπτες μάρτυρες περιστατικών ψυχολογικής βίας σε συναδέλφους

7 168 Δ. ΤΟΥΚΑΣ και συν τους. Γενικά, η συγκεκριμένη μέθοδος βασίζεται στην παρατήρηση της εργασιακής και της κοινωνικής συμπεριφοράς του εργαζόμενου-θύματος του mobbing μέσα στο χώρο εργασίας του και στη συλλογή στοιχείων μέσω συνεντεύξεων και ερωτηματολογίων που συμπληρώνονται από συναδέλφους του εργαζόμενου. Και στις δύο στρατηγικές αξιολόγησης (αυτοαξιολόγηση, αντικειμενική αξιολόγηση), η διαφοροποίηση μεταξύ των εργαζομένων-θυμάτων του mobbing και των εργαζομένων-μη θυμάτων γίνεται κυρίως με βάση κριτήρια που σχετίζονται με τη διάρκεια και τη συχνότητα των ενεργειών ψυχολογικής βίας Τεχνικές και εργαλεία αξιολόγησης Οι διάφορες μέθοδοι που χρησιμοποιούνται για την ανάπτυξη των παραπάνω δύο στρατηγικών υλοποιούνται με τη χρήση ad hoc εργαλείων και τεχνικών μέτρησης, ικανών να εντοπίζουν τους αιτιολογικούς παράγοντες του φαινομένου mobbing, καθώς και τα ποιοτικά και τα ποσοτικά χαρακτηριστικά τους. Οι τεχνικές και τα εργαλεία μέτρησης μπορούν να κατηγοριοποιηθούν σε δύο ομάδες, ανάλογα με το αν χρησιμοποιούνται ποιοτικά ή ποσοτικά κριτήρια για την αξιολόγηση του mobbing. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει τεχνικές και εργαλεία ποιοτικής αξιολόγησης του φαινομένου mobbing, όπως την προσωπική συνέντευξη, την ομαδική συνέντευξη (focus group) και την παροχή συμβουλών (counseling). Η προσωπική συνέντευξη είναι μια τεχνική η οποία στοχεύει στην καταγραφή του τρόπου με τον οποίο ένας εργαζόμενος κατανοεί και περιγράφει τη σχέση που έχει με το εργασιακό του περιβάλλον. Στη συνέντευξη, συνήθως είναι προκαθορισμένο εκ των προτέρων το αντικείμενο συζήτησης ή ειδικά θέματα μέσα από τα οποία εξάγονται οι ερωτήσεις, οι οποίες στη συνέχεια τίθενται στον εργαζόμενο (δομημένες/ημιδομημένες συνεντεύξεις). Η προσωπική συνέντευξη, αν και χαρακτηρίζεται από τη δυνατότητα συλλογής μεγάλης ποσότητας δεδομένων που προέρχονται κυρίως από την άμεση επαφή με τον εργαζόμενο (επισημαίνοντας εξειδικευμένα στοιχεία αναφορικά με τη δυναμική της ψυχολογικής βίας), εν τούτοις παρουσιάζει δυσκολίες στην εφαρμογή της, αφού απαιτεί πολύ χρόνο, με αποτέλεσμα το δείγμα των εργαζομένων να είναι τις περισσότερες φορές μικρό και όχι αντιπροσωπευτικό. Η τεχνική focus group 52,53 αναφέρεται σε συνέντευξη ομάδας εργαζομένων στους οποίους απευθύνονται διάφορες ερωτήσεις ανοικτού τύπου, γενικού ή ειδικού περιεχομένου, σε θέματα σχετικά με τις συνθήκες εργασίας. Ο υπεύθυνος της συνέντευξης της ομάδας δημιουργεί ένα άνετο περιβάλλον, με σκοπό να προκαλέσει συζήτηση προκειμένου να επισημανθούν οι διαφορετικές οπτικές γωνίες του φαινομένου μέσω των απόψεων και της αντίληψης των εργαζομένων. Η διάρκεια της ομαδικής συνέντευξης (1 3 ώρες κατά περίπτωση) επιτρέπει στους συμμετέχοντες να γνωρίσουν τις αντιλήψεις και τις εμπειρίες άλλων εργαζομένων από περιπτώσεις mobbing, να ευαισθητοποιηθούν και ενδεχομένως να εντοπίσουν από μόνοι τους κάποια αίτια του προβλήματος. Είναι μια μέθοδος που πρέπει να υλοποιείται από εξειδικευμένο άτομο, το οποίο θα προσαρμόζει το πλαίσιο της συζήτησης κατά τέτοιον τρόπο έτσι ώστε να αναδύονται μέσα από αυτήν οι αιτιολογικοί παράγοντες του φαινομένου. Στα αρνητικά της μεθόδου συγκαταλέγεται ο χρονικός περιορισμός, το γεγονός ότι η γενίκευση των αποτελεσμάτων είναι δύσκολη, καθώς και η ύπαρξη ηθικών προβλημάτων που αφορούν στην εχεμύθεια της ομάδας και στο βαθμό ελευθερίας που έχει ο καθένας ως προς την έκφραση των απόψεών του. Η παροχή συμβουλών (counseling) 54 είναι το πλέον καινοτόμο εργαλείο αξιολόγησης του mobbing, αφού ο εντοπισμός των αιτιολογικών παραγόντων γίνεται μέσα από τη λήψη παρεμβατικών μέτρων που έχουν σκοπό την αντιμετώπιση του φαινομένου. Το counseling βασίζεται στη σχέση βοήθειας (παροχής συμβουλών) μεταξύ ενός ατόμου που αναλαμβάνει το ρόλο του «συμβούλου» (counselor) και ενός ή περισσοτέρων εργαζομένων που αποτελούν τους αποδέκτες των συμβουλών. Είναι μια τεχνική παροχής συμβουλών, με σκοπό να βοηθήσει τον εργαζόμενο να κατανοήσει τις βασικές του ανάγκες, να διαχειριστεί και να λύσει τα προβλήματά του. Το counseling δεν πρέπει να θεωρείται ως μια μορφή ψυχοθεραπείας, αφού διαφοροποιείται από αυτή τόσο στη διάρκεια όσο και στους στόχους, αλλά ως μια παρέμβαση παροχής συμβουλών σε περιπτώσεις mobbing η οποία μπορεί (α) να βοηθήσει τους εργαζόμενους-θύματα να ελέγξουν την κατάσταση (crisis counseling), (β) να βοηθήσει στον εντοπισμό και στην αντιμετώπιση των πραγματικών προβλημάτων (problem solving counseling) και (γ) να προσφέρει κίνητρα, προκειμένου οι εργαζόμενοι να αποκτήσουν θετική αυτοεκτίμηση και αυτοαντίληψη (decision making counseling). 47 Στη δεύτερη ομάδα των εργαλείων αξιολόγησης του mobbing ανήκουν τα ερωτηματολόγια, τα οποία ανάλογα με τη δομή τους μπορούν να αποτελέσουν ψυχομετρικά εργαλεία ικανά να μετρούν ποσοτικά το φαινόμενο. Η χρήση των ερωτηματολογίων παρουσιάζει αρκετά πλεονεκτήματα, όπως το γεγονός ότι σε ένα συγκεκριμένο (περιορισμένο) χρόνο είναι δυνατόν να συλλεχθούν στοιχεία που αφορούν σε ένα μεγάλο δείγμα εργαζομένων, καθώς και ότι μέσω της στατιστικής ανάλυσης είναι εύκολο να αναλυθούν διάφορα

8 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ MOBBING 169 δημογραφικά στοιχεία (φύλο, οικογενειακή κατάσταση, ηλικία κ.λπ.), χωρίς να καταστρατηγηθεί η ανωνυμία. Παρ όλα αυτά, η χρήση των ερωτηματολογίων σε μια έρευνα του φαινομένου mobbing μπορεί να έχει και μειονεκτήματα, όπως ότι η προγνωστική αξία των δεδομένων μπορεί να είναι επισφαλής, αφού τα αποτελέσματα ενδέχεται να μην αναδεικνύουν τις πραγματικές συνθήκες εργασίας λόγω της δομής του ερωτηματολογίου (οι απαντήσεις μπορεί να περιέχουν μικρό ή μεγάλο ποσοστό ασάφειας ή και υποκειμενικότητας), καθώς και ότι η ανάμνηση των επεισοδίων mobbing από πλευράς των εργαζομένων μπορεί να είναι αλλοιωμένη. Στη βιβλιογραφία υπάρχει πληθώρα ερωτηματολογίων τα οποία εφαρμόζονται σε πολλές εργασιακές δραστηριότητες για τον εντοπισμό κατά σειρά προτεραιότητας των αιτιολογικών παραγόντων του mobbing. Tα πλέον δημοφιλή εργαλεία «ποσοτικής» αξιολόγησης του mobbing είναι: Το ερωτηματολόγιο LIPT (Leymann Inventory of Psychological Terrorization): 9,48 Κατασκευάστηκε από τον Leymann το 1996, με την καταγραφή 45 χαρακτηριστικών συμπεριφορών ψυχολογικής βίας, τις οποίες κατηγοριοποίησε σε 5 ομάδες που σχετίζονται με τη δυνατότητα επικοινωνίας, τις κοινωνικές σχέσεις, την κοινωνική εικόνα, την επαγγελματική κατάσταση/ εργασιακή πρακτική και την υγεία του εργαζόμενου. Κάθε ερώτηση αναφέρεται σε ένα συγκεκριμένο τύπο ψυχολογικής βίας, για την οποία ζητείται να καταγραφεί πόσο συχνά παρουσιάζεται τους τελευταίους 6 μήνες στο εργασιακό περιβάλλον. Το ερωτηματολόγιο NAQ (Negative Act Questionnaire): 50,51 Αποτελείται από 22 ερωτήσεις που αναφέρονται σε ενδεχόμενες άμεσες και έμμεσες επιθέσεις ψυχολογικής βίας που υφίσταται ο εργαζόμενος, μετρώντας πόσο συχνά γίνεται στόχος αρνητικών επεισοδίων σε χρονικό διάστημα 6 μηνών. Το ερωτηματολόγιο WHS (Work Harassment Scale): 19,55 Αποτελείται από 24 ερωτήσεις. Οι εργαζόμενοι πρέπει να επισημάνουν πάνω σε μια κλίμακα επικινδυνότητας πέντε σημείων πόσες φορές τους τελευταίους 6 μήνες έχουν υποστεί ταπεινωτική και καταπιεστική συμπεριφορά από πλευράς των συναδέλφων ή του εργοδότη τους κατά τη διάρκεια της εργασίας. Το ερωτηματολόγιο Bergen Bulling Index: 34,56 Αποτελείται από 5 ερωτήσεις με απαντήσεις προσαρμοσμένες σε κλίμακα Likert τεσσάρων σημείων. Χαρακτηρίζεται από μεγάλη εσωτερική συνοχή (Cronbach α=0,86) και χρησιμοποιείται για τη μελέτη των συνθηκών εργασίας σε συνάρτηση με τις δυνητικές επιπτώσεις του mobbing σε ατομικό και σε οργανωτικό επίπεδο. 6. ΕΓΚΥΡΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΞΙΟΠΙΣΤΙΑ ΤΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΥ MOBBING: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ Πολυάριθμα επιδημιολογικά δεδομένα σχετικά με το φαινόμενο mobbing προερχόμενα από διάφορες πηγές (ευρωπαϊκές έρευνες, εθνικές έρευνες, μελέτες σε συγκεκριμένους τομείς δραστηριοτήτων κ.λπ.) παρέχουν μια γενική εικόνα ως προς το ποσοστό εμφάνισης του φαινομένου στον εργασιακό πληθυσμό, τις ομάδες κινδύνου ανά δραστηριότητα, το φύλο, την ηλικία και την κοινωνική ταυτότητα των εργαζομένων-θυμάτων. Επιχειρώντας όμως μια λεπτομερή και συγκριτική ανασκόπηση των δεδομένων είναι δύσκολο να αποτυπωθεί με σαφήνεια η ακριβής επιδημιολογική εικόνα του φαινομένου, αφού παρουσιάζονται σημαντικές διαφοροποιήσεις των αποτελεσμάτων. Για παράδειγμα, σε πολλές μελέτες που έχουν διεξαχθεί σε διάφορες χώρες αναφορικά με το φαινόμενο mobbing παρουσιάζονται μεγάλες αποκλίσεις στους δείκτες επιπολασμού και επίπτωσης του φαινομένου, με αποτέλεσμα να καθίσταται δύσκολη η σύγκριση των δεδομένων Επίσης, σε πολλές περιπτώσεις τα αποτελέσματα των ερευνών εμφανίζονται μάλλον διφορούμενα και συχνά αντικρουόμενα μεταξύ τους. Πολλοί συγγραφείς, προσπαθώντας να τεκμηριώσουν τη διαφορετικότητα/ασυμβατότητα των αποτελεσμάτων, αποδέχονται την επίδραση παραγόντων που μπορεί να αλλοιώνουν την αξιοπιστία και την εγκυρότητά τους, όπως η διαφορετικότητα της αγοράς εργασίας, η νοοτροπία και η κοινωνικοοικονομική κατάσταση των εργαζομένων των διαφόρων χωρών. Όμως, εκτός από τις παραπάνω, υπάρχουν και αρκετές άλλες δυνατές επεξηγήσεις ως προς τη διαφορετικότητα των αποτελεσμάτων, οι οποίες σχετίζονται κυρίως με την αιτιολογική θεώρηση και κατά συνέπεια από τον ορισμό του mobbing που υιοθετεί ο κάθε αξιολογητής, με την ακολουθούμενη μεθοδολογία, καθώς και με τον τρόπο εφαρμογής των τεχνικών και των εργαλείων αξιολόγησης για την ποιοτική ή και την ποσοτική μέτρηση του φαινομένου. Ορισμός του φαινομένου mobbing: Αποτελεί ίσως τον κυριότερο παράγοντα που μπορεί να επηρεάσει τη διαδικασία της αξιολόγησης του mobbing. Όπως ήδη αναφέρθηκε, υπάρχουν πολλοί ορισμοί του φαινομένου, που διαφοροποιούνται μεταξύ τους κυρίως ως προς τη διάρκεια, τη συχνότητα και το είδος των ενεργειών ψυχολογικής βίας. Οι συγκεκριμένες διαφοροποιήσεις αποτελούν την αχίλλειο πτέρνα της διαδικασίας της αξιολόγησης, αφού λόγω της έλλειψης ενός κοινά αποδεκτού ορισμού δημιουργούνται ασάφειες ως προς τα χαρακτηριστικά γνωρίσματα που πρέπει να εξετάζονται. Αυτό έχει ως συνέπεια, ανάλογα με τον ορισμό που υιοθετεί ο κάθε συγγραφέας, να διαφέρουν τα κριτήρια τα οποία προσδιορίζουν αν κάποιος εργαζόμενος

9 170 Δ. ΤΟΥΚΑΣ και συν είναι θύμα ή όχι του mobbing και κατ επέκταση να μη διασφαλίζεται η εγκυρότητα της αξιολόγησης. Προς επίρρωση των παραπάνω, στον πίνακα 2 αναφέρονται ενδεικτικά διάφορες μελέτες ως προς το δείκτη επιπολασμού του φαινομένου, καθώς και τα διάφορα κριτήρια αξιολόγησης (διάρκεια και συχνότητα των ενεργειών ψυχολογικής βίας) προκειμένου ένας ή περισσότεροι εργαζόμενοι να χαρακτηριστούν θύματα του mobbing. Παρατηρείται ότι οι δείκτες επιπολασμού του φαινομένου mobbing διαφέρουν σημαντικά, ανάλογα με τον ορισμό που χρησιμοποιείται και κυμαίνονται σε ποσοστό 2 53%. Στρατηγική αξιολόγησης: Η επιλογή επίσης της υποκειμενικής (αυτοαξιολόγησης) ή της αντικειμενικής αξιολόγησης διαδραματίζει σπουδαίο ρόλο στην εγκυρότητα και κυρίως στην αξιοπιστία των αποτελεσμάτων. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι μελέτες 57,68,74,75 που χρησιμοποιούν τη στρατηγική της αυτοαξιολόγησης παρουσιάζουν μικρότερο δείκτη επιπολασμού του mobbing απ ό,τι εκείνες που χρησιμοποιούν ερωτηματολόγια που αναφέρονται σε συγκεκριμένες ενέργειες ψυχολογικής βίας. Προς επίρρωση των παραπάνω, αναφέρεται ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα έρευνας σε νοσοκομειακό προσωπικό στην οποία εφαρμόστηκαν και οι δύο στρατηγικές αξιολόγησης του mobbing. Όταν χρησιμοποιήθηκε η στρατηγική της αυτοαξιολόγησης βρέθηκε ότι ποσοστό 3% των εργαζομένων είχε υποστεί ψυχολογική βία τους προηγούμενους 6 μήνες, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό διαμορφώθηκε στο 16% όταν εφαρμόστηκε η αντικειμενική μέθοδος αξιολόγησης, χρησιμοποιώντας τα ίδια λειτουργικά κριτήρια για τον ορισμό του mobbing. 73 Δείγμα εργαζομένων: Κατά την εφαρμογή των τεχνικών και των εργαλείων αξιολόγησης σημαντικό ρόλο διαδραματίζει η σύνθεση του δείγματος των εργαζομένων, το οποίο θα εξεταστεί. Τα δείγματα πρέπει να είναι ομογενή και αντιπροσωπευτικά του εργασιακού πληθυσμού και κατά συνέπεια ο τρόπος με τον οποίο επιλέγονται, καθώς Πίνακας 2. Παρουσίαση ενδεικτικών μελετών αναφορικά με την επίπτωση του mobbing σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες με χρήση διαφορετικών ορισμών του φαινομένου. Χώρα Συγγραφείς Ορισμός mobbing Δείγματα εργαζομένων Αριθμός εργαζομένων Δείκτης επιπολασμού Αυστρία Niedl 61 1β+2α 1β+2α Εργαζόμενοι νοσοκομείων Εργαζόμενοι ερευνητικών κέντρων Δανία Mikkelsen et al α+2α Εργαζόμενοι νοσοκομείων Εργαζόμενοι σε κατασκευαστικές εταιρείες Εργαζόμενοι πολυκαταστημάτων Γερμανία Mackensen von Astfeld 62 1β+2α Εργαζόμενοι στη δημόσια διοίκηση ,9% Ιρλανδία Ο Moore 63 3 Τυχαίο εθνικό δείγμα ,2% Νορβηγία Einarsen α Einarsen α Μεγάλη Βρετανία Rayner 65 UNISON 66 Cowie 67 Hoel 36 Quine γ 3+1β 3 3+1α+2α 3 Εργαζόμενοι από 14 διαφορετικούς τομείς εργασίας Βοηθοί νοσοκόμοι Εργαζόμενοι μερικής απασχόλησης Εργαζόμενοι στη δημόσια διοίκηση Εργαζόμενοι σε πολυεθνικές Εργαζόμενοι στο δημόσιο και στον ιδιωτικό τομέα Νεοπροσλαμβανόμενοι ιατροί Ολλανδία Hubert et al 69 1α+2α+3 Εργαζόμενοι από 11 διαφορετικούς τομείς ,2% Ουγγαρία Kaucsek et al 70 1β+2α 1β+2α 1β+2α Ένοπλες δυνάμεις Εργαζόμενοι τραπεζών Επιθεωρητές τραπεζών Σουηδία Leymann 9,17 1β+2α Εκπρόσωποι εργαζομένων ,5% Φινλανδία Vartia 71 Nuutinen et al 72 Salin β, 1β+2α Υπάλληλοι υπουργείων Αστυνομικές δυνάμεις Τυχαίο δείγμα από ελεύθερους επαγγελματίες πανεπιστημιακής μόρφωσης ,6% 17,5% 17,5% 3,0% 4,1% 0,9% 8,6% 3,0% 53,0% 14,0% 15,4% 1,4% 37,0% 5,6% 4,9% 2,5% 10,1% 14,0%, 8% 1,6%, 8,8% 24,1% Οι διάφοροι ορισμοί του mobbing που υιοθετούνται από κάθε συγγραφέα προσδιορίζονται από ένα ή περισσότερα κριτήρια, τα οποία αντιπροσωπεύονται από αριθμούς/γράμματα σύμφωνα με τις ακόλουθες αντιστοιχίες: Διάρκεια του mobbing: 1α: Εντός των τελευταίων 6 μηνών, 1β: Πάνω από 6 μήνες, 1γ: Σε όλη τη διάρκεια του εργασιακού βίου έως σήμερα Συχνότητα των ενεργειών ψυχολογικής βίας: 3α: Τουλάχιστον 1 φορά την εβδομάδα, 3β: Λιγότερο συχνά από 1 φορά την εβδομάδα Οι εργαζόμενοι αυτοαξιολογούνται ως δυνητικά θύματα του mobbing βάσει ενός ορισμού του

10 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ MOBBING 171 και το μέγεθός τους, επηρεάζουν την εγκυρότητα και την αξιοπιστία των ευρημάτων. Σε έρευνες που μελετούν το δείκτη επιπολασμού του φαινομένου mobbing σε διάφορους τομείς δραστηριοτήτων, 36,76 78 σε αρκετές περιπτώσεις τα υπό μελέτη δείγματα δεν είναι ομοιογενή και αντιπροσωπευτικά, αλλά επιλέγονται, έτσι ώστε να αποτελούνται από εργαζόμενους που χαρακτηρίζονται από έκθεση μακράς διάρκειας σε ενέργειες ψυχολογικής βίας. Αυτό έχει ως συνέπεια οι δείκτες επιπολασμού του mobbing να είναι υψηλοί, χωρίς όμως αυτό να αντικατοπτρίζει την πραγματικότητα. Από την άλλη πλευρά, δείγματα των εργαζομένων που προέρχονται από τμήματα πληθυσμού με πολύ μεγάλη ομοιογένεια, αν και παρουσιάζουν ενισχυμένη εσωτερική συνοχή και αξιοπιστία, εν τούτοις επηρεάζουν αρνητικά σε μεγάλο βαθμό τη γενίκευση των αποτελεσμάτων. 56 Συμπερασματικά, η διαδικασία αξιολόγησης της ψυχολογικής βίας στους χώρους εργασίας παρουσιάζει δυσκολίες, που προέρχονται κυρίως από την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας επικοινωνίας και ενός κοινού ορισμού που να προσδιορίζει τα χαρακτηριστικά του φαινομένου και τα κριτήρια που πρέπει να χρησιμοποιούνται για το χαρακτηρισμό των εργαζομένων ως θύματα του mobbing. Επίσης, η έλλειψη μιας κοινά αποδεκτής μεθοδολογίας που να αναπτύσσεται με την εφαρμογή συγκεκριμένων εργαλείων και τεχνικών μέτρησης δημιουργεί αμφιβολίες για την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων των διαφόρων μελετών που εκπονούνται σε αμφίβολα δείγματα ως προς την ομοιογένεια και την αντιπροσωπευτικότητά τους. Κατά συνέπεια, το φαινόμενο mobbing αντιπροσωπεύει μέχρι σήμερα μια «γκρίζα ζώνη» στην αξιολόγηση της επαγγελματικής επικινδυνότητας, αφού οι γνώσεις μας αναφορικά με τα χαρακτηριστικά του εργασιακού περιβάλλοντος και γενικότερα των αιτιολογικών του παραγόντων είναι ασύνδετες και κατακερματισμένες. Είναι αναγκαία λοιπόν η δημιουργία ενός πλαισίου αναφοράς ως προς την αξιολόγηση του mobbing, στο οποίο θα καθορίζονται τα διάφορα βήματα με βάση προκαθορισμένα κριτήρια, δίνοντας έμφαση σε μια ολιστική προσέγγιση του φαινομένου μέσω της σύνδεσης της υποκειμενικής και της αντικειμενικής αξιολόγησης και της ανάλυσης του συνόλου των αιτιολογικών χαρακτηριστικών του. Ένα τέτοιο πλαίσιο αναφοράς θα αποτελούσε ιδανικό υπόστρωμα, πάνω στο οποίο θα μπορούσαν να δομηθούν τα απαραίτητα παρεμβατικά μέτρα (πρωτογενείς, δευτερογενείς, τριτογενείς παρεμβάσεις) για την αντιμετώπιση του φαινομένου mobbing. ABSTRACT Definitions and causative factors of psychological violence in the workplace and their role in the risk assessment of mobbing D. TOUKAS, M. DELICHAS, A. KARAGEORGIOU Centre of Prevention of Occupational Risk of Central Greece, Ministry of Labour, Larisa, Greece Archives of Hellenic Medicine 2012, 29(2): A variety of terms are used to determine the different forms of psychological violence in the workplace, such as bullying, mobbing, harassment, psychological harassment, abusive behavior, emotional abuse, workplace aggression. In the relevant literature, in many cases these terms are used as synonyms while in others they indicate different meanings. This creates difficulties in evaluating the risk of psychological violence, since there is no common definition determining its characteristics. This literature review of mobbing evaluation strategies presents the underlying difficulties that influence the reliability and validity of these strategies. Key words: Bullying, Harassment, Mobbing, Risk assessment, Work Βιβλιογραφία 1. KIVIMÄKI M, ELOVAINIO M, VAHTERA J. Workplace bullying and sickness absence in hospital staff. Occup Environ Med 2000, 57: LEYMANN H, GUSTAFSSON A. Mobbing at work and the development of post-traumatic stress disorders. Eur J Work Organ Psychol 1996, 5: HIRIGOYEN MF. Ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας. Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, EGE H. La valutazione peritale del Danno da Mobbing. Giuffrè, Milano, LEKA S, COX T. The European framework for psychosocial risk management (PRIMA-EF). 2nd ed. I-WHO Publ, Nottingham, Available at: 6. ΤΟΥΚΑΣ Δ, ΤΟΥΚΑ Α. Ανάλυση και διαχείριση του επαγγελματικού άγχους στο νοσοκομειακό περιβάλλον: Από την επιστημονική προσέγγιση στην πρακτική εφαρμογή. Αρχ Ελλ Ιατρ 2010,

11 172 Δ. ΤΟΥΚΑΣ και συν 28: RANIERI D. Il lavoro molesto. 2nd ed. Ediesse, Roma, LEYMANN H, GUSTAVSSON B. Psychological violence at workplaces: Two explorative studies. Arbetarskyddsstyrelsen, Stockholm, LEYMANN H. The content and development of mobbing at work. Eur J Work Organ Psychol 1996, 5: EUROPEAN AGENCY FOR SAFETY AND HEALTH AT WORK. Workplace violence and harassment: A European picture. EU-OSHA, Luxembourg, 2010: EUROPEAN AGENCY FOR SAFETY AND HEALTH AT WORK. Expert forecast on emerging psychosocial risks related to occupational safety and health (OSH). EU-OSHA, Luxembourg, Available at: 12. INTERNATIONAL LABOUR ORGANIZATION. Introduction to violence at work. ILO, Geneva, Available at: public/english/protection/safework/violence/intro.htm 13. EGE H. Mobbing: Conoscerlo per vincerlo. Franco Angeli, Milano, VARTIA M. Workplace bullying a study on the work environment, well-being and health. Faculty of Arts, University of Helsinki, Helsinki, Available at: julkaisut/hum/psyko/vk/vartia-vaananen/workplac.pdf 15. BRODSKY CM. The harassed worker. Lexington Books, Toronto, Ontario, THYLEFORS I. Scapegoats. Natur og Kultur, Stockholm, LEYMANN H. Mobbing and psychological terror at workplaces. Violence and Victims 1990, 5: WILSON CB. US business suffer from workplace trauma. Pers J 1991, 70: BJÖRKQVIST K, OSTERMAN K, HJELT-BACK M. Aggression among university employees. Aggressive Behav 1994, 20: EINARSEN S, SKOGSTAD A. Bullying at work: Epidemiological findings in public and private organizations. Eur J Work Organ Psychol 1996, 5: KEASHLY L. Emotional abuse in the workplace: Conceptual and empirical issues. J Emot Abuse 1998, 1: KEASHLY L, TROTT V, MACLEAN LM. Abusive behavior in the workplace: A preliminary investigation. Violence and Victims 1994, 9: O MOORE M, SEIGNE E, McGUIRE L, SMITH M. Victims of bullying at work in Ireland. J Occup Health Safety 1998, 14: HOEL H, COOPER CL. Origins of bullying. Theoretical frameworks for explaining workplace bullying. In: Tehrani N (ed) Managing bullying at work. Taylor & Francis, London and New York, 2001: ZAPF D. Organizational, work group related and personal causes of mobbing/bullying at work. Int J Manpower 1999, 20: SALIN D. The significance of gender in the prevalence, forms and perceptions of workplace bullying. Nordiske Organisasjonsstudier 2003, 5: EGE H. Mobbing, che cos è il terrore psicologico sul posto di lavoro. Ed Pitagora, Bologna, EUROPEAN SOCIAL DIALOGUE. Framework agreement on harassment and violence at work. ETUC/CEC, Available at: ec.europa.eu/employment social/news/2007/apr/harassment violence at work en.pdf 29. ZAPF D, KNORZ C, KULLA M. On the relationship between mobbing factors, and job content, social work environment, and health outcomes. Eur J Work Organ Psychol 1996, 5: NIEDL K. Mobbing and well-being: Economic and personnel development implications. Eur J Work Organ Psychol 1996, 5: MIKKELSEN EG, EINARSEN S. Basic assumptions and symptoms of post-traumatic stress among victims of bullying at work. Eur J Work Organ Psychol 2002, 11: EINARSEN S. Harassment and bullying at work: A review of the Scandinavian approach. Aggress Violent Behav 2000, 5: EINARSEN S. The nature and causes of bullying at work. Int J Manpower 1999, 20: EINARSEN S, RAKNES BI, MATTHIESEN SB. Bulling and harassment at work and their relationship to work environment quality: An exploratory study. Eur Work Organ Psychol 1994, 4: GLASØ L, MATTHIESEN SB, NIELSEN MB, EINARSEN S. Do targets of workplace bullying portray a general victim personality profile? Scand J Psychol 2007, 48: HOEL H, COOPER CL, FARAGHER B. The experience of bullying in Great Britain: The impact of organizational status. Eur J Work Organ Psychol 2001, 10: ZAPF D, EINARSEN S. Individual antecedents of bullying. Victims and perpetrators. In: Einarsen S, Hoel H, Zapf D, Cooper C (eds) Bullying and emotional abuse in the workplace: International perspectives in research and practice. Taylor & Francis, London, New York, 2003: AQUINO K. Structural and individual determinants of workplace victimization: The effects of hierarchical status and conflict management style. J Manage 2000, 26: VARTIA M. The sources of bullying: Psychological work environment and organizational climate. Eur J Work Organ Psychol 1996, 5: NEUMAN J, BARON RA. Social antecedents of bullying. A social interactionist perspective. In: Einarsen S, Hoel H, Zapf D, Cooper C (eds) Bullying and emotional abuse in the workplace: International perspectives in research and practice. Taylor & Francis, London, New York, 2003: HOEL H, RAYNER, COOPER CL. Workplace bullying. Int Rev Industr Organ Psychol 1999, 14: EUROPEAN AGENCY FOR SAFETY AND HEALTH AT WORK. E-facts: 46. Mental health promotion in the health care sector. EU-OSHA. Available at: efact46/view 43. INTERNATIONAL LABOUR ORGANIZATION. World of work. ILO, 2002:43. Available at: 44. OCCUPATIONAL SAFETY AND HEALTH ADMINISTRATION. Guidelines for preventing workplace violence for health care and social service workers. US OSHA, R Available at: 45. LEWIS D. Bullying at work: The impact of shame among university and college lectures. Br J Guid Couns 2004, 32: FELBLINGER DM. Incivility and bullying in the workplace and nurses shame responses. J Obstet Gynecol Neonatal Nurs 2008, 37: ZAPF D, EINARSEN S, HOEL H, VARTIA M. Empirical findings on bul-

12 ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΟΠΤΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΟΥ MOBBING 173 lying in the workplace. In: Einarsen S, Hoel H, Zapf D, Cooper C (eds) Bullying and emotional abuse in the workplace: International perspectives in research and practice. Taylor & Francis, London, New York, 2003: LEYMANN H. Manual of the LIPT questionnaire for assessing the risk of psychological violence at work. Violen, Stockholm, O LEARY-KELLY A, GRIFFIN R, GLEW D. Organization-motivated aggression: A research framework. Acad Manage Rev 1996, 21: EINARSEN S, HOEL H. The negative acts questionnaire: Development, validation and revision of a measure of bullying at work. 10th European Congress on Work and Organizational Psychology, Prague, EINARSEN S, HOEL H, NOTELAERS G. Measuring exposure to bullying and harassment at work: Validity, factor structure and psychometric properties of the negative acts questionnairerevised. Work Stress 2009, 23: VAUGHN S, SCHUMM J, SINAGUB J. Focus group interviews in education and psychology. Sage Publications Inc, London, STEWART V, DAVID W, SHAMDASANNI N, PREM N. Focus group: Therapy and practice. Sage Publications, Newbury Park, BINETTI P, BRUNI R. Il counseling in una prospettiva multimodale. Magi, Roma, BJÖRKQVIST K, ÖSTERMAN, HJELT-BÄCK M. Work harassment scale. Åbo Akademi University, Vasa, NIELSEN MB, MATTHIESEN SB, EINARSEN S. The impact of methodological moderators on prevalence rates of workplace bullying. A meta-analysis. J Occup Organ Psychol 2010, 83: MIKKELSEN EG, EINARSEN S. Bullying in Danish work-life: Prevalence and health correlates. Eur J Work Organ Psychol 2001, 10: NIELSEN M, EINARSEN S. Measuring workplace bullying. In: Einarsen S, Hoel H, Zapf D, Cooper C (eds) Bullying and emotional abuse in the workplace. International perspectives in research and practice. Taylor & Francis, London, NIELSEN MB, SKOGSTAD A, MATTHIESEN SB, GLASØ L, AASLAND SM, NOTELAERS G ET AL. Prevalence of workplace bullying in Norway: Comparisons across time and estimation methods. Eur J Work Organ Psychol 2009, 18: NOTELAERS G, VERMUNT K, DE WITTE H, EINARSEN S, VELDHOVEN M. Measuring psychosocial work hazards in a multilingual environment. Bullying at work: Α cross-cultural perspective from Belgium. Annual Conference of the European Academy of Occupational Health Psychology, Porto, NIEDL K. Mobbing/bullying at a workplace. Rainer Hampp Verlag, Munich, MACKENSEN VON ASTFELD S. The sick building syndrome with special consideration of the effects of mobbing. Verlag Dr Kovac, Hamburg, O MOORE M. Summary report on the national survey on workplace bullying. Trinity College, Dublin, EINARSEN S, MATTHIESEN SB, SKOGSTAD A. Bullying, burnout and well-being among assistant nurses. J Occup Health Safety 1998, 14: RAYNER C. The incidence of workplace bullying. J Commun Appl Soc Psychol 1997, 7: UNISON. UNISON members experience of bullying at work. UNI- SON, London, COWIE H, JENNIFER D, NETO C, ANGULA JC, TEREIRA B, DEL BARRIO C ET AL. Comparing the nature of workplace bullying in two European countries: Portugal and the UK. In: Sheehan M, Ramsey S, Patrick J (eds) Transcending the boundaries: Integrating people, processes and systems. Griffith University, Brisbane, 2000: QUINE L. Workplace bullying in junior doctors: Questionnaire survey. Br Med J 2002, 324: HUBERT AB, VAN VELDHOVEN M. Risk sectors for undesirable behaviour and mobbing. Eur J Work Organ Psychol 2001, 10: KAUCSEK G, SIMON P. Psychoterror and risk-management in Hungary. 7th European Congress of Work and Organizational Psychology, Györ, Hungary, VARTIA M. Bullying at workplaces. International Symposium on Future Trends in the Changing Working Life, Helsinki, 1991: NUUTINEN I, KAUPPINEN K, KANDOLIN I. Tasa-arvo poliisitoimessa. (Equality in the police force). Työterveyslaitos, Sisäasianministeriö, Helsinki, SALIN D. Prevalence and forms of bullying among business professionals: A comparison of two different strategies for measuring bullying. Eur J Work Organ Psychol 2001, 10: EINARSEN H, HOEL D, ZAPF D, COOPER CL. Bullying and emotional abuse in the workplace. International perspectives in research and practice. Taylor & Francis, London, KARANIKA-MURRAY M, ANTONIOU A, MICHAELIDES G, COX T. Expanding the risk assessment methodology for work-related health: A technique for incorporating multivariate curvilinear effects. Work Stress 2009, 23: NATIONAL INSTITUTE FOR OCCUPATIONAL SAFETY AND HEALTH. Violence in the workplace: Risk factors and prevention strategies, current intelligence bulletin. NIOSH, Atlanta, GA, 1996: NIELSEN MB, EINARSEN S. Sampling in research on interpersonal aggression. Aggressive Behav 2008, 34: HAUGE L J, SKOGSTAD A, EINARSEN S. Relationships between stressful work environments and bullying: Results of a large representative study. Work Stress 2007, 21: Corresponding author: D. Toukas, Centre of Prevention of Occupational Risk of Central Greece, Ministry of Labour, Department of Euboia, 2 Velissariou street, GR Halkida, Greece

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών

Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Μία νέα προσέγγιση µελέτης του εργασιακού στρες και εφαρµογή της σε κέντρο τηλεφωνικής εξυπηρέτησης πελατών Σ. ΠΑΠΑ ΟΠΟΥΛΟΣ (1), Ν. ΜΑΡΜΑΡΑΣ (2) (1) (2) ΕΡΓΟΝΟΜΙΑ ΕΠΕ, Ελ. Βενιζέλου 63-71, 142 31 Νέα Ιωνία,

Διαβάστε περισσότερα

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ

Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Αποσπάσµατα από την οµιλία στο ηµοτικό Σχολείο Γουβών, 15 Νοεµβρίου 2014, µε τίτλο: ΣΧΟΛΙΚΟΣ ΕΚΦΟΒΙΣΜΟΣ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΧΟΛΕΙΟΥ Οι όροι «εκφοβισµός» (bullying) και «θυµατοποίηση» (victimization)

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ

Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος. Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Ψυχοκοινωνικοί βλαπτικοί παράγοντες του εργασιακού περιβάλλοντος Γ. Ραχιώτης Ειδικός ιατρός εργασίας Λέκτορας Επιδημιολογίας ΠΘ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Τροποποίηση της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ/ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ ΜΑΡΙΑ-ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΤΣΙΑΜΑ

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ/ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ ΜΑΡΙΑ-ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΤΣΙΑΜΑ Υπό την Εποπτεία του Υπουργείου Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Πρόνοιας Άρθρα και Μελέτες 9/2013 Δεκέμβριος 2013 ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ/ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΗΣ ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ στην ΕΡΓΑΣΙΑ

ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ στην ΕΡΓΑΣΙΑ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΟΙ ΚΙΝΔΥΝΟΙ στην ΕΡΓΑΣΙΑ Το σύνδρομο της επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout) Μιλτιάδης Δεληχάς μέλος Ομάδας Εργασίας της SLIC Επιθεωρητής Ασφάλειας & Υγείας στην Εργασία Ακτινοφυσικός MSc,

Διαβάστε περισσότερα

Το σύνδροµο «Mobbing» στην Εργασία

Το σύνδροµο «Mobbing» στην Εργασία Το σύνδροµο «Mobbing» στην Εργασία Ο όρος mobbing προέρχεται από την αγγλική λέξη mob που σημαίνει επιτίθεµαι, περικυκλώνω, ενοχλώ και εκφράζει σήµερα τη συστηματική ψυχολογική επίθεση και στρατηγική περιθωριοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΕΙΚΟΝΙΣΗΣ ΒΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΜΕ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ Ε Λ Ε Ν Η Κ Α Ρ Α Υ Ι Α Ν Ν Η, P S Y. D. Ε Γ Γ Ε Γ Ρ Α Μ Μ Ε Ν Η Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Ψ Υ Χ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Λ Ε Ι Τ Ο Υ Ρ Γ Ο Σ Κ Λ Ι Ν Ι Κ Η Σ Α

Διαβάστε περισσότερα

Στρεσογόνοι παράγοντες σε Ελληνίδες εργαζόμενες στον ιδιωτικό τομέα.

Στρεσογόνοι παράγοντες σε Ελληνίδες εργαζόμενες στον ιδιωτικό τομέα. Στρεσογόνοι παράγοντες σε Ελληνίδες εργαζόμενες στον ιδιωτικό τομέα. Σκοπός της εργασίας: Να δώσει στον τεχνικό ασφάλειας ένα πρακτικό και αποτελεσματικό εργαλείο προκειμένου να εκτιμήσει ευκολότερα τον

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ στη ψυχοκοινωνικούς κινδύνους το 2002.

ΠΑΡΕΝΟΧΛΗΣΗ στη ψυχοκοινωνικούς κινδύνους το 2002. Η οικονομική κρίση και οι αλλαγές που επιφέρει στις εργασιακές σχέσεις είναι πιθανό να συντελέσουν σε συχνότερη εμφάνιση φαινομένων βίας στους εργασιακούς χώρους. Θετικό στοιχείο: η αύξηση της ευαισθητοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ

Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Η ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΤΙΟ ΨΥΧΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΘΗΣΗΣ; Αικατερίνη Παρασκευαΐδου Ιατρός -Επιθεωρήτρια Υγείας και Ασφάλειας της Εργασίας ΣΕΠΕ ΚΕΠΕΚ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΘΡΑΚΗΣ Τι είναι υγεία; Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας

Διαβάστε περισσότερα

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο

Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Γονεϊκές αντιλήψεις για τη δομή της παιδικής προσωπικότητας σε Ελλάδα και Κύπρο Βασίλης Παυλόπουλος Τομέας Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο Αθηνών Ανακοίνωση στο 7 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας, Λευκωσία,

Διαβάστε περισσότερα

Θέματα Συμβουλευτικής. Εργασιακό άγχος

Θέματα Συμβουλευτικής. Εργασιακό άγχος Θέματα Συμβουλευτικής Εργασιακό άγχος Ιούνιος 2015 Εργασιακό άγχος της Μίτση Σχοινά, κλινικής ψυχολόγου Το εργασιακό άγχος είναι ένα ζήτημα προτεραιότητας και αυξανόμενης σημασίας για την υγεία και την

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012

ΤΟ ΙΚΤΥΟ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΓΙΑ ΤΗ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΙ ΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ ΤΗΣ Ε. Ψ. Υ. Π. Ε. Ι. Τσιάντης,2012 30Νοεµβρίου 2012 Ανοιχτό Λαϊκό Πανεπιστήµιο Χανίων Α κύκλος σπουδών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος οµιλίας: «Εκφοβισµός και Βία στο σχολείο» Ι. Τσιάντης,

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών

Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ. 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Ημερίδα ΚΕΔΕ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ ΓΙΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΔΙΧΩΣ ΒΙΑ 15 Οκτωβρίου 2011, Βιοτεχνικό Επιμελητήριο Αθηνών Εταιρεία Ψυχοκοινωνικής Υγείας του Παιδιού και του Εφήβου (Ε.Ψ.Υ.Π.Ε.) Τίτλος ομιλίας: «Εκφοβισμός

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωσιακή Ψυχολογία

Οργανωσιακή Ψυχολογία Οργανωσιακή Ψυχολογία Ιωάννης Νικολάου Επίκουρος Καθηγητής Οργανωσιακής Συμπεριφοράς Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα ιοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας www.inikolaou.gr inikol@aueb.gr Ιωάννης Νικολάου

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα

Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Εκπαιδευτική Μονάδα 1.1: Τεχνικές δεξιότητες και προσόντα Πέρα από την τυπολογία της χρηματοδότησης, των εμπλεκόμενων ομάδων-στόχων και την διάρκεια, κάθε project διακρατικής κινητικότητας αποτελεί μια

Διαβάστε περισσότερα

Η Λειτουργία της Γραμμής SOS 15900

Η Λειτουργία της Γραμμής SOS 15900 Η Λειτουργία της Γραμμής SOS 15900 Καμηλέρη Ράνια: Ψυχολόγος, Συστημική Ψυχοθεραπεύτρια, MSc, Στέλεχος/Σύμβουλος Γραμμής SOS 15900 Υποέργο 5 με τίτλο: «ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΗΛΕΦΩΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ (SOS)

Διαβάστε περισσότερα

Η επίδραση του συνδρόµου mobbing στην επαγγελµατική ζωή των Νοσηλευτών

Η επίδραση του συνδρόµου mobbing στην επαγγελµατική ζωή των Νοσηλευτών BΡΑΒΕΙΟ ΚΑΛΥΤΕΡΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΕ ΡΙΟΥ ΕΝΕ 2013 Η επίδραση του συνδρόµου mobbing στην επαγγελµατική ζωή των Νοσηλευτών Παρασκευή Μπακέλλα 1, Ευτυχία Γιάγκου 2, Καλλιόπη Μπραχαντίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ

ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ Πειραιάς, 21 Νοεµβρίου 2014 ΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΕΙ ΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΥΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ TA ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΥΓΕΙΑΣ ΠΟΥ ΣΥΝ ΕΟΝΤΑΙ ΜΕ ΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑ Σκοπός της έρευνας ήταν η συλλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ: ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΘΕΜΑ: Ο ΥΠΟΣΤΗΡΙΚΤΙΚΟΣ ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΝΟΣΗΛΕΥΤΗ ΣΕ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΜΕ ΚΑΡΚΙΝΟ ΜΑΣΤΟΥ ΠΟΥ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΣΕ ΧΗΜΕΙΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ 1 Η ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΕΚΠΟΝΗΣΗΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ... 23 2 Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΘΕΜΑΤΟΣ... 25 2.1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ... 25 2.2 ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ... 26 2.2.1 ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΕΣ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΕΣ ΕΡΓΑΣΙΕΣ... 26 2.2.2

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφείς: Κολίρη, Μ.Ε, Μαλογιάννης, Ι., Καπετανάκη, Δ., Καραπιπέρη, Α., Σωτηράκου, Α. & Κατσαδώρος, Κ.

Συγγραφείς: Κολίρη, Μ.Ε, Μαλογιάννης, Ι., Καπετανάκη, Δ., Καραπιπέρη, Α., Σωτηράκου, Α. & Κατσαδώρος, Κ. Τίτλος έρευνας: «Δουλεύοντας με αλλοδαπές γυναίκες θύματα βίας και σωματεμπορίας: πιλοτική έρευνα για την εφαρμογή της φόρμας καταγραφής κλινικών και πολιτισμικών στοιχείων». Συγγραφείς: Κολίρη, Μ.Ε, Μαλογιάννης,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΣΟΥΛΙ ΗΣ Λειτουργός Ασφάλειας και Υγείας

ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΣΟΥΛΙ ΗΣ Λειτουργός Ασφάλειας και Υγείας ΕΡΓΑΣΙΑΚΟ ΑΓΧΟΣ - STRESS 1 Άγχος - Απόπειρα ορισμού! Το εργασιακό άγχος και γενικά το στρες αναφέρεται στη δυσμενή αντίδραση των ανθρώπων μετά από υπερβολική πίεση ή άλλης μορφής απαίτησηστην οποία υποβάλλονται

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών

Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Θέμα πτυχιακής Μαθησιακές δυσκολίες και Κακοποίηση παιδιών Ορισμός μαθησιακών διαταραχών Η αδυναμία των μαθητών να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός κανονικού σχολείου. Τα μαθησιακά προβλήματα ΔΕΝ οφείλονται

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων & μυοσκελετικών συμπτωμάτων σε εργαζόμενους σε τηλεφωνικά κέντρα

Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων & μυοσκελετικών συμπτωμάτων σε εργαζόμενους σε τηλεφωνικά κέντρα Διερεύνηση ψυχοκοινωνικών παραγόντων & μυοσκελετικών συμπτωμάτων σε εργαζόμενους σε τηλεφωνικά κέντρα Θεώνη Κουκουλάκη Τοπογράφος Μηχανικός, Εργονόμος, Υπεύθυνη Κέντρου Ασφάλειας της Εργασίας Ελληνικό

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΣΤΗ ΔΙΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΠΑΡΟΧΗ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΙΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Βάλια Τσοπόκη, Φωτεινή Τολίκα Γενική ΕΞΥΠΠ Προστασία Α.Ε. Νοσηλεύτριες Επαγγελματικής υγείας 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Νοσηλευτική επαγγελματικής

Διαβάστε περισσότερα

Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός

Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός Το διαδίκτυο και ο σχολικός εκφοβισμός Πλαγεράς Αντώνιος Τεχνολόγος Εκπαιδευτικός Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης ΠΕ 17 03 Υπεύθυνος Συμβουλευτικού Σταθμού Δ.Δ.Ε. Ν. Μαγνησίας Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΣΠΑΙΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας

Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Σχολικός εκφοβισμός(bullying). Η περίπτωση της ΔΔΕ Α Αθήνας Χιόνη Μαρία, MSc Προαγωγής & Αγωγής Υγείας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Υπεύθυνη Αγωγής Υγείας Δ. Δ. Ε. Α Αθήνας Αθήνα, 25/11/2014 Χαρακτηριστικά σχολικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΑΙ ΔΙΑΙΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΟ ΤΕΙ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΤΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 Τμήμα Διατροφής και Διαιτολογίας Σελίδα 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΑΣΚΗΣΕΙΣ: 1. Αξιολόγηση της προσωπικής

Διαβάστε περισσότερα

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Εισαγωγή Ως ένα νόσημα με σοβαρό και υψηλό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας. Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας

Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας. Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Οι οικονομικές και κοινωνικές διαστάσεις της άνοιας Γιάννης Κυριόπουλος, MD, MPH, MSc, PhD Τομέας Οικονομικών της Υγείας, Εθνική Σχολή Δημόσιας Υγείας Εισαγωγή Ως ένα νόσημα με σοβαρό και υψηλό φορτίο

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ο ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΜΕΛΕΤΗΣ ΧΡΗΣΙΜΟΠΟΙΗΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην έρευνα χρησιµοποίησης υπηρεσιών υγείας χρησιµοποιούνται επιδηµιολογικές, κοινωνιολογικές, οικονοµετρικές, καθώς και καθαρά

Διαβάστε περισσότερα

EU Kids Online Θεματικό Ερευνητικό δίκτυο για τη συγκριτική μελέτη της έρευνας σχετικά με τα παιδιά και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου στις

EU Kids Online Θεματικό Ερευνητικό δίκτυο για τη συγκριτική μελέτη της έρευνας σχετικά με τα παιδιά και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου στις EU Kids Online Θεματικό Ερευνητικό δίκτυο για τη συγκριτική μελέτη της έρευνας σχετικά με τα παιδιά και την ασφαλή χρήση του διαδικτύου στις ευρωπαϊκές χώρες. Χρηματοδοτείται από το πρόγραμμα Safer Internet

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού

Παραδοτέο Π.1 (Π.1.1) Εκθέσεις για προµήθεια εκπαιδευτικού υλικού 1 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΕΠΕΑΕΚ ΙΙ Μέτρο 2.2 Αναµόρφωση Προγραµµάτων Προπτυχιακών Σπουδών ιεύρυνση Τριτοβάθµιας Κατ. Πράξης 2.2.2.α Αναµόρφωση Προγραµµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΠΥ και Ενδοσχολική Βία

ΔΕΠΥ και Ενδοσχολική Βία ΔΕΠΥ και Ενδοσχολική Βία ΓΕΡΑΣΙΜΟΣ Α. ΚΟΛΑΪΤΗΣ Επικ. Καθηγητής Παιδοψυχιατρικής, Διευθυντής Παιδοψυχιατρικής Κλινικής Πανεπιστημίου Αθηνών Γεν. Νοσοκομείο Παίδων «Η Αγία Σοφία» ΕΝΔΟΣΧΟΛΙΚΗ ΒΙΑ Γιατί και

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια

Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Διαταραχές συμπεριφοράς στην Άνοια Κώστας Νικολάου ψυχίατρος Παρουσίαση βασισμένη στο: BPSD Educational Pack, International Psychogeriatric Association (IPA) 2002 Τα Συμπεριφορικά και Ψυχολογικά συμπτώματα

Διαβάστε περισσότερα

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας

Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009. 1. Ταυτότητα της Έρευνας Το Πρόγραμμα Κοινωνικής και Συναισθηματικής Αγωγής σε σχολεία της Κύπρου 2001-2009 1. Ταυτότητα της Έρευνας Διοργανωτές: Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας (ΚΕΕΑ) και Κέντρο Έρευνας και Εφαρμογών Σχολικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ. Φοινίκη Αλεξάνδρου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΚΑΤ ΟΙΚΟΝ ΝΟΣΗΛΕΙΑΣ Φοινίκη Αλεξάνδρου Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ Negative feelings management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Διαχείριση Αρνητικών Συναισθημάτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

Παραδείγματα καλών πρακτικών και μελλοντικές προκλήσεις

Παραδείγματα καλών πρακτικών και μελλοντικές προκλήσεις Πολιτικές προώθησης Θέρμανσης & Ψύξης από Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας: Παραδείγματα καλών πρακτικών και μελλοντικές προκλήσεις Συγγραφείς: Austrian Energy Agency: Nina Pickl, Johannes Schmidl, Lorenz Strimitzer

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακό στρες και Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης λειτουργών υγείας Κωνσταντινος Ν Φουντουλάκης

Εργασιακό στρες και Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης λειτουργών υγείας Κωνσταντινος Ν Φουντουλάκης Εργασιακό στρες και Σύνδρομο Επαγγελματικής Εξουθένωσης λειτουργών υγείας Κωνσταντινος Ν Φουντουλάκης Επικουρος Καθηγητής Ψυχιατρικής Γ Παν Ψυχιατρική Κλινική ΠΓΝ ΑΧΕΠΑ Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Διαβάστε περισσότερα

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις

Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις «Βία κατά των γυναικών: Ένα πρόβλημα, πολλές όψεις» Συνέδριο ΓΓΙΦ - ΥΠΕΣ Αθήνα 25/11/2014 Βία κατά των γυναικών: Ένα διαχρονικό πρόβλημα, πολλές όψεις Θεοδώρα Κατσιβαρδάκου Προϊστάμενη Διεύθυνσης Υπηρεσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΣΤΕΡ

ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΣΤΕΡ ΣΧΟΛΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΣΧΟΛΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΜΟΝΑΔΩΝ ΥΓΕΙΑΣ» ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΣΤΕΡ ΤΙΤΛΟΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ «ΕΚΤΙΜΗΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣ ΤΟΥ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ MOBBING

Διαβάστε περισσότερα

BUSINESS EXCELLENCE ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΙΑ

BUSINESS EXCELLENCE ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΙΑ EUROPEAN FOUNDATION FOR QUALITY MANAGEMENT ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ BUSINESS EXCELLENCE ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΗ ΑΡΙΣΤΕΙΑ Στόχος μας... Να δοθεί στον καθένα η ευκαιρία Να εξοικειωθεί με τις

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis)

ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΚΕΦΑΛΑΙΟ 23 ΜΕΤΑ-ΑΝΑΛΥΣΗ (Meta-Analysis) ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έχοντας παρουσιάσει τις βασικές έννοιες των ελέγχων υποθέσεων, θα ήταν, ίσως, χρήσιμο να αναφερθούμε σε μια άλλη περιοχή στατιστικής συμπερασματολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Ενισχύοντας τον Άνθρωπο σε περιόδους Κρίσης και Αλλαγών. Μαζουροπούλου Χριστίνα Ψυχολόγος ΕΑΡ Consultant Hellas EAP

Ενισχύοντας τον Άνθρωπο σε περιόδους Κρίσης και Αλλαγών. Μαζουροπούλου Χριστίνα Ψυχολόγος ΕΑΡ Consultant Hellas EAP Ανθεκτικότητα & Αισιοδοξία: Ενισχύοντας τον Άνθρωπο σε περιόδους Κρίσης και Αλλαγών Μαζουροπούλου Χριστίνα Ψυχολόγος ΕΑΡ Consultant Hellas EAP 1 Οι Άνθρωποι μας 2 Συνέπειες Οικονομικής Κρίσης σε Εργαζομένους

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική Εργασία Β2

Ερευνητική Εργασία Β2 ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΕΛ ΠΑΤΡΑΣ Ερευνητική Εργασία Β2 Σχολικό έτος 2014-15 Β τετράμηνο Θέμα: «Τριτοβάθμια Εκπαίδευση και επαγγελματική αποκατάσταση» Ερευνητικό υποερώτημα: «Ποια τα Κριτήρια για την επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr Εισαγωγή Έρευνα Stedima: Ισότητα και Ισορροπία στην εργασιακή και προσωπική ζωή των ανωτάτων στελεχών Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Ροζίνα Κωστιάνη, Ρέα Μάνεση, STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης

Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης Η ερευνητική διαδικασία: Προετοιμασία ερευνητικής πρότασης και συγγραφή ερευνητικής έκθεσης / διατριβής. Δρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π.,., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας

Διαβάστε περισσότερα

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ

Νόσημα: Άσθμα. Επιστημονικός Υπεύθυνος: Καθηγητής Χρήστος Λιονής UNIVERSITY OF CRETE FACULTY OF MEDICINE ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΡΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ «Ανάπτυξη 13 Κατευθυντήριων Οδηγιών Γενικής Ιατρικής για τη διαχείριση των πιο συχνών νοσημάτων και καταστάσεων υγείας στην Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας», Κωδικός MIS: 464637 Νόσημα: Άσθμα Ομάδα εργασίας:

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας

Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Πληροφοριακό έντυπο διαχείριση κινδύνων υγείας και ασφάλειας στο χώρο εργασίας Αυτό το πληροφοριακό έντυπο παρέχει γενικές οδηγίες στα πρόσωπα (φυσικά ή νομικά) που εκτελούν μια επιχείρηση ή αναλαμβάνων

Διαβάστε περισσότερα

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων

Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Έρευνα Stedima: Η χρησιμοποίηση των εργαλείων κοινωνικής δικτύωσης (social networks) από στελέχη επιχειρήσεων Εισαγωγή Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος, Χαρχαντής Αθανάσιος STEDIMA S.A. www.stedima.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Ελληνικό Στατιστικό Ινστιτούτο Πρακτικά 18 ου Πανελληνίου Συνεδρίου Στατιστικής (2005) σελ.49-54 ΤΑ ΣΧΕΔΙΑ ΤΩΝ ΜΑΘΗΤΩΝ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΗΣ ΡΟΔΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΠΟΦΟΙΤΗΣΗ ΤΟΥΣ. ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΙΑΣ ΕΜΠΕΙΡΙΚΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

λεκτικός, σωματικός, ψυχολογικός, διαδικτυακός, κ.α.). ! Ο Olweus (1993: 9) ορίζει ως εκφοβισμό «την κατάσταση κατά την

λεκτικός, σωματικός, ψυχολογικός, διαδικτυακός, κ.α.). ! Ο Olweus (1993: 9) ορίζει ως εκφοβισμό «την κατάσταση κατά την ! Ο Olweus (1993: 9) ορίζει ως εκφοβισμό «την κατάσταση κατά την οποία ο μαθητής εκτίθεται επανειλημμένα και για κάποιο χρονικό διάστημα σε αρνητικές πράξεις άλλου ή άλλων μαθητών, οι οποίες εκδηλώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Εμπειρική διερεύνηση των στάσεων των καταναλωτών απέναντι στα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας

Εμπειρική διερεύνηση των στάσεων των καταναλωτών απέναντι στα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας Εμπειρική διερεύνηση των στάσεων των καταναλωτών απέναντι στα προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας Ονοματεπώνυμο: Φανή Φιλίππου Σειρά: 9 Επιβλέπων Καθηγητής: Παρασκευάς Αργουσλίδης Δεκέμβριος 2012 1 Σκοπός της

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.

Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές. Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo. Διαχείριση κρίσεων: Ψυχοκοινωνικές Γεωργία Κιζιρίδου, Εξελικτική Σχολική Ψυχολόγος, MSc, Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων georgiakiz@yahoo.gr Διαχείριση κρίσεων: Ψυχο-κοινωνικές «Ακόμα και οι χώρες που είναι εξοπλισμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ. Πτυχιακή Εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ Πτυχιακή Εργασία ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΩΝ ΕΠΙΠΕ ΩΝ ΘΝΗΣΙΜΟΤΗΤΑΣ ΚΑΙ ΤΩΝ ΚΥΡΙΟΤΕΡΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΠΡΟΚΛΗΣΗΣ ΘΑΝΑΤΟΥ ΑΤΟΜΩΝ ΜΕ ΨΥΧΟΓΕΝΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ Γεωργία Χαραλάµπους Λεµεσός

Διαβάστε περισσότερα

ιοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων

ιοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων ιοίκηση Ανθρωπίνων Πόρων Επιλογή Προσωπικού Ιωάννης Νικολάου inikol@aueb.gr Λέκτορας Οργανωσιακής Συµπεριφοράς Οικονοµικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Τµήµα ιοικητικής Επιστήµης και Τεχνολογίας Τα Στάδια της Συστηµατικής

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΙMP3ROVE

ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΙMP3ROVE Value thrugh Research and Innvatin ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΙMP3ROVE ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΜΙΑΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗΣ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ ΙMP3ROVE Αθήνα Ιανουάριος 2014 Ο Κοκκινοπλίτης Κωνσταντίνος είναι Πιστοποιημένος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Λουκία Βασιλείου ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΠΑΙΔΙΚΗ ΚΑΙ ΕΦΗΒΙΚΗ ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ: ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ Λουκία Βασιλείου 2010646298 Επιβλέπουσα καθηγήτρια: Δρ.

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού

Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Θέµατα αξιολόγησης εκπαιδευτικού λογισµικού Όνοµα: Τάσος Αναστάσιος Επώνυµο: Μικρόπουλος Τίτλος: Αναπληρωτής Καθηγητής, Εργαστήριο Εφαρµογών Εικονικής Πραγµατικότητας στην Εκπαίδευση, Πανεπιστήµιο Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ»

«ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΤΩΝ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΩΝ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» «ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ ΣΤΕΛΕΧΩΣΗΣ ΤΩΝ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΩΝ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ : Κωνσταντινίδου Εύα Επιβλέπουσα καθηγήτρια : ηµητριάδου Αλεξάνδρα ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2007 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στις µέρες µας επικρατεί µια παγκόσµια

Διαβάστε περισσότερα

Διάλεξη 4 η (2014 15) Έρευνα μάρκετινγκ & κατανόηση του πελάτη

Διάλεξη 4 η (2014 15) Έρευνα μάρκετινγκ & κατανόηση του πελάτη Διάλεξη 4 η (2014 15) Έρευνα μάρκετινγκ & κατανόηση του πελάτη 1 Η σημασία της έρευνας μάρκετινγκ Χώρα Τζίρος σε εκατομμύρια $ Μ. Βρετανία 2332 52,55 Γαλλία 1930 42,94 Σουηδία 261 39,38 Γερμανία 2080 35,32

Διαβάστε περισσότερα

επιστημονική ημερίδα: εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ

επιστημονική ημερίδα: εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ επιστημονική ημερίδα: ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΤΗ ΣΧΟΛΙΚΗ ΤΑΞΗ εγκαταστάσεις New York College 9 Μαΐου 2009 - ΑΘΗΝΑ ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΗΜΕΡΙΔΑΣ Επιστημονική Επιμέλεια: Δρ Εμμανουηλίδου

Διαβάστε περισσότερα

Πληροφορίες τμημάτων & επιπέδων _v.1. Πληροφορίες τμημάτων & επιπέδων. τηλέφωνα επικοινωνίας: 211.403-7682 & 690.9012085 email: info@valores.

Πληροφορίες τμημάτων & επιπέδων _v.1. Πληροφορίες τμημάτων & επιπέδων. τηλέφωνα επικοινωνίας: 211.403-7682 & 690.9012085 email: info@valores. 2013 Πληροφορίες τμημάτων & επιπέδων ΒΑΣΙΚΟ Επίπεδο A Περιγραφή βασικού επιπέδου Α1 Ολοκληρώνοντας το επίπεδο Α1 της Ισπανικής γλώσσας, ο σπουδαστής θα είναι ικανός να κατανοήσει και να χρησιμοποιήσει

Διαβάστε περισσότερα

8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη. Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ

8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ. Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη. Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ Βιωµατικό σεµινάριο: Δ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΓΧΟΥΣ 8 Μαϊου 2010 - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Επιστηµονικά υπεύθυνη: Δ ρ. Εµµανουηλίδου Καλλιόπη MEd, MEd, MSc, Cert.Couns., PhD Επιστηµονική συνεργάτης Α.Π.Θ.! Δ ιοργάνωση: Χορηγός

Διαβάστε περισσότερα

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου

Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Η παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα/ Συµπεράσµατα συνεδρίου Χριστιάνα Γ. Παυλίδου D.U., MSc Κλινικός ιατροφολόγος ιαιτολόγος Επιστηµονικός σύµβουλος ΠΑΙ ΕΙΑΤΡΟΦΗ by Epode Παιδική παχυσαρκία στην Ελλάδα Το

Διαβάστε περισσότερα

Μίμης Θεοδότου MA Industrial Relations & Health and Safety Μέλος Δ.Σ. ΣΑΥΚ

Μίμης Θεοδότου MA Industrial Relations & Health and Safety Μέλος Δ.Σ. ΣΑΥΚ Ευρωπαϊκή Εκστρατεία για την Ασφάλεια και Υγεία στην Εργασία 2014-2015 Hilton Park, Λευκωσία,10/09/2015 Μίμης Θεοδότου MA Industrial Relations & Health and Safety Μέλος Δ.Σ. ΣΑΥΚ Η έρευνα διεξήχθη από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΣΜΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΙΠΕ 2009-2010

ΔΕΣΜΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΙΠΕ 2009-2010 ΔΕΣΜΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΙΠΕ 2009-2010 Αριθμός πρωτοκόλλου έργου: ΚΟΙΝΩ/0609/ΒΙΕ/13 Τίτλος έργου: Η ολιστική προσέγγιση του προβλήματος της αναποτελεσματικής αντιμετώπισης του φαινομένου των οδικών ατυχημάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Safer internet. a multiannual Community Programme on promoting safer use of the Internet and new online technologies.

Safer internet. a multiannual Community Programme on promoting safer use of the Internet and new online technologies. Ευρωπαϊκή Μελέτη για τις συμπεριφορές εξάρτησης στο Διαδίκτυο - EU NET ADB Άρτεμις Τσίτσικα Λέκτορας Εφηβικής Ιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών Επιστ. Υπεύθυνος Προγράμματος «Αριάδνη» ρ η Επιστ. Υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος

Εισαγωγή. Προφίλ του δείγματος ΕΡΕΥΝΑ Stedima: ΤΟ COACHING ΣΕ ΣΤΕΛΕΧΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γιώργος Ντάκος, Πρόεδρος & Διευθύνων Σύμβουλος Αναστασία Μπαλάρη, Ανάλυση στοιχείων & Επεξεργασία ερωτηματολογίου Εισαγωγή Η Stedima παρουσιάζει παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή εργασία της ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΣΟΥΡΛΗ Α.Μ.7509 ΑΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ

Πτυχιακή εργασία της ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΣΟΥΡΛΗ Α.Μ.7509 ΑΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Πτυχιακή εργασία της ΕΜΜΑΝΟΥΕΛΑΣ ΣΟΥΡΛΗ Α.Μ.7509 ΑΤΕΙ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΜΗΜΑ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΣΤΟΧΟΙ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ Η ανισότητα μεταξύ όλων των εργαζομένων

Διαβάστε περισσότερα

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους»

V PRC. Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας. «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Βασικά Συμπεράσματα της έρευνας «Εικόνες και αναπαραστάσεις βίας μέσα και έξω από τους σχολικούς χώρους» Αντικείμενο της έρευνας αποτέλεσε η αποτύπωση των αναπαραστάσεων των Ελλήνων/ίδων μαθητών/τριών

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΤΥΠΟΣ ΘΕΜΑΤΩΝ Α. ΤΡΟΠΟΥ ΤΥΠΟΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΧΩΡΑ ΤΟΜΕΑΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΟΛΛΑΝΔΙΑ (ΕΡΓΑΛΕΙΟ 4) ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΤΥΠΟΣ ΘΕΜΑΤΩΝ Α. ΤΡΟΠΟΥ ΤΥΠΟΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΧΩΡΑ ΤΟΜΕΑΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΟΛΛΑΝΔΙΑ (ΕΡΓΑΛΕΙΟ 4) ΜΕΓΑΛΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΥΠΟΣ ΘΕΜΑΤΩΝ Α. ΤΡΟΠΟΥ ΖΩΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΠΥΕ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ «ΤΟΛΜΗΣΤΕ ΝΑ ΕΠΙΛΕΓΕΤΕ, ΤΡΩΤΕ ΥΓΙΕΙΝΑ»/ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΤΥΠΟΣ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ ΧΩΡΑ ΤΟΜΕΑΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΟΛΛΑΝΔΙΑ WHP NUTRITION PROGRAMME

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής

Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής Ερωτήσεις Αθλητικής Ψυχολογίας Σχολή Προπονητών Γυμναστικής 1. Το ερευνητικό αντικείμενο της αθλητικής ψυχολογίας έχει (α) ψυχοφυσιολογική κατεύθυνση (β) γνωστικο-συμπεριφορική κατεύθυνση (γ) κοινωνικο-ψυχολογική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων

ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων ΕΡΓΑΣΙΑ 1 ΘΕΜΑ Κρούσματα βίας στο σχολείο: διεθνής και ελληνική πραγματικότητα, αίτια και τρόποι αντιμετώπισής τους. Δ' Κύκλος Σεμιναρίων Υπεύθυνη καθηγήτρια ΑΙΚ. ΜΑΡΙΔΑΚΗ- ΚΑΣΣΩΤΑΚΗ Καθηγήτρια Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ

ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ. Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΘΛΗΤΙΚΩΝ ΓΕΓΟΝΟΤΩΝ ΚΑΛΕΣ ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ Γιώργος Τζέτζης Αναπ. Καθηγητής ΤΕΦΑΑ/ΑΠΘ Ο ρόλος της άσκησης για όλους Η άσκηση με την συστηματική καθοδήγηση αποτελεί ουσιαστική κοινωνική επένδυση γιατί

Διαβάστε περισσότερα

Η παιδική 6ία στην κοινωνία και την υγεία

Η παιδική 6ία στην κοινωνία και την υγεία Η παιδική 6ία στην κοινωνία και την υγεία Γιάννης Υφαντόπουλος Καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Πρόεδρος Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών ΕΙΣΑΓΩΓΗ πάρχουν πολλές περιπτώσεις Βίας σε Βάρος των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ

ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ ΔΙΑΣΚΕΨΗ ΥΨΗΛΟΥ ΕΠΙΠΕΔΟΥ ΜΑΖΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ Βρυξελλες, 12-13 ιουνιου 2008 Slovensko predsedstvo EU 2008 Slovenian Presidency

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ. Πτυχιακή εργασία ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ Πτυχιακή εργασία ΣΥΝΔΡΟΜΟ ΠΟΛΥΚΥΣΤΙΚΩΝ ΩΟΘΗΚΩΝ ΚΑΙ ΟΙ ΨΥΧΟΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΣΤΟ ΑΤΟΜΟ ΠΟΥ ΝΟΣΕΙ Ραφαέλλα Χαραλάμπους Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο

Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Η αντίσταση στην ψυχοθεραπεία από ασθενείς με καρκίνο Χριστιάνα Μήτση Ψυχολόγος Μsc-Ψυχοθεραπεύτρια Πανελληνίου Συλλόγου Γυναικών με Καρκίνο Μαστού «Άλμα Ζωής» ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΑ ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ: Υπάρχουν

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION Victims Protection eu Protecting Victims Rights in the EU: The theory and practice of diversity of treatment during the

Διαβάστε περισσότερα

Ερευνητική διαδικασία και συγγραφή διατριβής: Μεθοδολογικές παρατηρήσεις ρ. Ηλίας Μαυροειδής Σ.Ε.Π., Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Τα στάδια της ερευνητικής διαδικασίας Τα βασικά στάδια για την εκπόνηση

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας

Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Άσκηση και κατάθλιψη. Γιάννης Θεοδωράκης Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Θέματα που θα αναπτυχθούν Άσκηση και κατάθλιψη Άσκηση και σχιζοφρένεια Άσκηση και αλκοόλ Εισαγωγή Για την αντιμετώπιση της κατάθλιψης και

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΠΝΙΣΤΙΚΕΣ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝ ΚΑΙ ΕΠΙΡΡΟΗ ΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΕΝΑΡΞΗ ΤΟΥ ΚΑΠΝΙΣΜΑΤΟΣ ΣΤΟΥΣ ΕΦΗΒΟΥΣ Ονοματεπώνυμο Φοιτήτριας: Χριστοφόρου Έλενα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

Παλιανοπούλου Μ ΤΕ Νοσηλεύτρια Χειρουργείο ΓΝΑ ΚΑΤ

Παλιανοπούλου Μ ΤΕ Νοσηλεύτρια Χειρουργείο ΓΝΑ ΚΑΤ Παλιανοπούλου Μ ΤΕ Νοσηλεύτρια Χειρουργείο ΓΝΑ ΚΑΤ Αποτελεί μια παρεξηγημένη έννοια συνειρμικά συνδεόμενη με τον πόλεμο Η εκδήλωση ασυμφωνίας η οποία οφείλεται : Διαφορετικές και ασύμβατες απόψεις και

Διαβάστε περισσότερα

1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION

1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION 1.7.2015 Ble Pavillon XENIA KOURTOGLOU PRESENTATION I Didn't Sign Up for This Ξένια Κούρτογλου Founder & Managing Partner Focus Bari S.A Co-founder e-satisfaction Τι θα δούμε I. Οι δυνάμεις της αλλαγής

Διαβάστε περισσότερα

Η Χρήση των Ψυχομετρικών Εργαλείων στην Ελλάδα (στο χώρο της εργασίας)

Η Χρήση των Ψυχομετρικών Εργαλείων στην Ελλάδα (στο χώρο της εργασίας) Η Χρήση των Ψυχομετρικών Εργαλείων στην Ελλάδα (στο χώρο της εργασίας) Εισηγητής: Ι.Σ. Παναγόπουλος, PhD in Industrial Psychology Διευθυντής Έρευνας & Ανάπτυξης της SHL Ελλάς 1 Στόχοι Εισαγωγή στα Ψυχομετρικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑΤΩΝ ΝΕΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΠΑ.Λ. Α ΟΜΑΔΑΣ (ΗΜΕΡΗΣΙΑ) ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 Α1. Ο συγγραφέας αναφέρεται στο πρόβλημα της νεανικής εγκληματικότητας. Αρχικά επισημαίνει πως η αύξηση του φαινομένου οφείλεται

Διαβάστε περισσότερα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα

Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα ΥΠΑΙΘΠΑ / ΙΕΠ ΕΡΓΟ : Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Έργου της σχολικής μονάδας: Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης (ΑΕΕ) Η Αξιολογηση του Εκπαιδευτικού Έργου- Διαδικασία Αυτοαξιολόγησης στη σχολική μονάδα Ιανουάριος

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ

Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΚΥΠΡΟΥ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η θέση ύπνου του βρέφους και η σχέση της με το Σύνδρομο του αιφνίδιου βρεφικού θανάτου. Χρυσάνθη Στυλιανού Λεμεσός 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα