GERHARD RICHTER Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΜΕΤΑ ΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Γιατί ο Richter;

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "GERHARD RICHTER Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΜΕΤΑ ΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Γιατί ο Richter;"

Transcript

1 GERHARD RICHTER Η ΓΕΡΜΑΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ Η ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ ΜΕΤΑ ΤΗ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Γιατί ο Richter; Ο Gerhard Richter είναι ένας από τους γνωστότερους και σημαντικότερους κατά τη γνώμη μας σύγχρονους καλλιτέχνες. Στα θέματα αισθητικού γούστου ωστόσο, όταν αφορά μάλιστα σύγχρονα έργα και προσωπικότητες, το ευρύ consensus είναι σπάνιο. Ο Richter είναι επίσης αμφιλεγόμενος. Ο Clement Greenberg π.χ. ο κυριότερος θεωρητικός εκπρόσωπος του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και για πολλούς ο διαπρεπέστερος Αμερικανός μεταπολεμικός τεχνοκριτικός, δηλώνει γι αυτόν: «δεν καταλαβαίνω γιατί έχει γίνει τόσο διάσημος ότι δικό του έχω δει δεν είναι τίποτα σπουδαίο» 1 Λέγεται επίσης πως η χαρακτηριστικά αμφίσημη αισθητική στάση του Richter, αυτό το «Ναι» και «Όχι» που δείχνει να υποστηρίζει, καθώς άλλοτε εμφανίζεται ως φωτορεαλιστής άλλοτε ως αφηρημένος εξπρεσιονιστής ή ακόμα και εννοιολογικός, τον καθιστούν ένα είδος κυνικού καιροσκόπου, έναν επιδέξιο τακτικιστή που υπηρετεί εντέχνως όλα τα γούστα. 2 Κατά την άποψή μας οι επικριτές του έχουν άδικο. Ωστόσο στην εργασία μας αυτή, δεν επιχειρούμε μόνο να στηρίξουμε μια προσωπική αισθητική κρίση, μια υποκειμενική αποτίμηση. Προσπαθήσαμε μάλλον να το κάνουμε, διερευνώντας ταυτόχρονα μια ενδιαφέρουσα και αρκετά πολύπλοκη ιστορικά και καλλιτεχνικά εποχή εντός της οποίας ο Richter διαμορφώνεται. 1

2 Εισαγωγή Οι εκπλήξεις, τα παράδοξα, τα τραύματα, οι αναπάντεχες ανατροπές που εμφανίζονται αυτήν την περίοδο καθρεφτίζονται στο έργο του που γίνεται με τη σειρά του, επίσης παράδοξο, τραυματικό, ανατρεπτικό και αναπάντεχο. Πρόκειται για την περίοδο των μεταπολεμικών εικαστικών εξελίξεων που επισυμβαίνουν σε στενή αλληλεξάρτηση με τις νέες πραγματικότητες: πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές που σχηματίζονται τα χρόνια του 50 και του 60. Γερμανία Ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά θέατρα αυτών των εξελίξεων είναι η μεταπολεμική Γερμανία. Η ιδιαιτερότητά της που συνίσταται στον τρόπο με τον οποίο, όπως θα δούμε, συνδιαλέγεται με το τραυματικό παρελθόν της, η διαίρεσή της, ο άξονας που τη συνδέει ταυτόχρονα με τους δύο αντίθετους πόλους της ψυχροπολεμικής περιόδου, το απωθημένο μοντερνιστικό παρελθόν της, επιδρούν καταλυτικά στη διαμόρφωση μιας ιδιότυπης σκηνής στην οποία συμμετέχει ενεργά ο Richter. Οι ιδιοτυπίες αυτής της σκηνής που, στη Δυτική Γερμανία κυρίως, συνδέεται με τα τεκταινόμενα στην άλλη όχθη του Ατλαντικού, ενώ την ίδια στιγμή φαίνεται ξεκομμένη από το ίδιο το μοντέρνο παρελθόν της, συμπυκνώνουν τις ανατροπές, τα άλματα και τις πρωτόγνωρες μεταλλάξεις που κυοφορήθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου σε Ευρώπη και Ηνωμένες Πολιτείες για να εκδηλωθούν αμέσως μετά και να μεταβάλουν τα προπολεμικά δεδομένα. Έχουμε, επί παραδείγματι, το ιστορικό παράδοξο, η Γερμανία, μια από τις πατρίδες του μοντέρνου, να εισάγει από την άλλοτε επαρχιακή Αμερική, καλλιτεχνικά εικαστικά προϊόντα (αφηρημένος εξπρεσιονισμός, φλούξους, ποπ αρτ) που δεν είναι παρά το, απωθημένο από τα ναζιστικά και σταλινικά δυστυχήματα, πρωτοποριακό παρελθόν της, εξελιγμένο. Ο τρόπος εντούτοις που επεξεργάζεται η νέα, υπό διαμόρφωση ακόμα τα χρόνια του 60, γερμανική σκηνή από τους πρωταγωνιστές της οποίας είναι ο Richter - τα εισαγόμενα αυτά μηνύματα καταρχήν του αφηρημένου εξπρεσιονισμού και αμέσως μετά της ποπ αρτ είναι χαρακτηριστικός μιας ιδιαίτερης συνείδησης, τραυματισμένης, σκοτεινής, αμφίθυμης. Όμως αυτά ακριβώς τα στοιχεία συνιστούν την ενδιαφέρουσα ποιότητά της. Φωτογραφία. Ο Richter συναντάει στις αρχές του 60 την ποπ αρτ. Εγκαταλείπει το informel των σπουδών του και τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό που είχε μεταβληθεί σε ορθοδοξία και ξεκινάει να ζωγραφίζει από φωτογραφίες. 2

3 Εισαγωγή Ένα από τα κομβικά σημεία της εργασίας μας είναι ακριβώς η θέση, ο ρόλος της Φωτογραφίας στη ζωγραφική του Richter. Εδώ ανακύπτουν αρκετά προβλήματα προς εξέταση. Η Φωτογραφία και η επιρροή της στη Ζωγραφική δεν είναι καινούργια. Όμως τα χρόνια του 60, με την ποπ αρτ, η διαλεκτική των σχέσεων μεταξύ των δύο τεχνών μπαίνει σε μια νέα φάση καθώς και οι δύο υφίστανται τις συνέπειες της μαζικής κουλτούρας. Το πώς η Φωτογραφία γίνεται ακόμα μια φορά το εφαλτήριο για μια Ζωγραφική καινούργια (;) ιδιότυπη, μεταλλαγμένη, αποκτά στο έργο του Richter παραδειγματικό χαρακτήρα και ήταν το κίνητρο για να προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τις σχέσεις τους και να φωτίσουμε τη διαλεκτική τους μέσα από αυτό. Τι είναι η Φωτογραφία; τι αλλάζει σ αυτήν με τις μεταπολεμικές εξελίξεις και τι είδους Ζωγραφική είναι αυτή που επανακάμπτει μέσω της Φωτογραφίας, διαδεχόμενη την ανεικονική κορύφωση της αφαίρεσης και του αφηρημένου Εξπρεσιονισμού; Ποια η σχέση του Richter με τους επίγονους του Duchamp, μινιμαλιστές και εννοιολογικούς; Με ποιο τρόπο συνδιαλέγεται με τα ρεύματα αυτά ένας καλλιτέχνης που παραμένει, ό- πως δηλώνει, ζωγράφος και με ποιο τρόπο διεκδικεί τη Ζωγραφική μαζί με το αντί - αμφιβληστροϊδικό «Τίποτα» του Cage και των εννοιολογικών; Σε ερωτήματα αυτού του τύπου επιχειρούμε να απαντήσουμε με τη βοήθεια αναφορών σε σχόλια και σημαντικά κείμενα στοχαστών όπως ο Roland Barthes, ο Walter Benjamin, η Susan Sontag, ο Benjamin Buchloch, o Bruno Cora, κ.α. Μια ακόμα ενδιαφέρουσα ιδιαιτερότητα του έργου του Richter που μας απασχόλησε είναι η βουβή παρουσία αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε γερμανικό μεταπολεμικό τραύμα και το οποίο διαποτίζει τη «Φωτοζωγραφική» του. Το αναφέραμε και προηγουμένως ως ιδιομορφία της γερμανικής σκηνής γενικότερα και θα μπορούσε να ανιχνευτεί και στο έργο και άλλων γνωστών Γερμανών καλλιτεχνών όπως π.χ. του Baselitz ή του Kiefer. Στον Richter όμως το τραύμα εμφανίζεται στην συνάντησή του με τη Φωτογραφία. Διαπλέκεται έτσι με τα προβλήματα που ανακύπτουν καθώς η Ζωγραφική προσεγγίζει αισθητικά μια διάσταση μνήμης και ντοκουμέντου που είναι αδιαχώριστη με τη Φωτογραφία ακόμα και όταν αυτή φαίνεται να «ξεχνά» ή να συγκαλύπτει ενοχές και τραγωδίες όπως στην περίπτωση των λαμπερών, καταναλωτικών εικόνων της μεταπολεμικής γερμανικής ευμάρειας. Αυτή η αμφίσημη, μεταξύ ζόφου και λάμψης, εκδοχή μιας επιφανειακά αθώας και ουδέτερης Φωτογραφίας που αποκαλύπτεται στον Richter, συνιστά και τη σημαίνουσα διαφορά με την υποδοχή και τη χρήση της Φωτογραφίας από την ποπ αρτ της άλλης ατλαντικής όχθης. 3

4 Εισαγωγή Το «Μετά» Σ αυτή τη μελέτη επιχειρείται λοιπόν να προσεγγιστεί ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του έργου του Richter, αφ ενός μέσω μιας ιστορικής επισκόπησης της εικαστικής διαδρομής του επισκόπηση που ακολουθεί τη μεταπολεμική εξέλιξη της Τέχνης στην Ευρώπη, και τη Γερμανία πιο ειδικά, - αφ ετέρου μέσω της προσπάθειας να διερευνηθούν οι σχέσεις Φωτογραφίας - Ζωγραφικής σε αυτό. Η μεταπολεμική Γερμανία είναι το παράδειγμα του πώς συνεχίζει να επιβιώνει μια χώρα με τραυματική και κολοβωμένη εθνική συνείδηση, πώς αντιμετωπίζει το παρελθόν της, τις ενοχές της, πώς και με τι τίμημα αγωνίζεται να χτίσει μια νέα ταυτότητα και με τι τρόπο αντανακλώνται οι διεργασίες αυτές στην καλλιτεχνική της σκηνή. Ένα παράλληλο «μετά», αντιστοιχεί στα προβλήματα που αντιμετωπίζει και τις λύσεις που υιοθετεί η Ζωγραφική, επιβιώνοντας μέσω της Φωτογραφίας, «μετά» από αυτήν. Εδώ το «μετά» έχει την έννοια των εξελίξεων που λαμβάνουν χώρα καθώς η Φωτογραφία, όχι μόνο κυριεύει οριστικά και ολοκληρωτικά, έναν πρώην ζωγραφικό χώρο, αλλά δημιουργεί στην κυριολεξία έναν νέο κόσμο, μια νέα εποχή. Αυτές οι εξελίξεις ξεκινούν τις δεκαετίες του 20 και του 30 αλλά συμπυκνώνονται και κορυφώνονται μετά τον πόλεμο και μ αυτήν την έννοια τα δύο «μετά» (Γερμανία μετά τον πόλεμο, Ζωγραφική μετά τη Φωτογραφία) συναντώνται στο έργο του Richter που είναι απότοκο και των δύο μεταβατικών καταστάσεων. Το «Τώρα» Πρόκειται λοιπόν για ένα έργο που συμμετέχει ενεργά και με μοναδική ιδιαιτερότητα στις εξελίξεις αυτής της πληθωρικής περιόδου. Ωστόσο, συνεχίζει να δρα με έναν «ενοχλητικό» τρόπο και εντός της σύγχρονης σκηνής, η οποία κυριαρχείται από «μεταλλάξεις» που προετοιμάστηκαν τα χρόνια του 70 και του 80. Προϊόν της τεχνολογίας και της μαζικής κουλτούρας που συνεχώς διευρύνεται, είναι μια νέου τύπου εικόνα. Μια εικόνα που δεν είναι πια ούτε Ζωγραφική ούτε Φωτογραφία αλλά ένα προϊόν φάντασμα των πολυμέσων. Σ αυτήν την εξέλιξη ανταποκρίνεται κατά κάποιο τρόπο η Φωτοζωγραφική του Richter. Αυτό που στα γερμανικά ονομάζεται Fotobild. Πρόκειται δηλαδή για μια εικόνα μεταξύ Φωτογραφίας και Ζωγραφικής. Υ- περβαίνει όμως την ξεπερασμένη, ανταγωνιστική αντίθεση Ζωγραφικής Φωτογραφίας που χαρακτήριζε την προ μοντέρνα ή πρωτο μοντέρνα περίοδο και αναδεικνύει έναν νέο ενδιάμεσο χώρο. 4

5 Εισαγωγή Στο νέο αυτό «μεταλλαγμένο» χώρο ο Richter δεν αποκαθιστά ισορροπίες και βεβαιότητες, ούτε συντάσσεται με το «μήνυμα» των καινούργιων μέσων. Δεν ακολουθεί την «προοδευτική», γραμμική πρωτοπορία των καιρών. Αυτό που κυρίως κάνει είναι να αναδεικνύει μια διάσταση αμφισημίας και αβεβαιότητας. Στη θέση του φιλόδοξου και «προοδευτικού» προγράμματος του νέου κόσμου των πληροφοριών και των εικόνων τους, τοποθετεί μια άβολη απροσδιοριστία, μια εικόνα χωρίς τη διάφανη, λειτουργική ταυτότητα των media στην οποία ανταποκρίνονται τα νέα μας εξαρτημένα αντανακλαστικά. Θολώνει το περιεχόμενο και την μηντιακή ταυτότητα των νέων αυτών εικόνων με «οπισθοδρομικότητα». Συμμετέχει στο σύγχρονο οικοδόμημα όντας ένας ενοχλητικός κόκκος άμμου στις αρθρώσεις του. Την ίδια στιγμή, μια άλλη εκδοχή του «μετά», από το οποίο ο Richter ξεκινάει, εκβάλλει στο «τώρα». Πρόκειται γι αυτό που η κριτική χαρακτηρίζει, όπως θα δούμε, «Stilbruch als Stilprinzip» - Απουσία Στιλ ως Στιλ, σε μια ελεύθερη απόδοση. 3 Δεν πρόκειται απλώς για το μη στιλ που χαρακτηρίζει τη Φωτογραφία και κατά συνέπεια τη Φωτοζωγραφική του. Δεν είναι αυτό που εντοπίζουμε και ονομάζουμε δανειζόμενοι τον όρο από την Sontag «Ρητορική της Σιωπής», 4 δηλαδή απουσία ατομικής υποκειμενικής εκφραστικότητας. Πρόκειται περισσότερο γι αυτή την ιδιαίτερη, πρωτεϊκή, «χαμαιλεοντική» για κάποιους, φύση της τέχνης του, που οδήγησε, όπως είπαμε και στην αρχή, ένα μέρος της κριτικής να του καταλογίσει αισθητικό κυνισμό. Ο Richter ξαναπιάνει, παράλληλα με τις Fotobild, νήματα εικαστικών ι- διωμάτων που φαίνονταν οριστικά ξεπερασμένα. Ξαναγίνεται κατά καιρούς «Tiziano», «Caspar David Friedrich», αφηρημένος εξπρεσιονιστής, «Duschamp», «Vermeer». Κολυμπάει και «ψαρεύει» στον Ωκεανό του «Φανταστικού Μουσείου», όπως χαρακτήριζε ο Andre Malreaux την ταυτόχρονη παρουσία των εικόνων όλων των προηγούμενων εποχών στο συλλογικό μας φαντασιακό. Έτσι το «μετά» γίνεται, αέναο παρόν, μεταλλάσσεται σε ένα «τώρα» εντός του οποίου συναντιούνται όλα τα ιστορικά στιλ. Ωστόσο, στην περίπτωση του Richter, δεν έχουμε να κάνουμε με τον διακοσμητικό εκλεκτικισμό του μεταμοντερνισμού. Τα στιλ δεν υιοθετούνται για να «συνθέσουν» μια εξωπραγματική «φαντασμαγορία». O Richter δεν προτίθεται να επουλώσει ή να συγκαλύψει τις ρωγμές ή τις ασυνέχειες. Ούτε όμως καταφεύγει σε μια «ρητορική» χρήση ιδιωμάτων χωρίς περιεχόμενο, με στόχο ένα παιχνίδι στο γλωσσικό κενό, όπως του απέδιδε ο Buchloch στη δεκαετία του Υπάρχουν ερμηνείες (Butin) 6 που εντάσσουν τον «χαμαιλεοντισμό» του σε μια νέο εννοιολογική στρατηγική η οποία επεξεργάζεται τα ιστορικά 5

6 Εισαγωγή ιδιώματα ως ένα είδος αντανάκλασης (Reflexivity) του ιστορικού παρελθόντος στην συνείδηση της εποχή μας. Ζούμε σε μια περίοδο που οι ρήξεις με το παρελθόν και οι ουτοπίες ακυρώνονται από την συνύπαρξη των στιλ. Το πρόταγμα του σήμερα δεν είναι μια νέα, «πρωτότυπη» μορφική επινόηση, ούτε μια ουτοπία που θα οραματίζεται ένα μέλλον αντικαθιστώντας μια παράδοση με μια άλλη, συνεχίζοντας το γραμμικό μοντέλο της «προόδου». Είναι μάλλον μια α- ναδίφηση στα ιστορικά δεδομένα που διαθέτουμε. Μια εμβάθυνση στο συγχρονικό πεδίο που συγκροτεί αυτή η πρωτόγνωρη συσσώρευση γνώσης, παραδόσεων, επαναστατικών υπολειμμάτων, μεταμορφώσεων. Σ αυτό το πλαίσιο ο Richter, δοκιμάζει την αντοχή μορφών και στιλ που νοιώθει ακόμα ισχυρά. Υιοθετεί τους τρόπους που αισθάνεται να λειτουργούν ακόμα, κινητοποιημένος όμως, όχι μόνο από μια αναλυτική στρατηγική νέο εννοιολογικού τύπου αλλά και από ένα είδος αταβιστικού, ζωγραφικού ενστίκτου που αρνείται να θεωρήσει «ξεπερασμένο». Όλα είναι δυνατά. Μ αυτήν την έννοια όμως, εντός του ιστορικού «μετά» που γίνεται το διαρκές και αέναο «τώρα», ο Richter υιοθετεί το παιχνίδι της «Reflexivity» όχι ως ανέμελο πάτσγουορκ ούτε ως «κλινική» αναλυτική μα ως εναγώνιο ερώτημα αναζήτησης νέων ζωτικών σημασιών και νοημάτων. 6

7 1 TO ΞEKINHΜΑ Ο Richter γεννήθηκε στη Δρέσδη το Ο πατέρας του ήταν δάσκαλος και η μητέρα του δούλευε ως βιβλιοπώλης πριν παντρευτεί. Ο παππούς του απ την πλευρά της μητέρας του, υπήρξε εξαιρετικός πιανίστας, εγκατέλειψε όμως τη μουσική του καριέρα για να αφοσιωθεί στην οικογενειακή επιχείρηση ζυθοποιίας. Είχε μεταδώσει παρ όλα αυτά την αγάπη του για τη μουσική στη κόρη του κι αυτή με τη σειρά της την μετέδωσε στο γιο της μαζί με το πάθος της για τη κλασσική γερμανική λογοτεχνία. Ο πατέρας του, ένας ευγενικός αλλά όχι ιδιαίτερα ικανός άνθρωπος, πιστός προτεστάντης, έγινε μέλος του Ναζιστικού Κόμματος υποχρεωμένος μάλλον λόγω της θέσης του στο δημόσιo παρά από ιδεολογική πεποίθηση. Υπηρέτησε αρχικά στο φοβερό ρωσικό μέτωπο- όχι όμως στη πρώτη γραμμή-και αργότερα στο δυτικό όπου και πιάστηκε αιχμάλωτος από τους Αμερικανούς. Απελευθερώθηκε το 1946 αλλά ποτέ δεν εντάχθηκε ξανά στο περιβάλλον του. Ως πρώην Ναζί δεν του επιτρεπόταν πια να δουλέψει ως δάσκαλος και φαίνεται πως ούτε και στην ίδια του την οικογένεια δεν ξαναβρήκε τη θέση του: «...είχε τη τύχη των περισσότερων πατεράδων της εποχής...κανένας δεν τους ήθελε...» 1. Πριν τον πόλεμο η οικογενειακή ζωή κυλούσε ήσυχα «...με τη μητέρα να παίζει πιάνο και τον πατέρα να φέρνει τα λεφτά...» 2 O Richter εξομολογείται στη συνέντευξή του στον Robert Storr τα συναισθήματά του και τις αναμνήσεις του απ την περίοδο της Χιτλερικής Νεολαίας στην οποία συμμετείχαν τότε υποχρεωτικά όλοι οι νέοι καθώς και τα παιδιά της ηλικίας του. Καθώς ήταν πολύ μικρός για να καταλαβαίνει πραγματικά το τι συμβαίνει, εντυπωσιαζόταν απ το ηρωικό, μιλιταριστικό κλίμα της εποχής αλλά και από την θεαματική, επιβλητική φιγούρα του ίδιου του Χίτλερ. Τη Χιτλερική Νεολαία ωστόσο την απεχθανόταν. Τα σκληρά παιχνίδια, οι ασκήσεις, δεν ήταν γι αυτόν καθώς δεν υπήρξε ποτέ αθλητικός.απ την άλλη αντιπαθούσε την πομπώδη έπαρση των βάναυσων εκείνων νέων και μέσα του τους αντιπαρέθετε τη δική του: την έπαρση του καλλιεργημένου, λεπτεπίλεπτου αγοριού του αναθρεμμένου απ την αστή μητέρα του με την κουλτούρα του Nietzsche, του Goethe, του Wagner: «...ήταν όλοι τους ένα μάτσο κωλόπαιδα...χίτλερ και στρατιώτες και όλο αυτό το σκηνικό ήταν για τους πληβείους ενώ η μητέρα μου με πότιζε με κουλτούρα» 3 Για την ίδια περίοδο ο Heiner Muller λέει πως το περιπετειώδες πνεύμα που τον γαλούχησε σαν παιδί μέσα απ τα λαϊκά-νεανικά αναγνώσματα με ήρωες μυθικές φιγούρες ινδιάνων, αυτό το ίδιο πνεύμα της περιπέτειας, χρησιμοποιήθηκε αριστοτεχνικά από τους Ναζί για να παγιδέψει την 7

8 1 Το ξεκίνημα νεολαία στις οργανώσεις τους. Χάριζαν στους νέους το όνειρο της περιπέτειας και της εξέγερσης: «... τρίζουν τα σαθρά κόκαλα...αυτός ήταν ο ύμνος της Χιτλερικής Νεολαίας. Τα σαθρά κόκαλα ήταν για μας τότε οι δάσκαλοι, ο κόσμος των μεγάλων, οι γονείς μας. Εναντίον τους έπρεπε να κινητοποιηθούμε. Αυτό ήταν ερεθιστικό για τους νέους... τότε για μας το νάσαι Γερμανός σήμαινε νάσαι Ινδιάνος...» 4 Για τον Richter ο πόλεμος στα μετόπισθεν ήταν μια διασκεδαστική παρένθεση στην πληκτική ζωή του Reichenau όπου ζούσε η οικογένεια ήδη από το Χωρίς να καταλαβαίνει τον κίνδυνο έπαιρνε μέρος με τους φίλους του-επιστρατευμένος από την Χιτλερική Νεολαία-σε αναγνωριστικές περιπολίες στα γύρω δάση ενώ πάνω απ τα κεφάλια τους πετούσαν τα ρώσικα MIG και δίπλα στο σπίτι του έσκαβαν χαρακώματα: «... υπήρχαν ντουφέκια, κανόνια, τσιγάρα....ήταν θαυμάσια!» 5 Δρέσδη Το Φεβρουάριο του 1945 οι Σύμμαχοι βομβάρδισαν τη Δρέσδη. Η πόλη καταστράφηκε ολοσχερώς και δεκάδες χιλιάδες άμαχοι σκοτώθηκαν. Η γιαγιά και η θεία του Richter βρίσκονταν εκεί και επέζησαν. Η φρίκη και το μέγεθος του εγκλήματος αυτού των Συμμάχων ενώ δεν έγινε ευρέως γνωστό παρά τα τελευταία χρόνια μια και στις διάφορες Ιστορίες του Β Παγκοσμίου Πολέμου αποσιωπάται, παρέμεινε για τους Γερμανούς που το βίωσαν ένα βουβό τραύμα. Ο Richter μιλάει για τις αναμνήσεις του εκείνης της νύχτας και περιγράφει πως ενώ βρισκόντουσαν 100 χιλιόμετρα μακριά, όλος ο κόσμος είχε βγει στους δρόμους και έστηνε αυτί προς την κατεύθυνση της Δρέσδης. Θυμάται τους ήχους των βομβών χωρίς όμως να μπορεί να προσδιορίσει αν τους άκουγε φυσικά ή από την ραδιοφωνική μετάδοση σταθμών που βρίσκονταν πιο κοντά στο γεγονός. Η ρωσική κατοχή που ακολούθησε μετά από μια πρώτη φάση χάους, λεηλασιών και βιασμών, έφερε μια σχετική ηρεμία. Ο Richter αναφέρει ως μια καλοδεχούμενη κίνηση, την επίταξη εκ μέρους των ρωσικών αρχών κατοχής, των σπιτιών των πλουσίων και τη μετατροπή τους σε λαϊκές βιβλιοθήκες όπου, όπως θυμάται μπορούσε κανείς να βρει τα πάντα: Hesse, Wiechert, Feuchtwagner: «... ήταν θαυμάσιο... αργότερα έγινε δύσκολο ακόμα και το να βρεις Tomas Mann, στην αρχή όμως όλα ήταν ελεύθερα» 6 Το 1945 φοιτά σε μια εμπορική σχολή όπου μαθαίνει λογιστικά, στενογραφία και ρωσικά. Την ίδια περίοδο έρχεται για πρώτη φορά σε επαφή με τη φωτογραφική τεχνική δουλεύοντας για λίγο σαν βοηθός ενός φωτογράφου. Το 1948 αφήνει πλέον το πατρικό του σπίτι και αρχίζει να ζει μόνος σε μια σπουδαστική εστία στη γειτονική πόλη Zittau. Διαβάζει Nietzsche και Marx και απορρίπτει τη χριστιανική πίστη των γονιών του: 8

9 1 Το ξεκίνημα «...στην ηλικία των 16 ή των 17 ήμουν πεπεισμένος απολύτως ότι δεν υ- πάρχει Θεός- ήταν μια επαναστατική ανακάλυψη μετά τη χριστιανική μου ανατροφή. Εκείνη την περίοδο αναπτύχθηκε η βαθιά μου απέχθεια ενάντια σ όλα τα είδη πίστης και ιδεολογιών» 7 Στα 17 του συνειδητοποιεί πλέον τη ζωγραφική του κλίση και αποφασίζει ότι θα γίνει ζωγράφος: «Δεν το ήξερα όταν ήμουν 14 ή 15 αλλά από τα 16 μου και μετά το ήξερα» 8 Παρ όλα αυτά δεν ξεκαθαρίζει αμέσως την επαγγελματική του προοπτική. Για ένα διάστημα δοκιμάζει να γίνει οδοντοτεχνίτης ή λιθογράφος αλλά γρήγορα εγκαταλείπει και τις δύο ιδέες. Απασχολείται σε συνεργεία που ετοιμάζουν προπαγανδιστικά πλακάτ για το Κομμουνιστικό Κόμμα,δεν τον αφήνουν όμως παρά να πλένει και να καθαρίζει τα παλιά συνθήματα και να ετοιμάζει τις επιφάνειες για τα καινούρια. Στη συνέχεια δουλεύει με ενθουσιασμό σαν ζωγράφος σκηνικών για θεατρικές ομάδες των οποίων το ποικίλο ρεπερτόριο περιλαμβάνει και κλασικά έργα Goethe και Schiller πράγμα που βαθαίνει την καλλιέργειά του. Δοκιμάζει για πρώτη φορά να δώσει εξετάσεις στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Δρέσδης αλλά αποτυγχάνει από έλλειψη ειδικής προετοιμασίας αλλά και γιατί, όπως λέει ο ίδιος, πέρναγε πολύ για «αστός». Προσπαθεί να «διορθωθεί» ζωγραφίζοντας τώρα πορτραίτα του Στάλιν σε γραφεία προπαγάνδας και ξαναδοκιμάζει την τύχη του στην Ακαδημία όπου αυτή τη φορά γίνεται δεκτός με ένα φάκελο από σχέδια και ακουαρέλες που είχε φτιάξει στο μεταξύ. Ήταν το Σπουδές Η Δρέσδη ήταν πριν το πόλεμο μια πόλη μεγαλειώδης. Ένα από τα πολιτιστικά κέντρα της Γερμανίας γεμάτη μπαρόκ αρχιτεκτονικούς θησαυρούς, μουσεία και αριστουργήματα Τέχνης. Στην ιστορία του μοντέρνου καταγράφεται ως το κέντρο του γερμανικού εξπρεσιονισμού και της ομάδας «Die Brucke», «Η Γέφυρα», του Kirchner τα πρώτα χρόνια του 20 ου αιώνα. Μεταπολεμικά η Ακαδημία της Δρέσδης δεν ήταν παρά μία ακόμη σχολή σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Ο Richter ως σπουδαστής θαύμαζε τους παλιούς Δασκάλους: Durrer, Velazquez, Rembrandt καθώς και τους ι- μπρεσιονιστές και τον Lowis Corinth, έναν μετεμπρεσιονιστή του τέλους του 19 ου αιώνα που τον αποδεχόταν το σταλινικό καθεστώς. Η σκληρή γραμμή του Κομμουνιστικού Κόμματος στα χρόνια του ψυχρού πολέμου που άρχιζε, θεωρούσε ακόμα και τον ιμπρεσιονισμό «αστικό» κίνημα και τον αποκήρυσσε μαζί με τον εξπρεσιονισμό και τον γερμανικό μοντερνισμό του μεσοπολέμου που έτσι κι αλλιώς είχε καταδικαστεί στο πυρ το εξώτερον από τους Ναζί στην περιβόητη περιφερόμενη έκθεση με τον τίτλο: «Παρακμιακή Τέχνη» (Entartete Kunst). 9

10 1 Το ξεκίνημα Έτσι πολύ λίγα πράγματα απ την πρόσφατη γερμανική παράδοση του μοντέρνου μπορούσε να πληροφορηθεί τότε ένας νεαρός σπουδαστής. Το μοντέρνο μπορούσε να περάσει μόνο μέσω κάποιων εξαιρέσεων όπως του Picasso ή του Renato Guttuso, κι αυτό γιατί κι οι δύο υπήρξαν δεδηλωμένοι κομμουνιστές. Ο Guttuso ήταν διεθνώς γνωστός τα χρόνια του 50 ως ένα είδος ρεαλιστή με αρκετές επιρροές απ το ανθρωποκεντρικό μετακυβιστικό ύφος του Picasso. Ήταν ο επιφανέστερος εκπρόσωπος ενός ιταλικού σοσιαλιστικού ρεαλισμού και άσκησε αρκετή επίδραση στα σπουδαστικά χρόνια του Richter.(εικ.σελ.5) Ο Bruno Cora 9 παρατηρεί και σημειώνει επιρροές από συγκεκριμένα έργα του Guttuso σε έργα της περιόδου εκείνης του νεαρού Richter. (εικ. σελ.6,7) Πέρα από κει οι εξελίξεις της εποχής στην Τέχνη, τα σύγχρονα κινήματα, παρέμεναν στους σπουδαστές παντελώς άγνωστα. Ο Richter επέλεξε το εργαστήριο της τοιχογραφίας γιατί όπως αναφέρει στον Storr 10 ήταν λιγότερο αυστηρό απέναντι στον «φορμαλισμό» και κατά κάποιο τρόπο αποτελούσε το καταφύγιο των σπουδαστών στον ά- καμπτο Σοσιαλιστικό Ρεαλισμό των άλλων τμημάτων της Ακαδημίας. Στο εργαστήριο αυτό επικρατούσε το μοντέλο του Diego Rivera. Ο ζωγράφος αυτός, εκπρόσωπος μιας χαρακτηριστικής μεξικάνικης παραλλαγής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού που ξετυλίχτηκε στις τεράστιες τοιχογραφίες του στα κρατικά κτήρια της πόλης του Μεξικού, επηρέασε με το ρωμαλέο του στυλ πολλές σοσιαλιστικές ακαδημίες. Ο Richter μιλάει με συμπάθεια για τον καθηγητή του τμήματος αυτού, τον Heinz Lohmar που υπήρξε μια ελάσσων φιγούρα του σουρεαλισμού στο Παρίσι του μεσοπολέμου και ο οποίος παρέμεινε, παρά το ότι ήταν μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, ένας πολύ καλά πληροφορημένος κοσμοπολίτης. 11 Μετά από τέσσερα χρόνια σπουδών στο τμήμα αυτό του δόθηκε στο τέλος του πέμπτου έτους, υπό τύπον υποτροφίας, ένα ατελιέ καθώς και μια κρατική παραγγελία για μια τοιχογραφία στο Γερμανικό Μουσείο Υγιεινής της Δρέσδης. Από φωτογραφίες του έργου (εικ.σελ 8) το οποίο σήμερα δεν υπάρχει πλέον, μπορεί κανείς να διαπιστώσει με αναμενόμενη έκπληξη τι δρόμο διήνυσε ο Richter μέχρι να καταλήξει στις δικές του λύσεις. Πρόκειται για μια μεγάλη πολυπρόσωπη σύνθεση με θέμα μάλλον την ειρήνη. Οι φιγούρες οργανώνονται σε δύο επάλληλα επίπεδα και σε μικρές ομάδες «δράσης». Μια ομάδα νέων και παιδιών χορεύει κυκλικά. Μια άλλη κάθεται σε μια παραλλαγή του προγεύματος στη χλόη του Manet. Ένα νεαρό ζευγάρι αγκαλιάζεται. Αναγνωρίζει κανείς αμέσως την μπαναλιτέ της κρατικής παραγγελίας αλλά και έναν άνετο χειρισμό των κοινών τόπων του διακοσμητικού σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Υπάρχει μια απλότητα στο σχεδιασμό της φόρμας αλλά και μια ρηχότητα στα πρόσω- 10

11 1 Το ξεκίνημα πα που χωρίς ατομικότητα θυμίζουν εικονογράφηση ελληνικού αναγνωστικού περασμένων δεκαετιών. O Richter υπήρξε, φαίνεται, καλός σπουδαστής και προσαρμοστικός στις κρατικές επιταγές. Υπάρχουν άρθρα του της εποχής εκείνης στα οποία με έξυπνο τρόπο φαίνεται να κρατάει μεν αποστάσεις από τον «ηλίθιο δογματισμό» αλλά και να συνηγορεί υπέρ «ενός επαναπροσανατολισμού της ζωγραφικής μέσω της αρχιτεκτονικής» υπέρ μιας «πρωτοτυπίας και φρεσκάδας... καθαρότητας και σαφήνειας» υπέρ μιας ζωγραφικής «έξω από την σφαίρα του ιδιωτικού που θα παρουσιάζει το απόλυτα γενικό καλό» 12 Γνωρίζοντας τον Richter του σήμερα θα μπαίναμε στον πειρασμό να ερμηνεύσουμε τις πρόωρα κατασταλαγμένες εκείνες απόψεις ως οπορτουνιστικές διακηρύξεις. Βλέπουμε μια προσπάθεια να διαχωρίσει τη θέση του απ τον «δογματισμό» αλλά την ίδια στιγμή φαίνεται να κολακεύει το κρατικό σοσιαλιστικό ιδανικό μιλώντας ταυτόχρονα για «πρωτοτυπία και φρεσκάδα» αλλά και «καθαρότητα και σαφήνεια» που «θα παρουσιάζει το απόλυτα γενικό καλό». Είναι φανερό πως δεν πρόκειται για εξεγερμένο νέο καλλιτέχνη. Αν όμως δεν βιαστούμε να βγάλουμε συμπεράσματα και αν λάβουμε υπ όψη μας τον τόπο και τον χρόνο - την περίοδο του ψυχρού πολέμου, την περιχαράκωση της σοσιαλιστικής κοινωνίας, την ασφυκτική επιρροή του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, την άγνοια- τότε δεν είναι η έλλειψη οράματος ή ζωτικότητας ούτε η διάθεση συμβιβασμού που υπαγορεύουν στο Richter απόψεις σαν κι αυτές αλλά η έλλειψη ορίζοντα, πληροφόρησης, εικαστικών εμπειριών. Μπορούμε ακόμα να διακρίνουμε κάποια στοιχεία της κατοπινής «ποιητικής» του Richter να διατυπώνονται ειλικρινά και ευθαρσώς : «καθαρότητα και σαφήνεια», «άρνηση του ιδιωτικού» δεν είναι οι σημαίες του σοσιαλιστικού ρεαλισμού αλλά η έκφραση της αντίθεσης του Richter στην δραματοποίηση των υποκειμενικών παθών, στο σκοτεινό και εκστατικό ιδίωμα του παραδοσιακού γερμανικού εξπρεσιονισμού. Σ όλη την κατοπινή του παραγωγή κυριαρχεί το στοιχείο της «απόστασης» και αν όχι της «σαφήνειας» ο- πωσδήποτε της «ψυχρότητας». Δεν είναι μια κυνική ψυχρότητα βέβαια αλλά μάλλον η στρατηγική ενός βλέμματος που για να παραμείνει βλέμμα έχει ανάγκη αυτήν την «απόσταση». Η χρήση αργότερα της φωτογραφίας ως πρώτης ύλης έχει απόλυτη σχέση μ αυτού του είδους το βλέμμα. Το σίγουρο είναι πως εκείνα τα χρόνια ο νεαρός Richter χτίζει μια καριέρα εντός ενός συστήματος που ενώ δεν φαίνεται να υιοθετεί με πλήρη πεποίθηση δεν το απορρίπτει απ την άλλη. Το σταλινικό σύστημα απ την πλευρά του ξέρει να ανταμείβει τους συμβιβαστικούς καλλιτέχνες και να τους χρησιμοποιεί για τους σκοπούς του. Ο Storr παρατηρεί εύστοχα πως η κατοπινή αντίθεση του Richter προς κάθε δεδηλωμένα ιδεολογικό στοιχείο στην Τέχνη δεν είναι η απλή απέχθεια εκείνου που έζησε σε ένα 11

12 1 Το ξεκίνημα ολοκληρωτικό καθεστώς αλλά, πολύ περισσότερο, η άρνηση εκείνου που συμμετείχε στη δημιουργία της ίδιας της κρατικής προπαγάνδας. 13 Πρώτες δυτικές επιρροές - Ταξίδια Το 1955, με την ευκαιρία ενός ταξιδιού στη Δυτική Γερμανία όπου πήγε για να μελετήσει τοιχογραφίες, ξεκλέβει χρόνο και επισκέπτεται το Παρίσι για μια βδομάδα. «... πήγα σε γκαλερί και μουσεία αλλά δεν θυμάμαι τίποτα. Προσπάθησα να βρω τα στέκια των υπαρξιστών με τη μουσική και τη λογοτεχνία αλλά δεν τα κατάφερα. Έπρεπε να ξέρεις τις διευθύνσεις κι εγώ δεν ήξερα γαλλικά...» 14 Το δεύτερο και πιο καθοριστικό του ταξίδι ήταν η επίσκεψη της δεύτερης Dokumenta στο Kassel. Ο ιστορικός Τέχνης, καθηγητής Arnold Bode είχε ξεκινήσει στη μικρή αυτή πόλη την προσπάθεια να ξαναφέρει τη Γερμανία στο προσκήνιο του μεταπολεμικού μοντερνισμού, προσφέροντας στους συμπατριώτες του της Δύσης, από πρώτο χέρι, την εικόνα των εξελίξεων που αγνοούσαν από το 1933 και ταυτόχρονα ένα δέλεαρ πολιτισμού στους, και πάλι, α- ποκλεισμένους, ανατολικούς Γερμανούς. Το δέλεαρ υπήρξε καταλυτικό. Από την επίσκεψη αυτή αρχίζει για τον Richter η περιπέτεια που τον ο- δήγησε στο κέντρο της σύγχρονης Τέχνης. Για πρώτη φορά έρχεται σε επαφή με τη ζωντανή avand guard της εποχής. Ο Pollock και ο Fontana είναι γι αυτόν ένα σοκ. Εντυπωσιάζεται απ τη δύναμή τους, από το «θράσος» τους. Συνειδητοποιεί πως ότι έκανε μέχρι τότε δεν ήταν παρά κομφορμισμοί και συμβιβασμοί. Τα έργα του της περιόδου εκείνης έχουν τα περισσότερα καταστραφεί ή χαθεί. Σώζονται μόνο στα άλμπουμ με φωτογραφίες που ο ίδιος τραβούσε σαν ντοκουμεντάρισμα της δουλειάς του. Ο Storr αναφέρει πως εκτός από τις κρατικές τοιχογραφίες, στα έργα της εποχής εκείνης διακρίνεται η προσπάθεια ενός νέου καλλιτέχνη να βρει το δρόμο του δοκιμάζοντας ένα σωρό από επιρροές και στυλ. Κάποιες σπουδές εκ του φυσικού, έργα που θυμίζουν πότε Siqueiros, πότε Picasso, (εικ. σελ.9) αντίγραφα του Durrer, αυτοπροσωπογραφίες, κάποια δειλά αφηρημένα πρωτόλεια στο ύφος του Feininger κι ένα σωρό άλλα ετερόκλιτα δείγματα. Μπορεί κανείς εύκολα να καταλάβει το είδος της επίδρασης, του σοκ που προκάλεσε στον Richter η πρώτη του επαφή με τα έργα του Pollock και του Fontana. Ξεκάθαρες αποφασιστικές χειρονομίες, πλήρης απελευθέρωση από κάθε ακαδημαϊκή παράδοση μορφής, κι αυτά μέσα από μια βαθιά ηθική στάση απέναντι στη μοίρα του καλλιτέχνη που αναλαμβάνει το ρίσκο και τους κινδύνους των επιλογών του. Όλα άλλαξαν για τον Richter μετά από αυτήν την εμπειρία. Σε μια συνέντευξή του στον 12

13 1 Το ξεκίνημα Benjamin Buchloch το 1986 δηλώνει πως αυτοί οι πίνακες έγιναν η αιτία να εγκαταλείψει την Ανατολική Γερμανία. 15 Ντίσελντορφ Το 1961 μετά από ένα ταξίδι στη Μόσχα, επιστρέφοντας στη Γερμανία με το τραίνο, ο Richter και η γυναίκα του η Ema βρίσκουν την ευκαιρία και διαφεύγουν στο δυτικό Βερολίνο. Αρχικός τους προορισμός ήταν το Μόναχο όπου σκόπευε να συνεχίσει τις σπουδές του στην εκεί Ακαδημία. Ένας φίλος του από την Δρέσδη όμως τον συμβούλεψε να δοκιμάσει την τύχη του στο Ντίσελντορφ. Ο Richter μεταπείστηκε και μπήκε κατ αρχήν στο εργαστήρι του Ferdinand Macketanz για να το εγκαταλείψει όμως γρήγορα για την τάξη του Karl Otto Gotz. Ο Gotz ήταν ένας ζωγράφος του informel, της χειρονομιακής αφηρημένης ζωγραφικής που επικρατούσε τα χρόνια του 50 στην Ευρώπη. Το informel της εποχής, κυρίαρχο σαν τάση και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού επηρέασε βαθιά τον Richter αλλά για να διακρίνουμε καλύτερα το είδος της επιρροής θα πρέπει να επιχειρήσουμε κάποιες διασαφηνίσεις στις ποικίλες κατευθύνσεις του και στις διαφορετικές στρατηγικές του. Άλλες απ αυτές δεν επιβίωσαν μετά το 60 ενώ άλλες γονιμοποίησαν μεταγενέστερες τάσεις και βρίσκονται ακόμα στο υπόστρωμα πολλών σύγχρονων καλλιτεχνικών πρακτικών. 13

14 2 INFORMEL Όπως προαναφέραμε, η ιστορία της μοντέρνας ζωγραφικής και ιδιαίτερα τα πρωτοποριακά κινήματα και οι πρωταγωνιστές τους των πρώτων δεκαετιών του 20 ου αιώνα, παρέμεναν ουσιαστικά άγνωστα στον Richter όσο ήταν σπουδαστής στην Ακαδημία της Δρέσδης. Το σοκ που υπέστη αντικρίζοντας στην Documenta 2 τον Pollock και τον Fontana σίγουρα έχει να κάνει με την ελλιπή του γνώση των ενδιάμεσων σταθμών και των ζυμώσεων που είχαν προηγηθεί. Mια γρήγορη επισκόπηση της πορείας του informel, της ανεικονικότητας, την οποία συναντάει ο Ρίχτερ στη μεταπολεμική της κορύφωση στο έργο του Pollock, θα ξεκίναγε βεβαίως απ τον Kandinsky. Πρόκειται για μια επανάσταση, μια ιστορική ανατροπή, που λαμβάνει χώρα ως έσχατη, ακραία συνέπεια των εξελίξεων που ακολούθησαν ραγδαία το πρόταγμα του Cezanne: «ερμηνεύετε τη φύση ως». Αυτό που είχε τη μεγαλύτερη σημασία δεν ήταν το «ως», αλλά το «ερμηνεύετε». Η ερμηνεία, δηλαδή ένα είδος στροφής προς τα «γλωσσικά» παιχνίδια της Ζωγραφικής, αντικατέστησε την απεικόνιση, τη μίμηση, την υποταγή στο οπτικό φαινόμενο. Για πρώτη φορά μετά τους αιώνες που ακολούθησαν την Αναγέννηση, η οποία αντιλαμβανόταν την Ζωγραφική ως ένα αναπαραστατικό σύστημα, το οποίο μέσω της μονοεστιακής οπτικής αντίληψης αποσκοπούσε στην πιστή απεικόνιση της ορατής πραγματικότητας, ο πίνακας απελευθερώνεται από την απεικονιστική του λειτουργία και αναπτύσσεται ως ένας αυτοσημαινόμενος οργανισμός ή κατασκευή ανάλογα με τις ιδεολογικές ή θεωρητικές εκδοχές αυτής της βασικής ανεικονικής κατεύθυνσης χωρίς εξωτερικές αναφορές, χωρίς αναγνωρίσιμα, παραστατικά σημαινόμενα, χωρίς «ονόματα». Ο Kandinsky, ο Klee, αλλά και οι άλλοι καλλιτέχνες του Bauhaus, διατύπωσαν τις αρχές, τη «γραμματική», τα αρμονικά συστήματα της νέας ζωγραφικής γλώσσας. Tο σχήμα και το χρώμα απαλλαγμένα από τα αναπαραστατικά τους καθήκοντα, συντίθενται σε συνδυασμούς και αρμονίες που μελετώνται συστηματικά προς ποικίλες κατευθύνσεις. Μια αναλυτική προσέγγιση αρχίζει να μετατοπίζει το κέντρο βάρους της Ζωγραφικής από την απεικονιστική και «εκφραστική» της λειτουργία στην μελέτη των δομικών της στοιχείων. Όπως γράφει ο Μαυρομμάτης: «Συνέπεια της ανάλυσης είναι, ότι η αποδιάρθρωση των τμημάτων ενός συνόλου οδηγεί αναγκαστικά στη μελέτη των σχέσεων αυτών των τμημάτων μεταξύ τους.» 1 14

15 2 Informel Ο Kandinsky είναι όπως είπαμε ο πρώτος που αποτολμάει να παρουσιάσει καθαρά αφηρημένες «συνθέσεις». Είναι φανερό πως η «σύνθεση» α- ντικαθιστά το παραστατικό θέμα ακολουθώντας την «αναλυτική» και αποδιαρθρωτική αναγωγή του ζωγραφικού βλέμματος στα στοιχειακά του προαπαιτούμενα. Τα ζωγραφικά στοιχεία: επιφάνεια, σημείο, γραμμή, χρώμα, γίνονται τα δομικά υλικά μιας πλαστικής «γλώσσας» χωρίς εξωτερικά αναφερόμενα, πλούσιας ωστόσο σε σημασίες και συμβολισμούς, που οργανώνονται στη βάση ενορατικών και συστηματικών ταυτόχρονα αξιών, αρχών, προτεραιοτήτων, ιεραρχιών, για να αποδώσουν έργα πλούσια σε «αμφιβληστροϊδικό» περιεχόμενο, φαντασμαγορικά, «πνευματικά» κατά την έκφραση του ίδιου του Kandisky. Ωστόσο η Αφαίρεση, ακολουθώντας την κίνηση της νεωτερικότητας, παραλλάσσει το θεωρητικό, πλαστικό ή ιδεολογικό της πρόγραμμα στην πορεία της μέσω των κοσμογονικών δεκαετιών του 20 και του 30. Η α- πόλυτη αναγωγή των ζωγραφικών στοιχείων στην καθαρότητα αλλά και στους αναπόφευκτους συνεκδοχικούς συμβολισμούς και συμπαραδηλώσεις του μαύρου τετράγωνου, οδηγεί τον Malevitch και τους συνοδοιπόρους του, στην επιπεδότητα του σουπρεματισμού. Στην περίπτωση αυτή έχουμε ένα ακραίο όριο των ιδεών που αναπτύσσονται ως συνέπεια της αναλυτικής αποδιάρθρωσης του πίνακα. Ο Μαυρομμάτης διατυπώνει καίρια, στην ανακεφαλαίωση των παρατηρήσεών του επί της ιδέας της Ανάλυσης, κάποιες από αυτές τις συνέπειες που υ- πήρξαν καθοριστικές για τις μελλοντικές «μεταλλάξεις» του informel: «v. Τάση προς ταύτιση της διαπλοκής των σχέσεων των στοιχείων μεταξύ τους, με την ίδια την επιφάνεια του πίνακα x. Μαζί με την τάση περιορισμού του βάθους και του κέντρου, διαμορφώνεται η αναζήτηση για την κατάργηση του πάνω μέρους του έργου και του κάτω, του αριστερού και του δεξιού: έτσι σχηματίζεται η ιδέα μιας απεριόριστης επέκτασης της εργασίας προς όλες τις κατευθύνσεις και αυτή γίνεται δυνατή χάρη στο σύστημα της οργάνωσης της εικόνας, που αντικαθιστά την εικόνα. Ένα σύστημα έχει την ιδιότητα να επεκτείνεται απεριόριστα.» 2 Ο Malevitch (εικ. σελ.11) προκαταλαμβάνει με ένα είδος άλματος, αυτό που αργότερα θα πάρει το όνομα all over, από τον σημαντικότερο θεωρητικό εκπρόσωπο του αμερικανικού αφηρημένου εξπρεσιονισμού, τον Clement Greenberg. Επανερχόμενοι στην ιστορική εξέλιξη που περιγράφουμε, παρατηρούμε πως γρήγορα το ζωγραφικό επίπεδο αυτονομείται με τη σειρά του και γίνεται το ίδιο, στην απτή του υλικότητα, το αφηρημένο στοιχείο μιας νέας γλυπτικής που αντιλαμβάνεται και δημιουργεί το χώρο ως συναρμογή ε- πιπέδων και ετερόκλιτων υλικών και όγκων στην αρχή, και τελικά ως πολυδιάστατο πεδίο διασταύρωσης στοιχείων χωρίς μάζα: τροχιών, ελλείψεων, προβολών. Είναι ο κονστρουκτιβισμός των Tatline, Puni, Gabo κα. 15

16 2 Informel Μέχρι ένα σημείο οι εξελίξεις φαίνεται να ακολουθούν μια προοπτική απόλυτης αναγωγής σε πλαστικά στοιχεία ( επιφάνεια, χρώμα, «χώρος» κ.λ.π.) με αξία οργανωτικών και σχεδόν οντολογικών αρχών, έτσι που η πορεία της Αφαίρεσης να εμφανίζεται ταυτόχρονα ως ανατροπή αλλά και τάση προς μια τελολογική ολοκλήρωση, πράγμα που δίνει και τον ουτοπικό χαρακτήρα στην περιπέτεια του προπολεμικού μοντερνισμού. Αυτό που δείχνει να αντιστρατεύεται τον ολοκληρωτικό και ουτοπικό αυτό χαρακτήρα της προπολεμικής avand guard, παρόλο που εμφανίζεται ως ιδίωμά της, είναι καταρχήν το νταντά και αμέσως μετά ο σουρεαλισμός. Τις αναγωγές σε πλαστικές οντολογικές αξίες με ιερατικό θρησκευτικό πολλές φορές χαρακτήρα, αμφισβητεί τώρα ένα είδος αναγωγής στο στοιχείο του αναρχικού, καταστροφικού χάους. Η ειρωνεία και ο σαρκασμός, η ανατροπή των συμβατικών νοημάτων, της λογικής αλληλουχίας, της «συνέπειας», η καταστροφή του ίδιου του Λόγου εντέλει στην εξουσιαστική, θεσμική, ιεραρχική, κανονιστική του διάσταση, είναι το «μάθημα» του Νταντά: «Δια ταύτης δηλώνω ότι ο Tristan Tzara βρήκε τη λέξη Dada, στις 8 Φεβρουαρίου 1916, στις 6μ.μ. Ήμουνα παρών με τα πέντε παιδιά μου, όταν ο Tzara άρθρωσε αυτή τη λέξη για πρώτη φορά και μας γέμισε δίκαιο ενθουσιασμό. Αυτό συνέβη στο Café Terrasse της Ζυρίχης τη στιγμή που έχωνα στο αριστερό ρουθούνι μου μια πρέζα. Είμαι πεπεισμένος ότι η λέξη αυτή δεν έχει τη παραμικρή σημασία και ότι μόνον κρετίνοι ή Ισπανοί καθηγητές μπορεί να ενδιαφέρονται για τις χρονολογίες. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι το πνεύμα του Νταντά κι ήμασταν όλοι Νταντά πριν από την εμφάνισή του... η ηθικολογία των ηλιθίων και η πίστη τους στις ιδιοφυΐες με αηδιάζει» Jean Arp «Το Νταντά το ένοιωσαν επαναστατημένοι άνθρωποι και όχι Φιλισταίοι που ζητούν η Τέχνη να είναι η διακόσμηση της ψευτιάς των συναισθημάτων τους... είμαι απόλυτα βέβαιος πως όλη η Τέχνη θα γίνει σιγά-σιγά ντανταϊστική γιατί από το Νταντά βγαίνει η μυημένη ορμή για ανανέωση» Richard Huelsenbeck «Είμαι κατά των συστημάτων, το πιο παραδεκτό σύστημα είναι κατ αρχήν να μην έχει κανείς κανένα» Tristan Tzara. «Μην εμπιστευόσαστε το Νταντά. Το Νταντά είναι τα πάντα. Το Νταντά αμφιβάλει για τα πάντα. Αλλά οι πραγματικοί Νταντά είναι εναντίον του Νταντά».Tristan Tzara. «Η Τέχνη είναι φαρμακευτικό προϊόν για ηλίθιους» Francis Picabia. Αυτές οι λίγες φράσεις των πρωτοπόρων του κινήματος, από τις οποίες κάποιες έγιναν εμβληματικές, δίνουν το μέτρο του σκανδάλου. Καθιστούν επίσης σαφές πως ο αναρχισμός του νταντά δεν έχει τίποτα κοινό με την ανορθολογική επίκληση, από μέρους των Ιταλών φουτουριστών, του ενστίκτου του θανάτου που δικαιώνει τον πόλεμο ως αξία και προετοιμάζει την αποδοχή του Φασισμού. Το νταντά είναι μεν ανορθολογικό 16

17 2 Informel χάος, αλλά με πολιτικό ανατρεπτικό χαρακτήρα και όχι αρχαϊκό. Μ αυτήν την έννοια συμβαδίζει, όπως και ο σουρεαλισμός (παρά τις διαφορές και τις διαφωνίες στο εσωτερικό των κοινών διεργασιών που έφεραν α- ντιμέτωπους τον Tzara με τον Breton), με το είδος του διευρυμένου ορθολογισμού της ψυχανάλυσης. Παρά το γεγονός πως ούτε το νταντά, ούτε ο σουρεαλισμός υπήρξαν καθαρά ζωγραφικά κινήματα, επηρέασαν βαθιά τον ζωγραφικό εικαστικό χώρο. Ιστορικά, οι απαρχές του νταντά εντοπίζονται στα δρώμενα που λάβαιναν χώρα στο Cabaret Voltaire της Ζυρίχης και περιλάμβαναν ποιητικές α- παγγελίες, θεατρικές παρωδίες, «μουσική» που παράγονταν από κλειδιά και κιβώτια. Ο Tzara, o Huelsenbeck, o Janko, απάγγελναν τα poemes simultanes ταυτόχρονα. Ο Tzara επίσης φαίνεται να εισηγείται πρώτος την επιστράτευση της τύχης στο σκάνδαλο: απάγγελνε ποιήματα που σχημάτιζε από την τυχαία παράθεση λέξεων που έκοβε από εφημερίδες και σκόρπιζε στο έδαφος. Το 1916, όταν ο Hugo Ball ξεκίνησε το Cabaret Voltaire, κάμποσα χιλιόμετρα μακρύτερα από τη Ζυρίχη βροντούσε το κανονίδι του Ά Παγκοσμίου Πολέμου. Στην ουδέτερη Ελβετία βρήκαν καταφύγιο ποιητές και καλλιτέχνες απ όλη την Ευρώπη: ο Tzara και ο Janko από τη Ρουμανία, ο Arp από την Ελβετία και ο Picabia από τη Γαλλία, ο Hugo Ball, ο Huelsenbeck, η Emmy Hennigs κι ο Hans Richter από τη Γερμανία, ο Walter Sterner από την Αυστρία κ.α. «Στη Ζυρίχη στα 1915 καθώς δεν μας απασχολούσαν τα σφαγεία του Ά Παγκοσμίου Πολέμου, αφοσιωθήκαμε στις καλές τέχνες. Ενώ το κανόνι βρυχιόταν από μακριά κολλούσαμε εικόνες, απαγγέλλαμε, φτιάχναμε στίχους, τραγουδούσαμε μ όλη μας την ψυχή. Αναζητούσαμε μια Τέχνη στοιχειώδη που, όπως πιστεύαμε, θα έσωζε τους ανθρώπους απ την παράξενη τρέλα εκείνων των καιρών».jean Arp. Εκεί που η ανεικονική αφαίρεση του Kandinsky, του Klee, ο σουπρεματισμός του Malevitch, χτίζουν, διερευνούν συνειδητά νέες μορφές και αρμονίες, το νταντά γκρεμίζει, καταστρέφει, παρωδεί, σαρκάζει. Καλεί σε ανατροπή, αμφισβήτηση, ειρωνεία, παιχνίδι. Όχι σε ουτοπική, ιερατική, πλαστική εξιδανίκευση. Δεν αντιτίθεται καταρχήν στις πρωτοποριακές έρευνες της Αφαίρεσης. Ο εχθρός είναι κοινός: το παρωχημένο ακαδημαϊκό πνεύμα, η μικροαστική στενομυαλιά, ο σωβινισμός που οδηγεί στον πόλεμο και τη σφαγή. Όμως στο νταντά ο τόνος μετατίθεται σε πρακτικές σαρκαστικές, σε πολεμικές σκανδαλώδεις. Το τυχαίο, το παράλογο, η πρόκληση, υιοθετούνται όχι τόσο ως μέσα έκφρασης όσο ως όπλα για να χτυπηθεί η πόζα της Τέχνης, η αυταρέσκεια του Πνεύματος, η επικίνδυνη και πομπώδης ρητορεία των σωβινισμών. Αυτές οι πρακτικές γρήγορα μπολιάζουν τις τεχνικές αλλά και τις ιδέες του μοντερνισμού: το στοιχείο του προκλητικού και του αναπάντεχου, το κολλάζ ετε- 17

18 2 Informel ρόκλιτης προέλευσης υλικών, ο προσεταιρισμός του τυχαίου, ενέχουν μια αισθητική διάσταση που-πέρα από την εφήμερη χρήση της για τους επιθετικούς προσανατολισμούς του νταντά- γίνεται αντικείμενο διερεύνησης. Ο ερχομός του σουρεαλισμού φέρνει αποφασιστικά στο κέντρο των εξελίξεων τη συζήτηση για το ασυνείδητο, το τυχαίο, το α-λογικό. Οι φροϋδικές θεωρίες κλονίζουν την εμπιστοσύνη της συνείδησης στον εαυτό της. Οι σουρεαλιστές ζωγράφοι, μακριά από τα ιδανικά της αφαίρεσης των πρώτων δασκάλων, ζωγραφίζουν τώρα παράξενα οράματα χρησιμοποιώντας ένα παραστατικό λεξιλόγιο. Δεν πρόκειται πια για αφηρημένες συνθέσεις αλλά για παραστατικές σκηνές με εξωφρενικό και αλλόκοτο περιεχόμενο. Εικονογραφήσεις ονείρων. Ωστόσο, η τεχνική της αυτόματης γραφής που πρωτοεμφανίζεται στις ποιητικές ασκήσεις των σουρεαλιστών, φτάνει και στη ζωγραφική επιφάνεια και οδηγεί πλέον σε ελεύθερους, αυτοματικούς πειραματισμούς με τη χειρονομία, την υφή, το χρώμα και τον τόνο. Τα στοιχεία είναι πάλι αφηρημένα αλλά τώρα η επιφάνεια δεν δομείται στη βάση των αρχών των αφηρημένων συνθέσεων στις οποίες τα ίδια αυτά στοιχεία διαπλέκονται σε παραλλαγές αρμονικά επεξεργασμένων συναρθρώσεων και όπου το αποτέλεσμα είναι ένας πίνακας διαποτισμένος από συμβολισμούς. Τώρα πλέον η ζωγραφική επιφάνεια τείνει να γίνει το πεδίο άσκησης ε- λεύθερων χειρονομιών, αντί να «χτίζεται», «καταστρέφεται», απορροφώντας και ενσωματώνοντας την ενέργεια διαδοχικών επι-θέσεων. Γίνεται ο δισδιάστατος υποδοχέας ενός ευρύτερου, σχεδόν θεατρικούτελετουργικού χώρου που περιλαμβάνει τις αυτόματες, ακόμα και εκστατικές κινήσεις του καλλιτέχνη ο οποίος αφήνει στον πίνακα τα ίχνη του κι όχι τα σύμβολά του. (εικ.σελ.13) Χωρίς να μπούμε σε λεπτομερέστερη ανάλυση των ειδικών αποχρώσεων των επιμέρους περιπτώσεων στο εσωτερικό αυτής της τάσης, μπορούμε να διακρίνουμε τη «μετάλλαξη» που οδηγεί από την Αφαίρεση του Kandinsky, του Klee Κλέε, του Malevitch, του Mondrian, στα αναρχικά κολλάζ των ντανταϊστών, στους πειραματισμούς του Max Ernst με σταξίματα και ξυσίματα, στον Michaud, στον Masson, (εικ. σελ.12) και στην μεταπολεμική ευρωπαϊκή Αφαίρεση - το informel (πριν την επιρροή των Αμερικανών) των: Jean Bazaine, Alfred Manessier, Pierre Soulages, Asger Jorn, Hans Hartung, Sutherland, Tapies, Burri, κ.α. Είναι αυτού του τύπου η χειρονομιακή-υλική Αφαίρεση που κυριαρχεί τα χρόνια που ο Richter σπουδάζει στο Ντίσελντορφ και η οποία έχει ήδη τους καθιερωμένους δασκάλους της όταν δέχεται στα τέλη του 50 την ε- πίθεση των ρευμάτων που έρχονται από την αντίπερα όχθη του Ατλαντικού. Τα ρεύματα αυτά δεν είναι ουσιαστικά παρά τα ευρωπαϊκά μπολιάσματα που θέριεψαν την αμερικανική avand-guard μέσω των επιφανών εμιγκρέ- 18

19 2 Informel δων - Duchamp, Breton, Masson, Max Ernst και τόσων άλλων- (εικ. σελ.14,15) και που η κόρη του Νέου Κόσμου επανεξάγει τώρα στην ε- ξουθενωμένη Μητέρα-Ευρώπη. Η Αμερικανική «απόβαση» Όπως ήδη γράψαμε ο Richter ομολογεί την καταλυτική εντύπωση που του έκανε ο Pollock στο πρώτο αντίκρισμα της δουλειάς του στην Documenta 2 του Το σοκ του Pollock (εικ. σελ.16) εκφράζει την απαρχή της αμερικανικής επιρροής και έχει ενδιαφέρον από την άποψη της διαλεκτικής των νέων σχέσεων που αρχίζουν να διαμορφώνονται μεταξύ των δύο πλευρών του Ατλαντικού. Η Documenta 2 ήταν η πρώτη επαφή της αμερικανικής avant-guard - που γεννήθηκε τα χρόνια του 40 στη Νέα Υόρκη- με το ευρωπαϊκό κοινό. Τη λεγόμενη Σχολή της Νέας Υόρκης αποτελούσαν Αμερικανοί αλλά και ευρωπαϊκής καταγωγής καλλιτέχνες. Ο De Kooning γεννήθηκε στην Ολλανδία, ο Arschile Gorky στην Αρμενία, ο Mark Rothko στη Ρωσία. ελληνικής καταγωγής οι William Baziotis και Theodoros Stamos. Ο Jackson Pollock, o Barnett Newman, o Robert Motherwell, o Ad Reinhardt υπήρξαν οι κεντρικές αμερικανικές φιγούρες. (εικ. σελ.17) Η Σχολή της Νέας Υόρκης πέρασε στην ιστορία της Τέχνης με το όνομα αφηρημένος εξπρεσιονισμός παρά τις αντιρρήσεις που έχουν διατυπωθεί για το κατά πόσο εξπρεσιονιστικός δηλ. υποκειμενικός ήταν. 3 Όπως και νάναι υπήρξε το αποτέλεσμα των διασταυρώσεων και των ζυμώσεων που έλαβαν χώρα στην Αμερική από τη στιγμή που κατέφθασαν εκεί οι κυνηγημένοι από τους πολέμους, τους εθνικισμούς και τους ρατσισμούς, Ευρωπαίοι διανοούμενοι, ποιητές και καλλιτέχνες. Ο Duchamp ήταν ήδη εκεί από το 1915, λίγα μόλις χρόνια μετά το Armory Show. (εικ.σελ.18) Όλα αυτά τα χρόνια, μέχρι τη δεκαετία του 40, οι Αμερικανοί ρουφούσαν άπληστα, αν και κάπως παθητικά τα μηνύματα των ευρωπαϊκών πρωτοποριών. Με το ξέσπασμα του πολέμου όμως κάτι άρχισε ν αλλάζει. Η επιρροή του Masson που εφάρμοζε ριζοσπαστικά ένα είδος ζωγραφικής αυτόματης γραφής, ήταν βαθιά στους Pollock, Rothko, Newman, κ.α. Ταυτόχρονα η επιρροή του Picasso αλλά και του Matisse συγχωνευόταν στο ενδιαφέρον των Αμερικανών για το χρώμα και την «καταστροφική» δύναμη του σχεδίου. Όμως, η αφυπνισμένη αυτοσυνείδηση της Αμερικής, η ανερχόμενη δύναμή της, ο έντονος δυναμισμός των μεγαλουπόλεών της, οδήγησαν τους 19

20 2 Informel Αμερικανούς καλλιτέχνες στο να θέσουν με αυτοπεποίθηση στο επίκεντρο του έργου τους τα χαρακτηριστικά αυτά γνωρίσματα μιας αμερικανικού τύπου πρωτοποριακής συνείδησης που μπολιασμένη με τις ευρωπαϊκές επιρροές πήρε νέα μορφή και διατλαντικές πλέον διαστάσεις. Γυρνώντας τώρα πια την πλάτη, αφού πρώτα τη γνώρισαν καλά, στην Αφαίρεση των παλιών Δασκάλων, στην παράδοση του κυβισμού, στις εγκεφαλικές συνθέσεις του Kandinsky και του Μondrian, βουτούν μ ένα είδος ενορατικού αυτοματισμού στην ζωγραφική επιφάνεια και την μετατρέπουν στο ενιαίο πεδίο μιας σχεδόν εκστατικής δράσης όπου ίχνη παροξυσμικών χειρονομιών ( Pollock, Kline εικ. σελ.19 ) ή τεράστιες, ομογενοποιημένες χρωματικές κηλίδες, (Rothko, Reinhardt, Newman εικ.σελ 21, Still) μεταδίδουν μια πρωτόγνωρη συγκίνηση. Είναι το ύφος all over. Έχει ήδη προσημανθεί από τον Malevitch και τον σουπρεματισμό όπως είδαμε, αλλά και από την αυτόματη γραφή, την τεχνική του Μαsson, την απόρριψη της «σύνθεσης» από το σουρεαλισμό. Με τον αφηρημένο εξπρεσιονισμό όμως φτάνει για πρώτη φορά, μεταπολεμικά, στο απόγειό του, στην απόλυτη επικράτηση. Τίθεται ξεκάθαρα ως ένα κυρίαρχο πλέον χαρακτηριστικό της σύγχρονης Τέχνης και πιο ριζοσπαστικά από το ευρωπαϊκό informel της ίδιας περιόδου που διατηρεί τα ίχνη των αφηρημένων «συνθέσεων» και των συμβολισμών τους (Manessier εικ. σελ.20, Poliakof, Bazaine, De Stael κ.α.). Απ αυτόν τον δυναμισμό επηρεάζεται η νέα γενιά του Richter στην Ευρώπη του 60. Εστιάζοντας στο εσωτερικό του αφηρημένου εξπρεσιονισμού μπορούμε να διακρίνουμε διαφορετικές τάσεις, ανομοιογένεια, α- τομικότητες. Ο Irving Sandler 4 π.χ. ξεχωρίζει τους ζωγράφους του χρωματικού πεδίου (Pollock, Rothko, Newman, Still) από τον παραστατικό και περισσότερο εξπρεσιονιστή με την «κλασική» έννοια του όρου De Kooning ή τον πιο «χειρονομιακό» (Gesture) Franz Kline. Ο Richter εκτός από τον Pollock θαυμάζει πολύ τον Newman. Οι προτιμήσεις του φαίνεται να αφορούν τους ζωγράφους του χρωματικού πεδίου. Εδώ μπορούμε να αναφερθούμε στις παρατηρήσεις του Sandler σχετικά με την επιρροή του αμερικάνικου τοπίου, των χαρακτηριστικά εκτεταμένων πεδιάδων του, των αχανών επίπεδων εκτάσεών του, στη ζωγραφική των αφηρημένων εξπρεσιονιστών: «δημιούργησαν μια καινούρια αφηρημένη εικόνα του αμερικάνικου τοπίου» 5 Για μερικούς απ αυτούς πρόκειται για μια καθαρά εμπειρική-βιωματική αφετηρία που μεταπλάστηκε σε αφαίρεση. Ο Pollock και ο Still έζησαν για καιρό κάνοντας αγροτικές δουλειές στην αμερικανική ύπαιθρο. Αργότερα θα έχουμε την ευκαιρία να δούμε στα τοπία του Richter την ίδια σχέση τοπίου-αφαίρεσης αντεστραμμένη: τοπία, ουρανοί, θάλασσες, φτιαγμένα με τον ίδιο «informel» τρόπο που έλκει την καταγωγή του 20

21 2 Informel απ το all-over ύφος κυρίως του αμερικανικού αφηρημένου εξπρεσιονισμού : «... αυτό το informel στοιχείο διατρέχει κάθε πίνακα που έχω φτιάξει, είτε είναι τοπίο είτε μια οικογένεια από φωτογραφία είτε τα χρωματικά τετράγωνα είτε τα γκρι έργα... το informel είναι το αντίθετο της δομικής ποιότητας του κλασικισμού- της εποχής των βασιλιάδων, των ξεκάθαρων ιεραρχιών.» 6 (βλ. επίσης σελ. 173) Υπάρχουν τουλάχιστον κάποια φωτογραφικά ίχνη έργων των αρχών του 60 που καταγράφουν την προσπάθεια του Richter να ζωγραφίσει αφηρημένα. Στο βιβλίο του Storr δημοσιεύονται δύο τέτοια δείγματα αρκετά αποκαλυπτικά. Το ένα (εικ.σελ.22) είναι μια δοκιμή μάλλον, σε ένα τετράγωνο χαρτόνι μικρών διαστάσεων (20Χ20 cm). Η τεχνική περιγράφεται ως μικτή. Μαύρη πηχτή μπογιά - λάδι, ακρυλικό, μελάνι; - απλώνεται, στροβιλίζεται ή στάζει πάνω στο χαρτόνι. Το αποτέλεσμα θυμίζει τις χειρονομίες του Pollock αλλά το μαύρο χρώμα παραπέμπει επίσης και στον Kline. Eίναι μια προσπάθεια διστακτική και αδύναμη. Το αίσθημα δεν καταφέρνει να αποκτήσει χαρακτήρα, μένει μετέωρο στα σταυροδρόμια των επιρροών. Δεν υπάρχει ούτε η χειρονομιακή ενέργεια που εμποτίζει μια πειστική εξπρεσιονιστική ζωγραφική και η οποία έχει ανάγκη την μεγάλη επιφάνεια για να ξεδιπλωθεί, αλλά ούτε η υλική, μεστή πυκνότητα του ώριμου μεταπολεμικού informel. Tο μικρό μέγεθος επίσης φαίνεται να δηλώνει μάλλον ένα είδος απστρέ «σκίτσου», μια δοκιμή, όπως είπαμε στην αρχή, παρά ένα ολοκληρωμένο έργο. Το δεύτερο δείγμα είναι πιο «μεστό».(εικ.σελ.23) Πρόκειται για λάδι σε καμβά διαστάσεων 70Χ100. Η φωτογραφία είναι ασπρόμαυρη και η ε- ντύπωση περιορίζεται στη «ματιέρα», τη σύνθεση και το «απτικό» πλάσιμο του έργου. Σύνθεση με την κλασική έννοια δεν υπάρχει. Το χτίσιμο ενός οπτικού συνόλου με τη συναρμογή επιμέρους, διακριτών και ιεραρχημένων στοιχείων, χτίσιμο που αποσκοπεί σε μια εντύπωση ισορροπίας και αρμονίας όπως στην αφαίρεση των παλιών Δασκάλων, έχει απορριφθεί. Η αντιμετώπιση της ζωγραφικής επιφάνειας ως χώρου που θα καταληφθεί «εξ εφόδου» με χειρονομίες, διαδοχικές στρωματώσεις υλικού απ άκρου εις άκρον του πίνακα, που θα δεχτεί δονήσεις και επιθέσεις είναι το νέο μάθημα του αμερικανικού informel. O καμβάς έχει «δουλευτεί» με διαδοχικά impasti και σταξίματα έτσι που η επιφάνειά του έχει μετατραπεί σε πυκνή, θολή ύλη χρωμάτων (γκρι;). Πάνω σ αυτήν την επιφάνεια έχει προστεθεί εν είδει κολλάζ ένα μεγάλο κομμάτι πανί ; χαρτί ; στο σχήμα του παραλληλόγραμμου πίνακα, σαν αντήχησή του, λίγο μικρότερων διαστάσεων. Είναι σαν μια οθόνη που σκεπάζει τον πίνακα χωρίς όμως να προβάλλεται πάνω της τίποτα. Ένα κάλυμμα που επιβάλλει μια μορφή σιωπής. Εδώ βρισκόμαστε πιο κοντά στα στοιχεία που αργότερα θα ωριμάσουν ως χαρακτηριστικά της ζωγραφικής του: ύφος all over που υπηρετείται από μια αντιρητορική, χωρίς διαφορές εντάσεων, 21

22 2 Informel τονικότητα, απουσία δραματικού κέντρου, «ψυχρότητα». Ακόμα βέβαια όλα είναι πρωτόλεια, οι επιρροές πιο ισχυρές από τις προσωπικές λύσεις. Λίγος Burri, λίγος Rauschenberg, λίγος Νewman... όμως η έρευνα έχει ξεκινήσει. Συνοψίζοντας, μπορούμε να πούμε πως η επιρροή του αμερικανικού informel στον Richter είναι καίρια ενώ ταυτόχρονα αντιδιαστέλλεται στις επικρατούσες την περίοδο εκείνη ακαδημαϊκές τάσεις του ευρωπαϊκού informel. Ουσιαστικά πρόκειται για την επάνοδο του δυναμισμού της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας στο λίκνο της. Η μετανάστευσή της στην άλλη πλευρά του ατλαντικού την προστάτεψε και την δυνάμωσε. Το αμερικανικό στοιχείο που τη διαπότισε, είναι η εναρμόνισή της με τις σύγχρονες συνθήκες ζωής των αμερικανικών μεγαλουπόλεων και με την αίσθηση ελευθερίας των απέραντων τοπίων του Νέου Κόσμου. Αυτό το στοιχείο συναντιέται τώρα με τις αναζητήσεις των νέων ευρωπαίων καλλιτεχνών που αναγνωρίζουν στο πνευματικό περιεχόμενο αυτής της πρωτοπορίας όχι τις αξίες των «συνθέσεων» του Κandinsky, του Κlee, ή ακόμα του Μanessier, του Sutherland ή του De Stael αλλά το χρωματικό και χειρονομιακό all over που αντιστοιχεί σε ένα είδος συλλογικού ασυνείδητου συντονισμένου με τους ρυθμούς της σύγχρονης ζωής, τις νέες εικαστικές εμπειρίες, τον sublime Ωκεανό των μεγαλουπόλεων, την ελευθερία και την άνεση του να ταξιδεύεις σ έναν κόσμο χωρίς όρια. Το νέο αυτό informel που έρχεται από την Αμερική δεν προκύπτει από πνευματικές ενοράσεις αφηρημένων εικαστικών στοιχείων αλλά από ένα είδος «εκστατικής» καταβύθισης στην σύγχρονη πραγματικότητα. «...ο μισός κόσμος... ανησυχεί για το θόρυβο και την κίνηση στον δρόμο για την Βοστόνη ο άλλος μισός χρησιμοποιεί τη ζωή του για να γίνει μέρος αυτού του θορύβου. Εγώ προτιμάω αυτό το άλλο μισό» Franz Kline. 7 Οι Αμερικανοί δεν θέλουν ή δεν μπορούν να διακρίνουν αυτό που χρωστάνε στην Ιστορία και προτιμούν να εμπνέονται από το «εδώ και τώρα»: «... Εδώ στην Αμερική, κάποιοι από μας, ελεύθεροι από το βάρος της Ευρωπαϊκής κουλτούρας... ελευθερώνουμε τους εαυτούς μας από τα κωλύματα της μνήμης, των ιστορικών συνειρμών, της νοσταλγίας, των μύθων ή ότι άλλο θεωρείται η πηγή της Ευρωπαϊκής ζωγραφικής. Αντί να φτιάχνουμε «καθεδρικούς» εμπνεόμενοι από τον Χριστό, τον Άνθρωπο, ή την «Ζωή», τους φτιάχνουμε από τους ίδιους τους εαυτούς μας, από τα ίδια μας τα αισθήματα. Η εικόνα που φτιάχνουμε είναι η αυτοφανέρωση μιας αποκάλυψης, πραγματικής και συγκεκριμένης, που μπορεί να γίνει αντιληπτή απ τον καθένα που θα την κοιτάξει χωρίς τα νοσταλγικά γυαλιά της Ι- στορίας» Newman. 8 Θα μπορούσε να αποτελέσει το θέμα μιας ειδικής μελέτης η πνευματική συγγένεια ή διαφορά αυτής της ριζοσπαστικής στάσης, που φαίνεται να ανακαλύπτει ένα «εδώ και τώρα» χωρίς Ιστορία, με το είδος του ενορατι- 22

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild"

Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: Winterbild Η νέα ενότητα χρωμάτων για το μάθημα των καλλιτεχνικών: "Winterbild" Καλλιτεχνική ζωγραφική με τις νερομπογιές Κ12 Με την Pelikan η ζωγραφική γίνεται μια μοναδική εμπειρία: Αυτός είναι και ο λόγος για

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού

ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΑ από τον ευρύτερο χώρο του πολιτισμού Σταύρος Κούλας Γραφίστας - Πώς ορίζεται το επάγγελμά σας, και ποιες είναι οι παραλλαγές του; H γραφιστική είναι ένα επάγγελμα που ορίζει τη σχέση του ανθρώπου

Διαβάστε περισσότερα

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1

Ρομαντισμός. Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Ρομαντισμός Εργασία για το μάθημα της λογοτεχνίας Αραμπατζή Μαρία, Βάσιου Μαρίνα, Παραγιού Σοφία Σχολικό έτος 2013-2014 Τμήμα Α1 Τζον Κόνσταμπλ Το κάρο του σανού Ρομαντισμός Τέλη 18 ου αι. μέσα 19 ου αι.

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Λογισµικό: Εικαστικά Α - Στ Δηµοτικού (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ελλάδας)

Λογισµικό: Εικαστικά Α - Στ Δηµοτικού (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ελλάδας) Λογισµικό: Εικαστικά Α - Στ Δηµοτικού (Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Ελλάδας) ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΛΟΓΙΣΜΙΚΟΥ Εικόνα 1 Πατώντας Έναρξη βρισκόµαστε στο κεντρικό µενού του λογισµικού (εικ. 2) Εικόνα 2 1 1. Χώροι 1.1. Παίκτης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Κεσσανλής Από την ύλη στην εικόνα

Νίκος Κεσσανλής Από την ύλη στην εικόνα Νίκος Κεσσανλής Από την ύλη στην εικόνα ΕΘΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΣΕ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ ΜΕ ΤΟ ΔΗΜΟ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΛΥΚΕΙΟ 1 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΕΘΝΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΣΥΓΧΡΟΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης

Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γλαύκη Γκότση, Δρ. Ιστορίας της Τέχνης Γυναίκες καλλιτέχνες και δημόσιος χώρος στη σύγχρονη Ελλάδα: όροι και όρια μιας σχέσης Διάχυτη είναι στις μέρες μας η αντίληψη ότι πλέον οι αντιξοότητες, θεσμικές

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ»

Κέντρο Πρόληψης των Εξαρτήσεων και Προαγωγής της Ψυχοκοινωνικής Υγείας Περιφερειακής Ενότητας Κιλκίς «ΝΗΡΕΑΣ» Εργαστήριο δικτύωσης σε εκπαιδευτικούς πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με θέμα: «Η συναισθηματική νοημοσύνη και η επίδρασή της στην εκπαιδευτική διαδικασία» 6 7 Μαΐου 2014 Κέντρο Πρόληψης των

Διαβάστε περισσότερα

Project Α τετραμήνου Teenage Angst. Υπεύθυνες Καθηγήτριες: Κατερίνα Μανδρώνη Κάρεν Γεωργούδη Π.Π.Σ.Π.Α 2013-2014

Project Α τετραμήνου Teenage Angst. Υπεύθυνες Καθηγήτριες: Κατερίνα Μανδρώνη Κάρεν Γεωργούδη Π.Π.Σ.Π.Α 2013-2014 Project Α τετραμήνου Teenage Angst Υπεύθυνες Καθηγήτριες: Κατερίνα Μανδρώνη Κάρεν Γεωργούδη Π.Π.Σ.Π.Α 2013-2014 Το θέμα του project μας φέτος είναι τα εφηβικά άγχη και ανησυχίες. Πώς βλέπουμε τον εαυτό

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος και σύντομη περιγραφή των εκδηλώσεων της καλοκαιρινής εκστρατείας 2015. 1. Εδώ δεν είναι βιβλιοθήκη είναι πικνίκ στη χώρα των θαυμάτων

Τίτλος και σύντομη περιγραφή των εκδηλώσεων της καλοκαιρινής εκστρατείας 2015. 1. Εδώ δεν είναι βιβλιοθήκη είναι πικνίκ στη χώρα των θαυμάτων ΕΔΩ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ Τίτλος και σύντομη περιγραφή των εκδηλώσεων της καλοκαιρινής εκστρατείας 2015 1. Εδώ δεν είναι βιβλιοθήκη είναι πικνίκ στη χώρα των θαυμάτων Για μια εβδομάδα τα παιδιά θα μεταφερθούν

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Α ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 26-27 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2015 Υπάρχουν άνθρωποι, δημιουργικοί, που λατρεύουν την τέχνη και διαθέτουν πολλά ταλέντα, χωρίς να είναι επαγγελματίες.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης.

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ. το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ. @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ! Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ το ΠΑΙΔΙ ΚΑΙ Η ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΣΤΑΣΕΙΣ, ΠΡΟΤΙΜΗΣΕΙΣ, ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ @ Επιστήμες της αγωγής Διευθυντής Μιχάλης Κασσωτάκης ί>ηγο^η 26 Επιστήμες της Αγωγής 26 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Δ. ΜΑΛΑΦΑΝΤΗΣ ΤΟ

Διαβάστε περισσότερα

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013

σόκ. Σιώπησε και έφυγε μετανιωμένος χωρίς να πει τίποτα, ούτε μια λέξη.» Σίμος Κάρμιος Λύκειο Λειβαδιών Σεπτέμβριος 2013 Εμπειρίες που αποκόμισα από το Διήμερο Σεμινάριο που αφορά στην ένταξη Παιδιών με Απώλεια Ακοής στη Μέση Γενική και Μέση Τεχνική και Επαγγελματική Εκπαίδευση Είχα την τύχη να συμμετάσχω στο διήμερο σεμινάριο

Διαβάστε περισσότερα

Συνθέσεις από το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, Ποίηση και ζωγραφική κ ά. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Συνθέσεις από το Αιγαίο και τη Μεσόγειο, Ποίηση και ζωγραφική κ ά. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Το Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης του ήµου Ρόδου, µε χαρά ανακοινώνει την ατοµική εικαστική έκθεση, του γνωστού «δικού µας» ζωγράφου Μάνου Αναστασιάδη, που θα φιλοξενήσει στην "Νέα Πτέρυγά" του,

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι,

Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Κύριε Βουλευτή, Κύριε Περιφερειάρχα, Κύριε Δήμαρχε, Σεβαστοί Πατέρες, Κυρίες και Κύριοι, Όπως πολλοί Βρετανοί της γενιάς μου, μεγάλωσα σε μια οικογένεια και πήγα σε ένα σχολείο όπου η μνήμη και η απόδοση

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ

ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ ΒΙΚΥ ΤΣΑΛΑΜΑΤΑ ΑΣΤΙΚΑ ΤΟΠΙΑ «Πλάθω τις εικόνες μου χαράζοντας κατευθείαν πάνω στο υλικό μου, όπως ο ζωγράφος σχεδιάζει ή πλάθει τις εικόνες του πάνω στον καμβά.» Η Βίκυ Τσαλαματά γεννήθηκε στην Αθήνα και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42

ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΕΙΣ. 1.Στόχοι της εργασίας. 2. Λέξεις-κλειδιά ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΚΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΠΟ42 2 Η ΓΡΑΠΤΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 2012-2013 ΘΕΜΑ: «Να συγκρίνετε τις απόψεις του Βέμπερ με αυτές του Μάρξ σχετικά με την ηθική της

Διαβάστε περισσότερα

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις

Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις 1 Παιδεία στα νέα μέσα: ευκαιρίες και προκλήσεις Βάια Δουδάκη Εχουν διατυπωθεί πολλοί ορισμοί οι οποίοι επιχειρούν να περιγράψουν ή να προσδιορίσουν τι συνιστά την παιδεία στα μέσα. Ενας γενικός ορισμός

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή

ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή ηµιουργική Ψυχολογική Γραφή Ζωντανά βιβλία, της Ιωάννας Ν. Τριπερίνα, Ψυχολόγου, MSc, µε ιστορίες που µάς δίνουν το έναυσµα να τις βιώσουµε, δραµατοποιήσουµε, συζητήσουµε, διαβάσουµε, ώστε να µάθουµε και

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Περίληψη ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ Α ΛΥΚΕΙΟΥ Α. Να αποδώσετε περιληπτικά το περιεχόµενο του κειµένου σε 100-120 λέξεις χωρίς δικά σας σχόλια. Το κείµενο αναφέρεται στις επιπτώσεις της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ ΔΗΜΟΣ ΑΡΤΑΙΩΝ. Κάστρο Άρτας, 20-21-22 Ιουνίου. - Light in Babylon (Τουρκία - Ισραήλ - Συρία - Γαλλία)

ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ ΔΗΜΟΣ ΑΡΤΑΙΩΝ. Κάστρο Άρτας, 20-21-22 Ιουνίου. - Light in Babylon (Τουρκία - Ισραήλ - Συρία - Γαλλία) ΚΕΝΤΡΟ ΒΑΛΚΑΝΙΚΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΒΑΛΚΑΝΙΩΝ ΔΡΩΜΕΝΑ ΔΗΜΟΣ ΑΡΤΑΙΩΝ Κάστρο Άρτας, 20-21-22 Ιουνίου Παρασκευή 20 Ιουνίου - Light in Babylon (Τουρκία - Ισραήλ - Συρία - Γαλλία) Οι Light in Babylon αποτελούν ένα «πολυεθνικό»

Διαβάστε περισσότερα

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;"

1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 <i>το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει:</i> 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 <b>ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;</b> 1 00:00:08,504 --> 00:00:11,501 το σχολείο της Τσιάπας παρουσιάζει: 2 00:00:14,259 --> 00:00:17,546 "ποιοί είναι οι Ζαπατίστας;" 3 00:00:17,967 --> 00:00:20,395 Οι Ζαπατίστας είναι ένα κίνημα.

Διαβάστε περισσότερα

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα»

ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά για αξίες και συναισθήματα» Ημερομηνία 8/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://artpress.sundaybloody.com/ Βασίλης Κάργας http://goo.gl/di6ugf Μαρίνα Γιώτη, συγγραφέαςεικονογράφος : «Τα παραμύθια είναι ένας τρόπος να μιλήσουμε στα παιδιά

Διαβάστε περισσότερα

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή

Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή Γράμμα σ έναν νέο θεραπευτή ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η τελική εργασία ως επιστέγασμα της τετραετούς πορείας στην εκπαίδευση είναι μια σκέψη που μπαίνει στον πρώτο χρόνο. Είναι μια σκέψη που ζυμώνεται, προκαλεί απορία,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ

ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ ΠΩΣ ΕΡΩΤΕΥΟΝΤΑΙ ΣΤΗ ΒΕΡΟΝΑ; Μικρός οδηγός για δραστηριότητες μελέτης κινηματογραφικών μεταφορών από θεατρικά έργα του Σαίξπηρ αρχική εκδοχή: Θεοδωρίδης Μ. (2006), «Πώς ερωτεύονται στη Βερόνα; σκέψεις για

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ

ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ 1 of 18 4/16/2015 4:11 PM ΨΗΦΙΑΚΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΕ ΣΥΣΚΕΥΕΣ ΚΙΝΗΤΗΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ Το ερωτηματολόγιο αυτό έχει διάφορες ενότητες για τα ψηφιακά παιχνίδια που παίζονται σε συσκευές κινητής τεχνολογίας και ειδικότερα

Διαβάστε περισσότερα

«Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 27 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου. Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr

«Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 27 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου. Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr «Ταξιδεύοντας στον κόσµο των παραµυθιών». 2 Φεβρουαρίου έως 2 Μαρτίου 2013 Δημοτικό Σχολείο www.protypa.gr Ο Διγενής ψυχομαχεί κι η γης τονε τρομάζει. Βροντά κι αστράφτει ο ουρανός και σειέται ο πάνω κόσμος,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες

Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης. Σχεδιάγραμμα. Γενικές οδηγίες Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων Φιλοσοφική Σχολή Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης Δώρα Μαρκάτου, επίκ. Καθηγήτρια Πώς γράφεται μια προπτυχιακή εργασία στην Ιστορία της Τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2014 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (Ι) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΑΙ ΠΙΘΑΝΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΤΙΚΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί

Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας. Σκοποί Επιδιώξεις της παιδαγωγικής διαδικασίας Σκοποί Θεματικές ενότητες Διαμόρφωση των σκοπών της αγωγής Ιστορική εξέλιξη των σκοπών της αγωγής Σύγχρονος προβληματισμός http://users.uoa.gr/~dhatziha/ Διαφάνεια:

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Γ' Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΕΛΕΥΘΕΡΟ-ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ( Εικαστική και Αρχιτεκτονική

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη»

Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Λένα Μαντά : «Προσπαθώ να μην πονέσω κάποιον, παρά να του οφείλω μια συγνώμη» Συνέντευξη στην Ελευθερία Καμπούρογλου Το «Μια συγνώμη για το τέλος» είναι η νέα συγγραφική δουλειά της Λένας Μαντά, που μόλις

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν.

Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως και να ήταν. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι μόνος είναι απλά ένα όνειρο. Ένα όνειρο που ονειρεύεσαι με άλλους μαζί είναι πραγματικότητα. John Lennon Κάπως έτσι ονειρεύτηκα την Γραμμική Αρμονική Ταλάντωση!!! Μπορεί όμως

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ. Ο Συλλέκτης

Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ. Ο Συλλέκτης 3 ï Ä É Á Ã Ù Í É Ó Ì Á Ο ΕΛΕΓΚΤΗΣ Ένας μπαξές γεμάτος αίμα είν ο ουρανός και λίγο χιόνι έσφιξα τα σχοινιά μου πρέπει και πάλι να ελέγξω τ αστέρια εγώ κληρονόμος πουλιών πρέπει έστω και με σπασμένα φτερά

Διαβάστε περισσότερα

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ]

[ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ] 2014 14ο Λύκειο Θεσσαλονίκης Ερευνητική εργασία των μαθητών : Αλεξίου Δημήτρη, Γεωργιάδου Αλεξάνδρας, Ζαχάρωφ Μανώλη, Κατσούλη Απόστολου, Τρέμμα Λουκίας [ΠΩΣ ΚΑΙ ΑΠΟ ΤΙ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΟΙ ΕΦΗΒΟΙ ΣΗΜΕΡΑ ΣΤΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία;

Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Τι σημαίνει αστικά πεδία σε μετάβαση για εσάς και την καλλιτεχνική σας δημιουργία; Δύσκολη ερώτηση Για την καλλιτεχνική μου δημιουργία δεν παίζει κανένα ρόλο. Αυτό που με πικραίνει είναι ότι έζησα την

Διαβάστε περισσότερα

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού

η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού 1 η φιλοσοφία Gestalt, η προσέγγιση PSP, το Playback Θέατρο: τοπία αυτοσχεδιασμού Το βιβλίο αυτό, του ψυχοθεραπευτή Gestalt Πέτρου Θεοδώρου, κυκλοφορεί από τις εκδόσεις ΒΙΒΛΙΟΦΟΡΟΣ και σε Ελληνική και

Διαβάστε περισσότερα

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής»

Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της. Γεωμετρικής Εποχής» Διδακτική πρόταση 1: 1 Πώς οργανώνονταν οι άνθρωποι της Γεωμετρική ς Εποχής; Ερωτήματα - κλειδιά: 2 Πόσο μεγάλες ήταν οι ομάδες των ανθρώπων της Γεωμετρικής Εποχής; Υπήρχαν αρχηγοί στις ομάδες των ανθρώπων

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Π Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Κ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου

Χάρτινη αγκαλιά. Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Χάρτινη αγκαλιά Σχολή Ι.Μ.Παναγιωτόπουλου, Β Γυμνασίου Εργασίες 1 α ) Κατά τη γνώμη μου, το βιβλίο που διαβάσαμε κρύβει στις σελίδες του βαθιά και πολύ σημαντικά μηνύματα, που η συγγραφέας θέλει να μεταδώσει

Διαβάστε περισσότερα

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου;

Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ι ΑΚΤΙΚΟ ΣΕΝΑΡΙΟ: Τι κάνεις στον ελεύθερο χρόνο σου; Ενότητα: Ελεύθερος χρόνος διασκέδαση (2 Φύλλα εργασίας) Επίπεδο: Α1, Α2 Κοινό: αλλόγλωσσοι ενήλικες ιάρκεια: 4 ώρες (2 δίωρα) Υλικοτεχνική υποδομή:

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ ΤΑ ΚΡΙΤΗΡΙΑ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ Η ΠΡΟΟΔΟΣ ΤΟΥ ΚΛΑΔΟΥ ΛΥΚΟΠΟΥΛΩΝ Στον Προσκοπισµό οι νέοι έχουν την ευκαιρία να αποκτήσουν µια σειρά από εµπειρίες που συµβάλλουν στην φυσιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ]

Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Προσωπο-κεντρική θεωρία (person-centred) [πρώην Πελατο-κεντρική θεωρία ] Φαινομενολογική θεωρητική κατεύθυνση η οποία υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος διαθέτει από μόνος του την ικανότητα για προσωπική ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς

ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ. Μιχάλης Αρφαράς ΙΑΚΟΠΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΟΓΙΚΗ Μιχάλης Αρφαράς «ΤΟ ΦΕΓΓΑΡΙ ΓΕΝΝΑΕΙ ΤΙΣ ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΚΙΕΣ, Ο ΗΛΙΟΣ ΤΙΣ ΕΠΙΜΟΝΕΣ.» Η προσωπική διαδροµή του Μιχάλη Αρφαρά έχει να κάνει µε τη ΣΚΙΑ. Η γέννησή του σε µια χώρα σαν την Ελλάδα,

Διαβάστε περισσότερα

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση...

Γιώργης Παυλόπουλος. Τι είναι ποίηση... Γιώργης Παυλόπουλος Τι είναι ποίηση... "Αν ένα πουλί μπορούσε να πει με ακρίβεια τι τραγουδάει, γιατί τραγουδάει, και τι είναι αυτό που το κάνει να τραγουδάει, δεν θα τραγούδαγε". Κυρίες και Κύριοι Φίλες

Διαβάστε περισσότερα

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε

Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε Ελισσαιος καβαζη Ο Μιχάλης Κάσιαλος γεννήθηκε στην Άσσια. Ήταν γεωργός, αργότερα όμως έμαθε και την τέχνη του τσαγκάρη. Μερικά αρχαία Ελληνικά νομίσματα, που βρήκε μια μέρα στο χωράφι του, έδωσαν στην

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση»

Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» Νέα Ελληνική Λογοτεχνία Α Λυκείου Κωδικός 4528 Ενότητα: «Παράδοση και μοντερνισμός στη νεοελληνική ποίηση» ΛΑΜΠΡΟΣ ΠΟΡΦΥΡΑΣ (1879-1932), Είδα Εἶδα μία χώρα ξωτικιὰ στ ἀνήσυχο ὄνειρό μου: πόσ ὄμορφη δὲ

Διαβάστε περισσότερα

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός»

Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Αφροδίτη Βακάλη: «Σε όλες τις εποχές ο δρόμος της συγγραφής ήταν και είναι μοναχικός» Η Αφροδίτη Βακάλη γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι εκπαιδευτικός. Σπούδασε Αγγλική Φιλολογία στο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups

LET S DO IT BETTER improving quality of education for adults among various social groups INTERVIEWS REPORT February / March 2012 - Partner: Vardakeios School of Hermoupolis - Target group: Immigrants, women 1 η συνέντευξη Από την Αλβανία Το 2005 Η γλώσσα. Ήταν δύσκολο να επικοινωνήσω με τους

Διαβάστε περισσότερα

4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία

4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία 1 4/6/2014 Α.μ.E.A και εργασία «Αν κρίνεις ένα ψάρι από την ικανότητά του να σκαρφαλώνει στα βουνά, θα περάσεις μια ζωή πιστεύοντας πως το ψάρι είναι ηλίθιο» έλεγε Αϊνστάιν και μ έκανε να σκεφτώ, πόσοι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΕΒΔΟΜΑΔΑ (9-13/3/2015) ΤΟΥ Α ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ «ΜΑΖΙ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ»

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΕΒΔΟΜΑΔΑ (9-13/3/2015) ΤΟΥ Α ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ «ΜΑΖΙ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ» ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΗΝ Α ΕΒΔΟΜΑΔΑ (9-13/3/2015) ΤΟΥ Α ΚΥΚΛΟΥ ΤΗΣ ΔΕΚΑΠΕΝΘΗΜΕΡΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ «ΜΑΖΙ ΚΑΙ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΙ» Υπάρχουν άνθρωποι που διερωτώνται τι είναι η τέχνη για τον άνθρωπο, γιατί τραγουδάμε, γιατί

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ ΓΙΑ «ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ - ΧΕΙΜΩΝΑ 2015/16»

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ ΓΙΑ «ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ - ΧΕΙΜΩΝΑ 2015/16» ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΩΝ ΓΙΑ «ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ - ΧΕΙΜΩΝΑ 2015/16» Οι τάσεις για το 2016/2017 είναι μοναδικές και φαίνεται να διαφοροποιούνται από τις καθαρά vintage γραμμές που μας επηρέασαν τις προηγούμενες χρονιές.

Διαβάστε περισσότερα

Έναρξη λειτουργίας ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ Ν. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ-ΓΚΙΚΑ. Συνέντευξη Τύπου, 21 Μαΐου 2012

Έναρξη λειτουργίας ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ Ν. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ-ΓΚΙΚΑ. Συνέντευξη Τύπου, 21 Μαΐου 2012 ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΠΕΝΑΚΗ ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ Ν. ΧΑΤΖΗΚΥΡΙΑΚΟΥ-ΓΚΙΚΑ Έναρξη λειτουργίας Συνέντευξη Τύπου, 21 Μαΐου 2012 Η ΔΩΡΕΑ ΚΑΙ Η ΑΝΑΠΛΑΣΗ Το κτήριο της οδού Κριεζώτου 3, όπου έζησε και εργάστηκε για σαράντα χρόνια ο

Διαβάστε περισσότερα

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03

Ανδρέας Καστανάς - Η επίσημη ιστοσελίδα. Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία. www.andreaskastanas.com. Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 - Η επίσημη ιστοσελίδα Λογοτεχνία - Από: Τα Τρία Βιβλία www.andreaskastanas.com Τελευταία ενημέρωση 15-12-2012 6-12-03 Όταν αποκαλώ ένα έργο μου «μυθιστόρημα», με την χρήση της λέξης δηλώνω το είδος της

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ

Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Τα βιβλία θα τα βρείτε στο βιβλιοπωλείο: Βιβλία γνώσεων και δραστηριοτήτων ΣΦΡΑΓΙΔΑ ΒΙΒΛΙΟΠΩΛΕΙΟΥ Συντονισμός χεριού-ματιού Βοηθούν στην ανάπτυξη των κινητικών δεξιοτήτων του παιδιού. Παίζω με τους κύβους

Διαβάστε περισσότερα

Αναγνωρίζοντας το Μουσικό Ταλέντο. Είναι απόλυτα γνωστή και δεκτή η αντίληψη ότι το ταλέντο είναι

Αναγνωρίζοντας το Μουσικό Ταλέντο. Είναι απόλυτα γνωστή και δεκτή η αντίληψη ότι το ταλέντο είναι Αναγνωρίζοντας το Μουσικό Ταλέντο Μπορούμε να αναγνωρίσουμε το Μουσικό ταλέντο; Είναι απόλυτα γνωστή και δεκτή η αντίληψη ότι το ταλέντο είναι δύσκολο να αναγνωριστεί και να μετρηθεί στις τέχνες. Ο λόγος

Διαβάστε περισσότερα

Λόγου Παίγνιον Ψυχαγωγία, Τέχνη, Γλώσσα στο σχολείο. Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρία. Υπηρεσίες Πολιτιστικής Εκπαίδευσης. Καραϊσκάκη 28, Ψυρρή, Αθήνα

Λόγου Παίγνιον Ψυχαγωγία, Τέχνη, Γλώσσα στο σχολείο. Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρία. Υπηρεσίες Πολιτιστικής Εκπαίδευσης. Καραϊσκάκη 28, Ψυρρή, Αθήνα Λόγου Παίγνιον Ψυχαγωγία, Τέχνη, Γλώσσα στο σχολείο Αστική μη Κερδοσκοπική Εταιρία Υπηρεσίες Πολιτιστικής Εκπαίδευσης Καραϊσκάκη 28, Ψυρρή, Αθήνα Κατά κοινή αντίληψη στην λογοτεχνία, η μετάφραση οδηγεί

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως

ζωγραφική, οδηγίες χρήσεως «Οδηγίες χρήσεως» και διαχείρισης της εικαστικής δημιουργίας είναι το περιεχόμενο αυτού του βιβλίου και απευθύνεται στους ανθρώπους των εικαστικών τεχνών, αλλά κυρίως σε νέους καλλιτέχνες που θέλουν να

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

The Economist Events The 17th Roundtable with the Government of Greece

The Economist Events The 17th Roundtable with the Government of Greece Χ. ΣΑΧΙΝΗΣ: Ευχαριστώ και ευχαριστώ που με προσκαλέσατε. Συγγνώμη για τα Αγγλικά μου, αλλά έρχομαι από μερικές εβδομάδες που μιλούσα στους ξένους επενδυτές και γι αυτό ίσως έρχονται τα Αγγλικά πιο εύκολα.

Διαβάστε περισσότερα

Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας

Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας Με ποιούς τρόπους μπορεί να αξιοποιηθεί η τέχνη ως μέσο διδασκαλίας της Ευρωπαϊκής Ιστορίας Europe at Schools through Art and Simulation (EuropeStARTS) Δράσης KA1 του Ευρωπαϊκού Προγράμματος Jean Monnet

Διαβάστε περισσότερα

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες

Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Ενότητα στις Εικαστικές Τέχνες Τίτλος: Κατοικίδια ζώα Βαθμίδα: 2 Τάξη: Ε Διάρκεια: 6 Χ 80 Περιγραφή Ενότητας Οι μαθητές/τριες εκφράζουν συναισθήματα και προβληματίζονται για θέματα που αφορούν τα κατοικίδια

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY Προσαρμογή- Αποχωρισμός Αγαπητοί γονείς, Κατανοώντας τους προβληματισμούς και τα ερωτήματα σας γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ Για την σχολική χρονιά 2014-2015 πραγματοποιούνται τα κάτωθι προγράμματα : Α) ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ Γερμανικού και Μυλλέρου Μεταξουργείο Δήλωση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Β ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 28-29 ΜΑΪΟΥ 2015

ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Β ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 28-29 ΜΑΪΟΥ 2015 ΑΝΑΦΟΡΑ ΓΙΑ ΤΟΝ Β ΚΥΚΛΟ ΤΟΥ ΔΙΗΜΕΡΟΥ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» ΣΤΙΣ 28-29 ΜΑΪΟΥ 2015 Ο β κύκλος του διήμερου καλλιτεχνικού, βιωματικού σεμιναρίου «ΕΣΥ ΚΑΙ ΕΓΩ ΜΑΖΙ» πραγματοποιήθηκε στις 28 και 29

Διαβάστε περισσότερα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα

Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα Κ. Σ. Δ. Μ. Ο. Μ. Οι Πυθαγόρειοι φιλόσοφοι είναι μια φιλοσοφική, θρησκευτική και πολιτική σχολή που ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.χ από τον Πυθαγόρα τον Σάμιο στον Κρότωνα της Κάτω Ιταλίας. Η κοινότητα στεγαζόταν

Διαβάστε περισσότερα

Διοίκηση Επιχειρήσεων

Διοίκηση Επιχειρήσεων 10 η Εισήγηση Δημιουργικότητα - Καινοτομία 1 1.Εισαγωγή στη Δημιουργικότητα και την Καινοτομία 2.Δημιουργικό Μάνατζμεντ 3.Καινοτομικό μάνατζμεντ 4.Παραδείγματα δημιουργικότητας και καινοτομίας 2 Δημιουργικότητα

Διαβάστε περισσότερα

κόσμου τους θυσαυρούς που δεν

κόσμου τους θυσαυρούς που δεν μες στο μουσείο, μες στο μουσείο μια μερα μπήκα με φόρα κι εγω, μη με τραβάτε μη μου κολλάτε, απ το μουσείο δεν θέλω Στο Μουσείο να βγω. Τρέχω Οδηγίες προς τους εκπαιδευτικούς τρέχω μές στα δωμάτια, μ

Διαβάστε περισσότερα

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex

Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Το ψέμα είναι ένας εύκολος τρόπος να αποφύγεις την πραγματικότητα : συνέντευξη του Άγγελου Αγγέλου και της Έμης Σίνη στο elniplex Η Έμη Σίνη μεγάλωσε στη Ρόδο, σπούδασε πολιτικός μηχανικός στο Μετσόβιο

Διαβάστε περισσότερα

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη

Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη Λιμνών Αποξηράνσεις - έρευνα με την Ελένη Κοβάνη (παρουσίαση του βιβλίου) από την Καλλισθένη Αβδελίδη 1 Για το βιβλίο Λιμνών Αποξηράνσεις Το βιβλίο βασίστηκε στα αποτελέσματα του ερευνητικού έργου «Αποξηράνσεις

Διαβάστε περισσότερα

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom

1) Γιατί ασχοληθήκατε με το Έργο EduRom Στις 28 Φεβρουαρίου, δύο από τους εθελοντές του Edurom από το Μεσογειακό Σχολείο της Ταρραγόνα βρέθηκαν στην Ημέρα Εκπαίδευσης του «Δικτύου για τη δημοκρατική εκπαίδευση των ενηλίκων: μπροστά με τη δύναμη

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270)

Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 1. ΚΕΙΜΕΝΟ: Τέλλου Άγρα: «Αµάξι στη βροχή» (Κ.Ν.Λ. Β Λυκείου, σ. 270) 2. ΠΑΡΑ ΕΙΓΜΑΤΑ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 2.1. Στοιχεία που αφορούν στο συγγραφέα, λογοτεχνικό περιβάλλον και λοιπά γραµµατολογικά στοιχεία: 1. Η αναπόληση

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΟΖ.GR Political Map. Lesvosnews.net

ΝΟΟΖ.GR Political Map. Lesvosnews.net ΝΟΟΖ.GR Political Map Lesvosnews.net Οι εκλογές της 6ης Μαΐου έχουν χαρακτηριστεί ως οι πιο σημαντικές Εθνικές εκλογές στη Μεταπολίτευση. Έχοντας αυτό ως βάση, το Nooz.gr φιλοδοξεί να βοηθήσει τους αναγνώστες

Διαβάστε περισσότερα

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες.

Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1. Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Scenario How-To ~ Επιμέλεια: Filming.gr Σελ. 1 Σενάριο Το σενάριο, είναι μια ιστορία, ειπωμένη σε κινηματογραφικές εικόνες. Σε αντίθεση με τα αφηγηματικά ή λογοτεχνικά είδη, το σενάριο περιγράφει αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Στη συνέχεια επιχειρήσαμε μία ιστορική αναδρομή της επικοινωνίας ξεκινώντας από τα πρώτα της στάδια όπως η κραυγή και φτάνοντας στην

Στη συνέχεια επιχειρήσαμε μία ιστορική αναδρομή της επικοινωνίας ξεκινώντας από τα πρώτα της στάδια όπως η κραυγή και φτάνοντας στην ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΟΥ ΘΕΜΑΤΟΣ: Σε μία κοινωνία που κατακλύζεται από πληροφορίες, το παιδί, ανεξαρτήτου ηλικίας, είναι αδύνατο να μείνει ανεπηρέαστο. Καθημερινά γίνεται αποδέκτης πολυπληθών και πολυποίκιλων μηνυμάτων

Διαβάστε περισσότερα

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr

Κεντρική Βιβλιοθήκη. Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Κεντρική Βιβλιοθήκη Δομοκού 2 Σταθμός Λαρίσης ΤΚ.10440 Τηλ. 210-8810884 email:publibrath@yahoo.gr Δευτέρα 16 Ιουνίου, 11:00-1:00, το πρωί Πνευστά και κρουστά. Αντίθετοι κόσμοι κοινές μελωδίες Με τη συνοδεία

Διαβάστε περισσότερα

Η ιστορία και η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Από τη μαρτυρία στην παιδεία.

Η ιστορία και η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Από τη μαρτυρία στην παιδεία. 02.02.2015 Εορτασμός της ημέρας μνήμης του Ολοκαυτώματος Χριστίνα Κουλούρη Καθηγήτρια Νεότερης & Σύγχρονης Ιστορίας Πάντειο Πανεπιστήμιο Η ιστορία και η μνήμη του Ολοκαυτώματος. Από τη μαρτυρία στην παιδεία.

Διαβάστε περισσότερα

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου

Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΤΡΑΠΕΖΑ ΘΕΜΑΤΩΝ 2014-2015 ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΟΣ ΘΕΜΑΤΟΣ: 17448 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: Νεοελληνική Γλώσσα Β Λυκείου ΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: Κατσικογιώργου Ειρήνη Θέματα Α. Στο κείμενο καταγράφονται τα χαρακτηριστικά του δημοσιογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ LRT ΣΕ ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ

ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ LRT ΣΕ ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ ΜΑΡΤΙΟΣ-ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2005 ΤΕΧΝΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ 1 Γ. ΑΕΡΟΜΕΤΑΦΕΡΟΜΕΝΟΣ ΚΑΙ ΕΔΑΦΟΜΕΤΑΦΕΡΟΜΕΝΟΣ ΘΟΡΥΒΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ LRT ΣΕ ΑΣΤΙΚΕΣ ΠΕΡΙΟΧΕΣ (ΠΡΟΒΛΕΨΗ-ΛΟΓΙΣΜΙΚΑ-ΜΕΤΡΑ ΜΕΙΩΣΗΣ) Dr PATRICK VANHONACKER

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

«Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου

«Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου «Delete στον ηλεκτρονικό εκφοβισμό» του συγγραφέα-εκπαιδευτικού Βαγγέλη Ηλιόπουλου Εικονογράφηση: Ναταλία Καπατσούλια Δραστηριότητες: Βασιλική Νίκα Καλλιτεχνική Επιμέλεια: Διατσέντα Παρίση Τιμή: 12 ευρώ

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη

Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας. (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Από το 0 μέχρι τη συγγραφή ενός σεναρίου μυθοπλασίας (βιωματικό εργαστήρι) Βασισμένο σε μια ιδέα του Γιώργου Αποστολίδη Περιγραφή εργαστηρίου Οι ιστορίες είναι γεγονότα ζωής ή του μυαλού ή μήπως απλώς

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (2015-2016)

ΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ (2015-2016) ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΚΡΗΤΗΣ Οίκος Ανδρέου & Μαρίας Καλοκαιρινού Σοφοκλή Βενιζέλου 27 / Λυσιμάχου Καλοκαιρινού 7 71202 Ηράκλειο, Κρήτη Τηλ.: (2810) 283219-288708 Fax: 283754 e-mail: info@historical-museum.gr

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα