Περιεχόμενα. Μέρος 1: Το αίνιγμα ύπνος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Περιεχόμενα. Μέρος 1: Το αίνιγμα ύπνος"

Transcript

1

2

3 Περιεχόμενα Περιεχόμενα Μέρος 1: Το αίνιγμα ύπνος Κεφάλαιο 1 Η σκοτεινή πλευρά της ζωής Νύχτα στην καλωδιοσαλάτα 13 Παχύρρευστο αίμα και αηδιαστικά αέρια 17 Υποκλοπές στον εγκέφαλο 21 Μισοκοιμισμένος 26 Ελαφρύς και βαθύς ύπνος 28 Η τρίτη κατάσταση 32 Ο ύπνος έχει μια αρχιτεκτονική 37 Γιατί ξυπνάμε τις νύχτες 42 Το επόμενο πρωί 44 Κανόνες για το εργαστήριο ύπνου 45 Κεφάλαιο 2 Πώς καθοδηγεί ο εγκέφαλος τον ύπνο Παραμονή σε εγρήγορση και έλευση του ύπνου σύμφωνα με το σχέδιο 49 Η αναζήτηση του κέντρου του ύπνου 51 Έλευση του ύπνου με τη μέθοδο του διακόπτη δύο καταστάσεων 57 Μια δικλίδα ασφαλείας για τη συνείδηση 63 Η πηγή των ονείρων μας 69 Γιατί προκαλούν υπνηλία τα φάρμακα για το αλλεργικό συνάχι 71 Η υπνοφάνεια 75

4 6 Περιεχόμενα Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας Το εσωτερικό ρολόι 81 Ώρα για ύπνο 87 Διαδικασία S και διαδικασία C 90 Πώς προκαλείται η πίεση για ύπνο 96 Γιατί τα βρέφη ξυπνούν τις νύχτες 100 Όταν πυρήνας και φλοιός γίνονται ένα 104 Για τα ζενίθ και τα ναδίρ 109 Ανάπτυξη και ανανέωση 115 Προετοιμασία για την επόμενη μέρα 121 Μέρος 2: Η αναγκαιότητα του ύπνου Κεφάλαιο 4 Πώς κοιμούνται τα ζώα Κοιμούνται τα σκουλήκια; 127 Μύγες σε υπερδιέγερση 131 Υπνογενετική: μια νέα επιστήμη 135 Γιατί τα πουλιά δεν πέφτουν από το δέντρο ενώ κοιμούνται 138 Όλα τα ζώα κοιμούνται 142 Ύπνος με το μισό εγκέφαλο: Το τέχνασμα των φαλαινών 147 Η αποστέρηση του ύπνου είναι θανατηφόρα 151 Κεφάλαιο 5 Πώς κοιμούνται οι άνθρωποι Παγκόσμιο ρεκόρ παραμονής σε εγρήγορση 157 Όταν οι άνθρωποι κοιμούνται πολύ λίγο 161 Η ανεπάρκεια ύπνου αποβλακώνει 164 Η ανεπάρκεια ύπνου παχαίνει 168 Η έλλειψη ύπνου αρρωσταίνει 173 Η ανεπάρκεια ύπνου

5 Περιεχόμενα 7 θέτει σε κίνδυνο τη ζωή 176 Πόσο ύπνο χρειάζεται ο άνθρωπος; 179 Αυτοί που κοιμούνται πολύ και αυτοί που κοιμούνται λίγο 182 Ζούμε περισσότερο με λιγότερο ύπνο; 185 Ποιος χρειάζεται υπνοθεραπεία 189 Κουκουβάγιες και κορυδαλλοί 190 Το κοινωνικό τζετ λαγκ 194 Το τέλος της νεότητας 197 Πώς αλλάζουμε τους ρυθμούς μας 200 Κεφάλαιο 6 Όταν ο ύπνος είναι διαταραγμένος Οι 88 ασθένειες του ύπνου 203 Δύσκολη διάγνωση 206 Άγχος και αϋπνία: η μάχη της αταξίας 212 Η χαλάρωση ως κλειδί της πόρτας του ύπνου 215 Άσκηση και υγιεινή: διέξοδοι από την αϋπνία 218 Υπνωτικά και ψευτοϋπνωτικά 223 Υπνική άπνοια: Ο θανάσιμος κίνδυνος του ροχαλητού 228 Σύνδρομο RLS: Όταν μυρμηγκιάζουν τα πόδια 235 Αδύναμοι ρυθμοί: Γιατί κοιμούνται χειρότερα οι ηλικιωμένοι 239 Φωτοθεραπεία: Φως για δυνατούς ρυθμούς 241 Μελατονίνη: Καλός χρονοδότης κακό υπνωτικό 245 Εργασία βάρδιας: Όταν η νύχτα γίνεται μέρα 249 Στρατηγικές ενάντια στο τζετ λαγκ 252 Διαταραχές ύπνου σε μωρά: Μαθαίνοντας τον ανάλαφρο ύπνο 256 Παραϋπνίες: Το τρίξιμο των δοντιών και η υπνοβασία 260 Ναρκοληψία: Η ασθένεια του ακατανίκητου ύπνου 265 Πώς βοηθούν οι ασθένειες την έρευνα του ύπνου 269

6 8 Περιεχόμενα Μέρος 3: Γιατί κοιμόμαστε Κεφάλαιο 7 Η μαθησιακή λειτουργία του ύπνου Πώς ενισχύει το ρεύμα τη μνήμη 277 Η ανάμνηση ένα αίνιγμα 279 Τα εικονικά τραγούδια των ωδικών πτηνών 283 Tetris για την έρευνα 287 Ο ύπνος χρησιμεύει για την έμπνευση 292 Κάθε τμήμα του εγκεφάλου και διαφορετικό βάθος ύπνου 295 Καλύτερη εκμάθηση ταχύτερη αμνησία 299 Κεφάλαιο 8 Ο κόσμος των ονείρων Τι βιώνουμε στον ύπνο 303 Πώς φυλαγόμαστε από τα όνειρά μας 307 Ονειρευόμαστε και στο βαθύ ύπνο 311 Πώς δημιουργούνται τα όνειρα 313 (Σχεδόν) όλοι οι άνθρωποι ονειρεύονται 316 Αυτό που υπέθετε ο Φρόυντ 320 Όνειρο ή παραίσθηση; 323 Κεφάλαιο 9 Ο σκοπός του ύπνου Ένα ερώτημα χωρίς απάντηση 327 Ο ύπνος είναι κάτι παραπάνω από αδράνεια 329 Ο ύπνος εξοικονομεί ενέργεια 333 Ύπνος για το σώμα 335 Ξυπνούν για να κοιμηθούν 338 Ύπνος για τον εγκέφαλο 340 Ύπνος και συνείδηση 347

7 Περιεχόμενα 9 Επίλογος Χορτάστε ύπνο: Χαρίζει ευφυΐα, ευτυχία, φρεσκάδα, και υγεία 349 Παράρτημα Τεστ 1: Τι υπνικός τύπος είστε; 355 Τεστ 2: Χρειάζεστε περισσότερο ύπνο; 356 Τεστ 3: Υποφέρετε από κάποια διαταραχή ύπνου; 357 Βιβλιογραφία 367 Δικαιώματα εικόνων 381 Ευχαριστίες 383 Ευρετήριο προσώπων 385 Ευρετήριο όρων 390

8

9 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας Το εσωτερικό ρολόι Σαν μικρό σμήνος πουλιών, οι αυτοκρατορικές πεταλούδες φτερουγίζουν μέσα στην κοιλάδα, λίγα μέτρα πάνω από τη γη και κρατούν περίτεχνα τα πορτοκαλόμαυρα φτερά τους κόντρα στον άνεμο. Μολονότι οι πεταλουδίτσες, μεγάλες όσο μια παιδική παλάμη, σαλεύουν ελάχιστα, ξεγλιστρούν με αξιοπρόσεκτη ταχύτητα. Θα ήταν ήδη αόρατες από ώρα, αν κάθε τόσο δεν ρισκάριζε μία από αυτές ένα δυνατό φτερούγισμα. Είναι οι πεταλούδες «Μονάρχης», στο ταξίδι τους που μπορεί να φτάσει μέχρι και τα 3600 χιλιόμετρα, από κάποια απόμακρη γωνιά της Βόρειας Αμερικής μέχρι μια απόμερη μικρή περιοχή στα ορεινά δάση της μεξικανικής Σιέρα Μάδρε. Εκεί συναντώνται το Νοέμβριο κάθε χρόνου εκατό εκατομμύρια από αυτές τις διάσημες πεταλούδες. Μια εντυπωσιακή θεατρική παράσταση της φύσης. Όμως τι σχέση έχει με τον ανθρώπινο ύπνο; Πολύ μεγάλη εδώ και λίγο καιρό, οι ερευνητές γνωρίζουν ότι οι πεταλούδες «Μονάρχης» δεν θα έβρισκαν ποτέ το στόχο τους αν δεν διέθεταν μια εξαιρετική αίσθηση του χρόνου. Προσανατολίζονται με πυξίδα τη θέση του ήλιου και είναι σε θέση να την ερμηνεύουν σωστά, επειδή κάποιο εσωτερικό ρολόι τούς

10 82 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας υποδεικνύει διαρκώς σε ποια κατεύθυνση του ορίζοντα βρίσκεται κάθε φορά το αστέρι μας. Ένα τέτοιο εσωτερικό ρολόι διαθέτουμε φυσικά και εμείς οι άνθρωποι. Βοηθάει το σώμα μας να προσαρμόζεται σε αναρίθμητα επίπεδα στις επαναλαμβανόμενες εναλλαγές μέρας και νύχτας και ένα από τα προφανέστερα σήματα του ρολογιού μας είναι ότι μας υπαγορεύει πότε πρέπει να κοιμηθούμε και πότε όχι. Η επιστήμη της χρονομέτρησης κάθε μορφής ζωής ονομάζεται χρονοβιολογία. Ασχολείται με την προσαρμογή των οργανισμών στις εποχές του χρόνου, τις φάσεις της σελήνης, τις παλίρροιες, και τις ημέρες. Έχει τις απαρχές της το 1729, όταν ο Γάλλος αστρονόμος Ζαν-Ζακ ντ Ορτού ντε Μεράν [Jean-Jacques d Ortous de Mairan] βρήκε την πρώτη απόδειξη γι αυτά τα εσωτερικά ρολόγια: Έβαλε ένα ηλιοτρόπιο σε μόνιμο σκοτάδι και παρατήρησε ότι το φυτό συνέχισε να κλείνει τα φύλλα του τα βράδια και να τα ανοίγει το πρωί. Για πολύ καιρό οι φυσιοδίφες αγνοούσαν αυτό και άλλα παρόμοια συμπεράσματα, μέχρι που πριν από 50 χρόνια ένας διεθνής όσο και διεπιστημονικός κύκλος μελετητών των εναλλαγών του χρόνου ίδρυσε τον ερευνητικό κλάδο της χρονοβιολογίας. Πρωτοπόροι του τομέα ήταν τότε οι Γερμανοί φυσιολόγοι Γίργκεν Άσοφ [Jürgen Aschoff' και Έρβιν Μπρίνινγκ [Erwin Brüning], και ο Αμερικανός Κόλιν Πίτεντραϊ [Colin Pittendrigh]. Εξακολουθούν να θεωρούνται μέχρι σήμερα οι πατέρες της χρονοβιολογίας. Ο κλάδος έγινε διάσημος από ένα οικοδόμημα το οποίο κατασκεύασε ο Άσοφ στα μέσα της δεκαετίας του 1960 στο Άντεξ [Andechs] της Βαυαρίας. Δύο χώροι δίχως ρολόγια, τηλέφωνα και φυσικό φως, θωρακισμένοι με τοίχους πάχους πολλών μέτρων, χωρισμένοι με ηχομονωμένες διπλές πόρτες, συγκροτούσαν έναν τόπο διεξαγωγής πειράματος που είχε έναν και μοναδικό σκοπό: Να μην μπορούν οι έ-

11 Το εσωτερικό ρολόι 83 γκλειστοί του να έχουν καμιά πρόσβαση στην ώρα της ημέρας. Στο «καταφύγιο του Άντεξ» ζούσαν εθελοντές επί εβδομάδες. Σύντομα ήταν ξεκάθαρο: Και ο άνθρωπος διαθέτει ένα βιολογικό χρονόμετρο που τα βγάζει πέρα χωρίς ξυπνητήρια, την ανατολή του ηλίου, και το πρωινό άρωμα του καφέ. Όταν αφεθεί στο δικό του ρυθμό, συνήθως προχωράει κάπως πιο αργά, έτσι που οι κάτοικοι του καταφυγίου πήγαιναν στο κρεβάτι ανά 24 ως 26 ώρες. Στις συνθήκες της καθημερινότητας, γίνεται διαρκώς διόρθωση του εσωτερικού ρολογιού κυρίως χάρη στο φως της ημέρας, και έτσι λειτουργεί πάντα με ακρίβεια. Από τότε, οι γνώσεις μας για τα ρολόγια της φύσης έχουν απογειωθεί. Τα διαθέτουν σχεδόν όλα τα έμβια όντα, ακόμη και βακτήρια που υπάρχουν εδώ και 3,5 δισεκατομμύρια χρόνια. Και δεν μετρούν μόνο μέρες: Οι 90λεπτοι κύκλοι του ύπνου μας καθορίζουν πότε ενεργοποιούνται οι φάσεις REM. Εσωτερικά ημερολόγια αποφασίζουν πότε ανθίζουν τα λουλούδια, μεταναστεύουν τα πουλιά, και είναι γόνιμα τα πρόβατα. Παλιρροϊκά ρολόγια βοηθούν τους κάβουρες να οπισθοχωρήσουν έγκαιρα πριν από την πλημμυρίδα. Και χάρη στα σεληνιακά ρολόγια, τα καλιφορνέζικα βασιλόψαρα μετρούν τα 14ήμερα διαστήματα ανάμεσα σε δύο φουσκονεριές έτσι ώστε να θάψουν τα αυγά τους όταν το νερό στην αμμουδιά φτάσει στην υψηλότερη στάθμη του. Το επιστημονικό περιοδικό Science συμπεριέλαβε τρεις χρονοβιολογικές μελέτες στα 1998, 2002 και 2005 στη λίστα των δέκα σπουδαιότερων ετήσιων ερευνητικών ανακαλύψεων. Ελάχιστοι άλλοι τομείς μπορούν να υπερηφανεύονται για μια ανάλογη πρόοδο, που ωστόσο δεν εκπλήσσει καθόλου: Η σύγχρονη κοινωνία των 24 ωρών δράσης στο 24ωρο έχει ανάγκη τη χρονοβιολογία. Το ηλεκτρικό φως, τα υπερπόντια ταξίδια, και η εργασία σε βάρδιες δυσχεραίνουν

12 84 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας διαρκώς την εναρμόνιση της ζωής με τους φυσικούς κύκλους της ημέρας και των ετών. Οι άνθρωποι υπονομεύουν από μόνοι τους την πρόσβαση στους κανονικούς ρυθμούς της φύσης. Μοριακοί βιολόγοι αποκωδικοποίησαν τη δομή της βιολογικής χρονομέτρησης. Χρονοβιολόγοι ανακάλυψαν πώς λειτουργούν τα εσωτερικά ρολόγια, πώς επαναρυθμίζονται, και πώς επικοινωνούν με το σώμα. Διαπίστωσαν ότι οι ανώτεροι οργανισμοί, όπως ο άνθρωπος, διαθέτουν σε κάθε κύτταρο του σώματος και ένα ρολόι, ότι υ- πάρχουν ρολόγια οργανικά, μυϊκά, και μεταβολισμού και ότι αυτά είναι συνυφασμένα μεταξύ τους και συγκροτούν ένα υπερπερίπλοκο σύστημα γραναζιών της αίσθησης του χρόνου. «Τα θηλαστικά διαθέτουν πολύ περισσότερες ιδιότητες που ελέγχονται από ρολόγια από ό,τι μπορούμε να φανταστούμε», λέει ο Αμερικανός χρονογενετιστής Τζέι Ντάνλαπ [Jay Dunlap]. Κατά τον ίδιο, οι πολυκυτταρικοί οργανισμοί είναι «κανονικά ρολογάδικα». Η φύση στην πορεία της εξέλιξης των έμβιων όντων ανέπτυξε ρολόγια ανεξάρτητα μεταξύ τους «όχι μόνο μία φορά, αλλά ούτε και δεκάδες». Εδώ και λίγα χρόνια μάλιστα, είναι σαφές ότι σχεδόν όλα τα βιορολόγια λειτουργούν με όμοιο τρόπο και ότι ακόμη και τα ποντίκια και οι μύγες, των οποίων τα γενεαλογικά δέντρα έχουν απόσταση εκατοντάδων εκατομμυρίων χρόνων μεταξύ τους, διαθέτουν μια σειρά συγγενών κληρονομικών καταβολών που συμμετέχουν στο μηχανισμό του ρολογιού της φύσης. Η καρδιά κάθε βιολογικού ρολογιού είναι ένα εκκρεμές στα γονίδια, το οποίο ταλαντώνεται χωριστά σε κάθε κύτταρο. Αυτά τα γονίδια-ρολόγια ονομάζονται συνήθως clock (χρονόμετρο) ή period (περίοδος). Περιέχουν τα σχέδια κατασκευής για διάφορα λευκώματα, τα οποία καταστέλλουν

13 Το εσωτερικό ρολόι 85 αμοιβαία τα παράγωγά τους. Κάποια στιγμή, η ποσότητα ενός λευκώματος υπερβαίνει κάποιο μέγιστο. Από εκείνη τη στιγμή αρχίζει να μειώνεται η συγκέντρωσή του μέχρι να αρθεί η παρεμπόδιση του γονιδίου-ρολογιού, για να ξεκινήσει και πάλι από την αρχή η ταλάντωση. Η φύση έχει κοσμήσει αυτήν τη βασική αρχή με πολλά επιμέρους στολίδια και την εφαρμόζει τέλεια. Έτσι κατορθώνουν τα ρυθμικά ενεργά κύτταρα να ταλαντώνουν αδιάκοπα και περιοδικά την ποσότητα των λευκωμάτωνρολογιών τους. Εξωτερικά σήματα, όπως για παράδειγμα το φως της ημέρας, επηρεάζουν τη γονιδιακή δραστηριότητα και ρυθμίζουν έτσι το ρολόι. Η συγκέντρωση των λευκωμάτων-ρολογιών λειτουργεί τελικά ως ρυθμοδότης, όπως ο παλμός του μηχανικού εκκρεμούς για ένα ψηλό ρολόι δαπέδου. Τα γονίδια-ρολόγια επηρεάζουν όμως και την ανάγνωση κι άλλων γονιδίων, των οποίων τα παράγωγα ταλαντώνονται μετά στον ίδιο ρυθμό σαν βιολογικοί χρονοδείκτες, τα λευκώματα αυτά μεταφέρουν σήματα χρόνου μέσα στο σώμα και βοηθούν στη διαδικασία συντονισμού με τα χρονόμετρα των οργάνων. «Η συνολική βιοχημεία όλων των κυττάρων του σώματος υπόκειται σε μια ξεκάθαρη ημερήσια διάταξη», όπως γνωρίζει ο Τιλ Ρένεμπεργκ, ο κορυφαίος Γερμανός διδάκτορας χρονοβιολογίας του πανεπιστημίου του Μονάχου. Συνακόλουθα, σώμα και πνεύμα δεν αποδίδουν εξίσου ανά πάσα στιγμή η βραχύβια μνήμη λειτουργεί καλύτερα το πρωί, η μνήμη μεγάλης διάρκειας νωρίς το απομεσήμερο. Περίπλοκα προβλήματα τα χειριζόμαστε πιο γρήγορα λίγο πριν από το μεσημέρι. Αργά το απόγευμα παρουσιάζουν τη μέγιστη τιμή της μέρας η μυϊκή δύναμη, τα αποθέματα αντοχής, και η κυκλοφορία του αίματος. Όμως προσοχή και

14 86 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας από χρονοβιολογική άποψη κανείς άνθρωπος δεν μοιάζει με άλλον. «Αφού το εσωτερικό ρολόι καθοδηγείται από γονίδια, το τέμπο του είναι, κατά μεγάλο μέρος, κληρονομικό. Κάθε άνθρωπος ακολουθεί τον ατομικό ρυθμό του», λέει ο Ρένεμπεργκ. Υπάρχουν οι άνθρωποι που είναι κανονικά νυχτοπούλια και πέφτουν στο κρεβάτι την ώρα που άλλοι, στο αντίθετο άκρο του φάσματος, σηκώνονται με τα κοκόρια. Είναι σαφές ότι αυτοί οι άνθρωποι έχουν τα ζενίθ και τα ναδίρ τους σε εντελώς διαφορετικούς χρόνους. Η Ολλανδή βιολόγος Μπάρμπαρα Μπίμανς [Barbara Biemans] διαπίστωσε μάλιστα ότι τα πειραματόζωα θυμούνται πάντα εξαιρετικά καλά ένα γεγονός την ίδια ακριβώς ώρα που είχε συμβεί: «Η αξιοποίηση της σημερινής εμπειρίας ως χρονική βάση του αύριο έχει μια λογική προσαρμογής», εξηγεί. Τα πολλά βιολογικά χρονόμετρα του σώματος καθοδηγούνται από ένα κεντρικό ρολόι στον εγκέφαλο, που βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με ένα μεγάλο τμήμα του συστήματος ρύθμισης του ύπνου στον υποθάλαμο. Εκεί, στον υπερχιασματικό πυρήνα (suprachiasmatic nucleus) ή SCN, βρίσκονται εγκατεστημένα νεύρα σε πυκνή διάταξη, που υπαγορεύουν με διάφορους τρόπους το ρυθμό σε όλα τα όργανα και ταυτόχρονα φροντίζουν ώστε τα ρολόγια να συντονίζονται πάντα με την εναλλαγή φωτός σκότους στον εξωτερικό κόσμο. Για το συντονισμό αυτό υ- πάρχουν μάλιστα ειδικοί αισθητήρες φωτός στα μάτια, που δεν βλέπουν εικόνες αλλά αντιλαμβάνονται απλώς το φως και μεταβιβάζουν την πληροφορία τους απευθείας στο κεντρικό ρολόι του εγκεφάλου.

15 Ώρα για ύπνο 87 Ώρα για ύπνο Όχι χωρίς λόγο, ο Άσοφ και οι συνάδελφοί του μελέτησαν κατά τη διάρκεια των πειραμάτων τους στο «καταφύγιο» κυρίως πότε κοιμόντουσαν και πότε ξυπνούσαν οι εθελοντές τους. Από όλους τους βιολογικούς ρυθμούς μας, ο κύκλος ύπνου-εγρήγορσης είναι εκείνος που αντιλαμβανόμαστε περισσότερο από μόνοι μας και τον οποίο διακρίνουμε και ευκολότερα. Οποιοσδήποτε βίωσε έστω και μια φορά την εμπειρία του τζετ λαγκ (jetlag) τη γρήγορη υπερπήδηση πολλών γεωγραφικών ζωνών π.χ. μετά από ένα υπερατλαντικό αεροπορικό ταξίδι ξέρει τι σημαίνει να πρέπει να είσαι σε εγρήγορση σε ώρα που το εσωτερικό ρολόι σου χτυπάει για ύπνο και πόσο δύσκολο είναι, αντιστρόφως, να αποκοιμηθείς όταν το σώμα νομίζει ότι έξω είναι μέρα μεσημέρι. Όπως φαίνεται, τα εσωτερικά μας χρονόμετρα εκπέμπουν ανά τακτά χρονικά διαστήματα σήματα στα κέντρα διέγερσης και έλευσης του ύπνου, τα οποία μας προκαλούν νύστα την ίδια πάνω-κάτω ώρα περίπου κάθε 24 ώρες. Με αυτό τον τρόπο η φύση φροντίζει εδώ και εκατομμύρια χρόνια ώστε εμείς και οι πρόγονοί μας να κοιμόμαστε προ πάντων όταν η προσπάθεια εξεύρεσης της τροφής υπόσχεται ελάχιστη επιτυχία τη νύχτα. Ο νεαρός Βερολινέζος βιοχημικός Άχιμ Κράμερ [Achim Kramer] ανακάλυψε μία από τις ορμόνες έλευσης του ύ- πνου του ρολογιού του σώματος όταν μετά το διδακτορικό του συμμετείχε σε ερευνητικά προγράμματα της Ιατρικής Σχολής της Βοστώνης των ΗΠΑ. Ερεύνησε όλα τα κάθε λογής μόρια που παράγονται από νεύρα του κεντρικού ρολογιού των χάμστερ και παρατήρησε αν επηρεάζουν τον ημερήσιο ρυθμό των ζώων. Το 2001 οι μελέτες του απέδωσαν καρπούς: Με την απλή έγχυση με ένεση μίας από τις 32

16 88 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας ουσίες με τις οποίες πειραματίστηκε, της TGF-α στη γέφυρα του εγκεφάλου των ζώων, τα δραστήρια τη νύχτα ζώα συμπεριφέρονταν αμέσως σαν να ήταν μέρα. Διέκοπταν α- πευθείας το συνηθισμένο τους εκείνη την ώρα τρεχαλητό στον τροχό μέχρις ότου δεν τους χορηγούσε πια άλλο την ουσία. Και οι παραπέρα αναλύσεις ταίριαξαν πλήρως με αυτή την εικόνα. Τα κύτταρα του SCN παράγουν αυτή την ουσία κυρίως την ημέρα. Και σε ένα από τα κέντρα διέγερσης του εγκεφάλου των χάμστερ υπάρχουν θέσεις σύνδεσης που α- ντιδρούν ευαίσθητα στην TGF-α. Αυτές θα μπορούσαν να είναι οι υποδοχές που εισάγουν την ανάπαυση των μικρών θηλαστικών καταπιέζοντας το «σύστημα διέγερσης» (arousal system) των ζώων. Μια πειραματική ουσία, που ενεργοποιεί τις ίδιες θέσεις σύνδεσης, επιτρέπει επίσης στα υπερκινητικά χάμστερ να ησυχάσουν. Και τα γενετικά μεταλλαγμένα ποντίκια των οποίων ο υποδοχέας έχει υποστεί βλάβες είναι υπερενεργητικά. Το εσωτερικό μας ρολόι ενεργοποιεί τον αναστολέα της διέγερσης κυρίως τη νύχτα και με αυτή την έννοια, δίνει ένα σημαντικό σήμα για να νυστάξουμε. Αλλά ακόμη κι αν ακούγεται ασήμαντο, μόλις τον περασμένο αιώνα τεκμηρίωσαν οι επιστήμονες ότι πράγματι τη νύχτα είμαστε σε θέση να κοιμηθούμε ασύγκριτα ελαφρύτερα από ό,τι την ημέρα. Το ανακάλυψε ο Ισραηλινός ερευνητής του ύπνου Πέρετζ Λαβί με το περίφημό του πείραμα των 7/13ων: Υποχρέωνε ανθρώπους να αναζητούν μέρα-νύχτα εναλλάξ κάθε 7 λεπτά τον ύπνο και κάθε 13 να είναι σε εγρήγορση. Ύστερα κατέγραψε ποια ώρα και με τι πιθανότητες τους έπαιρνε ο ύ- πνος. Αν το εσωτερικό ρολόι δεν έπαιζε κανένα ρόλο στην υ- πνηλία τότε οι άνθρωποι θα μπορούσαν να αποκοιμηθούν

17 Ώρα για ύπνο 89 Το πείραμα των 7/13ων. Η τάση των ανθρώπων προς ύπνο είναι ιδιαίτερα μεγάλη τη νύχτα και επίσης είναι ελαφρώς ανεβασμένη την ώρα της σιέστας. Οι εθελοντές μπορούσαν να κοιμηθούν 7 λεπτά και στη συνέχεια έπρεπε να μένουν 13 λεπτά ξύπνιοι. Όσο μεγαλύτερη η νύστα, τόσο συχνότερα τους έπαιρνε ο ύπνος στο παράθυρο των 7 λεπτών. ανεξαρτήτως ώρας πάντα εξίσου καλά ή κακά. Στην πραγματικότητα όμως, προέκυψε μια γραφική παράσταση που θυμίζει εκπληκτικά τη στατιστική των τροχαίων ατυχημάτων. Μεταξύ των ωρών 14:00 και 16:00 (2 με 4 το μεσημέρι) οι εθελοντές του πειράματος αποκοιμόντουσαν συχνά και στα μεσοδιαστήματα των επτά λεπτών, ενώ μεταξύ 22:00 και 07:00 αποκοιμιόντουσαν σχεδόν πάντα. Αργά τη νύχτα και νωρίς το απόγευμα δηλαδή η υπνηλία ήταν μεγαλύτερη τις ώρες ακριβώς που συμβαίνουν τα περισσότερα τροχαία. Ειδικά τη νύχτα, ο Λαβί μετά δυσκολίας μπορούσε να κρατήσει σε εγρήγορση τους ανθρώπους ανάμεσα στα διαστήματα ύπνου. Αυτό που εξέπληξε ωστόσο τον ερευνητή

18 90 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας του ύπνου περισσότερο ήταν ότι οι εθελοντές δεν μπορούσαν σχεδόν ποτέ να κοιμηθούν σε συγκεκριμένες ώρες για παράδειγμα μερικοί δεν αποκοιμιόντουσαν ποτέ μεταξύ των ωρών 20:00 και 22:00. Σε αυτές τις «απαγορευμένες ζώνες ύπνου», κατά τον Λαβί, μοιάζει λες και το βιολογικό ρολόι να δουλεύει ασταμάτητα, ανεξάρτητα πόσο νυσταγμένοι είμαστε εκείνη την ώρα. Διαδικασία S και διαδικασία C Προφανώς. το εσωτερικό ρολόι δεν είναι για να μας νυστάζει μόνο σε συγκεκριμένες ώρες κάποιες άλλες ώρες μας κρατάει επίσης σε εγρήγορση. Το πρωί μάλιστα, για παράδειγμα, το φυσιολογικό μας χρονόμετρο μας ταρακουνάει να ξυπνήσουμε, ακόμη κι αν έχουμε κοιμηθεί ελάχιστα. Ο καθένας που έχει μείνει ξάγρυπνος μια νύχτα έχει παρατηρήσει στον ίδιο του τον εαυτό πόσο υποχωρεί η έντονη υ- πνηλία, που βαθιά μέσα στη νύχτα ήταν σχεδόν αδύνατο να καταπολεμηθεί, με το ξεκίνημα της νέας μέρας. Ακόμη και τελείως άυπνοι ανακτάμε και πάλι την αυτοσυγκέντρωσή μας με γρήγορα αντανακλαστικά, είμαστε αποδοτικοί, και έχουμε καλύτερη διάθεση. Παρόλα αυτά, κατά το μεσημέρι ή, το αργότερο το α- πόγευμα ακολουθεί συνήθως το κακό «ξύπνημα»: Μόλις το σώμα παρουσιάσει τις ελάχιστες ενδείξεις κόπωσης, ο ξενυχτισμένος άνθρωπος καταλαμβάνεται αμέσως από ένα υπερβολικά μεγάλο αίσθημα ανάγκης για ύπνο. Προφανώς κάτι πρέπει να αναπληρώσει και το εσωτερικό ρολόι ειδοποιεί όταν είναι η καλύτερη στιγμή. Εκτός από τη χρονοβιολογική επιρροή στις ανάγκες μας για ύπνο λοιπόν, υ- πάρχει μια δεύτερη συνιστώσα που μας νυστάζει βαθμιαία, όσο περισσότερο δεν έχουμε κοιμηθεί. Πρόκειται για τον

19 Διαδικασία S και διαδικασία C 91 λεγόμενο ομοιοστατικό παράγοντα, που προσπαθεί να ρυθμίσει την τάση μας για ύπνο σε μια κατά το δυνατόν ίδια, σταθερή τιμή. Αν εξεταστεί ως αυτόνομη, η διαδικασία αυτή λειτουργεί ακριβώς όπως ο θερμοστάτης που διατηρεί τη θερμοκρασία λειτουργίας ενός ψυγείου. Όσο περισσότερο είμαστε σε ε- γρήγορση, τόσο μεγαλύτερη πίεση ασκείται στα κέντρα του ύπνου μας να θέσουν το διακόπτη στη θέση του ύπνου. Και όσο περισσότερο κοιμόμαστε, τόσο μειώνεται η πίεση για ύπνο, έτσι ώστε κάποια στιγμή χορταίνουμε τον ύπνο και ξυπνάμε πάλι. Η ομοιοστατική διαδικασία «είναι συνάρτηση της διάρκειας του μέχρι τότε χρόνου εγρήγορσης», μου εξηγεί ο επικεφαλής του τμήματος ψυχοφαρμακολογίας και μελέτης του ύπνου του πανεπιστημίου της Ζυρίχης Αλεξάντερ Μπόρμπελι, όταν τον επισκέπτομαι, την άνοιξη του Το ότι ο Μπόρμπελι γνωρίζει πολύ καλά για τι πράγμα μιλάει είναι αδιαμφισβήτητο και αυτό επειδή ο ίδιος ανέπτυξε το 1982 το λεγόμενο μοντέλο διπλής διαδικασίας ρύθμισης του ύπνου. Σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, το πόσο νυστάζουμε σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή προκύπτει από τη σύμπραξη των χρονοβιολογικών και ομοιοστατικών συντελεστών. Ο μελετητής του ύπνου έδωσε σε αυτές τις συνιστώσες το όνομα διαδικασίες S και C. Διαδικασία S είναι το ομοιοστατικό μερίδιο συμμετοχής στην άσκηση πίεσης για ύπνο και διαδικασία C είναι η επίδραση του εσωτερικού ρολογιού, του οποίου η αποστολή είναι να δημιουργήσει το κατάλληλο παράθυρο ύπνου μέσα στη νύχτα. Όταν οι ερευνητές αφαιρέσουν από πειραματόζωα το κεντρικό εσωτερικό ρολόι και, με αυτή την έννοια, τη διαδικασία C, τα παίρνει ανεξαρτήτως ώρας κάθε τόσο ο ύπνος και ξυπνάνε πάλι γρήγορα.

20 92 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας Η διαδικασία S, αντίθετα, θυμίζει την κλεψύδρα, λέει ο Μπόρμπελι. «Καθώς ξυπνάμε, η άμμος ρέει από το πάνω δοχείο στο κάτω, κατά τη διαδικασία έλευσης του ύπνου αναποδογυρίζει το ρολόι». Συνεπώς αποφασιστική σημασία για το αν χορταίνουμε τον ύπνο δεν παίζει μόνο το πόση ώρα κοιμόμαστε χωρίς διακοπή, αλλά το πόσο χρόνο ξοδεύουμε ημερησίως για να μειώσουμε τη συνιστώσα S. Ό- ποιος ξέρει ότι την ερχόμενη νύχτα θα έχει λίγο χρόνο για να κοιμηθεί, μπορεί να προνοήσει με ένα μεσημεριανό ύ- πνο. Στο μεταξύ, το μετεξελιγμένο μοντέλο του Μπόρμπελι χαίρει καθολικής αναγνώρισης και μάλιστα φαίνεται να κερδίζει σε σημασία κατά πάσα πιθανότητα, επειδή η μελέτη του ύπνου αντιμετωπίζεται συνολικά με μεγαλύτερη σοβαρότητα: «Ο αριθμός των αναφορών σε αυτό αυξάνεται διαρκώς, κάτι που είναι ασυνήθιστο για έναν επιστημονικό άρθρο», λέει ο μελετητής με καμάρι. Εργάζεται πια εδώ και τέσσερις δεκαετίες στο ινστιτούτο «του». Όλο αυτό το διάστημα, αφοσιώθηκε στην ψυχοφαρμακολογία, τη διερεύνηση των βιολογικών ρυθμών και του ύπνου. Η ομάδα εργασίας του κατόρθωσε να αποκτήσει παγκόσμια φήμη μέσα στον κύκλο των ερευνητών του ύπνου. Και ο ίδιος, μετά τη μεγαλύτερη επιτυχία του τη δημοσίευση του μοντέλου ρύθμισης του ύπνου θεωρείται πια κάτι σαν σούπερσταρ της ειδικότητάς του. Ως έναν από τους λόγους της επιτυχίας του μοντέλου του ο Μπόρμπελι θεωρεί το γεγονός ότι «είναι τόσο απλό». Ένας δεύτερος λόγος μπορεί να είναι ότι με αυτό μπορούν να ερμηνευτούν ασυνήθιστα πολλά φαινόμενα για παράδειγμα, ότι η διαδικασία S ρυθμίζει κυρίως τις ανάγκες μας για βαθύ ύπνο. Όσο μεγαλύτερη είναι η συνιστώσα S τόσο περισσότερα κύματα δ θα παράγει ο εγκέφαλός μας αφού απο-

21 Διαδικασία S και διαδικασία C 93 κοιμηθούμε. Αυτό εξηγεί γιατί ο ύπνος μας στην πορεία μιας νύχτας γίνεται ολοένα και πιο επιφανειακός. Όσο περισσότερη άμμος χύνεται στο δοχείο της εγρήγορσης, τόσο λιγότερα κύματα δ κάνουν την εμφάνισή τους. Η έλλειψη ύπνου θα πρέπει να ήταν πάρα πολύ μεγάλη αν ο εγκέφαλος ακόμη και έπειτα από τρεις ως τέσσερις ώρες συνεχούς αποδόμησης της διαδικασίας S εξακολουθεί να παρεμβάλλει φάσεις βαθέος ύπνου. Από μαθηματική άποψη η διαδικασία S επενεργεί εκθετικά. Αυτό σημαίνει ότι αμέσως μόλις αποκοιμηθούμε ή ξυπνήσουμε, μειώνεται ή αυξάνεται πάρα πολύ, για να προσεγγίσει με το πέρασμα του χρόνου μια αμετάβλητα σταθερή τιμή. Στη μια περίπτωση αυτός ο κορεσμός είναι η μέγιστη μορφή του χορτασμένου ύπνου, στην άλλη η αποκορύφωση της υπνηλίας στην οποία φτάνουμε ωστόσο μόνο έπειτα από δύο ή και τρεις νύχτες αϋπνίας. Αντίθετα, η συχνότητα και η διάρκεια του ύπνου REM επηρεάζεται και από εσωτερικούς ρυθμούς. Οι ρυθμοί αυτοί ειδοποιούν το κέντρο ύπνου REM πότε θα πρέπει να ε- νεργοποιηθεί δηλαδή κάθε 90 λεπτά και με πολύ περισσότερη προθυμία και αντοχή αργά τη νύχτα από ό,τι τις πρώτες ώρες του ύπνου. Αυτός είναι ο λόγος που στη διάρκεια μιας σιέστας δεν βιώνουμε σχεδόν ποτέ την εμπειρία ενός πλούσιου σε όνειρα ύπνου REM και γι αυτόν το λόγο επίσης οι εργάτες νυχτερινής βάρδιας, που κοιμούνται την ημέρα σε αντίθεση με τα σήματα του σώματός τους, πολύ σπάνια απολαμβάνουν ύπνο REM. Όμως ποιος μηχανισμός της φυσιολογίας κρύβεται πίσω από τη μυστηριώδη S; Τι ακριβώς ρυθμίζει άραγε στην πραγματικότητα το σώμα; Όποιος καταφέρει να απαντήσει σε αυτή την ερώτηση, θα πλησιάσει αρκετά κοντά στη λύση του μεγάλου αινίγματος του γιατί πρέπει να κοιμόμαστε. Σε

22 94 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας Ο Αλεξάντερ Μπόρμπελι και επτά χρόνια της ζωής του. Ο ερευνητής του ύπνου Αλεξάντερ Μπόρμπελι από τη Ζυρίχη φοράει από το 1982 έναν παλμογράφο στο αριστερό του χέρι. Ο καλλιτέχνης Αντρέας Χόρλιτς [Andreas Horlitz] από το Μόναχο περιέλαβε επτά χρόνια αυτής της μέτρησης στην ατσάλινη στήλη ύψους 25 μέτρων που κατασκεύσασε για το φουαγιέ του κτιρίου Γκέρλινγκ στο Ντίσελντορφ. Οι φωτεινές γραμμές υποδεικνύουν φάσεις ανάπαυσης, συνήθως ύ- πνου. Διακρίνονται αμέσως οι μέρες που ο Μπόρμπελι έλειπε σε ταξίδι και λόγω τζετ λαγκ χρειάστηκε να κοιμηθεί αναδρομικά. κάθε περίπτωση, το υπνωτικό δηλητήριο υπνοτοξίνη, το ο- ποίο συγκεντρώνεται κατά τη διάρκεια της ημέρας, και την ύπαρξη του οποίου πιθανολόγησε ο Γάλλος γιατρός Ανρί Πιερόν [Henri Piéron] το 1913, όταν κατά τη διάρκεια πειράματος μπόρεσε να προκαλέσει νύστα σε σκύλους που είχαν ήδη χορτάσει ύπνο χρησιμοποιώντας υγρό από εγκέφαλο άυπνων σκύλων, δεν υπάρχει. Ανεξάρτητα από το ανύπαρκτο δηλητήριο, τα νευρικά κύτταρα των κέντρων ύπνου φυσικά και παράγουν χημικές ουσίες που μας νυστάζουν για παράδειγμα, επειδή παραλύουν κέντρα διέγερσης. Δεν δρουν όμως μόνες τους, λέει ο Αλεξάντερ Μπόρμπελι: «Κατά πάσα πιθανότητα δεν υπάρχει η μία και μοναδική υπνωτική ουσία που καθορίζει τα πάντα. Είναι πολλοί οι παράγοντες που προωθούν τη διαδικασία S.» Μεγάλο ρόλο, σύμφωνα με πολλά στοιχεία, παίζει η ουσία αδενοσίνη, η οποία παράγεται μεταξύ άλλων ως απόβλητο όταν τα νευρικά κύτταρα καταναλώνουν ενέργεια: Η περιεκτικότητά της αυξάνεται σταθερά τουλάχιστον σε μερικές περιοχές του εγκεφάλου της γάτας όταν οι ερευνητές

23 Διαδικασία S και διαδικασία C 95 την κρατούν τεχνητά σε εγρήγορση. Επιπλέον, μεγάλη ανάγκη από βαθύ ύπνο έχουν άνθρωποι που διαθέτουν μια ειδική ποικιλία ενός ενζύμου που καθυστερεί τη διάσπαση της αδενοσίνης. Το ότι η αδενοσίνη προκαλεί νύστα, είναι γνωστό εδώ και πολύ καιρό. Πάντως, έτσι ερμηνεύεται η δράση της καφεΐνης, η οποία δεσμεύει θέσεις υποδοχής της αδενοσίνης. Επομένως, είναι πολύ πιθανό ότι η πίεση για ύπνο που αυξάνει όσο μεγαλώνει η διάρκεια της εγρήγορσης είναι συνέπεια και της δράσης μεταβολισμού του άγρυπνου ε- γκέφαλου, λένε οι ερευνητές. Όσο περισσότερο είναι ενεργοποιημένες οι αισθήσεις μας, τόσο περισσότερα παράγωγα του μεταβολισμού, όπως η αδενοσίνη, συγκεντρώνονται στον εγκέφαλο. Έτσι αυξάνεται η νύστα, που σε τελευταία ανάλυση δεν είναι παρά ένα σήμα του νευρικού συστήματος για να γεμίσει (με τον βαθύ ύπνο) το ρεζερβουάρ με ε- νέργεια. Όλα αυτά όμως από μόνα τους δεν αρκούν ως ερμηνεία: «Υπάρχει επίσης και το κρίσιμο ερώτημα, τι κάνουν τα κύματα δ», συμπληρώνει ο Μπόρμπελι. Αυτά δημιουργούνται επειδή συγχρονίζονται ολοένα περισσότερα νευρικά κύτταρα και μειώνουν τη διεγερτικότητά τους. Τι τα ωθεί σε αυτό και ποια σημαντική αποστολή πρέπει να εκτελέσουν σε αυτή την κατάσταση δεν έχει ακόμη αποσαφηνιστεί οριστικά. Σαφές όμως είναι ότι όσο περισσότερο χρόνο είμαστε σε ε- γρήγορση, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η πίεση των κυττάρων του εγκεφαλικού φλοιού να περάσουν στο βαθύ ύπνο. Και από τότε που οι ερευνητές κατάφεραν να αποδείξουν ότι τα κύματα δ μπορούν να δημιουργηθούν και από μόνα τους σε λεπτές φέτες του φλοιού του εγκεφάλου, διατηρημένες τεχνητά στη ζωή και απομονωμένες από το υπόλοιπο σώμα και ότι μπορούμε με ισχυρά ηλεκτρικά πεδία, ταλαντευό-

24 96 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας μενα στο ρυθμό των κυμάτων δ, να οδηγήσουμε ανθρώπους σε κατάσταση βαθέος ύπνου, μοιάζει ξεκάθαρο και αυτά τα συμβάντα μάς νυστάζουν και συμβάλλουν αποφασιστικά στη διαδικασία S. Πώς προκαλείται η πίεση για ύπνο Η συνιστώσα C περιγράφει τη χρονοβιολογική συμβολή στη συνολική υπνηλία και κινείται περίπου στο ρυθμό του κεντρικού ρολογιού στο διάμεσο εγκέφαλο, ανεξάρτητα από τα αν κοιμόμαστε ή ξαγρυπνάμε. Φτάνει στο απόλυτο μέγιστό της περίπου στο μέσον του ύπνου με την προϋπόθεση ότι δεν έχουμε βάλει ξυπνητήρι. Αυτό συμβαίνει στους ανθρώπους μεταξύ τέσσερις και πέντε τη νύχτα. Αν παραμένουμε σε εγρήγορση, τότε η πίεση για ύπνο είναι ασυγκράτητη. Στην πραγματικότητα όμως κοιμόμαστε σχεδόν πάντα αργά το βράδυ όταν ανεβαίνει η συνιστώσα C και η συνιστώσα S είναι ήδη πολύ ψηλά. Εκείνη την ώρα, το άθροισμα των δύο συντελεστών είναι ήδη τόσο μεγάλο ώστε μπορείς εύκολα να αποκοιμηθείς. Για να εξακριβώσει συγκεκριμένα πόσο μεγάλη είναι στην πραγματικότητα η πίεση για ύπνο, ο Αλεξάντερ Μπόρμπελι χρησιμοποιεί ένα τέχνασμα: Ορίζει το λεγόμενο κατώφλι της αφύπνισης, η οποία κινείται ακριβώς αντίστροφα προς τη διαδικασία C. Η πίεση για ύπνο είναι αντίστοιχη με την απόσταση ανάμεσα στη διαδικασία S και το κατώφλι της αφύπνισης. Όσο μεγαλύτερη είναι η C, τόσο μικρότερο είναι το κατώφλι, ενώ όσο παραμένει αμετάβλητη η S, τόσο μεγαλύτερη είναι η πίεση για ύπνο. Καθώς κοιμόμαστε, ο συντελεστής S μειώνεται όση ώρα χρειάζεται για να φτάσει στο κατώφλι της αφύπνισης. Τότε η πίεση για ύπνο είναι μηδέν, ξυπνάμε εντελώς από μόνοι μας και αισθανόμαστε

25 Πώς προκαλείται η πίεση για ύπνο 97 ότι έχουμε χορτάσει ύπνο. Όταν η πίεση για ύπνο είναι μεγάλη, για παράδειγμα αργά το βράδυ, κοιμόμαστε εύκολα και έχουμε ιδιαίτερα προβλήματα να ξαναξυπνήσουμε. Αν το σύστημα δουλεύει ομαλά και απρόσκοπτα, ρυθμίζει το μοντέλο ύπνου του μέσου ανθρώπου από μόνο του στις συνηθισμένες 16 ώρες εγρήγορσης και 8 ώρες ύπνου. Στο μέσον της νύχτας, όταν το εσωτερικό ρολόι μάς κάνει να νυστάζουμε πολύ, η συνιστώσα S θα έπρεπε να πέφτει στην ελάχιστη τιμή της θα έπρεπε δηλαδή να έχουμε κοιμηθεί πολλή ώρα για να μπορέσουμε να ξυπνήσουμε από δική μας παρόρμηση. Γύρω στο πρωί όμως, μειώνεται η χρονοβιολογική συμβολή στη συνολική υπνηλία, η καμπύλη της αφύπνισης αυξάνεται, και η συνιστώσα S φτάνει στην αφύπνιση χωρίς προβλήματα. Υπό την προϋπόθεση ότι πέσαμε έγκαιρα το βράδυ στο κρεβάτι μας και κοιμηθήκαμε καλά και βαθιά, δεν υπάρχει πια κανένα εμπόδιο για μια μεγάλη και δραστήρια μέρα. Σε άλλη περίπτωση μπορεί να συμβεί να ξυπνήσουμε πολύ πρωί, να μην μπορούμε να ξανακοιμηθούμε μολονότι δεν έχουμε χορτάσει καθόλου ύπνο και στη συνέχεια το ε- πόμενο βράδυ να νυστάξουμε νωρίτερα από ό,τι συνήθως. Και αυτό το καθημερινό φαινόμενο ερμηνεύεται από το μοντέλο του Μπόρμπελι αν πηγαίνουμε ασυνήθιστα αργά στο κρεβάτι, τότε ο συνολικός χρόνος ύπνου μειώνεται συνεχώς, επειδή η μειούμενη συνιστώσα του ύπνου κατά το τέλος της διάρκειάς του βρίσκεται στο ανερχόμενο μέρος του κατωφλίου της αφύπνισης. Ξυπνάμε, μολονότι ο συντελεστής S δεν έχει αποδομηθεί ακόμη εντελώς. Αρχίζει πλέον να ανεβαίνει από ένα ασυνήθιστα υψηλό επίπεδο και αυτός είναι ο λόγος που το επόμενο βράδυ η πίεση για ύπνο είναι πιο αυξημένη από ό,τι συνήθως.

26 98 Κεφάλαιο 3 Αγγελιοφόροι της νύχτας Για παράδειγμα, όποιος κοιμηθεί με καθυστέρηση δώδεκα ωρών λόγω μιας νυχτερινής βάρδιας, ξυπνάει συχνά έ- πειτα από τρεις ώρες, αφού το κατώφλι της αφύπνισής του είναι σχεδόν ορθάνοιχτο. Από τη σκοπιά των ερευνητών του ύπνου θα ήταν εξυπνότερο να παραμείνουμε λίγο ακόμη σε εγρήγορση, να τελειώσουμε πριν από το μεσημέρι μερικές δουλειές και να κοιμηθούμε το απομεσήμερο. Κι αυτό ε- πειδή σε αυτή την περίπτωση θα κοιμηθούμε μέσα στην «κοιλιά» της καμπύλης της αφύπνισης, θα παρατείνουμε μάλιστα τη διάρκεια του ύπνου, φροντίζοντας έτσι ώστε το σώμα να αποδομήσει όσο περισσότερο γίνεται τη μυστηριώδη συνιστώσα S μια εικοσιτετράωρη θεραπεία ύπνου που ολοκληρώνεται μέσα στην άγρια νύχτα. Το μοντέλο της διπλής διαδικασίας εξηγεί και μερικές δυσκολίες έναρξης του ύπνου: Αν την προηγούμενη μέρα κοιμηθήκαμε πάρα πολύ ή απολαύσαμε ένα καλό μεσημεριανό ύπνο, το βράδυ η συνιστώσα S δεν θα είναι τόσο ψηλά όσο συνήθως. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε προβλήματα να αποκοιμηθούμε στη συνηθισμένη ώρα, επειδή η πίεση για ύπνο δεν θα είναι ακόμη αρκετά μεγάλη. Τότε έχει νόημα να πάμε κάπως αργότερα στο κρεβάτι. Αντίστροφα μπορεί να συμβεί να μας πάρει ο ύπνος ήδη στο δελτίο ειδήσεων των οκτώ επειδή τα περασμένα βράδια δεν καταφέραμε ποτέ να χορτάσουμε ύπνο ή κοιμόμασταν πολύ αργά. Τότε η ομοιοστατική συνιστώσα ρύθμισης του ύπνου βρίσκεται τόσο ψηλά που η πίεση για ύπνο διογκώνεται ακόμη και σε χρόνο όπου το σήμα υπνηλίας του εσωτερικού ρολογιού δεν έχει ισχυροποιηθεί τόσο πολύ.

27 Πώς προκαλείται η πίεση για ύπνο 99 Μοντέλο διπλής διαδικασίας. Πάνω: Η ομοιοστατική συνιστώσα υπνηλίας S αυξάνεται συνεχώς με αυξανόμενο το χρόνο εγρήγορσης και υποχωρεί στον ύπνο. Μέσο: Η χρονοβιολογική συνιστώσα C ταλαντώνεται λίγο-πολύ στον ημερήσιο ρυθμό, ενώ τις νυχτερινές ώρες είναι ιδιαίτερα μεγάλη. Κάτω: Η πίεση για ύπνο είναι μεγαλύτερη όταν οι S και C είναι εξίσου ψηλές. Τότε η απόσταση μεταξύ S και καμπύλης αφύπνισης C (η αντίστροφη συνιστώσα C) είναι πολύ μεγάλη. Με τον ύπνο η απόσταση αυτή μειώνεται. Όταν βρεθεί στο μηδέν, έχει φτάσει το κατώφλι αφύπνισης και ξυπνάμε.

28

Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας

Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας Ο καλόςύπνος μαζίμετησωστή διατροφή και την άσκηση είναι απαραίτητος για τη διατήρηση της υγείας εγρήγορση Στάδιο ύπνου ώρες H AΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚH ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Υπνικοί κύκλοι διάρκειας 90 λεπτών Υπνοςμη-REM Στάδιο1-στάδιο4

Διαβάστε περισσότερα

Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού. Διδάσκων : Α.Καραπέτσας Εξάμηνο Γ Ακαδημαϊκό έτος 2013-2014

Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού. Διδάσκων : Α.Καραπέτσας Εξάμηνο Γ Ακαδημαϊκό έτος 2013-2014 Κλινική Νευροψυχολογία του παιδιού Διδάσκων : Α.Καραπέτσας Εξάμηνο Γ Ακαδημαϊκό έτος 2013-2014 Είναι ο ύπνος απαραίτητος για την εύρυθμη λειτουργία του οργανισμού? (Science Illustrated,Οκτώβριος, 2010)

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος

ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ. Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ Εμμ. Μ. Καραβιτάκης Παιδίατρος ΥΠΝΟΣ αναζωογόνηση του οργανισμού επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα επηρεάζει τη σωματική και διανοητική υγεία ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΥΠΝΟΥ τακτική,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΤΙΤΛΟΣ: Η Σημασία του στρες και του ύπνου στη ζωή του/της

Διαβάστε περισσότερα

ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΕΝΟΥΡΗΣΗ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΑΛΕΤΑ ΤΟ ΒΡΑΔΥ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΕΝΟΥΡΗΣΗ;

ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΕΝΟΥΡΗΣΗ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΑΛΕΤΑ ΤΟ ΒΡΑΔΥ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΕΝΟΥΡΗΣΗ; ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΝΥΧΤΕΡΙΝΗ ΕΝΟΥΡΗΣΗ; Η νυχτερινή ενούρηση συμβαίνει όταν ένα άτομο πρέπει να ξυπνάει τη νύχτα για να ουρήσει. Αν αυτό συμβεί περισσότερο από δύο φορές τη νύχτα, μπορεί να είναι πρόβλημα. Η νυκτερινή

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

Αιτίες. Η Αγάπη για τη ρουτίνα. Συνήθεις Διαταραχές Ύπνου. Δυσκολίες επικοινωνίας. ! Εφιάλτες! Ακράτεια! Ροχαλητό! Ανήσυχος Ύπνος!

Αιτίες. Η Αγάπη για τη ρουτίνα. Συνήθεις Διαταραχές Ύπνου. Δυσκολίες επικοινωνίας. ! Εφιάλτες! Ακράτεια! Ροχαλητό! Ανήσυχος Ύπνος! Διαταραχές ύπνου και Αυτισµός Ελένη Λούκουτου Λογοθεραπεύτρια ΙΟΥΝΙΟΣ 2014 Ο ύπνος είναι ένα σημαντικό συστατικό της υγείας. Παρόλο που δε μπορούμε να κατανοήσουμε όλες τις λειτουργίες του, ο ύπνος είναι

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας.

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Αντικείμενο Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Θανατηφόρα ατυχήματα από ηλεκτροπληξία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1980-1995

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΠΩΣΗ ΚΑΙ ΟΔΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ

ΚΟΠΩΣΗ ΚΑΙ ΟΔΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΟΠΩΣΗ ΚΑΙ ΟΔΙΚΗ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΙΟΥΝΙΟΣ 2008 Εξάντληση: Εξασθένιση που οφείλεται σε παρατεταμένη σωματική ή πνευματική εργασία Υπνηλία: Η πιθανότητα να αποκοιμηθείς Κόπωση: Όταν η εξάντληση και η υπνηλία εμφανίζονται

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2008-2009 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας

Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2008-2009 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Εκπαιδευτήριο TO ΠΑΓΚΡΗΤΙΟΝ Σχολικό Έτος 2008-2009 Συνθετικές εργασίες στο μάθημα Πληροφορική Τεχνολογία της Β Γυμνασίου: Όψεις της Τεχνολογίας Θέμα: Χρόνος - Ρολόι Τμήμα: ΗΥ: Ομάδα: Β1 pcneo Σαμπαθιανάκης

Διαβάστε περισσότερα

Ύπνος. Στάδια συνείδησης

Ύπνος. Στάδια συνείδησης Ύπνος Εγρήγορση Στάδια συνείδησης Ύπνος Τι συµβαίνει όταν κοιµόµαστε; (νευρώνες που αυξάνουν 5 µε 10 φορές τη συχνότητα δηµιουργίας δυναµικών ενεργείας κατά τη διάρκεια του ύπνου) Γιατί κοιµόµαστε; Ποιοι

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΥΠΝΟΥ»

ΘΕΜΑ: «ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΥΠΝΟΥ» ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΛΑΡΙΣΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΘΕΜΑ: «ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΥΠΝΟΥ» Ι ΑΣΚΟΥΣΑ:ΚΥΠΑΡΙΣΣΗ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΠΟΥ ΑΣΤΡΙΑ: ΠΑΡΑΣΧΟΥ ΚΛΕΟΝΙΚΗ ΛΑΡΙΣΑ 2009-06-17 ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΗΜΕΡΑ ΥΠΝΟΥ 21 ΜΑΡΤΙΟΥ 2009

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΓΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΠΡΙΝ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΜΑΣ

ΛΙΓΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΠΡΙΝ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΜΑΣ ΛΙΓΕΣ ΗΜΕΡΕΣ ΠΡΙΝ ΤΟ ΜΕΓΑΛΟ ΡΑΝΤΕΒΟΥ ΜΑΣ Η ΜΕΓΑΛΗ ΣΤΙΓΜΗ ΕΦΤΑΣΕ Έφτασε η ώρα του αγώνα. Κάθε προετοιμασία για τον αγώνα είναι σαν ένα μεγάλο ταξίδι, ώσπου κάποια στιγμή έρχεται η ώρα που φθάνουμε στον

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονική φαντασία

Επιστημονική φαντασία Ενότητα 10 Περιγράφουμε ταξίδια στο μέλλον Αφηγούμαστε φανταστικές ιστορίες Περιγράφουμε ανεξήγητα φαινόμενα Περιγράφουμε μυστηριώδη αντικείμενα Χρησιμοποιούμε μελλοντικούς χρόνους Αναγνωρίζουμε και χρησιμοποιούμε

Διαβάστε περισσότερα

Υπνηλία, ο πιο επικίνδυνος συνοδηγός

Υπνηλία, ο πιο επικίνδυνος συνοδηγός Υπνηλία, ο πιο επικίνδυνος συνοδηγός ΠΡΑΚΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΓΙΑ ΑΣΦΑΛΗ ΟΔΗΓΗΣΗ Μια πρωτοβουλία της GENESIS Pharma Ο ύπνος δεν είναι πολυτέλεια, δεν είναι «χαµένος χρόνος» από τη ζωή µας, δεν είναι «µικρός θάνατος»,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΦΥΣΙΚΗΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΦΥΣΙΚΗΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΥΤΤΑΡΟΥ ΚΑΙ ΒΙΟΦΥΣΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΔΙΠΛΩΜΑ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗΣ «Σύγχρονες Τάσεις στη Διδακτική των Βιολογικών Μαθημάτων και Νέες Τεχνολογίες»

Διαβάστε περισσότερα

ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ΠΟΟΥΠ ΩΔΗ ΣΤΗΝ ΜΟΝΑΞΙΑ

ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ΠΟΟΥΠ ΩΔΗ ΣΤΗΝ ΜΟΝΑΞΙΑ ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ΠΟΟΥΠ ΩΔΗ ΣΤΗΝ ΜΟΝΑΞΙΑ Ευτυχής που ποθεί και που νοιάζεται Την πατρική γη να φυλάξει, Το γενέθλιο αγέρι, Στο χώμα του να ανασαίνει Που με γάλα ή ξερό ψωμί τρέφεται Και στους φίλους του πάει στολισμένος

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου

Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας Πιστοποίηση Επάρκειας της Ελληνομάθειας 18 Ιανουαρίου 2013 A2 Κείμενα Κατανόησης Γραπτού Λόγου Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Διάρκεια Εξέτασης 30 λεπτά Ερώτημα 1 (7 μονάδες) Διαβάζετε

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος... 11

Περιεχόμενα. Πρόλογος... 11 Περιεχόμενα Πρόλογος... 11 1ο Κεφάλαιο: «Δουλεύοντας» με τη βουλιμία «Προλογίζοντας» τη βουλιμία... 15 Εισαγωγή: Τα κριτήρια της βουλιμίας... 17 ΜΕΡΟΣ Α : Παράγοντες ανάπτυξης της βουλιμίας και της πολυφαγίας...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΑΥΣΗ ΙΠΤΑΜΕΝΩΝ & ΠΤΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ

ΑΝΑΠΑΥΣΗ ΙΠΤΑΜΕΝΩΝ & ΠΤΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΑΝΑΠΑΥΣΗ ΙΠΤΑΜΕΝΩΝ & ΠΤΗΤΙΚΟ ΕΡΓΟ ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΥΠΝΟ Ο ύπνος, αποτελεί οργανική λειτουργία και η ομαλή εμφάνισή του και εξέλιξη είναι απαραίτητη προϋπόθεση για τη φυσιολογική λειτουργία του κεντρικού

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ ΒΟΥΛΑΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΚΑΘ. ΑΘ.ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ

ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ ΒΟΥΛΑΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΚΑΘ. ΑΘ.ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ ΓΕΝΙΚΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΣΚΛΗΠΙΕΙΟ ΒΟΥΛΑΣ ΚΑΡΔΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ : ΚΑΘ. ΑΘ.ΜΑΝΩΛΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ COPYRIGHT 2008 ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΒΗΜΑΤΟΔΟΤΗ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΠΡΙΝ ΤΗΝ ΕΜΦΥΤΕΥΣΗ

Διαβάστε περισσότερα

Φροντίστε το περιβάλλον όπου κοιμάστε να είναι εντελώς ήσυχο, σκοτεινό, άνετο και με την κατάλληλη για σας θερμοκρασία.

Φροντίστε το περιβάλλον όπου κοιμάστε να είναι εντελώς ήσυχο, σκοτεινό, άνετο και με την κατάλληλη για σας θερμοκρασία. Οδηγός καλού ύπνου 2 Συμβουλές Είναι σημαντικό να κοιμάστε το βράδυ και να ξυπνάτε το πρωί περίπου την ίδια ώρα κάθε μέρα. Έτσι, το σώμα σας συντονίζεται με το ωράριο ύπνου και απολαμβάνετε έναν επαρκή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ

ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΕΚ 381 ΒΙΩΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΟΥ ΕΠΕΑΚ ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΡΙΑ: ΤΟ επόμενο θέμα είναι πολύ σημαντικό. Μας απασχολεί πάρα πολύ, μόνο ως προφήτες όμως μπορούμε να λειτουργήσουμε. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

Κυριάκος Δ. Παπαδόπουλος ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΚΙ ΑΠΟ ΦΩΣ

Κυριάκος Δ. Παπαδόπουλος ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΚΙ ΑΠΟ ΦΩΣ Κυριάκος Δ. Παπαδόπουλος ΑΠΟ ΦΤΕΡΟ ΚΙ ΑΠΟ ΦΩΣ Λεμεσός 1995-1998 2 ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΠΡΩΤΗ 3 4 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Ένα τρελό αστέρι Εκείνη τη νύχτα του Μάη ο ουρανός ήταν ολοκάθαρος. Μια απαλή ομίχλη θόλωνε το φως των

Διαβάστε περισσότερα

Ατομικό ιστορικό νηπίου

Ατομικό ιστορικό νηπίου σημαντικές πληροφορίες στοιχεία επικοινωνίας Ατομικό ιστορικό νηπίου στοιχεία της προσωπικότητας του παιδιού Βοηθείστε μας να γνωρίσουμε καλύτερα το παιδί σας Σχολική χρονιά 2015-2016 Όνομα Παιδιού: Συμπληρώστε

Διαβάστε περισσότερα

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών

Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ. Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών Δειγματοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ Μονάδα Πρόληψης Μεσογειακής Αναιμίας και άλλων Αιμοσφαιρινοπαθειών ΙΠΠΟΚΡΑΤΕΙΟ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΛ: 2310892819

Διαβάστε περισσότερα

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας

Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Dr. Anthony Montgomery Επίκουρος Καθηγητής Εκπαιδευτικής & Κοινωνικής Πολιτικής antmont@uom.gr Θεμελιώδεις Αρχές Επιστήμης και Μέθοδοι Έρευνας Αυτό το μάθημα

Διαβάστε περισσότερα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα

Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα Κώστας Λεµονίδης - Κάπως Αµήχανα 1. Παντοτινά δικός σου Ξέρεις ποιος είσαι, ελεύθερο πουλί Μέσα σου βλέπεις κι ακούς µιά φωνή Σου λέει τι να κάνεις, σου δείχνει να ζεις Μαθαίνεις το δρόµο και δεν σε βρίσκει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο

ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ. Κεφάλαιο 3 ο ΑΡΧΕΣ ΟΡΓΑΝΩΣΗΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΙ ΥΠΗΡΕΣΙΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΝΙΚΟΛΑΟΣ Χ. ΤΖΟΥΜΑΚΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ Κεφάλαιο 3 ο Διεύθυνση-Παρακίνηση 3.1. Ηγεσία-Βασικές έννοιες Η επιτυχία των επιχειρήσεων ή των οργανισμών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ

ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ 8 ΑΠΟΦΡΑΚΤΙΚΕΣ ΠΑΘΗΣΕΙΣ (ΣΤΕΝΩΣΕΙΣ) ΤΗΣ ΚΑΡ ΙΑΣ Ή ΤΩΝ ΑΓΓΕΙΩΝ Μία παρακώλυση της ροής του αίµατος οφείλεται συχνά σε στένωση και µπορεί να σταµατήσει τη ροή του αίµατος µερικώς ή τελείως. Κάθε µία από

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση

Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης. Στάλες. Ποίηση Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Στάλες Ποίηση ΣΤΑΛΕΣ Χρήστος Ιωάννου Τσαρούχης Διορθώσεις: Χαρά Μακρίδη Επιμέλεια: Κωνσταντίνος Ι. Κορίδης Σελιδοποίηση: Ζωή Ιωακειμίδου Σχέδιο βιβλίου: Λαμπρινή Βασιλείου-Γεώργα

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)...

Για τα παιδιά (αλλά και για τους γονείς)... Eισαγωγικό σημείωμα: «Οι κατ οίκον εργασίες στη διδασκαλία των μαθηματικών» Οι εργασίες «για το σπίτι» ή όπως λέγονται στις παιδαγωγικές επιστήμες οι κατ οίκον εργασίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΡΟΛΟΙ-ΞΥΠΝΗΤΗΡΙ AR280P

ΡΑΔΙΟΡΟΛΟΙ-ΞΥΠΝΗΤΗΡΙ AR280P ΡΑΔΙΟΡΟΛΟΙ-ΞΥΠΝΗΤΗΡΙ AR280P 1. Χρήση Το AR280P λειτουργεί ως Ράδιο/ρολόι. Έχει λειτουργία FM ραδιόφωνου, λειτουργία προβολής της ώρας με προβολέα και περιλαμβάνει μία λάμπα. Εμφανίζει επίσης τη θερμοκρασία

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ;

ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ; ΜΑΜΑ, ΘΑ ΜΕ ΘΗΛΑΣΕΙΣ; Το παρόν έργο πνευματικής ιδιοκτησίας προστατεύεται από τις διατάξεις της ελληνικής νομοθεσίας (Ν. 2121/1993 όπως έχει τροποποιηθεί και ισχύει σήμερα) και από τις διεθνείς συμβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις θα αναρτηθούν μετά την παραλαβή των γραπτών από όλα τα εξεταστικά κέντρα.

Ενδεικτικές απαντήσεις θα αναρτηθούν μετά την παραλαβή των γραπτών από όλα τα εξεταστικά κέντρα. Ενδεικτικές απαντήσεις θα αναρτηθούν μετά την παραλαβή των γραπτών από όλα τα εξεταστικά κέντρα. Ε Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:....

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΟΝΤΑΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΘΕΡΜΟΣΤΑΤΗ ΧΩΡΟΥ ΣΤΟ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΝ ΣΩΜΑ ΚΑΛΟΡΙΦΕΡ

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΟΝΤΑΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΘΕΡΜΟΣΤΑΤΗ ΧΩΡΟΥ ΣΤΟ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΝ ΣΩΜΑ ΚΑΛΟΡΙΦΕΡ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΟΝΤΑΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΘΕΡΜΟΣΤΑΤΗ ΧΩΡΟΥ ΣΤΟ ΗΔΗ ΥΠΑΡΧΟΝ ΣΩΜΑ ΚΑΛΟΡΙΦΕΡ Το προϊόν δεν είναι καινούργιο, η ιδέα είναι καινούργια. Εδώ και πολλά χρόνια

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε.

ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ. Ένας «χάρτης» από λέξεις. αρθρώσεις. σκελετό. είναι γερό όταν. φροντίζουμε. για τη διατροφή μας. προσέχουμε. 103-112_22ENOTHTA5 4/3/2013 12:35 µµ Page 103 ENOTHTA 5 ENOTHTA 5 ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ ΚΑΙ ΠΡΟΣΕΧΟΥΜΕ ΤΟ ΣΩΜΑ ΜΑΣ (Άτομο - Άνθρωπος) Ένας «χάρτης» από λέξεις μυς αρθρώσεις σκελετό άλλα όργανα: μάτια, έχει έχει έχει

Διαβάστε περισσότερα

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο.

Δουλεύει, τοποθετώντας τούβλα το ένα πάνω στο άλλο. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Δ Παραδείγματα με συμπληρωμένα Φύλλα εργασίας Φύλλο εργασίας Α α. Συμπληρώστε τον παρακάτω πίνακα, χρησιμοποιώντας τη φαντασία σας. Δώστε ταυτότητα στο παιδί της φωτογραφίας. Όνομα Ίντιρα Ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:...

Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:... Ε Όνομα και Επώνυμο:.. Όνομα Πατέρα: Όνομα Μητέρας:.. Δημοτικό Σχολείο:.. Τάξη/Τμήμα:.. Εξεταστικό Κέντρο:.... Παρατήρησε τα διάφορα φαινόμενα αλλαγής της φυσικής κατάστασης του νερού που σημειώνονται

Διαβάστε περισσότερα

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη

Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ. Ο Μικρός Πρίγκιπας. Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα. Διασκευή: Ανδρονίκη Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ Ο Μικρός Πρίγκιπας Μετάφραση: Μελίνα Καρακώστα Διασκευή: Ανδρονίκη 2 Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα νεαρό αγόρι, που του άρεσε πολύ να ζωγραφίζει. Μια μέρα ζωγράφισε ένα βόα

Διαβάστε περισσότερα

Προετοιμασία κάρτες ξεκινήματος μένουν κλειστές. Κανόνες παιξίματος.

Προετοιμασία κάρτες ξεκινήματος μένουν κλειστές. Κανόνες παιξίματος. Κάπου στο Λονδίνο κρύβεται ο αυτόνομος Χ. Η Σέκλαντ Γιάρντ έχει στη διαθεσή της δύο, τρεις ως πέντε σεκίτες για να τον εντοπίσουν. Κινούνται με ταξί, μετρό ή λεωφορείο κι έχουν στη διάθεση τους ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά

Καρδιακή Ανεπάρκεια. Πώς δουλεύει φυσιολογικά η καρδιά Καρδιακή Ανεπάρκεια Απόστολος Καραβίδας Πρόεδρος Ομάδας Εργασίας Καρδιακής Ανεπάρκειας Διευθυντής Καρδιολογικού Τμήματος, Γενικό Κρατικό Νοσοκομείο Αθήνας Η καρδιακή ανεπάρκεια είναι μια σοβαρή καρδιολογική

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Παρατήρησης

Πρόγραμμα Παρατήρησης Πρόγραμμα Παρατήρησης Η αναζήτηση του ζοφερού ουρανού Άγγελος Κιοσκλής Οκτώβριος 2005 ΒΑΣΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ * η παρατήρηση πραγματοποιείται κατά προτίμηση όταν η Σελήνη δεν εμφανίζεται στον ουρανό, διότι

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΤΟΥ ΓΙΑΤΡΟΥ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΤΟΥΣ

ΟΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΤΟΥ ΓΙΑΤΡΟΥ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΤΟΥΣ ΟΙ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΤΟΥ ΓΙΑΤΡΟΥ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΚΑΙ ΤΙΣ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΤΟΥΣ Κινητά τηλέφωνα και Υγεία: Απλοί τρόποι προστασίας 1 Στο φυλλάδιο αυτό γίνεται ανασκόπηση των μέτρων προφύλαξης που έχουν συσταθεί από

Διαβάστε περισσότερα

www.laraguidedogs.gr

www.laraguidedogs.gr www.laraguidedogs.gr Γεια σας! Με λένε «Λάρα» και είμαι βετεράνος σκύλος-οδηγός τυφλών! Εμείς οι σκύλοι-οδηγοί, πάμε παντού κι όλοι μας θαυμάζουν! Η δουλειά μας είναι πολύ σημαντική διότι «δανείζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής:

Περιληπτικά, τα βήματα που ακολουθούμε γενικά είναι τα εξής: Αυτό που πρέπει να θυμόμαστε, για να μη στεναχωριόμαστε, είναι πως τόσο στις εξισώσεις, όσο και στις ανισώσεις 1ου βαθμού, που θέλουμε να λύσουμε, ακολουθούμε ακριβώς τα ίδια βήματα! Εκεί που πρεπει να

Διαβάστε περισσότερα

Τμήμα Φαρμακευτικής. Γενική Φυσική. Γραφεία: ΦΜΣ, 2ος όροφος, ανατολική πτέρυγα, Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης

Τμήμα Φαρμακευτικής. Γενική Φυσική. Γραφεία: ΦΜΣ, 2ος όροφος, ανατολική πτέρυγα, Τομέας Φυσικής Στερεάς Κατάστασης Τμήμα Φαρμακευτικής Γενική Φυσική Διδάσκουσες Ελένη Κ. Παλούρα, Καθηγήτρια paloura@auth.gr http://users.auth.gr/paloura τηλ: 10 99806 Μαρία Κατσικίνη, Επίκουρη Καθηγήτρια katsiki@auth.gr http://users.auth.gr/katsiki

Διαβάστε περισσότερα

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση

Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Το πιο μικρό και συμπαγές LASER μεγάλης ισχύος για την φυσικοθεραπεία και την φυσική αποκατάσταση Χημικοί Μηχανισμοί Παραγωγή εξ επαγωγής, φωτο-χημικών φαινομένων φωτο-ευαισθητοποίησης και φωτο-απομάκρυνσης.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Όλα όσα θέλετε να ξέρετε αν κάποιο αγαπημένο σας πρόσωπο είναι ασθενής www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ

ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ 7 ΙΑΦΡΑΓΜΑΤΙΚΑ ΕΛΛΕΙΜΜΑΤΑ Σε µια καρδιά που λειτουργεί φυσιολογικά, το αίµα µε χαµηλή περιεκτικότητα σε οξυγόνο ρέει από το σώµα στη δεξιά πλευρά της καρδιάς (στο δεξιό κόλπο και από εκεί στη δεξιά κοιλία).

Διαβάστε περισσότερα

Ζώντας στο φως! Σύστημα Φυσικού Φωτισμού

Ζώντας στο φως! Σύστημα Φυσικού Φωτισμού Ζώντας στο φως! Σύστημα Φυσικού Φωτισμού Green roo fing Θόλος Κάτοπτρο Στεγάνωση Σωλήνας μεταφοράς και αντανάκλασης Απόληξη 2 Φωτοσωλήνες Νέα τεχνολογία φυσικού φωτισμού Η χρήση φωτοσωλήνων για την επίλυση

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί;

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ. Ποιός είναι ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπιστεί; www.agaliazo.gr ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΝΕΥΜΟΝΑ Λεωσθένους 21-23, 18536 Πειραιάς - Τ: 210 4181641 - F: 210 4535343 e: oekk@otenet.gr - www.oekk.gr ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ν. ΑΧΑΙΑΣ Πατρέως 8-10, 26221 Πάτρα - Τ/F: 2610 226122 e:

Διαβάστε περισσότερα

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου»

«Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Γράψε ένα Τίτλο για την εφημερίδα εδώ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΑΠΟ τα ΠΑΙΔΙΑ ΤΕΧΝΗ σελ. 4 γράψε την ημερομηνία εδώ «Τρόποι για να βελτιώσω την πόλη μου» Αφιέρωμα για την σχέση «Πόλη + Φύση» «Να μεγάλωναν ας πούμε οι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές.

ΑΣΚΗΣΕΙΣ. Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές. Άσκηση1: ΑΣΚΗΣΕΙΣ Τίτλοι ερευνών Διατύπωση υπόθεσης Ανεξάρτητη, εξαρτημένη και ελεγχόμενες μεταβλητές. Στις παρακάτω προτάσεις υπογραμμίστε με μια γραμμή την ανεξάρτητη και με δύο την εξαρτημένη μεταβλητή:

Διαβάστε περισσότερα

Στις Πανελλαδικές Χωρίς Στρες. Πόλυ Κυπραίου i

Στις Πανελλαδικές Χωρίς Στρες. Πόλυ Κυπραίου i Στις Πανελλαδικές Χωρίς Στρες Πόλυ Κυπραίου i Αγαπητέ υποψήφιε, αγαπητή υποψήφια, Παρακάτω θα βρεις απλές αλλά πολύ σηµαντικές οδηγίες, που σκοπό έχουν να σε προστατέψουν από το υπερβολικό στρες, ώστε

Διαβάστε περισσότερα

ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ

ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ ΖΑΚ ΠΡΕΒΕΡ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΓΙΑ ΣΕΝΑ ΑΓΑΠΗ ΜΟΥ Πήγα στην αγορά με τα πουλιά Κι αγόρασα πουλιά Για σένα αγάπη μου Πήγα στην αγορά με τα λουλούδια Κι αγόρασα λουλούδια Για σένα αγάπη μου Πήγα στην αγορά με τα σιδερικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΠΗΛΑΙΟΔΙΑΣΩΣΗΣ 2005 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΣΠΗΛΑΙΟΔΙΑΣΩΣΗΣ Η ιστορία της Σ ΣΠΗΛΑΙΟΔΙΑΣΩΣΗΣ της ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΣΠΗΛΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΤΑΙΡΕΙΑΣ ξεκινά από την δεκαετία του 70,

Διαβάστε περισσότερα

1 http://didefth.gr/mathimata

1 http://didefth.gr/mathimata Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία, όπως είναι το ουράνιο, έχουν µεγάλο ενεργειακό περιεχόµενο, µ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. Για παράδειγµα,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΦΥΣΙΚΗΣ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 1. Μετρήσεις μήκους Η μέση τιμή. 1. Ποια μεγέθη λέγονται φυσικά μεγέθη; Πως γίνεται η μέτρησή τους; Οι ποσότητες που μπορούν να μετρηθούν ονομάζονται φυσικά μεγέθη. Η μέτρησή

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΣΚΕΥΗ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΙΞΩΔΟΥΣ ΥΓΡΩΝ

ΣΥΣΚΕΥΗ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΙΞΩΔΟΥΣ ΥΓΡΩΝ Environmental Fluid Mechanics Laboratory University of Cyprus Department Of Civil & Environmental Engineering ΣΥΣΚΕΥΗ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΙΞΩΔΟΥΣ ΥΓΡΩΝ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΟΔΗΓΙΩΝ HM 134 ΣΥΣΚΕΥΗ ΜΕΤΡΗΣΗΣ ΙΞΩΔΟΥΣ ΥΓΡΩΝ Εγχειρίδιο

Διαβάστε περισσότερα

Μέλι και κανέλα: Ο «φόβος» και «τρόμος» των φαρμακοβιομηχανιών...διαβάστε ποιες ασθένειες θεραπεύει το μείγμα μελιού και κανέλας

Μέλι και κανέλα: Ο «φόβος» και «τρόμος» των φαρμακοβιομηχανιών...διαβάστε ποιες ασθένειες θεραπεύει το μείγμα μελιού και κανέλας Μέλι και κανέλα: Ο «φόβος» και «τρόμος» των φαρμακοβιομηχανιών...διαβάστε ποιες ασθένειες θεραπεύει το μείγμα μελιού και κανέλας Το μέλι παράγεται στις περισσότερες χώρες του κόσμου. Είναι το μόνο τρόφιμο

Διαβάστε περισσότερα

Η κότα που ονειρευόταν να πετάξει και άγγιξε τα αστέρια!

Η κότα που ονειρευόταν να πετάξει και άγγιξε τα αστέρια! Ημερομηνία 9/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link Cultureloversgr Βίκυ Καλοφωτιά http://cultureloversgr.blogspot.gr/2015/04/blog-post_45.html Πέμπτη, 9 Απριλίου 2015 Η κότα που ονειρευόταν να πετάξει και άγγιξε

Διαβάστε περισσότερα

AutoHeat. Autonomy Heating System

AutoHeat. Autonomy Heating System AutoHeat Autonomy Heating System ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑΣ ΘΕΡΜΑΝΣΗΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΖΟΝΤΑΣ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΡΕΥΜΑΤΟΣ ΜΕ ΘΕΡΜΟΣΤΑΤΗ ΧΩΡΟΥ ΣΕ ΟΠΟΙΟΔΗΠΟΤΕ ΥΠΑΡΧΟΝ ΣΩΜΑ ΚΑΛΟΡΙΦΕΡ (το προϊόν είναι κατοχυρωμένη πατέντα)

Διαβάστε περισσότερα

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS)

ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) 12 ειγµατοληψία Χοριακών Λαχνών (CVS) Μεταφρασµένο από την Κατερίνα Πουγούνια και την Μαρία Τζέτη. Ιανουάριος 2009 Τροποποιήθηκε από φυλλάδια που εκδόθηκαν από τα νοσοκοµεία Guy s και St Thomas στο Λονδίνο,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης.

Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. 1 Αρχή της απροσδιοριστίας και διττή σωματιδιακή και κυματική φύση της ύλης. Μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα υπήρχε μια αντίληψη για τη φύση των πραγμάτων βασισμένη στις αρχές που τέθηκαν από τον Νεύτωνα

Διαβάστε περισσότερα

Ενεργειακοί Υαλοπίνακες

Ενεργειακοί Υαλοπίνακες Ενεργειακοί Υαλοπίνακες Μπορεί η οικολογική προσέγγιση μιας πιο λελογισμένης χρήσης των ενεργειακών πόρων του πλανήτη να προσπαθεί εδώ και πολλά χρόνια να μας πείσει για μια οικονομικότερη χρήση των πηγών

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Κ Α Τ Α Ν Ο Η Σ Η Γ Ρ Α Π Τ Ο Υ Λ Ο Γ Ο Υ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 5 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ

Διαβάστε περισσότερα

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012

«ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 «ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ;» Α1 Γυμνασίου Προσοτσάνης 2011-2012 1 ΠΩΣ ΦΑΝΤΑΖΟΜΑΙ ΤΗ ΖΩΗ ΜΟΥ ΧΩΡΙΣ ΑΡΙΘΜΟΥΣ; Γράφει ο Ηλίας Δερμετζής «Τη ζωή μου χωρίς αριθμούς δεν μπορώ να τη φανταστώ,

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ

ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΤΕ ΓΙΑ ΤΟΝ ΚΑΡΚΙΝΟ ΤΟΥ ΠΡΟΣΤΑΤΗ ΤΙ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗ; Ο καρκίνος του προστάτη εμφανίζεται όταν αναπτύσσονται στον προστάτη αφύσικα κύτταρα. Αυτά τα αφύσικα κύτταρα μπορεί να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ:

ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΟΥ ΑΓΧΟΥΣ ΤΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ: Τι είναι άγχος: Είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά το μυαλό και το σώμα σας σε κάθε νέα απειλητική ή συγκινησιακή ( συναρπαστική ) κατάσταση.

Διαβάστε περισσότερα

Τα Ρολόγια. Τανανάκη Ειρήνη. Μαθήτρια Β1 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης

Τα Ρολόγια. Τανανάκη Ειρήνη. Μαθήτρια Β1 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Τα Ρολόγια Τανανάκη Ειρήνη Μαθήτρια Β1 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής : Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης ΠΕΡΙΛΗΨΗ Τα ψηφιακά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΣ Η Νόσος Alzheimerή γεροντική άνοια είναι µια χρόνια νευροεκφυλιστικήασθένεια του Κεντρικού Νευρικού Συστήµατος, που χαρακτηρίζεται στην ήπια µορφή της από σταδιακή απώλεια της µνήµης και περιορισµό

Διαβάστε περισσότερα

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι

Βούλα Μάστορη. Ένα γεμάτο μέλια χεράκι 1 Σειρά Σπουργιτάκια Εκδόσεις Πατάκη Ένα γεμάτο μέλια χεράκι Βούλα Μάστορη Εικονογράφηση: Σπύρος Γούσης Σελ. 91 Δραστηριότητες για Γ & Δ τάξη Συγγραφέας: Η Βούλα Μάστορη γεννήθηκε στο Αγρίνιο. Πέρασε τα

Διαβάστε περισσότερα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα

Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα Επανάληψη πριν τις εξετάσεις Καλό διάβασμα 2013-2014 Θέματα πολλαπλής επιλογής Κύτταρα όμοια μορφολογικά και λειτουργικά αποτελούν α. ένα όργανο. β. ένα ιστό. γ. ένα οργανισμό. δ. ένα σύστημα οργάνων.

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά.

Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. 1 Λίγα για το Πριν, το Τώρα και το Μετά. Ψάχνοντας από το εσωτερικό κάποιων εφημερίδων μέχρι σε πιο εξειδικευμένα περιοδικά και βιβλία σίγουρα θα έχουμε διαβάσει ή θα έχουμε τέλος πάντων πληροφορηθεί,

Διαβάστε περισσότερα

ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ

ΓΑΛΑΝΑΚΗΣ ΓΙΩΡΓΟΣ ΔΗΜΗΤΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις -4 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί η σωστή απάντηση. Ένας ακίνητος τρoχός δέχεται σταθερή συνιστάμενη ροπή ως προς άξονα διερχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Ο «ΚΥΚΛΟΣ» ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ

ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Ο «ΚΥΚΛΟΣ» ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Ο «ΚΥΚΛΟΣ» ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 6 Τι πρέπει να γνωρίζεις Θεωρία 6.1 Να αναφέρεις τις τρεις φυσικές καταστάσεις στις οποίες μπορεί να βρεθεί ένα υλικό σώμα. Όπως και

Διαβάστε περισσότερα

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες;

Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Γιατί να μη χορεύω στις μύτες; Κείμενο της Celia Sparger, φυσιοθεραπεύτριας της Sadler s Wells School, συγγραφέως των βιβλίων Anatomy of Ballet και Beginning Ballet. Η συγγραφέας εκφράζει τη βαθύτατη ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ

ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΑΠΝΟΙΑ ΥΠΝΟΥ ΕΠΙΔΗΜΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Η κεντρική υπνική άπνοια (central sleep apnea - CSA) συναντάται σε ποσοστό 5-10% όλων των ασθενών με διαταραχή της αναπνοής στον ύπνο (sleep-disordered breathing

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ:

ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΤΡΟΦΙΜΑ ΑΠΟ ΓΕΝΕΤΙΚΑ ΤΡΟΠΟΠΟΙΗΜΕΝΟΥΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥΣ: ΕΝΑ ΠΕΙΡΑΜΑ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΥΓΕΙΑ, ΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΝΙΚΟΛΑΣ ΠΡΙΜΗΚΥΡΙΟΣ, ΓΕΩΠΟΝΟΣ, Δρ. ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΒΙΟΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΦΥΤΩΝ ΓΕΝΕΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου

Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Συντονιστής καθηγητής: Λύκειο Αγίου Αντωνίου 1 Πως επηρεάζεται το μικρόκλιμα μιας περιοχής από την τοπογραφία (πειραματική έρευνα) Ομάδα Μαθητών: Ζαντής Γιώργος, Παρεκκλησίτης Ορέστης, Ιωάννου Γιώργος Συντονιστής καθηγητής: Νικόλας Νικολάου Λύκειο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ. Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις... 7. Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου... 17 3 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Α ΜΕΡΟΣ Μαθαίνω να σχηµατίζω απλές προτάσεις................ 7 Μαθαίνω να οµορφαίνω τις προτάσεις µου.............. 17 Μαθαίνω να µεγαλώνω τις προτάσεις µου............... 25 Μαθαίνω να γράφω

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία

ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ. Ηγεσία ΔΙΟΙΚΗΣΗ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟΥ ΔΥΝΑΜΙΚΟΥ Ηγεσία Διδάσκουσα: Αφροδίτη Δαλακούρα ΔΙΟΙΚΗΣΗ: ΟΙ ΡΟΛΟΙ ΤΟΥ ΠΡΟΪΣΤΑΜΕΝΟΥ ΗΓΕΤΗΣ MANAGER COACH 1 Κλασική-μηχανιστική αντίληψη Το παλιό μοντέλο διοίκησης: οικονομικές-υλικές

Διαβάστε περισσότερα

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι!

Φωλιές η φύση κατοικίες οι άνθρωποι! Αν ρίξουμε μια προσεκτική ματιά γύρω μας, θα δούμε με πόση σοφία, χάρη και ομορφιά είναι όλα φτιαγμένα. Το κάθε έμψυχο και άψυχο δημιούργημα της φύσης αποτελεί ένα έργο τέχνης. Όλα γύρω θυμίζουν πίνακες,

Διαβάστε περισσότερα

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες

κληρονοµικότητα Πληροφορίες για Ασθενείς και Οικογένειες 12 Φυλοσύνδετη στο Χ Ή την τοπική σας κλινική γενετικής διάγνωσης: κληρονοµικότητα Εργαστήριο Ιατρικής Γενετικής Πανεπιστήµιο Αθηνών Νοσοκοµείο Παίδων " Αγία Σοφία" Αθήνα Τηλ: +210 7795553 http://iatriki-genetiki.med.uoa.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ

ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΑΤΡΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Ι. ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΒΙΒΛΙΟΥ Το μάθημα της Θεατρικής Αγωγής θα διδάσκεται από φέτος στην Ε και Στ Δημοτικού. Πρόκειται για μάθημα βιωματικού χαρακτήρα, με κύριο

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλώ διαβάστε πρώτα τις πιο κάτω οδηγίες:

Παρακαλώ διαβάστε πρώτα τις πιο κάτω οδηγίες: Παρακαλώ διαβάστε πρώτα τις πιο κάτω οδηγίες:. Η εξέταση διαρκεί 5 h (πέντε ώρες). Υπάρχουν τρεις ερωτήσεις και κάθε μια από αυτές βαθμολογείται με 0 βαθμούς.. Χρησιμοποιήστε μόνο το στυλό που υπάρχει

Διαβάστε περισσότερα

οδηγώ με ασφάλεια ΟΔΗΓΟΣ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΓΙΑ ΟΔΗΓΟΥΣ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ «ΠΑΝΟΣ ΜΥΛΩΝΑΣ»

οδηγώ με ασφάλεια ΟΔΗΓΟΣ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΓΙΑ ΟΔΗΓΟΥΣ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ «ΠΑΝΟΣ ΜΥΛΩΝΑΣ» ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ «ΠΑΝΟΣ ΜΥΛΩΝΑΣ» οδηγώ με ασφάλεια ΟΔΗΓΟΣ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ ΓΙΑ ΟΔΗΓΟΥΣ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΠΡΟΣΦΟΡΑ: ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΟΔΙΚΗΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ (Ι.Ο.ΑΣ.) «ΠΑΝΟΣ ΜΥΛΩΝΑΣ» GENESIS Pharma S.A.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΙΝΗΤΟ ΤΗΛΕΦΩΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. ΕΝΟΤΗΤΑ: ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΟΣΣΥΒΑΚΗ ΕΛΕΝΗ. ΤΑΞΗ: Α 2.

ΤΟ ΚΙΝΗΤΟ ΤΗΛΕΦΩΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. ΕΝΟΤΗΤΑ: ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΟΣΣΥΒΑΚΗ ΕΛΕΝΗ. ΤΑΞΗ: Α 2. ΤΟ ΚΙΝΗΤΟ ΤΗΛΕΦΩΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ. ΕΝΟΤΗΤΑ: ΜΕΤΑΦΟΡΕΣ ΚΑΙ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΕΣ. ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ: ΚΟΣΣΥΒΑΚΗ ΕΛΕΝΗ. ΤΑΞΗ: Α 2. ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓ.ΘΕΔΩΡΩΝ ΣΧ.ΕΤΟΣ 2013-2014 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ : ΠΡΩΤΟ ΜΕΡΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ..

Διαβάστε περισσότερα

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας

«Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας «Παιδιά Γονείς Παππούδες» Παπαγεωργίου Γιώτα Ψυχολόγος Μέλος του Γραφείου Γυναικείων Θεμάτων κ Οικογένειας της Ι. Μ. Μεσσηνίας Οι παππούδες κ οι γιαγιάδες ανά τον κόσμο Κοινό εύρημα ότι όλοι επιθυμούν

Διαβάστε περισσότερα

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες

Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες Ο όρος διάχυτες αναπτυξιακές διαταραχές (αυτισμός) αναφέρεται σε μια αναπτυξιακή διαταραχή κατά την οποία το άτομο παρουσιάζει μειωμένες ικανότητες στην επικοινωνία, κοινωνικότητα και συμπεριφορά, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες

ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013. Χρόνος: 1 ώρα. Οδηγίες ΑΓΓΛΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΛΕΥΚΩΣΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2013 ΤΑΞΗ Α ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΟ 19/05/2013 Χρόνος: 1 ώρα Οδηγίες 1. Έλεγξε ότι το γραπτό που έχεις μπροστά σου αποτελείται από τις σελίδες 1-11. 2. Όλες τις

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1.1 Ευθύγραμμη κίνηση

Κεφάλαιο 1.1 Ευθύγραμμη κίνηση Κεφάλαιο 1.1 Ευθύγραμμη κίνηση 1 H θέση ενός κινητού που κινείται σε ένα επίπεδο, προσδιορίζεται κάθε στιγμή αν: Είναι γνωστές οι συντεταγμένες του κινητού (x,y) ως συναρτήσεις του χρόνου Είναι γνωστό

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΛΑΜΟΣ ΣΑΟΥΝΑΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ

ΘΑΛΑΜΟΣ ΣΑΟΥΝΑΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ ΘΑΛΑΜΟΣ ΣΑΟΥΝΑΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΧΡΗΣΗΣ Αγαπητέ πελάτη. Ευχαριστούμε που επέλεξες το προϊόν μας. Για την ασφάλειά σου, αφιέρωσε μερικά λεπτά για να διαβάσεις αυτό το εγχειρίδιο πριν από την εγκατάσταση και τη χρήση.

Διαβάστε περισσότερα