Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ"

Transcript

1 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ - ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ 'Ι. ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗΣ ΠΡΩΤΟΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΤΟΜΕΑΣ ΗΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EVA HALABI (ΣΑΡΑ ΜΟΝΑΧΗ) (Α.Ε.Μ. 1154) ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012

2

3 ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΚΗ ΣΧΟΛΗ - ΤΜΗΜΑ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ Η ΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ ΣΤΗΝ ΠΟΙΜΑΝΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΟΣ 'Ι. ΚΑΛΛΙΑΚΜΑΝΗΣ ΠΡΩΤΟΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΤΟΜΕΑΣ ΗΘΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΑΣ EVA HALABI (ΣΑΡΑ ΜΟΝΑΧΗ) (Α.Ε.Μ. 1154) ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012

4

5 Στον Ποιμένα του Ποιμνίου μας ο οποίος «τὴν ψυχὴν αὐτοῦ τίθησιν ὑπὲρ τῶν προβάτων» Στους Σεβαστούς Πνευματικούς Πατέρες και Μητέρες μας Στην αγαπητή πνευματική μου οικογένεια Ανταπόδοση αγάπης και ευχαριστία

6

7 ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Πρόλογος... 9 Μέρος Πρώτο Από τις παραβολές στην γλώσσα προγραμματισμού 1. Εισαγωγή: Η κοινωνία καθορίζεται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας Ψηφιοποίηση της κοινωνίας: Πολιτισμός των μέσων μαζικής επικοινωνίας και ψηφιακός πολιτισμός Η τεχνολογία του Διαδικτύου: Η γέννηση του Διαδικτύου Από το Διαδίκτυο στον Ιστότοπο Ένα στατιστικό πανόραμα Η Άλλη όψη του Διαδικτύου ως κυβερνοχώρος Το δίκτυο: νέος χώρος κοινωνικότητας και επικοινωνίας Αντίκτυπο στον παιδαγωγικό τομέα Κοινωνικοπολιτισμικές αλλαγές του διαδικτύου Νέες διαπροσωπικές σχέσεις Ο διαδικτυακός αποπροσανατολισμός Αμεσότητα επικοινωνίας Αντίκτυπος στην ανθρώπινη κοινωνικότητα Επιδράσεις της εικονικής πραγματικότητας Εκκλησία και Διαδίκτυο: μια πιθανή συνάντηση Το πλαίσιο της πίστης σήμερα Οι θρησκείες στο Διαδίκτυο Ηλεκτρονική Διάδοση του Ευαγγελίου

8 Τι είδος ηλεκτρονικής διάδοσης του Ευαγγελίου; Η τρέχουσα κατάσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας Η ποιμαντική ενασχόληση Οι Πατέρες και το μέλλον της ποιμαντικής Τρία διλήμματα για την ποιμαντική στο δίκτυο Νέοι τρόποι επικοινωνίας (web 2.0): Εισαγωγή στον ιστό Η σημερινή τάση του User generated content Η Εκκλησία και το web Η πίστη στο web 2.0: Υπάρχει η πίστη στο Facebook; Η Εκκλησία: καλώδια δικτύου ή κλαδιά αμπελιού; Τα Ιερά Μυστήρια: πραγματική παρουσία ή εικονική παρουσία ; Διαδίκτυο: ανοιχτά προβλήματα σε μορφή παραδόξου «Η χωματερή» των δεδομένων Πρόσβαση στο Διαδίκτυο και Digital Divide Λόγοι αμηχανίας της Εκκλησίας Η ποσότητα του υλικού «Η έρευνα για το Θεό» Η μοναξιά των ατόμων και η προσωποποίηση της πίστης Η φύση του διαδίκτυο ως 'Άρειος Πάγος' Συμπέρασμα

9 Μέρος Δεύτερο Η επικοινωνία στα πλαίσια του εκκλησιαστικού χώρου και του κυβερνοχώρου 2. Σύστημα επικοινωνίας Το επικοινωνιακό γεγονός σήμερα Η επικοινωνία του κυβερνοχώρου H εικονική έννοια (Virtual) Ευρεία διάδοση της επικοινωνίας Τα δομικά χαρακτηριστικά του Διαδικτύου Ενσωμάτωση Υπερκειμενικότητα Ιδιότητα πολυμέσων Η αξιολόγηση της επικοινωνίας των πολυμέσων Ορισμένοι χαρακτήρες της ηλεκτρονικής γραφής Η δύναμη της εικόνας Τα θρησκευτικά «σύμβολα» στο διαδίκτυο: Η Θεολογία του συμβόλου Αποκατάσταση της συμβολικής ικανότητας να κατανοούμε τον κόσμο γύρω μας Η ποιμαντική επικοινωνία ως διαδικασία μετατροπής των πολιτισμικών συμβόλων Η δύναμη του Σταυρού για την επικοινωνία Προβληματισμός σχετικά με το τομέα του Διαδικτύου Προσβασιμότητα Διαδραστικότητα Eικονικός χώρος και πραγματικός χρόνος: πολυμέσα και επικοινωνία στον χώρο και στο χρόνο

10 Ο χώρος Ο χρόνος Πραγματικός χρόνος Η επικοινωνία μέσα από την προοπτική της Εκκλησείας Θεμελιώδεις αλλαγές που συνδέονται με την επικοινωνία στον κυβερνοχώρο Σωματική υλικότητα, μή υλοποίηση και πολυμέσα Διυποκειμενικότητα, αυτό-αναφορά και διαδραστικότητα Πραγματικότητα, εικονικότητα και συγχρονικότητα Λεκτική, μη-λεκτική και η παρα-λεκτική επικοινωνία Η μετάδοση των ιερών Ακολουθιών στο κυβερνοχώρος Η Λειτουργία και ο κυβερνοχώρος αποτελείται από την τηλεοπτική επικοινωνία προβληματισμοί από πλευρά θεολογίας: A. Λειτουργία και επικοινωνία B. Λειτουργική επικοινωνία και τηλεοπτική επικοινωνία C. Το ζήτημα της συμμετοχής Τοπική συμμετοχή (παρακολούθηση) Χρονική συμμετοχή Παρουσία και συμμετοχή Προβληματισμοί από ποιμαντικής πλευράς: Τρόποι μετάδοσης Οι διάφορες δεξιότητες Τομέας του Διαδικτύου Κώδικες επικοινωνίας της Λειτουργίας και του κυβερνοχώρου Τρόποι επικοινωνίας στον κυβερνοχώρο όσον αφορά τη Λειτουργία: "το υπερκείμενο της Λειτουργίας" Συνοπτικός πίνακας της έρευνας

11 Μέρος τρίτο Εγχειρίδιο χριστιανικών ιστοτόπων (ορισμός,ανάλυση,προοπτική) 3. Ορισμός του ορθοδόξου ιστοτόπου Ορισμός του ιστοτόπου και τα είδη του Οι παράγοντες ενός ιστοτόπου Ταξινομία των ιστοτόπων Το πρότυπο επικοινωνίας ιστοτόπου (WCM) Ταξινόμηση των ορθοδόξων ιστοτόπων Δημιουργία και περιεχόμενα Ενοριακός ιστότοπος Ένα κοινό μοντέλο ανάλυσης(θεωρητική βάση ) Κύκλος ζωής του ιστοτόπου Η σημασία ενός μοντέλου ποιότητας Κριτήρια της διαίρεσης των θεματικών περιοχών Αναγνωρισιμότητα Διαδραστικότητα Διαχείριση του περιεχομένου Συντακτική δομή Τα γραφικά Η ποιότητα σχεδιασμού Ορατότητα Εφαρμογή του μοντέλου ανάλυσης (WCM+Περιοχές μελέτης): Επισκοπικοί ιστότοποι: αντικείμενο αυτής της έρευνας Επισκοπή: Έννοια και λόγοι για την επιλογή Επιλογή των ιστοτόπων

12 Διεύθυνση, περιγραφή και σχεδιάγραμμα των ιστοτόπων A. Διεύθυνση Διαδικτύου ιστοτόπων B. Η Αυτο-περιγραφή των ιστοτόπων Κατηγορίες περιεχομένου και υπηρεσιών ιστοτόπου Κατηγορίες τεχνικών οργάνων ιστοτόπου Περιοχές μελέτης: Επισκοπή της χερσονήσου(chersonèse) Η Ιερά Μητρόπολη Θεσσαλονίκης Η Ιερά Μητρόπολις Χαλεπίου Eπαρχία της Μόσχας Goarch (Greek Orthodox Archdioces of America) Μελλοντική ανάπτυξη Μέρος τέταρτο Τύπος εφαρμογής μέσα στο διαδίκτυο 4.1. Σχέδιο επικοινωνίας Ο χώρος του Διαδικτύου στην υπηρεσία της ποιμαντικής διακονίας Χαλέπι Γενικότητες σχετικά με το σύστημα Ανάλυση της εφαρμογής από την πλευρά του κώδικα: Πρότυπες τεχνολογίες Ιστού Τα στοιχεία που συνθέτουν το ψηφιακό μας πιστοποιητικό: Οι ψηφιακές υπογραφές Η ψηφιακή υπογραφή σε format pdf Διαφορές μεταξύ ψηφιακής και συμβατικής υπογραφής Προεπισκόπηση σχετικά με την κρυπτογράφηση Τα στοιχεία της ψηφιακής υπογραφής

13 Δημιουργία και επαλήθευση ψηφιακής υπογραφής Barcode ImageMagic TCPDF H αυθεντία πιστοποίησης Eεγχειρίδιο του σχεδίου από πλευράς διαχειριστή: Diocesan Family Ministry Services Η αρχική σελίδα Η εισαγωγή μιας καινούριας οικογένειας Η εμφάνιση της οικογένειας Η ενσωμάτωση ενός νέου ατόμου Η εμφάνιση του ατόμου Διαχείριση ενορίας Εισαγωγή των στοιχείων του ιερέα Διαχείριση ομάδων Προβολή ομάδων Κατηγορία χρηστών Εισαγωγή των στοιχείων της βαπτίσεως Αναζήτηση βαπτιστικής καταγραφής Εμφάνιση Βαπτιστικής καταγραφής Διαχείριση θανάτου των πιστών Certifications Download log Export Mobile number (εξαγωγή νούμερα κινητών) Το ημερολόγιο των Αγίων Το ημερολόγιο Κράτησης Επαλήθευση του barcode Προχωρημένη αναζήτηση Διαχειριστής Μηνυμάτων Σύστημα ηλεκτρονικών αρχείων

14 Βιβλιοθήκη εικονιδίων Βιβλιοθήκη ήχου Η Αρχική Σελίδα από την πλευρά του χρήστη Πανοραμική της διαδικασίας εγγραφής Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Βιβλιοθήκη ήχου Τμήμα των Ιερών μυστηρίων Aτζέντα Αποστολή μηνυμάτων στα μέλη της Εκκλησίας Ανάλυση της εφαρμογής από την πλευρά της Βάσης Δεδομένων Κριτικές επικρίσεις και προοπτικές ανάπτυξης και βελτίωσης Γενικά συμπεράσματα Πηγές και βιβλιογραφία

15 Πρόλογος Ζούμε σε μια παγκόσμια κοινωνία, που χαρακτηρίζεται από την εικόνα και από την ταχύτητα. Μάλιστα δεν δυσκολευόμαστε καθόλου να το παραδεχτούμε. Ακόμη και ο χρήστης της επικοινωνίας προκαλείται από την ταχύτητα, που αλλάζει συνεχώς, και από μια καινούρια γλώσσα. Όποιος δεν καταλαβαίνει, απομονώνεται όλο και περισσότερο, απειλώντας με την πρόκληση το διάλογο ανάμεσα στον πολιτισμό και το Ευαγγέλιο. Η σημερινή πραγματικότητα προσφέρει ένα σύμπαν από καινούρια μέσα μαζικής επικοινωνίας, που τα τελευταία χρόνια έχουν τροποποιήσει τον τρόπο επικοινωνίας καθώς και πολλές δημιουργικές, ψυχαγωγικές και επαγγελματικές δραστηριότητες. Πρέπει να έχουμε υπόψη ότι αλλάζοντας την τεχνολογία, αλλάζει και η επικοινωνία, καθώς αυτό αποτελεί μια από τις σημαντικότερες πτυχές της τεχνολογικής ε- ξέλιξης. Και θα ήταν λάθος να αναλύσουμε τις διάφορες πτυχές των καινούριων μορφών επικοινωνίας, έχοντας μόνο ως κριτήρια αυτά της εποχής των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Επικοινωνία και γλώσσα, αυτό το δίπολο συνιστά την πρόκληση της εποχής μας. Είναι πλέον φανερό ότι δεν βρισκόμαστε μπροστά σε ένα απλό τεχνολογικό γεγονός, αλλά μπροστά σε μια αλλαγή που έχει βαθιές πολιτισμικές και κοινωνικές ε- πιπτώσεις. Είναι ένα φαινόμενο, επομένως, που αποτελεί μια πρόκληση ιδιαίτερα στην παρούσα ιστορική στιγμή και για την αποστολή της Εκκλησίας. Η εξέλιξη του Διαδικτύου είναι απόλυτα ανοιχτή, γοητευτική και κατά κάποιο τρόπο απρόβλεπτη. Καμία ανάλυση αυτή τη στιγμή δεν μπορεί να είναι εξαντλητική: μπορούμε μόνο να διακρίνουμε κάποια γραμμή κοινής πορείας, κάποια υπόθεση για να συνεχίσουμε τη σκέψη στον εκκλησιαστικό τομέα και κάποια πεδίο επιστημονικής έρευνας. Βρισκόμαστε όπως προκύπτει από όλες τις αναλύσεις, απέναντι σε ένα αποφασιστικό πέρασμα που, με τον ερχομό της ευρυζωνικότητας, ισοδυναμεί με την ο- ριστική του Διαδικτύου. Συνεπώς, έχουμε έναν παραπάνω λόγο να είμαστε προσεκτικοί και να αισθανόμαστε συνυπεύθυνοι σε αυτή την καινούρια και γοητευτική φάση της ανθρώπινης προόδου, στην οποία οι νέες τεχνολογίες αλλάζουν τα πρότυπα ζωής, τις δομές εργασίας, τις κοινωνικές σχέσεις και τους τρόπους επικοινωνίας της γνώσης. Οι αναλύσεις που αναφέρονται σε αυτές τις μεταβολές, από πολιτισμικής, κοινωνικής, πληροφοριακής και ποιμαντικής θεολογικής πλευράς, επιζητούν μια παρουσία όχι από θεατές αλλά από πρωταγωνιστές. Η εκκλησιαστική κοινότητα, όχι λιγότερο από ειδικοί και όσο οι ερευνητές, πρέπει να αισθανθεί ότι εμπλέκεται εξ ολοκλήρου σε αυτή τη σημαντική φάση κοινωνικής και πολιτισμικής μεταβολής. Τα στοιχεία πάντως που αποδεικνύουν αυτό το ενδιαφέρον δεν είναι πολλά στην ορθόδοξη Εκκλησία, όπως δεν είναι και αξιοσημείωτος ο αριθμός των ενεργειών που δείχνουν τη συνειδητοποίηση και την επιθυμία μιας αλλαγής νοοτροπίας, ό- σον αφορά τη χρήση των εργαλείων επικοινωνίας. Αυτή η έλλειψη μας ανάγκασε να 9

16 εξετάσουμε το φαινόμενο από τέσσερις οπτικές: την ποιμαντική- θεολογική, την επικοινωνιακή, την πληροφοριακή και την πρακτική. Δηλαδή θεωρήσαμε απαραίτητο να αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα στο σύνολό του και να πραγματοποιηθεί μια πιο σφαιρική προσέγγιση, ούτως ώστε να αποτελέσει ένα σημείο αναφοράς πάνω στο οποίο θα αναπτυχθούν στη συνέχεια άλλες μελέτες πιο συγκεκριμένες. Από μια στενά θεολογική οπτική, το βασικό ζήτημα, όπως σε κάθε εποχή, είναι εκείνο της διάδοσης του Ευαγγελίου, που πρέπει να αντιμετωπιστεί με τις συνέπειες του μοντερνισμού και με την μεταμοντέρνα στροφή. Από μια κοινωνιολογική οπτική, ο πυρήνας του ζητήματος αφορά, σε τελευταία ανάλυση, το πώς η Εκκλησία σχετίζεται με τις κοινωνικές αλλαγές. Για να κάνει αισθητή της παρουσία της σε μια κοινωνία, η Ορθοδοξία οφείλει να καθορίσει τη θέση της, τονίζοντας την ιδιαιτερότητά της σε σχέση με τα άλλα θεσμικά όργανα και με τα άλλα συστήματα σκέψης που υ- πάρχουν με αυτόν τον τρόπο, δηλώνει τη δική της ταυτότητα. Οι κοινωνικές αλλαγές μετατρέπουν τα θεσμικά όργανα και τον πολιτισμό αναγκάζοντάς να τα τροποποιήσουν τις δομές και τα συστήματά τους για να μη γίνουν αναχρονιστικοί και κενοί νοήματος. Ο πρωταρχικός σκοπός της έρευνας μας είναι να δούμε ποιο είδος εργαλείων έχει η Εκκλησία σήμερα στη διάθεσή της, στον τομέα του Διαδικτύου. Ποια είναι τα χαρακτηριστικά τους, τι είδους επικοινωνία προτείνεται με τη χρήση τους, και σε ποιον απευθύνεται αυτή. Αυτό πραγματοποιείται στο πρώτο κεφάλαιο, στο οποίο εξετάζεται η παρουσία της Εκκλησίας στο Δίκτυο, οι δυνατότητες που της προσφέρονται και τα προβλήματα που πρέπει να αντιμετωπίσει. Προσπαθούμε λοιπόν να ανιχνεύσουμε μια πληροφοριακή διαδρομή που φτάνει να παρουσιάσει ένα γενικό πλαίσιο πάνω στο πώς το Διαδίκτυο χρησιμοποιείται αυτήν τη στιγμή από την Εκκλησία. Στο δεύτερο κεφάλαιο, για να έχουμε μια σαφέστερη οπτική της πορείας της ανάπτυξης που έφερε το Διαδίκτυο, θα χρησιμοποιήσουμε μια σύντομη ιστορική α- νασκόπηση σχετικά με τα κύρια σημεία του κυβερνοχώρου και την επίδρασή του πάνω στην εκκλησιαστική, όσον αφορά τον εν λόγω τομέα. Στο τρίτο κεφάλαιο παρατίθεται ένα γενικό εγχειρίδιο των βασικών στοιχείων ενός ιστοτόπου και τα συγκεκριμένα χαρακτηριστικά του ορθόδοξου ιστοτόπου, ώστε αυτό να είναι ένα έγκυρο σημείο αναφοράς για όποιον θέλει να έχει μια ολοκληρωμένη εικόνα για τον εκκλησιαστικό λόγο στο διαδίκτυο. Τέλος, στο τέταρτο κεφάλαιο προτείνεται ένα σχέδιο, που είναι σε θέση να διευκολύνει την επικοινωνία ανάμεσα στα γραφεία της Εκκλησίας του Χαλεπίου και το λαό της. Είμαι ιδιαίτερα ευγνώμων γι αυτήν την ευλογία και βαθιά ευχαριστώ τον Σεβασμιότατο Μητροπολίτη Χαλεπίου και Πνευματικός μας πατέρας κ. Παύλος, ο ο- ποίος μας έμαθε πάντα, με το παράδειγμά του, να αγαπάμε την εκκλησία μας, το σώμα του Χριστού, που μας δίνει να γευθούμε το γάλα και το μέλι. Από τη θέση αυτή οφείλω επίσης να εκφράσω τις θερμές και αληθινές μου ευχαριστίες στον καθηγητή πρωτοπρεσβύτερο π. Καλλιακμάνη Βασιλείου, ο οποίος με πολύ ενδιαφέρον παρακολούθησε την παρούσα εργασία και συνέβαλε, με τις πολύτι- 10

17 μες υποδείξεις του και την επιστημονική του καθοδήγηση, στην αύξηση του ζήλου μου για την έρευνα και την επιστήμη. Απευθύνομαι επίσης με ευχαριστίες σε όλους όσους προσέφεραν τη βοήθειά τους για να γίνει αυτή η εργασία, και σε όσους με στήριξαν με την αγάπη τους και ήταν ένα στοργικό περιβάλλον στο οποίο γεννήθηκε η μελέτη αυτή. 11

18 Μέρος Πρώτο Από τις παραβολές στη γλώσσα προγραμματισμού

19

20 Μέρος Πρώτο Από τις παραβολές στη γλώσσα προγραμματισμού 1 1. Eισαγωγή Η κοινωνία καθορίζεται από τα μέσα μαζικής επικοινωνίας Η τεχνολογία δεν είναι μία εμπειρία ανεξάρτητη από την πιο αυθεντική ανθρώπινη οντότητα. Αντιθέτως, ανταποκρίνεται σε μια από τις βασικές ανάγκες του ανθρώπου, το να εκφράζεται και να επικοινωνεί. Απαντάει σε μία επιθυμία επικοινωνίας και φιλίας που είναι ριζωμένη στην ίδια μας τη φύση των ανθρωπίνων όντων. Ο Pierre Lèvy, διάσημος μελετητής των πολιτισμικών εφαρμογών της μηχανοργάνωσης, αναρωτήθηκε ρητορικά: «Οι τεχνικές έρχονται ίσως από έναν άλλο πλανήτη, τον κόσμο των μηχανών, που είναι κρύος, άδειος από συναισθήματα, ξένος προς κάθε ανθρώπινο νόημα και αξία, όπως μια κάποια παράδοση σκέψης τείνει να προτείνει;». Και η απάντησή του ήταν σαφής: «Μου φαίνεται, αντιθέτως, ότι οι τεχνικές όχι μόνο έχουν φανταστεί, υλοποιηθεί και επανεξεταστεί στη χρήση τους από μέρους των ανθρώπων, αλλά ότι ακόμα καλύτερα είναι η ίδια η έντονη χρήση των μέσων που καθιστά την ανθρωπότητα έτσι όπως είναι», ή καλύτερα που συμβάλλει στη σύνθεσή της έτσι όπως εμείς τη γνωρίζουμε με καθοριστικό τρόπο. Συνοψίζοντας σε μία έκφραση: «ο ανθρώπινος κόσμος είναι εξ ορισμού τεχνικός» 2. Ο άνθρωπος πάντα προσπαθούσε να ερμηνεύσει τον κόσμο μέσα από τεχνολογίες που του επέτρεπαν να παρουσιάσει την πραγματικότητα με αναλογικό τρόπο, όπως για την προοπτική, το ίδιο ήταν και η φωτογραφία ή ο κινηματογράφος: αναπαραστάσεις που ανοίγουν νέους γνωστικούς χώρους διάδρασης ανάμεσα στο άτομο και τον εξωτερικό κόσμο. Η ''τεχνολογία'', επομένως, δεν είναι ένα σύνολο μοντέρνων και εκσυγχρονισμένων αντικειμένων. Μάλλον είναι μέρος της δράσης με την οποία ο άνθρωπος εξασκεί την ικανότητα γνώσης της ελευθερίας και της υπευθυνότητας 3. Ο ιστορικός Harold Perkin επίσης έγραψε ότι οι άνθρωποι που κατασκεύασαν τους σιδηρόδρομους δεν δημιουργούσαν απλά μόνο ένα μέσο μεταφοράς, αλλά αντιθέτως, συνέβαλαν στην δημιουργία μιας νέας κοινωνίας και ενός νέου κόσμου 4. Στα μισά του 19 ου αι. ο σιδηρόδρομος δεν θεωρείτο απλά μια εμπειρία, αλλά συχνά μια 1 Ο τίτλος που επιλέχθηκε για αυτό το κεφάλαιο είναι μια μεταφορά για να υποδείξει την άποψή μας σχετικά με το πώς η επικοινωνία της εκκλησίας πρέπει να είναι σε θέση να γνωρίζει τη γλώσσα της εποχής, η οποία φτάνει τους ανθρώπους εκεί όπου βρίσκονται και να ξέρει να τους συμβουλεύει ξεκινώντας από την συγκεκριμένη ύπαρξή τους, όπως έκανε ο Χριστός με τη γλώσσα των παραβολών. 2 Βλ. P. Lévy, Cyberculture. Rapport au conseil de l'europe, εκδ. Odile Jacob, Paris, France [ιταλική μετάφραση P. Lévy, Cybercultura. Gli usi sociali delle nuove tecnologie, εκδ.feltrinelli, Milano 1999, σ.25 3 Επί τη ευκαιρία θα έπρεπε να επιστρέψουμε στους ευρείς συλλογισμούς του κοινωνιολόγου και πολεοδόμου Lewis Mumford, ο οποίος στο βιβλίο «Τεχνική και Πολιτισμός», (Tecnica e culturα, Milano, Il Saggiatore, 2005) το 1934 έγραφε ένα είδος ιστορίας του αυτοκινήτου και των επιδράσεών του σχετικά με τον άνθρωπο και με τις συνεπαγόμενες σχέσεις μεταξύ της γνώσης και της τεχνογνωσίας. 4 Βλ. H. PERKIN, The Age of the Railway, London, Panther,

21 "επανάσταση", η railway revolution 5 ή ακόμη και μια πολιτισμική μεταφορά. Αν αυτή η διάσταση της "επανάστασης" βοηθά να καταλάβουμε την κοινωνική σημασία των καινοτομιών, από την άλλη πλευρά κινδυνεύει να συσκοτίσει μια πιο σημαντική διάσταση σχετικά με αυτές: το ότι οι συγκεκριμένες μεταβολές ανταποκρίνονται σε βασικές ανθρώπινες ανάγκες και επιθυμίες. Όπως ήταν ο σιδηρόδρομος το 1825, έτσι και το Διαδίκτυο γύρω στο 1980 θεωρήθηκε μια επανάσταση. Και παρόλα αυτά είναι απαραίτητο να γκρεμίσουμε ένα μύθο: ότι το Διαδίκτυο είναι μια α- πόλυτη καινοτομία των καιρών "μας". Τα Μ.Μ.Ε διέδωσαν νέες γλώσσες, νέους κώδικες, νέες επικοινωνιακές μορφές, νέα περιεχόμενα, νέα μοντέλα, νέους τρόπους προσέγγισης και να ερμηνείας της πραγματικότητας: τα μέσα μαζικής επικοινωνίας δηλαδή εκπαιδεύουν, και μορφώνουν, οπότε είναι πολύ σημαντικό να έχουμε γνώση όλων αυτών. Το να συνεχίσουμε να επικοινωνούμε, να εκπαιδεύουμε, να διδάσκουμε με ύφος και μεθοδολογία που δεν ευνοούν την ενσωμάτωση διαφορετικών γλωσσών και τρόπων έκφρασης, σημαίνει ότι κινδυνεύουμε να μην επικοινωνούμε πια με τους ανθρώπους, με το κοινό μας, να μην τους καταλαβαίνουμε, να μην γινόμαστε κατανοητοί. Το δεδομένο εκκίνησης οποιασδήποτε σχετικής μελέτης είναι η διαπίστωση της παρουσίας των μέσων μαζικής επικοινωνίας στο εσωτερικό της ζωής του καθενός από μας. Τα Μ.Μ.Ε είναι παντού γύρω μας και δεν μπορούμε να ζήσουμε πια δίχως αυτά. Έχουμε κληθεί να ζούμε σε αυτό το περιβάλλον. Τα πλεονεκτήματα που προσφέρουν είναι πάρα πολύ προφανή: μας φέρνουν στο σπίτι τον κόσμο και τα γεγονότα του κόσμου σε πραγματικό χρόνο και καθιστούν εφικτή την παρουσία μας οπουδήποτε θελήσουμε. Όλα αυτά όμως δεν σημαίνουν μεγαλύτερη γνώση της αλήθειας ή της πραγματικότητας. Έτσι όπως είμαστε συνηθισμένοι σε μία άμεση γνώση, η απόσταση από την πραγματικότητα μπορεί να φτάσει σε ένα τέτοιο επίπεδο που ενδέχεται να παραποιηθεί. Σε τελική ανάλυση πρόκειται για λόγια που φλερτάρουν, που αποπλανούν και που είναι πάντα έτοιμα να κυριεύσουν τη θέλησή μας. Είναι εξίσου αλήθεια ότι τα Μ.Μ.Ε μεταδίδουν, μαζί με τα μηνύματα, ορισμένα μοντέλα και τρόπους σκέψης που επιλέγουν να διαμορφώσουν 6. Μερικοί μελετητές επίσης δεν υποστηρίζουν την ιδέα που λέει ότι η τεχνολογία είναι ένα μέσο που επιδέχεται καλή ή κακή χρήση 7. Ο Walter Lobina λέει ότι η επικοινωνία των μέσων και η τεχνολογία που λειτουργεί ως στήριγμά της δεν είναι ποτέ ουδέτερη, αν και θεωρείται ως τέτοια. Η νοοτροπία και οι επιλογές των ανθρώπων εξαρτώνται από τις ειδήσεις που λαμβάνουν, από το πώς αυτές τους επηρεάζουν και από την τεχνολογία που χρησιμοποιείται 8. Ο άνθρωπος δεν παραμένει αμετάβλητος από τον τρόπο με τον οποίο χειρίζεται την πραγματικότητα: δεν μεταλλάσσονται μόνο τα μέσα με τα οποία επικοινωνεί, 5 Βλ. σχετικά: 6 Βλ. Kevin Kawamoto, Media and Society in the Digital Age, εκδ. Pearson, New York 2007, σ Β.λ.Εrnesto R., Linguaggio dello schermo e linguaggio della fede, εκδ. Eurpress FTL, Italia σ Β.λ.Giuseppe Mazza, Bibbia e comunicazione: Approfondire la Parola in ascolto dell 'uomo contemporaneo( στο εξης: Bibbia e cmmunicazione),εκδ. San Paolo, σ

22 αλλά και ο άνθρωπος ο ίδιος, όπως, και ο πολιτισμός του. Τα διάφορα εργαλεία τα οποία στην ιστορία ο άνθρωπος "εφηύρε" και είχε στη διάθεσή του γενικότερα έχουν επηρεάσει τον τρόπο που ζει και υπάρχει ο ίδιος Η ψηφιοποίηση της κοινωνίας Πολιτισμός των μέσων μαζικής επικοινωνίας και ψηφιακός πολιτισμός Στους δύο σχηματικούς πίνακες που ακολουθούν, προσπαθούμε να συνθέσουμε το πώς έχει εξελιχθεί ο κόσμος της επικοινωνίας και πώς κάθε μεμονωμένος άνθρωπος αποτελεί μέρος της. Ο πίνακας αρχίζει με την κοινωνία. Σύνολα ατόμων, το καθένα με έναν δικό του πολιτισμό, σχηματίζουν τον πολιτισμό της κοινωνίας. Στο εσωτερικό της κοινωνίας διακρίνονται ορισμένοι, οι εφευρέτες και οι καλλιτέχνες, ικανοί για νέες εφευρέσεις και πρωτότυπες παραγωγές. Αυτοί δίνουν ζωή σε νέες υλοποιήσεις και σε νέες ιδέες που, εν μέρει, βρίσκουν διέξοδο και χρησιμοποίηση στην κοινωνία. Η πλειοψηφία αυτών των ιδεών και νέων υλοποιήσεων έχει ανάγκη όμως από ειδικούς, που να γνωρίζουν να τις ερμηνεύουν και να τις προσαρμόζουν στις απαιτήσεις της κοινωνίας. Οι δικές τους επιλογές και εμβαθύνσεις βρίσκουν διέξοδο στα βιβλία, στις διάφορες δημοσιεύσεις, στις βιβλιοθήκες, στα μουσεία, σε οτιδήποτε διαμορφώνει το κοινωνικό-πολιτισμικό πλαίσιο της κοινωνίας. Μέχρι πριν έναν αιώνα, αυτό το κοινωνικό-πολιτισμικό πλαίσιο ήταν το υπόβαθρο πάνω στο οποίο εισερχόταν η καθημερινή ζωή των ανθρώπων που αποτελούσαν την κοινωνία. Αλλά τον τελευταίο αιώνα, εμφανίστηκαν καινούριες εφευρέσεις, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας: τύπος, ραδιόφωνο, κινηματογράφος, τηλεόραση, που έχουν τροποποιήσει τον κοινωνικό-πολιτισμικό κύκλο, καθώς εισέρχονται με ολοκληρωτικό και δυναμικό τρόπο μέσα του. Φαίνεται ότι όλα πρέπει να περνάνε μέσω αυτών για να μπορούν να «υφίστανται». Αλλά, συγχρόνως, τα Μ.Μ.Ε διαμορφώνουν μια καινούρια νοοτροπία που, αφού ενσωματωθεί στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, δίνει ζωή στην κοινωνία της μάζας και στον επακόλουθο πολιτισμό της μάζας. 16

23 Εικόνα (1.1) Πυγή 9 Ο κύκλος προχωράει, αλλά με την κυριαρχία της εικόνας και των κωδικών επικοινωνίας που επιβάλλονται από τα μέσα ενημέρωσης. Τα σήματα μας περιβάλλουν, μας διαπερνούν, μας δομούν, και καμιά φορά κυριαρχούν επάνω μας. Από τα οδικά σήματα, που κωδικοποιούν με υποχρεωτικά σύμβολα τις συγκοινωνίες που είναι χρήσιμες για την κοινωνική ζωή, μέχρι τη διαφήμιση και τα συνθήματα, με όλη τη δύναμη της πειθούς που έχουν από τις ιστορίες των αστέρων, που γίνονται δικά μας ιδανικά πρότυπα, στη «βιτρινοποίηση» του εαυτού μας, που είναι όλο και πιο απαραίτητη για να νιώθουμε ότι υπάρχουμε. Αυτές τις τελευταίες δεκαετίες ενσωματώθηκε ένα καινούριο στοιχείο: το ψηφιακό. Αυτό έφτασε να αποτελεί μέρος της ζωής, όχι μόνο των μέσων μαζικής ενημέρωσης, αλλά και των ατόμων W.Lobina, «Codici comunicativi. Tra parola, gesto e silenzio», στο Bibbia e comunicazione, ό.π., σ Θα μελετήσουμε τα χαρακτηριστικά της ψηφιακής επικοινωνίας στο δεύτερο μέρος. 17

24 Η τεχνολογία του διαδικτύου Η γέννηση του Διαδικτύου 11 Εικόνα (1.2) Στο περιβάλλον του ψυχρού πολέμου και μετά την αποστολή του Σπούτνικ σε τροχιά το 1957, οι Ηνωμένες Πολιτείες απάντησαν στη Σοβιετική Ένωση 12 με τη δημιουργία μιας επιστημονικής εταιρίας εξαρτώμενης από τη Τμήμα Αμύνης, την εταιρία «Advanced Research Project Agency» (ARPA), που το 1969, σε συνεγασία με κάποια αμερικάνικα Πανεπιστήμια, έδωσε ζωή στο δίκτυο ARPAnet 13, την εμβρυακή μορφή αυτού που εν συνεχεία θα γινόταν το δίκτυο Internet (Διαδίκτυο). Ο σκοπός του ARPAnet ήταν να μεταδώσει ψηφιακές πληροφορίες, δηλαδή οποιοδήποτε αριθμητικό περιεχόμενο που προκύπτει μέσα από μία διαδιμασία ψηφιοποίησης. Από τεχνικής πλευράς, το ARPAnet έχει τις ρίζες του σε δύο συμπληρωματικές έννοιες και απόλυτα επαναστατικές για την εποχή: ένα δίκτυο υπολογιστών, που διανέμεται, χωρίς κεντρική αρχή και χωρίς κάποια ιεραρχία, και την αρχή της μεταγωγής πακέτου 11 Για την ανακατασκευή της ιστορίας και τις παραδοχές της γέννησης του Διαδικτύου, βλ. J. Abbate, Inventing the internet, MIT Press,Cambridge ( Mass.) 1999; K.Hafener-M.Lyon, Where Wizards Stay up Late: The origins of the Internet, Simon & Schuster, New Υork Βλ. επίσης H. Hahn - R., Scout, Το Μεγάλο βιβλίο του Internet: Ο πληρέστερος οδηγός αναφοράς για το δίκτυο, μετ. Σταυρόπουλος Παναγιώτης, εκδ. Κλειδάριθμος, Αθήνα J.R. Okin, The Internet Revolution: the not-for-dummies guide to the history, First Ironbound Press Edition, ΗΠΑ, 2005, σ Ned Snell, Μάθετε τα Ελληνικά σε 24 Ώρες, μετ. (Γκαγκάτσιου Ελένη), εκδ.γκιούρδας Μ., Αθήνα, 2004, σ

25 (στα αγγλικά Packet Switching ), εναλλακτικό της μεταγωγής ρεύματος που χρησιμοποιείται στο τηλεφωνικό δίκτυο. Το δίκτυο ARPAnet δεν χρησιμοποιείτο αποκλειστικά για στρατιωτικούς σκοπούς είτε πάνω σε σχέδια και πειράματα που ήθελε η άμυνα των Ηνωμένων Πολιτειών, αλλά χρησιμοποιείτο από τα αμερικάνικα Πανεπιστήμια που έβλεπαν σε αυτό το ψηφιακό δίκτυο τη δυνατότητα να αυξήσουν την παραγωγικότητα και την ποιότητα της επιστημονικής εργασίας διαμέσου της κατανομής και των υπολογιστικών πόρων και των επιστημονικών εγγράφων. Το δίκτυο ARPAnet παρουσίασε ένα σημαντικό παράδειγμα υπέρβασης των ορίων των δικτύων «μιας χρήσης». Πράγματι, σε αντίθεση με άλλα δίκτυα, όπως εκείνο του αερίου που μπορεί να μεταφέρει μόνο αέριο, εκείνο της ΔΕΗ που μπορεί να μεταφέρει μόνο ηλεκτρική ενέργεια, το δίκτυο του νερού που μπορεί να μεταφέρει μόνο νερό, το ARPAnet και ύστερα το διαδίκτυο μπορεί να μεταφέρει οποιοδήποτε ψηφιακό περιεχόμενο, από μηνύματα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου μέχρι και ιστοσελίδες, από πληροφορίες πρακτορείων τύπου μέχρι και μουσικά κομμάτια και ψηφιακές φωτογραφίες, αναζητήσεις σε μηχανές αναζήτησης και σχετικές απαντήσεις, κτλ. Ορθώς παρατηρήθηκε ότι «περισσότερο από μια στρατηγική κατάκτηση των ε- νόπλων δυνάμεων, το διαδίκτυο ήταν μια ανθρώπινη και πολιτισμική κατάκτηση μιας ομάδας ανθρώπων που πίστεψαν στο networking, όταν τα πανεπιστήμια ζήλευαν α- κόμη πάρα πολύ τη "μηχανή του χρόνου" των υπολογιστών τους, και το ότι μιλούσαν για κατανομή των πόρων ακουγόταν σαν μια αίρεση στο εσωτερικό του επιστημονικού περιβάλλοντος» Από το Διαδίκτυο στον Ιστότοπο Η εποχή του διαδικτύου μπορεί να διαιρεθεί σε δύο στιγμές: πριν τον Ιστό 15 και μετά τον Ιστό. Πριν τον Ιστό, το Διαδίκτυο χρησιμοποιείτο μονόχα από λίγους ειδικούς, σχεδόν αποκλειστικά πανεπιστημιακούς. Οι υπηρεσίες που χρησιμοποιούν ήταν το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (που γεννήθηκε το 1972), οι mailing list με την δική τους έννοια καταγραφής, τα newsgroup 16 και τα chat 17 που γεννήθηκαν το Εικόνα (1.3). Το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, οι mailing list, τα newsgroup και τα chat είναι όλα διαδραστικές υπηρεσίες, αλλά τα chat είναι η μοναδική υπηρεσία «σε πραγματικό χρόνο» και αντιπροσωπεύει, συνεπώς, την πιο διαδραστική υπηρεσία (εικόνα). Ο ερχομός του Ιστού στις αρχές της δεκαετίας του 90 και η γρήγορη διάδοση 14 C. Gubitosa, La vera storia di internet, 2001, σ. 3, διαθέσιμο στο δίκτυο: 15 Ο Ιστός (Web) είναι η συρρίκνωση του τύπου World Wide Web, το ακρώνυμο του οποίου είναι «www». Πρόκειται για το υπερκειμενικό σύστημα της διανομής της πληροφορίας που αναπτύχθηκε από το CERN το Οι mailing list και τα newsgroup χρησιμοποιούν το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο για την επικοινωνία. 17 Τα chat επιτρέπουν να γίνονται συζητήσεις ανάμεσα σε και της χρήστες που μπορούν να συναντηθούν και να συνομιλήσουν μέσω του διαδικτύου διαμέσου της χρήσης του πληκτρολογίου του Προσωπικού Υπολογιστή πληκτρολογώντας ερωτήσεις και απαντήσεις, είναι δυνατόν να επικοινωνήσει κανείς άμεσα με άτομα από όλον τον κόσμο. 19

26 του browser Ιστού 18 που γίνονται προϊόν του κοινού, συνέβαλαν στο να μεταλλάξουν ριζικά τη χρήση του διαδικτύου, καθιστώντας το εύκολα προσβάσιμο από οποιονδήποτε κατείχε έναν Προσωπικό Υπολογιστή και ένα modem 19. Ο Ιστός γίνεται α- μέσως αντιληπτός ως ένα νέο μέσο μαζικής επικοινωνίας, εναλλακτικό των παραδοσιακών μέσων επικοινωνίας, ικανό να μεταδώσει πληροφορίες και έγγραφα σε επίπεδο πλανητικό γι αυτό υιοθετήθηκε γρήγορα από τον κόσμο του εμπορίου. Η επιτυχία του Ιστού συνδέεται αναμφίβολα με την ευκολία χρήσης και με τη δωρεάν παροχή των πληροφοριών που περιέχονται σε αυτόν. Ο Ιστός μπορεί να οριστεί ως ένα τεράστιο κατανεμημένο υπερκείμενο πολυμέσων αποτελεί πράγματι το πιο μεγάλο αρχείο πληροφοριών που πραγματοποιήθηκε ποτέ από τον άνθρωπο, και που απομνημονεύτηκε στους server Ιστού από όλον τον κόσμο. Εικόνα (1.3) 18 Ο browser και το software που υπάρχει στον Προσωπικό Υπολογιστή που επιτρέπει να πλοηγείται κανείς στο Διαδίκτυο. 19 Βλ. N.Brugger (ed.), Web History, εκδ. Peter Lang Publishing, New York 2010, σ.29 20

27 Ένα στατιστικό πανόραμα Η χρήση του Διαδικτύου συνέχισε να αναπτύσσεται, αν και σε πιο αργό ρυθμό από εκείνον του κινητού τηλεφώνου 20. Το 2009 εκτιμήθηκε ότι το 26% του παγκόσμιου πληθυσμού (που ισοδυναμεί με 1,7 δισεκατομμύρια) χρησιμοποίησε το Διαδίκτυο. Στις ανεπτυγμένες χώρες το ποσοστό παραμένει πολύ πιο υψηλό από εκείνο των αναπτυσσόμενων χωρών, όπου τέσσερα στα πέντε άτομα δεν έχουν ακόμα πρόσβαση στα πλεονεκτήματα του να βρίσκεσαι online, ενώ η Κίνα από μόνη της αντιπροσωπεύει το ένα τρίτο των χρηστών του Διαδικτύου. Μια άλλη πηγή ενημέρωσης 21 ανέφερε τον Μάρτιο του την εξής εικόνα γεωγραφικής κατανομής των χρηστών δικτύου σε ένα σύνολο 2 δισεκατομμυρίων. Σύμφωνα με την εικόνα (1.4) η Ασία καταλάμβανε την πρώτη θέση με σχεδόν 922 εκατομμύρια, και ακολουθούνταν από την Ευρώπη που έφτανε τα 476 εκατομμύρια, ακολουθούσαν η Βόρεια Αμερική, οι χώρες της Λατινικής Αμερικής, η Αφρική, η Μέση Ανατολή και η Αυστραλία. Μια διαφορετική οπτική που λαμβάνει υπόψη την διείσδυση του Διαδικτύου σύμφωνα με τη γεωγραφική περιοχή βλέπουμε στην εικόνα (1.5). Αναμφίβολα, πρώτη είναι η Βόρεια Αμερική όπου το Διαδίκτυο διαδίδεται όλο και περισσότερο με 78,3% του πληθυσμού, η δεύτερη θέση καταλαμβάνεται από την Αυστραλία (60,1%) ενώ η Ευρώπη διάδοση βρίσκεται στο 58,3% του πληθυσμού, και ακολουθούν οι χώρες τις Λατινικής Αμερικής, η Μέση Ανατολή, η Ασία και η Αφρική. Εικόνα (1.4) 20 Στα τέλη του 2009, εκτιμάται ότι 4,6 δισεκατομμύρια είναι ο αριθμός των συνδρομητών κινητής τηλεφωνίας, ένα ποσοστό ίσο με 67 ανά 100 άτομα σε όλον τον πλανήτη. Η διείσδυση του κινητού στις αναπτυσσόμενες χώρες έχει ξεπεράσει το 60% για να φτάσει, σύμφωνα με κάποια εκτίμηση, τους 57 ανά 100 κατοίκους στο τέλος του 2009, αν και αυτός ο αριθμός παραμένει αρκετά κάτω από το μέσο όρο των ανεπτυγμένων χωρών, όπου η διείσδυση του κινητού τηλεφώνου έχει υπερδιπλασιαστεί από το 2005, όταν είχε ποσοστό μόλις 23%. Αυτές οι στατιστικές παρέχονται από την Διεθνή Ένωση Τηλεπικοινωνιών (International Telecommunications Union ITU) στη Γένοβα για το έτος 2009: 21 Στοιχεία που έχουν ληφθεί από τη διεύθυνση: 21

28 Η γεωγραφική κατανομή χρηστών Διαδικτύου. Πηγή: Εικόνα (1.5) H διείσδυση του Διαδικτύου σύμφωνα με τη γεωγραφική περιοχή Πηγή: Η Άλλη όψη του Διαδικτύου ως κυβερνοχώρος Αν η τηλεόραση επέφερε μια ενδιάφερουσα αλλαγή, ο ερχομός του Διαδικτύου ήταν μια αλλαγή που άφησε εποχή σε ολόκληρο το σύμπαν των μέσων μαζικής επικοινωνίας. Το Διαδίκτυο είναι πλέον μία πραγματικότητα που αποτελεί μέρος της καθημερινότητας πολλών ανθρώπων. Πριν καιρό «η τεχνολογία» ήταν μονάχα συνώνυμο προόδου, αυτοματοποίησης, βιομηχανικής ανάπτυξης, απαιτούσε εξελιγμένες ειδικές γνώσεις και δεν είχε καμία σχέση με τις έννοιες και τις εμπειρίες της επαφής (Contact). Oι δύο όροι «τεχνολογία» και «σχέση» έμοιαζαν άσχετοι, αν συνδυάζονταν. Σήμερα, όμως, η άμεση και δυναμική αντανάκλαση της τεχνολογίας πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις είναι προφανώς ένα γεγονός, το οποίο πρέπει να ληφθεί υπόψη και να αντιμετωπισθεί. Όταν κοιτάζει κανείς το Διαδίκτυο, επιβάλλεται όχι μόνο να βλέπει τις προοπτικές που προσφέρει για το μέλλον, αλλά και τις επιθυμίες και τις προσδοκίες που ο άνθρωπος πάντα είχε και στις οποίες προσπαθεί να απαντήσει, και δηλαδή: σύνδεση, σχέση, επικοινωνία και γνώση. Στο Δίκτυο κάθε πληροφορία (μία εικόνα, ένα βίντεο, μία ηχογράφηση, ένας δεσμός [link] ένα κείμενο,...) εισέρχεται σε ένα δίκτυο από ανθρώπινες σχέσεις, που συνδέει μεταξύ τους τα περιεχόμενα και ενδυναμώνει και επεκτείνει την σημασία τους. Λέγεται ότι οι νέοι δεν παίζουν πλέον μπάλα, δεν πηγαίνουν πλέον στην πιτσαρία, δεν μιλάνε πια, γιατί είναι στο Διαδίκτυο. 22

29 Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται το άλλο πρόσωπο του Διαδικτύου, όχι πια σαν ένα όργανο ένας προσωπικός υπολογιστής, ένα modem, ένας browser - όχι πια σαν μια τεχνολογία, αλλά σαν ένας χώρος που αποκαλείται κυβερνοχώρος. Είναι, συγχρόνως, εικονικός γιατί δεν υφίσταται φυσικά, αλλά και πολύ πραγματικός από τη στιγμή που συχνάζουν σε αυτόν τόσοι άνθρωποι. Η επικοινωνία στο δίκτυο μοιάζει να παράγει νέα κοινωνικά προφίλ, άλλες σχέσεις σε σύγκριση με τις πραγματικές, και ιδιότητες που υπερβαίνουν τα κοινοτικά σύνορα. Κάθε μέρα, πράγματι, δίχως να εγκαταλείπουν την κατοικία τους, όλο και περισσότεροι άνθρωποι μπαίνουν σε αυτόν το νέο κόσμο, τον κόσμο του κυβερνοχώρου. Ο ηλεκτρονικός υπολογιστής έχει γίνει το μέσο με το οποίο έχουμε πρόσβαση σε ένα νέο τύπο κοινότητας: τις εικονικές online κοινότητες. Από τη στιγμή που δεν εντοπίζονται πάνω σε κανένα γεωγραφικό χάρτη, αυτές οι κοινότητες μπορούν να λάβουν διάφορες μορφές, αλλά όλες δημιουργούνται διαμέσου της σύνδεσης στο Δίκτυο και χάρη στην τεχνολογία του Διαδικτύου. Κάθε άτομο μπορεί να επιλέξει σε ποιο συγκεκριμένο εικονικό χωριό ανήκει, δημιουργώντας πράγματι δεσμούς με ομάδες που ο χρήστης τις περισσότερες φορές δεν μπορεί ούτε να δει ούτε να ακούσει ή να αγγίξει. Γνωρίζουμε όλοι ότι το Διαδίκτυο, ή πιο απλά "the Net", «το δίκτυο», είναι ένα είδος μετα-δικτύου 22, που αποτελείται από πολλά δίκτυα υπολογιστών συνδεδεμένων μεταξύ τους, και που μέσω κάποιων υποδομών ανοιχτής επικοινωνίας, με την εισαγωγή γλωσσών και τυποποιημένων πρωτοκόλλων επικοινωνίας, πραγματοποιεί όχι τόσο ένα δίκτυο υπολογιστών, αλλά ένα περιβάλλον παγκόσμιου δικτύου, και συγκεκριμένα ένα δίκτυο ανθρώπων που συνδέονται μέσω των υπολογιστών. Η καρδιά αυτής της τεχνολογικής επανάστασης, που υπαγορεύεται από την ψηφιακή, είναι σίγουρα η σύγκλιση των πολυμέσων: η σύγκλιση ανάμεσα σε μέσα μαζικής ενημέρωσης και τεχνολογίας, δηλαδή η συγχώνευση δύο ή περισσότερων τεχνολογιών σε κάτι τελείως καινούριο και διαφορετικό, κάτι που παρόλο που διατηρεί τα χαρακτηριστικά καθεμιάς τεχνολογίας, μοιάζει εντελώς μοναδικό. Είναι η δυνατότητα να ανταλλάσσουμε στοιχεία, να μοιραζόμαστε πηγές και να επικοινωνούμε ως ανθρώπινα όντα Το δίκτυο: νέος χώρος κοινωνικότητας και επικοινωνίας Με αυτές τις καινοτομίες σκιαγραφείται το δίκτυο, δηλαδή το Διαδίκτυο: ένας νέος τύπος «μέρους» ή «χώρου» 24 που δεν είναι δυνατόν να ενταχθεί σε καμία φυσική εξίσωση, αλλά είναι ένα μέρος ή ένας χώρος «αληθινός»: Υπάρχουν, όπως είδαμε, 22 Βλ. P. Aroldi- B.Scifo, Internet e l'esperienza religiosa in rete, εκδ. Vita e pensiero, Milano, 2002, σ Βλ. ό.π 24 Βλ. J.N. Bazin -J. Cottin, Virtual Christianity Potential and challenge for the churches, εκδ. WWC Publications, Switzerland, σ. 3 23

30 δισεκατομμύρια άνθρωποι που περνούν ένα αξιοσημείωτο μέρος της μέρας τους σε δουλειά, εκπαίδευση, ηλεκτρονικό εμπόριο, επικοινωνία ή διασκέδαση. Αυτή η αλλαγή τονίζει ένα κοινωνικό πέρασμα που ορθά θα μπορούσε να αποκαλεστεί από «κοινωνία της ενημέρωσης» σε «κοινωνία του δικτύου». Μια μεταφορά, εκείνη του δικτύου, που φαίνεται να κλείνει μέσα της την ύπαρξη της κοινωνίας μας, που είναι αποκεντρωμένη, ευέλικτη και συνδεδεμένη: «Το να είσαι στο δίκτυο» σημαίνει να αποτελείς μέρος μιας δυναμικής διαμόρφωσης, μιας δομής φτιαγμένης από κόμβους, συζητήσεις, ιστορίες και αφηγήσεις 25. Το καινούριο πολιτισμικό σενάριο που δημιουργήθηκε από τον κυβερνοχώρο βρίσκεται σε ισχυρή αντίθεση με το επικοινωνιακό περιβάλλον του παρελθόντος, όταν οι επικοινωνίες εμφανίζονταν συγκεντρωμένες, ιεραρχικές, αμετάβλητες, μοναδικές και απαντούσαν στις αξίες όποιου συζητούσε. Τα νέα ΜΜΕ, αντίθετα, χρησιμοποιούν λεξιλόγιο που βασίζεται στη διαδραστικότητα, στον αποκεντρωτισμό και τη διανομή των πόρων, στην ευχρηστία και τη ελαστικότητα, στο δυναμισμό της κοινής χρήσης και της προσωποποίησης. Νέο λεξιλόγιο, επομένως, που εισέρχεται σε νέες σχέσεις γενεών και σε νέο πολιτισμό και που, προφανώς, απαιτεί την κατοχή νέων ικανοτήτων. Η πιο προφανής αλλαγή είναι φυσικά αυτή που συνδέεται με την ίδια την επικοινωνία. Ο κυβερνοχώρος, πράγματι, διαμορφώνει τους νέους τρόπους της ενημέρωσης, ενώ δίνεται μεγάλη προσοχή στους αυθεντικούς τρόπους δημιουργίας, πλοήγησης στη γνώση και κοινωνικής σχέσης. Ένας χώρος επικοινωνίας που χάρη στον υπολογιστή διαμορφώνεται όλο και περισσότερο ως ένας νέος χώρος ανταλλαγής και διάδρασης: από τη δυνατότητα να στέλνουμε μηνύματα έχουμε φτάσει πλέον σε προγράμματα που επιτρέπουν συνομιλίες, εμπλέκουν πολλές αισθήσεις και ευνοούν τη γένεση εικονικών κοινοτήτων που καλύπτουν κάθε ενδιαφέρον της ανθρώπινης ζωής. Οι ίδιες οι έννοιες του χώρου και του χρόνου υπόκεινται σε αλλαγές. Πλέον ο χώρος είναι πολύ πιο ευρύς από εκείνον που μπορεί να οριστεί με το βλέμμα, πιο ευρύς από το έδαφος στο οποίο γεννιέται κανείς ή από την πόλη στην οποία εργάζεται. Είναι ένας χώρος σφαιρικός στον οποίο μπορεί κανείς να χτίσει «μπαίνοντας» στο περιβάλλον που παράγεται από τον υπολογιστή. Ακόμη και ο χρόνος δεν είναι πλέον στατικός όπως στο παρελθόν: βιώνουμε πλέον την παρουσία μιας συνεχούς επιτάχυνσης και μιας πίεσης να περιορίσουμε τα πάντα στο παρόν, σαν τα γεγονότα να παρατηρούνται ενώ συμβαίνουν. Τώρα ζούμε σε εντελώς νέες ταχύτητες σε σύγκριση με τα δευτερόλεπτα, με τα λεπτά και τις ώρες. Η ανακατασκευή του χώρου και του χρόνου που επιτρέπει ο κυβερνοχώρος, προσδιορίζει ένα διαφορετικό τρόπο ζωής, καμιά φορά εναλλακτικό, ζωής. Είναι τόσο πολλοί, πράγματι, αυτοί που επιμένουν στην ύπαρξη στο δίκτυο, στη ζωή στο δίκτυο, που συνοδεύεται από μια φαινομενολογία που έχει ήδη υποβληθεί: ταυτότητα, πολλαπλά εγώ, εικόνες του εαυτού μας που θέτονται σε αμφισβήτηση. 26 Ένα σενάριο που δεν μας αφαιρεί την ευθύνη να εμβαθύνουμε στο ποιές θα μπορούσαν να είναι οι επιπτώσεις στο άτομο και την κοινότητα σχετικά με τα θέματα του αποπροσανατολισμού, της αποσπασματικότητας, της δεκ- 25 Βλ. P. Levy, L'intelligenza collettiva. Per una antropologia del cyberspazio, εκδ. Feltrinelli, Milano 1996, σ Βλ. S. Turkle, La vita sullo schermo, εκδ.apogeo, Milano 1995, σ.20 24

31 τικότητας χωρίς εμβάθυνση, ενός διαλόγου που υπονομεύεται μέσα στο πάχος των θεμάτων του, μιας πράξης που αγωνίζεται να γεννηθεί από μια σκέψη ότι έχει ρίζες και ότι δίνει συνεχή προσοχή στην αλήθεια, χωρίς να ξεχνάμε τα προβλήματα που συνδέονται με τη λεγόμενη «εξάρτηση από το Διαδίκτυο». Όλο και περισσότερο το διαδίκτυο γίνεται ένα αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής ζωής, κι όχι ένας "χώρος" συγκεκριμένος μέσα στον οποίο εισερχόμαστε ο- ρισμένες στιγμές για να ζούμε on line, και από τον οποίο να βγούμε για να επιστρέψουμε στη ζωή off line Αντίκτυπο στον παιδαγωγικό τομέα Η παιδαγωγική σκέψη, που βρίσκεται και στην καρδιά της Εκκλησίας, συγκρίνεται με ένα πλαίσιο που συνδυάζεται με τη φαινομενολογία της διαδραστικότητας. Η στροφή στον τομέα της διαμόρφωσης έγινε ακριβώς χάρη στην δικτυωτή έκρηξη της σύνδεσης που κάνει και να αναδύεται μια φιλοσοφία της εκμάθησης, «η οποία βασίζεται περισσότερο στην επαναχρησιμοποίηση/μοίρασμα της γνώσης που ήδη κατέχεται από τους συμμετέχοντες (συνεργασίες learning, peer tutoring) και λιγότερο στην μετάδοση του διδάσκοντος στον διδασκόμενο» 27. Διαμέσου του δικτύου, και με όλο και χαμηλότερα κόστη, οι δυνατότητες πρόσβασης είναι πάρα πολλές και οι δυνατότητες διαμόρφωσης αξιοσημείωτες: δεκάδες χιλιάδες καταλόγων βιβλιοθήκης, χιλιάδες βιβλία στη σειρά, αμέτρητα εικονικά μουσεία, άρθρα και κείμενα μόνο σε ηλεκτρονική μορφή, ένας απέραντος αριθμός εικονογραφημένων εγγράφων που καλύπτουν ολόκληρη την ιστορία των οπτικών τεχνητών τρόπων: ζωγραφική, φωτογραφία, κινηματογράφος, τηλεόραση. Αυτές οι ευκαιρίες δεν παραλείπουν, όμως, να φέρουν μαζί τους ακόμη και κινδύνους: η υπερβολή γνωστικής πολυπλοκότητας, η μηχανοποίηση της ευφυΐας, η μοναξιά του ατόμου, ο εκμηδενισμός του ρόλου του καθηγητή. Στο βάθος υπάρχει ακόμα η δυσκολία τού να διαμορφώσεις μια κριτική νοοτροπία, δεδομένης της αβεβαιότητας των σημείων αναφοράς στο εσωτερικό του δικτύου. Είναι προφανές ότι η εκπαιδευτική διαδικασία που καθορίζεται από την εκμάθηση μέσω του δικτύου οδηγεί σε μια συναφή αλλαγή του ίδιου του εκπαιδευτικού σχεδίου και απαιτεί την παρουσία εκπαιδευτών οι οποίοι, περισσότερο από το να είναι κάτοχοι της γνώσης, να βοηθούν τους μαθητές τους να επιλέξουν μονοπάτια περισσότερο υποσχόμενα σε σχέση με ένα συγκεκριμένο σχέδιο. Την αλλαγή που έχει γίνει με την ηλεκτρονική επικοινωνία έχει περιγράψει σωστά ο ήδη προαναφερθείς Kerckhove όταν θέτει σε σύγκριση τις αρχές του «αλφαβητικού» κόσμου με εκείνες του «ηλεκτρονικού»: στατικός/ δυναμικός, εκρηκτικός/ επιβλητικός, οπτικός/ αφής, μετωπικός/βυθισμένος, κεντρικός/ διανεμημένος, αναλογικός/ψηφιακός, βασισμένος στην μνήμη/ βασισμένος στην ευφυΐα, ειδικός/ συγκλίνων, αποσπασματικός/ολόκληρος, 27 Βλ. A. Calvani, M.Rotta, Comunicazione e apprendimento in rete, Didattica costruttivistica in rete, εκδ. Erickson, Trento, 1999, σ. 39. Βλ. επίσης Ρεταλής, Συμεών κ.ά., Οι προηγμένες τεχνολογίες διαδικτύου στην υπηρεσία της μάθησης. εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα,

32 αφηρημένος/πολυαισθητικός 28. Μια αλλαγή, προφανώς, που σχεδόν θέτει σε αμφισβήτηση το προφίλ του παιδαγωγού ή του πολιτισμικού λειτουργού, ενδιαφέρει και την κοινότητα των πιστών, στους οποίους ζητείται να δώσουν προτεραιότητα στην εκπαίδευση και στην ποιότητα της μόρφωσης Κοινωνικό-πολιτισμικές αλλαγές του διαδικτύου Το βάθος των κοινωνικών αλλαγών που έχουν αναδυθεί με το Διαδίκτυο είναι, σύμφωνα με τον καθηγητή στα νέα μέσα Fidler 29, τόσο προφανές όσο οι αλλαγές που δημιουργήθηκαν με την εμφάνιση της ομιλούμενης γλώσσας και, αργότερα, της γραπτής γλώσσας. Ο Fidler αποκαλεί τις ομιλούμενες και γραπτές γλώσσες ως την πρώτη και δεύτερη μεγάλη mediamorphosis και θεωρεί την ψηφιακή γλώσσα ως την «τρίτη μεγάλη mediamorphosis». Μία από τις κύριες επιδράσεις της ψηφιακής γλώσσας είναι η γέννηση του κυβερνοχώρου που κατανοείται ως ένας εννοιολογικός χώρος όπου άνθρωποι αλληλεπιδρούν χρησιμοποιώντας, βάσει υπολογιστή, επικοινωνιακές τεχνολογίες 30. Η έννοια της επικοινωνίας μέσω υπολογιστή (CMC) δεν είναι μονοσήμαντη. Πολλοί τύποι επικοινωνίας περιλαμβάνονται στα CMC: τηλεδιασκέψεις, συνομιλίες, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, ταχυδρομικές λίστες, ομάδες πληροφόρησης, MUD (Multi -user Dungeon) (χώροι με πολλούς χρήστες), διαδικτυακή τηλεφωνία και συστήματα άμεσων μηνυμάτων. Σύμφωνα με τον Jones, o αναπληρωτής καθηγητής της κοινωνιολογίας, η «CMC φυσικά δεν είναι μόνο ένα εργαλείο, αλλά είναι όλα σε ένα: τεχνολογία, μέσο επικοινωνίας και μηχανή κοινωνικών σχέσεων. Η CMC όχι μόνο δομεί κοινωνικές σχέσεις αλλά είναι και ο χώρος μέσα στον οποίο συμβαίνουν οι κοινωνικές σχέσεις όπως επίσης και το εργαλείο που μεμονωμένα άτομα χρησιμοποιούν για να εισέλθουν στο χώρο αυτό» 31. Θα περιγράψουμε στη συνέχεια κάποιες τάσεις που παρουσιάστηκαν με την έλευση του κυβερνοχώρου 32. Θα επικεντρώσουμε σε πέντε θέματα: 1) Νέες διαπροσωπικές σχέσεις, 2) Ο διαδικτυακός αποπροσανατολισμός, 3) Η αμεσότητα της επικοινωνίας, 4) το αντίκτυπο στην ανθρώπινη κοινωνικότητα, 5) Οι επιδράσεις της εικονικής πραγματικότητας. 28 Βλ. De Kerckhove, The Architecture of Intelligence, εκδ. Birkhauser, Switzerland, 2001, σ Βλ. Fidler Roger, Mediamorphossis: Understanding New Media, εκδ.pine Forge Press, κεφ.3«the Mediamorphic Role of Language»,California, J. Steven, Cybersociety 2.0. Revisiting Computer- Mediated Communication and Community,εκδ. Sage Publications: Thousand Oaks, Canda 1998, σ Βλ. Manuel Castells, The Internet Galaxy: reflections on the Internet, business, and story, εκδ.oxford University Press, Oxford, UK,

33 Νέες διαπροσωπικές σχέσεις Κάποιες από τις αλλαγές που έρχονται με την ψηφιακή γλώσσα επηρεάζουν τις διαπροσωπικές σχέσεις, αφού το διαδίκτυο εξυπηρετεί πολύ βαθμό συμμετοχής σε διαφορετικές διαδικτυακές κοινότητες 33. Η έννοια των διαδικτυακών ή εικονικών κοινοτήτων προσεγγίστηκε από πολλές απόψεις. Ο κοινωνιολόγος Rheingold τις ορίζει ως «κοινωνικές προσμίξεις που αναδύονται από το διαδίκτυο όταν αρκετοί άνθρωποι συνεχίζουν αυτές τις δημόσιες συζητήσεις για αρκετό χρόνο, με επαρκές ανθρώπινο συναίσθημα, ώστε να σχηματίσουν ιστούς προσωπικών σχέσεων στον κυβερνοχώρο» 34. Στον ορισμό του, η πιστότητα στις συζητήσεις και ο επαρκής χρόνος προσκόλλησης στην ομάδα είναι οι μόνες προϋποθέσεις για να σχηματιστεί μια εικονική κοινότητα. Άλλοι ορισμοί των εικονικών κοινοτήτων επικεντρώνονται σε άλλα θέματα. Σύμφωνα με την Baym 35, οι εικονικές κοινότητες είναι «νέα κοινωνικά βασίλεια που αναδύονται μέσω αυτής της διαδικτυακής αλληλεπίδρασης, συλλαμβάνοντας μια α- ίσθηση διαπροσωπικής σύνδεσης όπως και εσωτερικής οργάνωσης» 36. Αυτές οι νέες «κοινότητες ενδιαφέροντος» μπορούν να έχουν πολλές εκβάσεις και κατηγορίες ανάλογα με το αντικείμενό τους: θρησκεία, ελεύθερος χρόνος (αναψυχή), οικονομία, πολιτισμός κλπ. Αλλά είναι γεγονός ότι πολλές από τις νέες διαπροσωπικές σχέσεις που καθιερώνονται μέσα τους είναι εφήμερες. Στις περισσότερες περιπτώσεις, αυτές οι σχέσεις διαρκούν όσο παραμένουν τα κοινά ενδιαφέροντα Ο Διαδικτυακός αποπροσανατολισμός Άλλοι κοινωνικοί μετασχηματισμοί απορρέουν από το γεγονός ότι το διαδίκτυο φαίνεται να είναι το βασίλειο του αποπροσανατολισμού. Δεν υπάρχουν ούτε αρχές ούτε κανόνες στον κυβερνοχώρο. Όλοι έχουν γνώμη και κανένας δεν μπορεί να αρνηθεί αυτό το δικαίωμα. Φυσικά δεν αρνούμαστε στις κυβερνήσεις και τις πολιτικές αρχές το δικαίωμα να καταστείλουν τη διαφθορά ή κάθε αδίκημα στο διαδίκτυο. Αντιθέτως, αναφερόμαστε στην ελευθερία του λόγου που δίνει στον καθένα μας το δικαίωμα να εκφράζει γνώμη, ακόμα και λάθος ή, αντίθετα και να συμμετέχει σε μια δημόσια συζήτηση. Πράγματι, κανένας δεν επικρίνει το γεγονός ότι άλλοι εκθέτουν 33 Βλ. Fidler Roger, «Technologies of the Third Mediamorphosis», στο Mediamorphoshis, California, Η. Rheingold, The virtual community. Homesteading on the electronic frontier, εκδ. Addision- Wesley: Reading, H Nancy Baym είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Σπουδών Επικοινωνίας στο University of Kansas. Έχει δημοσιεύσει επιστημονικά αρθρα γα την on line έρευνα. 36 N. K.Baym, «The Emergence of On-Line Comunity», Steven G. Jones(επιμ.), Cybersociety 2.0. Revisiting Computer-Mediated Communication and Community, εκδ. Sage: Thousand Oaks, Canada 1998, σ Για περισσότερες πληροφορίες βλ. T. Tardini, Le comunita virtuali: approccio linguistico-semiotico, ειδικά το κεφάλαιο 2 «Comunicazione mediate dal computer e comunità in Rete»,εκδ. Unpublished. School of Communications Sciences, Switzerland: Lugano. 27

34 τις ιδέες τους στο διαδίκτυο, αλλά όλοι έχουν το δικαίωμα να αμφισβητήσουν τα λάθη μέσα από μία λογική συζήτηση. Αυτός ο παράγοντας του διαδικτύου κάνει τα περιεχόμενά του αδιαφοροποίητα. Το μέσο είναι επίπεδο και δεν υπάρχουν καθαρά κριτήρια για να αναγνωριστεί το αληθινό περιεχόμενο. Σύμφωνα με τον Richeri, καθηγητής στο στρατηγικό Media, ένα από τα κύρια προβλήματα του διαδικτύου είναι η δυσκολία στην επαλήθευση πληροφοριών. Δεν προσφέρει τις ίδιες εγγυήσεις με τα γραπτά μέσα όσον αφορά την επιβεβαίωση των πηγών. Στην περίπτωση των εφημερίδων ή βιβλίων, για παράδειγμα, οι υπεύθυνοι για ότι τυπώνεται δεν επιδιώκουν να προσφέρουν ψευδή νέα, για ηθικούς, ή τουλάχιστον για εμπορικούς λόγους 38. Αντιμετωπίζοντας αυτή την πρόκληση, πολλοί χρήστες είναι ανέτοιμοι και υ- ποκύπτουν στην πληροφοριακή υπερφόρτωση. Χωρίς κριτική άποψη πιστεύουν οτιδήποτε βρίσκεται στο διαδίκτυο. Συγκεντρωμένη στην παραπληροφόρηση η έμφυτη παγκόσμια φύση του διαδικτύου πολλαπλασιάζει τη σύγχυση επειδή όλα οι πληροφοριές έρχονται από όλο τον κόσμο ταυτόχρονα. Το διαδίκτυο πολλαπλασιάζει τη διάδοση του καλού (ενότητα, πολιτισμός, πληροφόρηση, κλπ.) και του κακού (κυβέρνοτρομοκρατία, παιδοφιλία, απάτη, κλπ.). Δυστυχώς φαίνεται ότι αυτή η πλευρά κατακλύζει τον Ιστό και η παροχή καλών πληροφοριών γίνεται πιο δύσκολη. 39 Μια σημαντική απειλή της ψηφιοποίησης είναι επίσης η χειραγώγηση της πληροφορίας Αμεσότητα επικοινωνίας Μεταξύ άλλων επιδράσεων, η αμεσότητα που το διαδίκτυο επιτρέπει, δημιουργεί μία υποσυνείδητη αγωνία στο χρήστη. Υπάρχει μια σχεδόν αναπόφευκτη ανάγκη να είναι συνεχώς ενημερωμένος αν και είναι προφανές ότι όντας πιο πληροφορημένος δε σημαίνει ότι είναι καλύτερα πληροφορημένος. Αυτό το πρόσωπο του διαδικτύου έχει επίσης αντίκτυπο στις καθημερινές επαγγελματικές ενασχολήσεις. Το φαινόμενο της αναμονής των τελευταίων ειδήσεων και γεγονότων, ήδη διαδεδομένο εξαιτίας της τεχνολογίας κινητής τηλεφωνίας, έχει επεκταθεί με την ολοκλήρωση και εμπορευματοποίηση του διαδικτύου και της τεχνολογίας της κινητής τηλεφωνίας (π.χ., τεχνολογίες UMTS) Βλ. G. Richeri, «Internet tra determinismo tecnologico e mitologie», στο Piermarco Aroldi- Barbara Scifo, Internet e l'esperienza religiosa in rete, ό.π., σ Βλ. «Διαδίκτυο: ανοιχτά προβλήματα σε μορφή παραδόξου», σ Το φαινόμενο των χάκερς (Hakers) και η προστασία της πνευματικής ιδιοκτησίας και προσωπικού απορρήτου είναι θέματα που εκτείνονται πέρα από αυτή τη μελέτη αλλά πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη από οποιονδήποτε εμπλέκεται σε διαδικτυακές επικοινωνίες. Υπό αυτή την έννοια, ένας ενδιαφέρων πίνακας των δυνατών σημείων, αδυναμιών, ευκαιριών και απειλών σε διαδικτυακές εταιρίες μέσων ενημέρωσης (εύκολα επεκτείνεται σε όλο το διαδίκτυο και πιο συγκεκριμένα στην επικοινωνία μέσω ιστοσελίδων) μπορούν να βρεθούν στο Nereida CEA- Alejandro Barranquero, Structure of online media companies, Towards, σ J. L. Orihuela, ecommunication: The 10 paradigms of media in the digital age, στο S.Ramon - S. Charo (επιμ.), II COST A20 International Conference Proceedings. Towards new media paradigms. 28

35 Σε αυτό το πλαίσιο η πληθώρα κειμένων του διαδικτύου είναι μια πρόσκληση στη διασπορά και την περιέργεια του χρήστη που πολλές φορές καταλήγει σε χάσιμο χρόνου. Σύμφωνα με τον Orihuela, η ταυτόχρονη μετάδοση, ένα χαρακτηριστικό που το διαδίκτυο μοιράζεται με το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, έχει συγκεκριμένες συνέπειες. «Ό, τι χάθηκε στην πορεία από την περιοδικότητα προς τον πραγματικό χρόνο είναι ο αναλογισμός. Ό, τι κερδίσαμε είναι δυναμισμός και τρόποι συζήτησης. Ανταλλάσοντας νέα και γνώμες με την ικανότητα της αλληλεπίδρασης σε πραγματικό χρόνο είναι ο καρπός των κοινωνιών κυβερνοχώρου». Πολλοί χρήστες, όταν σερφάρουν στο διαδίκτυο, κοιτάνε τα πάντα κ αι δε στέκονται σε τίποτα, κάνοντας την επικοινωνία εφήμερη Αντίκτυπος στην ανθρώπινη κοινωνικότητα Η χρήση του διαδικτύου επίσης επηρεάζει την ανθρώπινη κοινωνικότητα. Στα παραδοσιακά μέσα κοινωνικοποίησης, όπως η οικογένεια, το σχολείο, η θρησκεία και η γειτονιά, προστέθηκε ένα καινούριο: η κοινωνικοποίηση με τη μεσολάβηση ενός υπολογιστή. Οι πρώτες γενιές ανθρώπων που διαπαιδαγωγήθηκαν μέσω του διαδικτύου από την παιδική τους ηλικία θα βρίσκονται μέσα στο δημόσιο γίγνεσθαι σε μερικά χρόνια. Έχει ήδη παρατηρηθεί ότι οι πιο αφοσιωμένοι χρήστες του διαδικτύου (κυρίως η νεολαία) διαβάζουν λιγότερα βιβλία και έτσι είναι λιγότερο συνηθισμένοι σε μεγάλα, περίπλοκα μηνύματα και πιο επιρρεπείς στο να συναινούν στο περιεχόμενο των πολυμέσων. Χωρίς αμφιβολία, υπάρχει επίσης μια αλλαγή στον τρόπο χρησιμοποίησης του χρόνου. Περισσότερος χρόνος αφιερωμένος στο διαδίκτυο σημαίνει λιγότερος χρόνος για άλλες ενασχολήσεις όπως η παρακολούθηση της τηλεόρασης. Οι επιπτώσεις που προέρχονται από αυτές τις αλλαγές είναι εύκολα προβλέψιμες στην οικονομία της αγοράς των μέσων όπως περιγράφεται πιο πάνω: η τάση για μετακίνηση επενδύσεων από την τηλεοπτική διαφήμιση στην διαδικτυακή διαφήμιση Επιδράσεις της εικονικής πραγματικότητας Ένας σημαντικός κίνδυνος που η εικονικότητα του διαδικτύου μπορεί να προκαλέσει είναι η αποσύνδεση από τα πραγματικά προβλήματα των άλλων ανθρώπων. Ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες του διαδικτύου μαθαίνουν και πληροφορούνται μεταδίδεται μέσω μιας οθόνης υπολογιστή. Πραγματικά προβλήματα φαίνονται, στα μάτια των χρηστών του διαδικτύου, να είναι απλώς εικονικά και εξαιτίας αυτού, αναληθή, όχι αναγκαία να επιλυθούν. Υπάρχει μια τάση να διαχέονται τα ψυχολογικά σύνορα μεταξύ του τι είναι αληθινό και τι εικονικό, μεταξύ αλήθειας και φαντασίας. Είναι πιο εύκολο για τον χρήστη να ζει σε ένα φανταστικό κόσμο και να απασχολείται μόνο με ευχάριστες ενασχολήσεις αποφεύγοντας οτιδήποτε είναι βαρετό. Εν συν- Content, producers, organizations and audiences (στο εξης: Towards), εκδ. Ediciones Eunate, Pamplona Spain 2003, σ

36 τομία, το διαδίκτυο μπορεί να δημιουργήσει ένα είδος αυτισμού στον οποίο οι άνθρωποι είναι αποσυνδεδεμένοι από τον πραγματικό κόσμο ζώντας ένα ρόλο σε παιχνίδι. Σε αυτή τη θεώρηση, όπως λέει ο Rifkin, η νέα εποχή του διαδικτύου φέρνει μαζί ένα νέο μοντέλο ανθρώπινου είδους περισσότερο επιβαλλόμενο από ένα «ήθος παιχνιδιού» παρά από ένα «ήθος προσπάθειας» 42. Εκτός τούτου, αυτή η εικονικότητα σημαίνει ότι το ψηφιακό περιεχόμενο είναι έμμεσα προσβάσιμο στις αισθήσεις. Τα ψηφία είναι απλά αριθμητικές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας που γίνονται μια ηλεκτρική παρόρμηση για να φανούν ή να ακουστούν σε έναν υπολογιστή Εκκλησία και Διαδίκτυο: μια πιθανή συνάντηση Η εξέλιξη της τεχνολογίας, από τον πολιτισμό μέχρι και τη βιομηχανία, έδωσε στον άνθρωπο, με την ευλογία του Θεού, τη δυνατότητα να διατηρήσει την υπεροχή του πάνω στη φύση. Οι τεχνολογίες είναι ένας καρπός της ανθρώπινης λογικής και συμπληρωματικές στην αδυναμία σε σχέση με άλλα ζώα, τα οποία έχουν την εξουσία της κυριαρχίας και τη δύναμη να επιβιώνουν ενάντια στα στοιχεία της φύσης, και την αναγκαιότητα της ζωής, κτλ 43. Το Δίκτυο είναι μια πραγματικότητα που όλο και περισσότερο ενδιαφέρει την ύπαρξη ενός πιστού και επηρεάζει την ικανότητά του να αντιλαμβάνεται την πραγματικότητα, και επομένως και την πίστη του, καθώς,και τον τρόπο που τη ζει. Είναι απαραίτητο να γίνει μια προσπάθεια για να ξεπεράσουμε όλο το φάσμα της ασάφειας και να κατασκευάσουμε ένα πρότυπο συναφές με τις βασικές πτυχές αυτής της αναδυόμενης κοινωνίας. Ένας συλλογισμός σχετικά με το διαδίκτυο, επομένως, σημαίνει στην ποιμαντική προοπτική, όχι μόνο ένα συλλογισμό πάνω στα τεχνικά όργανα και πάνω στις λειτουργικές στρατηγικές που σχετίζονται με αυτά, αλλά έναν προβληματισμό πάνω στον ανθρώπινο είδος, και πάνω στη σημασία που λαμβάνει αυτή η έκφραση κατά την τρίτη χιλιετία. Αυτό συνεπάγεται ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να μην ασχολείται όλο και βαθύτερα με τον μεταβαλλόμενο κόσμο των επικοινωνιών. Το παγκόσμιο δίκτυο της επικοινωνίας επεκτείνεται και γίνεται όλο και πιο περίπλοκο και τα μέσα κοινωνικής επικοινωνίας έχουν μια επίδραση ολοένα και πιο ορατή σχετικά με τον πολιτισμό και τη μετάδοση. Ενώ κάποτε τα γεγονότα απλά αναφέρονταν, τώρα συχνά δημιουργούνται για να ικανοποιούν τις ανάγκες των μέσων επικοινωνίας. Σε αυτήν την καινούρια εποχή που αναδύεται, δεν είμαστε ακόμα έτοιμοι να διαχειριστούμε τελείως τους καρπούς αυτής της προόδου που ως προς την τεχνική αξία χρησιμοποιούμε σχεδόν σε επίπεδο καθημερινότητας. Δεν καταφέρνουμε να συλλέξουμε εφαρμογές και κρυφές πτυχές, δυσκολευόμαστε να αξιολογήσουμε τις συνέπειες, λαμβάνουμε την οπτική του συνόλου, πνιγόμαστε στη λεπτομέρεια και στο μερικό...κι όλα αυτά όχι εξαιτίας κακής θέλησης 42 J. Rifkin, The age of access: the new culture of hypercapitalism, where all of life is a paid-for experience, εκδ. Penguin Putnam, New York ειδικά τα κεφάλαια 9 και Βλ. Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευής του ανθρώπου7, P.G. 44, 140D-144AB. 30

37 ή απροετοιμασίας, αλλά απλά εξαιτίας αφομοιωτικής ανικανότητας. Πρόκειται πράγματι για μια πραγματικότητα που εξελίσσεται σε πολύ πιο γρήγορους ρυθμούς από εκείνους που έχουν οι δικές μας αφομοιωτικές-συλλογιστικές ικανότητες. Γι αυτό, σήμερα περισσότερο από ποτέ, είναι σημαντικό να σχηματίσουμε χώρους για προβληματισμό, να επενδύσουμε ενέργεια και όχι μόνο από πλευράς τεχνικόπαραγωγικής, αλλά κυρίως θεωρητικής τομέα και να προσπαθήσουμε να σχεδιάσουμε απαντήσεις πάνω στα ερωτήματα που ξεφυτρώνουν κάθε μέρα όλο και περισσότερο. Επιβάλλεται να αποκτήσουμε επίγνωση των θετικών πτυχών αυτής της καινούριας πραγματικότητας για να μπορέσουμε να τα χρησιμοποιήσουμε με τον καλύτερο τρόπο και να προσπαθήσουμε να διακρίνουμε τις αρνητικές πτυχές, για να μπορέσουμε να τις αντιμετωπίσουμε επεξεργαζόμενοι στρατηγικές και τρόπους δράσης που είναι σε θέση να τις εξουδετερώσουν. Και επειδή ο νέος κόσμος της πληροφορικής έχει ξεπεράσει τη φάση της καινοτομίας και της επιλογής, πλέον παρακολουθείται από όλους τακτικά, η διάδοσή του γίνεται ολοένα και πιο διαδεδομένη και δημοφιλής και το διαδίκτυο γίνεται το σύμβολο των καιρών που ζούμε. Αν τα αντιληφθούμε όλα αυτά, είναι αναπόφευκτο να αναρωτηθούμε πρώτα από όλους εμείς οι Χριστιανοί: Το Διαδίκτυο μπορεί να είναι στις υπηρεσίες του Ευαγγελίου; Η Εκκλησία θα τα καταφέρει να διεισδύσει μέσα σε αυτές τις νέες διαδρομές; Ο χώρος που οριοθετείται από το Δίκτυο προκαλεί την Εκκλησία και για τον πρωταρχικό ρόλο που αυτή έχει στην εκπαιδευτική διαδικασία, στη δυνατότητα να κατασκευάσει διαμέσου του Διαδικτύου ένα σύμπλεγμα σχέσεων και σημείων αναφοράς που είναι σε θέση να βοηθήσουν τον σύγχρονο άνθρωπο να προσανατολιστεί, καθώς και στην προφητική λειτουργία που έχει να ερμηνεύει με τρόπο κριτικό τα φαινόμενα των καιρών μας και να παρέχει τα κλειδιά της ανάγνωσης των διαφόρων καταστάσεων στις οποίες ο άνθρωπος βρίσκεται Το πλαίσιο της πίστης σήμερα Ο πιστός ξέρει να βλέπει στην τεχνολογία την ανταπόκριση του ανθρώπου στην κλήση του Θεού, να δώσει μορφή και να μετατρέψει τη δημιουργία, και επομένως και τον ίδιο του τον εαυτό, με τη βοήθεια εργαλείων και διαδικασιών 44. Το ερώτημα σ' αυτό το σημείο προκύπτει αυθόρμητα: η τεχνολογία, και συγκεκριμένα, η ψηφιακή επανάσταση, τροποποιεί και τον τρόπο που σκεφτόμαστε τα πράγματα; Αυτό επίσης δεν θα καταλήξει να επηρεάσει και κατά κάποιο τρόπο την πίστη; Η αναγγελία του Χριστού ενσωματώνεται πάντα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο χωρο χρόνου, ψυχολογικό, κοινωνικό και πολιτισμικό, προκαλεί και συναντά τους ανθρώπους μέσα σε ιστορικές και συγκεκριμένες συνθήκες "Ἐν δὲ ταῖς ἡμέραις ἐκείναῖς" δηλώνεται στην αρχή κάθε επεισοδίου του Ευαγγελίου, έτσι όπως ἐν ταύτοις ταῖς ἡμέρας εμείς πρέπει να σκεφτούμε τις σημερινές συνθήκες της πίστης 44 Βλ. Mr. Stephen - V. Monsma, Responsible Technology: A Christian Perspective, εκδ. Grand Rapids, Michegen 1986, σ

38 και της επικοινωνίας. Ήταν φυσικό να μιλήσει ο Θεός στο λαό Του στην ιδιαίτερη γλώσσα του και μέσα από τις εικόνες, οι οποίες ήταν ριζωμένες στην καθημερινή ζωή τους. Έτσι και για τον ίδιο λόγο βρίσκουμε πως η ιδιότητα του «Ψαρά» προστίθεται στην εικόνα του «Ποιμένα» στην Καινή Διαθήκη. Οι ψαράδες μαθητές στην Καινή Διαθήκη γίνονται ψαράδες ανθρώπων. Οι ποιμένες των προβάτων στην Παλαιά Διαθήκη γίνονται ποιμένες στα πρόβατα που μιλούν 45. Υπάρχουν δύο είδη ποιμαντικών μέσων. Το πρώτο είναι τα προσωπικά μέσα, και το δεύτερο είναι τα συνολικά μέσα. Είναι φανερό ότι οι πατέρες, όπως κάθε ιερέα ή ποιμένας στην ορθόδοξη παράδοση μας, αρχίζουν το ποιμαντικό τους έργο στην άμεση και ζωντανή επικοινωνία με κάθε μέλος της ενορίας. Η προσωπική αυτή επικοινωνία παραμένει η αρχή και το τέλος στον πυρήνα του ποιμαντικού έργου 46. Αλλά τα συνολικά μέσα, όπως παραδείγματος χάρη, τα σχολεία, τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, τα εκπαιδευτικά προγράμματα κλπ. είναι ένα απαραίτητο στοιχείο, αναγκαίο και βασικό μπροστά στις ποιμαντικές ευθύνες μας από τη μια πλευρά, και από την παιδαγωγική ικανότητα των έχουν τα M.M.E γενικά από την άλλη. Το ερώτημα που τίθεται είναι: Χρησιμοποίησαν οι πατέρες μαζικά ποιμαντικά μέσα; Για την απάντηση θα πρέπει πρώτα να διερευνήσουμε ποια ήταν αυτά τα μέσα στην εποχή τους. Το καλύτερο παράδειγμα είναι η διάδοση του χριστιανισμού στον ελληνικό πολιτισμό στους πρώτους χριστιανικούς αιώνες. Είναι φυσικό πως η διάδοση του χριστιανισμού σε οποιονδήποτε πολιτισμό δεν επιτυγχάνεται χωρίς την κυριαρχία στα μέσα επικοινωνίας του. Ο Απόστολος Παύλος μας δίνει ένα παράδειγμα σχετικά με τη χρήση των μαζικών μέσων επικοινωνίας. Όταν επισκέφτηκε ο απόστολος την «Ακρόπολη» στην Αθήνα σαν να έκανε ένα είδος πνευματικής «επιδρομής» στην πανεπιστημιακή, φιλολογική και θρησκευτική σκέψη της εποχής του. Ο χριστιανισμός στην αρχή έδειξε περιφρόνηση για κάθε είδους τέχνη που ή- ταν συνδεδεμένη με την ειδωλολατρία της εποχής. Όμως αργότερα σιγά-σιγά τις πήρε όλες σταδιακά στην υπηρεσία του. Σοβαρός λόγος που προκαλούσε δισταγμούς στη συγγραφή λόγων ήταν ο φόβος που υπήρχε μήπως κάτι αλλάζει από την θεόπνευστη Γραφή. Εκτός αυτού η λογοτεχνία τα πρώτα χρόνια θεωρείτο περιττή 47. Η Εκκλησία όμως μέσα σε λίγα χρόνια έγινε ένα μεγάλο σχολείο που είχε α- νάγκη τα γραπτά κείμενα. Η ελληνική φιλοσοφία στη συνέχεια συνέβαλε στην έκφραση και διατύπωση του λόγου της Θεολογίας Γεν.4:2. 46 Βλ. P. Yazigi (Μητ. Χαλεπίου), Οι δύο περιηγητές ανάμεσα γης και ουρανού 2 - Πνευματικές ομιλίες (Αραβικά), εκδ. Μ. Ευαγγελισμού της Θεοτόκου-Χαλέπι, Συρία 2008, σ Βλ. Π. Χρήστου, Ελληνική Πατρολογία, τ. Α, εκδ. Το Βυζάντιον, Θεσσαλονίκη 1978, σ.17,18. Βλ. επίσης: Ιωάννης Σ. Πέτρου, Χριστιανισμός και Κοινωνία. Κοινωνιολογική ανάλυση των σχέσεων του Χριστιανισμού με την κοινωνία και τον πολιτισμό, εκδ. Βάνιας, Θεσσαλονίκη 2004, σ Βλ.Ό.π, σ

39 Γι' αυτό, για τη σωστή μελέτη της θεολογίας χρειάζεται συνήθως καλή γνώση της ελληνικής γλώσσας. Οι Πατέρες μπόρεσαν και πέτυχαν την δημιουργία ενός χριστιανικού πολιτισμού χρησιμοποιώντας την παιδεία διάφορους πολιτισμούς. Πολλοί από τους χριστιανούς των πρώτων αιώνων σπούδαζαν πρώτα στις φιλοσοφικές σχολές της εποχής. Όλοι οι Έλληνες απολογητές της αρχαίας Εκκλησίας ήταν απόφοιτοι φιλοσοφικών σχολών, ενώ οι Λατίνοι (δυτικοί) απολογητές της ίδιας περιόδου, ήταν συνήθως απόφοιτοι νομικών σχολών. Από τον πέμπτο χριστιανικό αιώνα άρχισαν να εμφανίζονται τα πανεπιστήμια. Για παράδειγμα το πρώτο κρατικό πανεπιστήμιο στον κόσμο, ιδρύθηκε στο Βυζάντιο από τον Θεοδόσιο Β' (425) και τη σύζυγό του Ευδοκία. Οι διάφορες σχολές στις άλλες πόλεις εκτός της Κων/πόλεως παρέμειναν ιδιωτικές. Στην Αθήνα λειτουργούσε νεοπλατωνική σχολή μέχρι το 529 που την έκλεισε ο Ιουστινιανός, γιατί ο νεοπλατωνισμός είχε γίνει θρησκευτικό σύστημα. Από τότε κλείστηκαν όλες οι φιλοσοφικές σχολές και αντικαταστάθηκαν από άλλες που οι διδάσκοντες ήταν όλοι χριστιανοί. Η φιλοσοφία διδασκόταν σαν μέσο της σκέψεως του παρελθόντος, θεωρώντας τον Χριστιανισμό ως την αληθινή φιλοσοφία, και μπορούμε να πούμε ότι οι πατέρες «χριστιανοποίησαν» των πανεπιστημιακή διδασκαλία 49. Η μοναστική παράδοση, επίσης, μπορεί να δώσει και ένα ορθό κριτήριο για τη συμπεριφορά των μελών της Εκκλησίας σε σχέση με την τεχνολογία. Η εκκλησία και ο μοναχισμός δεν είναι εχθροί της τεχνολογικής προόδου. Αντίθετα, οι μοναχοί μέσα στους αιώνες αποδείχθηκαν σοβαροί παραγωγοί των επιστημονικών και τεχνολογικών εφευρέσεων. Στην Δύση, για παράδειγμα στο Μεσαίωνα, ήταν ακριβώς οι μοναχοί αυτοί που επούλωσαν, τις πληγές που υπέστη ο πολιτισμός ύστερα από τις επιδρομές των βαρβάρων. Στα καθ' ημάς, ο Άγιος Αθανάσιος ο Αθωνίτης είχε κατασκευάσει στο Άγιο Ό- ρος μια μηχανή ανάδευσης (μίξερ), η κίνηση της οποίας πραγματοποιούταν από τα βόδια. Έτσι, οι μοναχοί μπορούσαν να συμμετέχουν περισσότερο στις εκκλησιαστικές ακολουθείς. Αυτό το έργο, αναφέρει ο βίος του Αγίου, προκάλεσε τον καλύτερο συνδυασμό μεταξύ συμπόνιας και ικανότητας 50. Οι μετέπειτα εξελίξεις στην Ανατολή μαρτυρούν μια ακόμη βαθύτερη «χριστιανοποίηση» της φιλολογίας, της πολιτικής, της τέχνης και όλων των πλευρών της ζωής. Αλλά η πραγματικότητα άλλαξε μετά τον πέμπτο και τον έκτο αιώνα, είτε εξαιτίας των εσωτερικών εκκλησιαστικών σχισμάτων είτε εξαιτίας εξωτερικών παραγόντων. Η χριστιανική Δύση ακολούθησε το δικό της δρόμο, υιοθετώντας ένα νομικό πνεύμα φτάνοντας στο σχολαστικισμό. Η Γαλλική Επανάσταση και το πνεύμα της ανθρώπινης χειραφέτησης γεννήθηκαν μέσα σε ένα κλίμα στείρας και σχολαστικής ποιμαντικής πραγματικότητας. Η εκκλησία στην Ανατολή ήταν εγκλωβισμένη στις 49 Β.λ. Ό.π Αρχιμ. Αμιλιανού, «Ορθόδοξος πνευματικότης και τεχνολοική επανάστασις», στο Σφραγίς γνησία κατηχήσεις και λόγοι 1, εκδ. Ορμύλια 1998, σ.409. Βλ. επίσης J. NORET, Vitae duae antiquae sancti Athanasii Athonitae Α, εκδ. Turnhout 1982, σ

40 ιστορικές συνθήκες της. Αντίθετα στη Δύση ξέφυγαν από τα χέρια της τα συνολικά ποιμαντικά μέσα και άλλαξαν σε αυτήν ακόμα και οι έννοιες της προσωπικής ποιμαντικής και οι τρόποι της, ενώ η σχέση με το Θεό βρισκόταν σε μικρά βιβλία καθηκόντων που έφτασε μέχρι την εξαγορά της συγχώρεσης και την πώλησή της. Όχι πριν από πολλά χρόνια, το κέντρο της ομαδικής ζωής ήταν η Εκκλησία. Οι χαρές και οι λύπες έβρισκαν το χώρο τους εκεί και η εκκλησία ήταν το μόνο μέρος περίπου όπου οι άνθρωποι συναντιόνταν και διαμόρφωναν την κοινωνική ζωή τους και την προσωπική τους συμπεριφορά. Σήμερα η πραγματικότητα δεν διαφέρει μόνον, αλλά ίσως είναι εντελώς αντίθετη. Οι άμβωνες άλλαξαν εντελώς, και ο άμβωνας του κηρύγματος μαζί με την Ωραία Πύλη, ίσως επηρεάζουν ελάχιστα τη ζωή των χριστιανών, ενώ οι περισσότερες ε- πιρροές στη ζωή του ποιμνίου ξέφυγαν από τα χέρια των ποιμένων. Οι συνθήκες της πίστης σήμερα μοιάζουν αρκετά με εκείνες των πρώτων Χριστιανών που ζούσαν στον ελληνορωμαϊκό κόσμο 51, μέσα σε ένα κοινωνικόπολιτισμικό πλαίσιο που χαρακτηριζόταν από έναν ζωηρό πλουραλισμό, λόγω του οποίου η πίστη ήταν εφικτή μόνο ως ελεύθερη επιλογή. Η κατάστασή μας είναι παρόμοια με εκείνη του Παύλου, όταν έκανε κήρυγμα στην Αγορά της Αθήνας, όπου μια πληθώρα θεών συμβίωναν και ανταγωνιζόντουσαν μεταξύ τους. Επομένως, κάτω από κάποιες αναλογίες, ξαναγίναμε σύγχρονοι των πρώτων Χριστιανών. Ακόμη και μέσα σ' αυτήν την ομοιότητα, υπάρχει όμως κάτι συγκεκριμένο στην τωρινή κατάσταση, το ότι τα πιστεύω παρουσιάζονται ως προφανή από μόνα τους, αν γύρω τους υπάρχει μια περισσότερο ή λιγότερο ομοιογενής κοινωνική συναίνεση. Ο εκσυγχρονισμός υπονομεύει αυτή τη συναίνεση, γι' αυτό το λόγο το άτομο ωθείται να συγκρίνεται όλο και περισσότερο με πολύ διαφορετικές αξίες, πεποιθήσεις και τρόπους ζωής και γι' αυτό αναγκάζεται να επιλέξει ανάμεσά τους 52. Αυτό ισχύει και για την χριστιανική πίστη, που δεν παρομοιάζεται πια ή τουλάχιστον πολύ λιγότερο απ' ότι στο παρελθόν- ως μέρος του πολιτισμικού περιβάλλοντος και του κοινού ήθους, αλλά ξαναγίνεται ένα προσωπικό ζήτημα, ένα ζήτημα προσωπικής επιλογής. Τι πρέπει να κάνουμε για να κοινωνήσουμε το Ευαγγέλιο με αποτελεσματικό τρόπο, για να ολοκληρώσουμε τη διακονία μας, σε έναν κυβερνο-πολιτισμό σε συνεχή επέκταση και εξέλιξη; Πρόκειται για ένα ερώτημα που προκαλείται από το πνεύμα της εποχής μας και που, συγχρόνως, δεν ξεχνά να έχει σταθερά το βλέμμα στραμμένο στο αυθεντικό και αναντικατάστατο καθήκον της κοινότητας των πιστών, το να αναγγέλλουν δηλαδή το Ευαγγέλιο. Ποια είναι η συνέπεια στη στάση μας απέναντι στην εικονική επικοινωνία, στις νέες τεχνολογίες; Κάθε αλλαγή επιφέρει μια επανεξέταση των αποκτηθέντων, των σταθμών που έχουμε περάσει. Για την εκκλησιαστική κοινότητα, το καινούριο είναι πάντα μια πρόκληση για την παράδοσή της και τη θρησκευτική της κληρονομιά, σχετικά με την 51 P. Berger, Questions of Faith. A Sceptikal Affirmation of Christianity, Blackwell, Oxford, 2004; μετ.ιταλικά Questioni di fede. Una professione scettica del cristianesimo, εκδ. Il Mulino, Bologna, Βλ. P. Berger, ό.π., μετ.ιταλικά, σ

41 οργάνωσή της, τις πολιτισμικές αναφορές, τις ποιμαντικές επιλογές της. Αλλά είναι οπωσδήποτε αναπόφευκτη η αλλαγή, πράγμα που εξηγεί δεόντως την ανταλλαγή, δηλαδή τη συνάντηση μεταξύ πολλών και διαφορετικών πολιτισμών. Όχι ως ένα αίτημα για να υποκύψουμε παθητικά απέναντι στο καινούριο. Όλοι οι καιροί ζητούν να μπορέσουν να ενεργοποιήσουν μια διαδικασία πολιτισμο-ποίησης, με διαδραστικό τρόπο, με τον οποίο να αντιμετωπιστεί μια συνεργασία ειλικρινής και γενναιόδωρη και όπου ο καθένας είναι πρωταγωνιστής συνειδητοποιημένος και προσεκτικός στις απέναντι στις ταχύτατες αλλαγές που συνεχώς γίνονται γύρω του. Ο Χριστιανισμός ήταν πάντα ενσωματωμένος και τοποθετημένος μέσα στον πολιτισμό της εποχής του, όπως είπαμε πριν λίγο. Δεν γίνεται να παραλειφθούν, επομένως, ακόμη και σήμερα, οι συνθήκες κάτω από τις οποίες θα μπορέσει να εξελιχθεί καλύτερα με τη γνώση και με την ορθή χρήση των νέων τεχνολογιών, οι οποίες δεν εισάγουν μονάχα μία καινούρια μέθοδο εργασίας, αλλά επηρεάζουν επίσης και τη νοοτροπία του κόσμου. Και με την ευκαιρία του Διαδικτύου και της τεχνολογικής επανάστασης, μπορεί να πει κανείς ότι η Εκκλησία έχει ήδη πολλά να διηγηθεί και εξαιτίας της ποικίλης διαδικτυακής παρουσίας των θεσμικών ιστοτόπων και εξαιτίας του ολοένα και αυξανόμενου αριθμού ιστοτόπων που συνδέονται κατά κάποιο τρόπο με την εκκλησιαστική κοινότητα, αν και με διαφορετικούς στόχους και προτάσεις. Στο σύνολο της, η Εκκλησία δείχνει ότι έχει αντιληφθεί τη σημασία της Τήλεματικής επανάστασης και η παρουσία στο δίκτυο ατόμων που συνδέονται με την Ορθόδοξη Εκκλησία παρέχει τώρα υπολογίσιμες υπηρεσίες, κυρίως όσον αφορά την προσφορά κείμενων που ειδάλλως θα ήταν δύσκολα προσβάσιμα για το ευρύτερο κοινό. Από την άλλη πάντως δεν φαίνεται να έχουν αναπτυχθεί ακόμα οι δυνατότητες που ενυπάρχουν σε αυτό το μέσο για καθιέρωση νέων μορφών συμμετοχής στη ζωή στη Εκκλησίας και διάδραση ανάμεσα σε πιστούς και ιδρύματα. Για να καταφέρει να γίνει το Διαδίκτυο μία αξιόπιστη πηγή και για τον ποιμένα και για τη διάδοση του Ευαγγελίου, χρειάζεται πρωτίστως να γίνει γνωστή αυτή η καινούρια γλώσσα. Το Ευαγγέλιο είναι πάρα πολύ πλούσιο για να εμπεριέχεται μέσα σε ένα μοναδικό επικοινωνιακό πρότυπο και το Διαδίκτυο προστίθεται στους παραδοσιακούς χώρους επικοινωνίας διαφήμισης και αναδύεται σαν ένας άλλος χώρος που απαιτεί ικανή και δημιουργική παρουσία. Το ζητάει η προσοχή στους ανθρώπους, το απαιτεί η πίστη στην Εκκλησία. Μια Εκκλησία, πιστή στην αποστολή της, δεν μπορεί να παραλείψει να συλλέξει και να αναγνωρίσει τα σενάρια που ο κυβερνοχώρος εισάγει στη ζωή των ανθρώπων. Έχοντας ως στόχο την ανάκτηση του νέου προτύπου της επικοινωνίας στο Δίκτυο, το αίτημα είναι να προσδιοριστούν οι καινοτόμες γλωσσομεθοδικές και εννοιολογικές υποδομές που υπάρχουν μέσα στη γλώσσα του δικτύου. Ο πυρήνας αυτών των υποδομών, από τον οποίο αναδύεται αμέσως ένα βασικό μεθοδολογικό προφίλ, θα μπορούσε να περιγραφεί με τρία ρήματα: ενημερώνω, επικοινωνώ, κατασκευάζω. Και αυτήν τη φορά με την προοπτική να περάσουμε από ένα κυρίως οργανικό όραμα των μέσων μαζικής ενημέρωσης σε ένα όραμα που θα μπορούσαμε να ορίσουμε ως πολιτισμό. Γύρω από αυτόν το σχηματικό πίνακα θα ήταν χρή- 35

42 σιμο να αξιολογήσουμε τις μυριάδες ιστοτόπων που συνδέονται κατά κάποιο τρόπο με την εκκλησιαστική πραγματικότητα 53. Αν λοιπόν συνοψίσουμε με τρία ρήματα (ενημερώνω επικοινωνώ κατασκευάζω) 54 εκείνες τις μεθόδους που απαιτούνται για ένα αυθεντικό εκπαιδευτικό έργο στον κυβερνοχώρο, θα έχουμε τα εξής: 1. Ενημερώνω Ο κόσμος του Ιστού αρχικά χρησιμοποιείται για να βρίσκει και να παρέχει πληροφορίες. Ο κόσμος του δικτύου συνήθως συγκρίνεται με μια τεράστια συλλογή κειμένων: πρόκειται για ολοκληρωμένες πληροφορίες, γεμάτες αναφορές, άμεσα προσβάσιμες, που μπορούν να κατηγοριοποιηθούν και είναι εύχρηστες. Υλικό, επομένως, που μπορεί να γίνει δυνατότητα εκπαίδευσης εκπαιδεύω και καταρχήν ενημερώνω, δίνω πληροφορίες. 2. Επικοινωνώ Δεν είναι επαρκές να βρεθεί ο συγκεκριμένος χώρος στον κυβερνοχώρο με μία λεπτομερή πληροφορία, πλούσια σε εικόνες και ήχους με πολυμέσα. Το δίκτυο προσφέρει ευκαιρίες συνάντησης, επικοινωνίας, εικονικής διάδρασης. Πολλοί χρησιμοποιούν το δίκτυο για να δημιουργούν σχέσεις, διαμέσου συστημάτων που επιτρέπει το δίκτυο: chatting, web 2.0, forum, ηλεκτρονικούς πίνακες ανακοινώσεων. Μια επικοινωνία που εμφανίζεται γρήγορη, οικονομική, επαναχρησιμοποιήσιμη. Πολλές είναι οι ευκαιρίες που προσφέρει το δίκτυο για να ανοίγει ή να διατηρεί επαφές, φιλίες, συνεργασίες. Θετική είναι η εμπειρία της επικοινωνίας με άτομα που ήδη γνωρίζονται: ενισχύονται οι δεσμοί. Η διαδραστικότητα και η ανταλλαγή επικοινωνίας σε πραγματικό χρόνο στο δίκτυο είναι μια πολύτιμη επικοινωνιακή μορφή διαλόγου στην οποία ο χρήστης καλείται να εκφράσει και τις δικές του αξιολογήσεις. Δεν λείπει ακόμα αυτός που στοιχηματίζει σε ποιμαντικό επίπεδο πάνω σε αυτή τη μορφή συνάντησης και εικονικής σχέσης. 3. Κατασκευάζω Είναι ένα αναμφισβήτητο γεγονός ότι με το δίκτυο ο αναγνώστης είναι πάντα έτοιμος να γίνει συγγραφέας, εφόσον η απόσταση μεταξύ αναγνώστη και συγγραφέα τείνει προοδευτικά να μειωθεί μέχρι του σημείου εκείνου κατά το οποία πέραν του ότι είναι καταναλωτές και χρήστες πληροφοριών, με τη σειρά τους παράγουν, επεξεργάζονται και κατασκευάζουν. Υπάρχει μια συνεχής έκρηξη ιστοσελίδων, ιστοτόπων, χώρων αυτοδιαχείρισης που αναδεικνύουν δημιουργικότητα και επιθυμία να γνωστοποιήσουν τη δική τους άποψη. Είναι πράγματι γεγονός ότι η δυνατότητα να κατασκευάσεις και να συνεργαστείς στο δίκτυο, αναπτύσσει και απαιτεί ικανότητες έκφρασης και δημιουργίας και παρακινεί να αναλογιστείς το πώς θα οργανώσεις ή θα κατασκευάσεις ένα σχέδιο. Αμέτρητοι είναι σχετικά οι τομείς εφαρμογής: η διαμόρφωση εξ αποστάσεως, η δυνατότητα να μοιραστείς από κοινού πόρους, να παρέχεις 53 Για μία αναγνώριση των αμέτρητων ορθόδοξων πρωτοβουλιών στο δίκτυο είναι χρήσιμο να συμβουλευτούμε, βλ. την ηλεκτρονική διεύθυνση URL: 54 Βλ. R.Altobelli- S.Leone, La morale riflessa sul monitor, εκδ.città Nuova, Roma, 2006, σ

43 σχέδια online, γρήγορες συμβουλές για επείγουσες αποφάσεις κ.ά... Περνάμε έτσι από τη μεταφορά των πληροφοριών στην ελεύθερη επεξεργασία, από την απλή κατανάλωση δεδομένων στην πραγματική δυνατότητα του να είναι πηγές τα ίδια τα δεδομένα Οι θρησκείες στο Διαδίκτυο Όταν πλοηγούμαστε στο Διαδίκτυο, μπορούμε να αντιληφθούμε αμέσως ότι εκεί είναι δυνατόν να βρούμε κυριολεκτικά τα πάντα και τα αντίθετα όλων. Το δίκτυο έπειτα κινείται και εξελίσσεται «βιολογικά», όπως ένας οργανισμός: δεν υπάρχει κανένας έλεγχος πρόληψης, καθώς έχει την ικανότητα να αυτο-διοργανώνεται και να εξαπλώνεται πέρα από κάθε μορφή ιεραρχικής δόμησης ή αρχικής επιλογής περιεχομένων 55. Η χριστιανική σκέψη έχει συνοδεύσει την ανάπτυξη του δικτύου, κυρίως όσον αφορά τις εφαρμογές και τις απηχήσεις ακαδημαϊκού και ποιμαντικού τύπου. Πραγματοποιήθηκαν και αναπτύχθηκαν διάφοροι τρόποι συμμετοχής, από τον πιο παθητικό μέχρι τον πιο διαδραστικό. Ακόμη και τα νέα θρησκευτικά μηνύματα, χαρακτηριστικά της πλουραλιστικής κοινωνίας, έχουν βρει μια δική τους διάσταση, αρκετά ανθεκτική στο εικονικό δίκτυο. Εκεί αναπτύσσεται με αδιάκοπο ρυθμό η επιθυμία για πνευματικότητα, εννοώντας την με όλες τις δυνατές σημασίες και αποχρώσεις, με ιστοτόπους και Blog που γεννιούνται κάθε μέρα: ένα απέραντο self-service της ψυχής. Το γεγονός ότι το δίκτυο δεν έχει όρια ή ιδεολογικές λογοκρισίες επιτρέπει πράγματι τη διάδοση οποιασδήποτε ιδέας και ουσιαστικά με μηδενικά κόστη. Παράλληλα, αναδύεται επομένως μία πνευματικότητα που αναφέρεται σε αυτόν τον κόσμο και έχει τα χαρακτηριστικά της υπερκειμενικής εμπειρίας και των πολυμέσων. Πρόκειται για την πνευματικότητα των λεγόμενων κυβερνοθρησκειών ή θρησκειών δικτύου. Όλες οι θρησκείες εμφανίζονται στο Διαδίκτυο, αλλά δεν το κάνουν όλες με τον ίδιο τρόπο και με τους ίδιους σκοπούς. Αναδεικνύεται έτσι μια τυπολογία τριών ειδών «πνευματικών καρπωτών» του δικτύου 56 : Oι θεωρητικοί του ιστού ως βιτρίνα της πίστης: αυτοί που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για απλά ενημερωτικούς σκοπούς. Oι οπαδοί των συνδετικών συνδέσεων: αυτοί που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο για να οργανώνουν τους πιστούς και να τους φέρουν σε επικοινωνία μεταξύ τους, σε ένα είδος "κυβερνοκοινότητας" Οι υπεύθυνοι των κύβερνο-θρησκειών: για αυτούς το διαδίκτυο δεν είναι απλά ένα χρήσιμο όργανο, αλλά αναπόσπαστο μέρος μιας πνευματικής έρευνας και επωαστικής μηχανής νέων μορφών θρησκευτικότητας. Πιστεύουν ότι το Διαδίκτυο είναι ένας ιερός χώρος, ένα όργανο πνευματικότητας, μια μετα- 55 Βλ.A. Spadaro S.J., «Dio nella "rete" - Forme del religioso in internet», στο La Civiltà Cattolica 2001 ΙΙΙ 15-27, τετράδιο Ό.π. 37

44 φυσική οντότητα: όταν πληκτρολογείς και παρατηρείς την οθόνη, δηλαδή δημιουργείς ένα χώρο στοχασμού, και αποτελείς μέρος μιας μυστικής πλημμυρίδας. Αναφορικά με αυτά τα σημεία, είναι επόμενο να αναρωτηθεί κανείς σχετικά με τη σχέση ανάμεσα στο διαδίκτυο και την κοινότητα των πιστών. Αυτά τα τελευταία χρόνια, η Εκκλησία εμβαθύνει με όλο και περισσότερο ενδιαφέρον στη σημασία του διαδικτύου ως βοηθητικού οργάνου στην ποιμαντική φροντίδα των πιστών. Ενώ πριν μερικά χρόνια, στον εκκλησιαστικό κόσμο, μια προσπάθεια «διάδοσης του Ευαγγελίου» διαμέσου του Δικτύου δεν θεωρείτο και τόσο αποτελεσματική, σήμερα συνειδητοποιεί κανείς τις μεγάλες δυνατότητες που προσφέρει το διαδίκτυο στις ίδιες τις δυναμικές της ζωής της Εκκλησίας ως διάδοση του Ευαγγελίου, Iεραποστολή και κατήχηση. Ο κόσμος συνειδητοποίησε ότι δεν μπορεί να μεταδοθεί το Ευαγγέλιο χωρίς να αφεθεί στη συμβολή των διαδικασιών επικοινωνίας, που σήμερα παρουσιάζουν ένα πιο δυναμικό περιβάλλον από μια συσκευή που χρησιμοποιείται ως όργανο. Όπως τονίσαμε, η επικοινωνία έχει τροποποιήσει τον τρόπο διαχείρισης της ζωής, τους διαβίωσης ύπαρξης, την ποιότητα και την τυπολογία των διαπροσωπικών σχέσεων, ή την οργάνωση της εργασίας διαχειρίζεται τη ζήτηση και την προσφορά των υλικών αγαθών όπως κάνει και με τα πνευματικά. Δεν υπάρχει τομέας της ζωής που να μην έχουν αγγίξει οι διαδικασίες της κοινωνικής επικοινωνίας και η τεχνολογική καινοτομία, η οποία κατά μεγάλο μέρος είναι συνδεδεμένη με τον κόσμο της επικοινωνίας. Αυτές οι επικοινωνιακές δυνατότητες, πράγματι, κεντρίζουν το ενδιαφέρον και παροτρύνουν την ενασχόληση ολόκληρης της χριστιανικής κοινότητας προς την πιο ωφέλιμη, αποτελεσματική και σύγχρονη με τους καιρούς διάδοση του Ευαγγελίου. Προτείνουμε λοιπόν τη συνέχεια κάποιες σκέψεις που συνδέονται με την «ηλεκτρονική διάδοση του Ευαγγελίου», τη νέα μορφή διάδοσης του Ευαγγελίου που χρησιμοποιεί το Διαδίκτυο ως μοντέρνο «εικονικό άμβωνα», προσφέροντας και κάποιους συλλογισμούς και ιδέες που ωθούν σε έναν πιο οξύ προβληματισμό σχετικά με τη σχέση που συνδέει την επικοινωνία με τον πολιτισμό και τη διάδοση του Ευαγγελίου Ηλεκτρονική Διάδοση του Ευαγγελίου Η διάδοση του Ευαγγελίου είναι το βασικό καθήκον, το θεμελιώδες και πρωταρχικό καθήκον που εμπιστεύεται ο Κύριος σε κάθε πιστό 57. Για να συνεχίσει να διαδίδει το χριστιανικό μήνυμα σωτηρίας στον κόσμο του σήμερα, η Εκκλησία έχει ξεκινήσει μία πορεία τόσο δύσκολη όσο και γοητευτική: να αξιοποιεί τις δυνατότητες και να συλλέγει τις ευκαιρίες που προσφέρει το Διαδίκτυο στην υπηρεσία της νέας 57 Βλ. Για την έννοια και σκοπός της Ιεραποστολής :Χρ. Βάντσου, Ιεραποστολική, εκδ. Κορνηλία Σφακιανάκη, Θεσσαλονίκη 2011, σ.31. Πρέπει να τονίσουμε εδώ ότι «κατά τον άγιον Γρηγόριον θεολόγων, η Ποιμαντική είναι τέχνη τεχνών και επιστήμη επιστημών, πολύ περισσότερο πρέπει να έχει τα χαρακτηριστικά αυτά η Iεραποστολική». Αυτό ισχύει και για την Ιεραποστολική μέσω το Διαδίκτυο και χρειάζεται τέχνη και επιστήμη, αλλά και πιστή και αυταπάρνηση. Είναι δύσκολο να ποιμάνει κανείς ανθρώπους και να τους οδηγήσει στη βασιλεία Θεού, όμως είναι ασυγκρίτως δυσκολότερο να φέρει κανείς ανθρώπους κοντά στον Χρίστο. Βλ. Όπ., σ.13 38

45 διάδοσης του Ευαγγελίου, αυτής που κοινώς αποκαλείται «ηλεκτρονική διάδοση του Ευαγγελίου». Καταρχήν, η ηλεκτρονική διάδοση του Ευαγγελίου δεν είναι ηλεκτρονικό εμπόριο ούτε ηλεκτρονική επιχείρηση: το Ευαγγέλιο δεν είναι ένα προϊόν αγοράς, ούτε οι θρησκευτικές υπηρεσίες μπορούν να εμπορευθούν online. Η ηλεκτρονική διάδοση του Ευαγγελίου, με την πλήρη έννοια του όρου, δεν ισοδυναμεί ούτε καν με τον όρο της θρησκευτικής ενημέρωσης: ένα τέτοιο αίτημα γίνεται από τις εταιρίες τύπου, ακόμη και του ορθόδοξου τύπου, που περιορίζονται να προσφέρουν μία υπηρεσία επικοινωνίας ειδήσεων, από γεγονότα και δραστηριότητες που αφορούν το θρησκευτικό κόσμο γενικότερα και τον εκκλησιαστικό ειδικότερα. Η ηλεκτρονική διάδοση του Ευαγγελίου δεν είναι ούτε καν η μετάδοσή του Ευαγγελίου σύμφωνα με μια λογική καθαρά ενημερωτικού χαρακτήρα: το Ευαγγέλιο δεν είναι μια απλή γνώμη μεταξύ άλλων! Η ηλεκτρονική διάδοση του Ευαγγελίου είναι κυρίως μία έντονη ιεραποστολική δράση μέσα στο εικονικό πολιτιστικό υπόβαθρο, διαμέσου της ανακοίνωσης μιας ουσιώδους και πνευματικής πρότασης με σκοπό να γίνει αποδεκτή. Είναι η ικανότητα τού να ξέρεις «να προσφέρεις input» για έναν ατομικό προβληματισμό, για την αρχή ενός εικονικού προσωπικού ταξιδιού. Είναι, επομένως, επικοινωνία/συμμετοχή του σωτήριου μηνύματος σε μια «εικονική συνέλευση» που μπορεί να φτάσει σε απέραντες διαστάσεις. Ὁ μεγάλος άγιος της Εκκλησίας μας Ιωάννης Χρυσοστόμου, σε μια από τις υ- πέροχες ομιλίες του αναφερόμενος στη διάδοση του λόγου του Θεού σε ολόκληρον τόν κόσμο λέγει: «Γι αὐτό, θρηνώντας πάρα πολύ γιά τήν ἄγνοια πού ἔχει καταπλημμυρισμένες τίς ψυχές τῶν ἀνθρώπων και γιά το πυκνό σκοτάδι πού ἁπλώνεται γύρω τους, ήθελα νά βρῶ μιά ψηλή κορυφή πού νά μοῦ φανερώνει όλα τά γένη τῶν ἀνθρώπων. ήθελα ἐπίσης νά ἔχω φωνή, πού νά ἀντηχεῖ σέ όλα τά πέρατα καί νά φθάνει σέ ὃλους τούς ἀνθρώπους τῆς γῆς, καί νά σταθῶ καί νά φωνάξω καί νά βγάλω ἐκείνη τή φωνή τοῦ Δαυίδ: "ἄνθρωποι, μέχρι πότε θά ἔχετε σκληρή καρδιά; Γιατί ἀγαπᾶτε τή ματαιότητα καί ζητεῖτε τό ψεῦδος;"» 58. Τόσο μεγάλος ήταν ο πόθος του ιερού Χρυσοστόμου για τη διάδοση του λόγου του Θεού σε όλο τον κόσμο, που κατασκεύασε μια φανταστική για την εποχή του εικόνα, το να ακουστεί το κήρυγμά του σε όλον τον κόσμο. Αυτό πού παρέμεινε ως απραγματοποίητος πόθος για τον ιερό Χρυσόστομο έγινε πραγματικότητα, έλαβε σάρκα και οστά, στις ημέρες μας με την εμφάνιση και χρήση του διαδικτύου Τι είδος ηλεκτρονικής διάδοσης του Ευαγγελίου; Είμαστε γι αυτό πεπεισμένοι ότι ο Ιστός είναι ένα πολύτιμο όργανο άμεσης και παγκόσμιας αγγελίας του μηνύματος του Ευαγγελίου. Στο Διαδίκτυο δοκιμάζεται και καλλιεργείται η αναζήτηση απαντήσεων σε μία θρησκευτική και πνευματική δίψα που όλο και περισσότερο αυξάνεται στον εικονικό χώρο. Το Δίκτυο, πράγματι, επιτρέπει να λειτουργούν τρεις θεμελιώδεις τρόποι επικοινωνιακών διαδικασιών της πίστης που είναι χρήσιμοι και πειστικοί. Ο πρώτος συνίσταται στην δράση της «προ- 58 Ἰωάν. Χρυσοστόμου, Περί σύμφωνης μέ τό θέλημα τοῦ Θεοῦ ζωῆς, Ε.Π.Ε 26, σ

46 διάδοσης του Ευαγγελίου» 59. Ο χρήστης μπορεί να εισαχθεί σε έναν αρχικό αλφαβητισμό διαμέσου της συνάντησης με την χριστιανική πίστη μπορεί να ερευνήσει σχετικά τα πιο ποίκιλα θέματα που συνδέονται με την πίστη. Με τη διατήρηση της εικονικής ανωνυμίας, ο χρήστης μπορεί να πέσει πάνω σε περιπτώσεις που του γεννούν αμηχανία, αμφιβολία, ανυπομονησία εμβάθυνσης. Στον Ιστό μπορεί έτσι να ι- κανοποιήσει τη δίψα του, βρίσκοντας απάντηση στα ερωτήματά του, ένα νόημα για να δώσει στις πράξεις του, ένα ιδανικό για να επιδιώξει στην αληθινή ζωή. Ακολούθως, για να ψάξει μια αντίθεση και μια σύγκριση «ενσαρκωμένη» μπορεί να απευθυνθεί σε έναν ιερέα, σε έναν πιστό, ίσως αν έρθει πιο κοντά στην ενορία. Αυτός ο τρόπος λαμβάνει μεγαλύτερη σημασία αν απευθυνθούμε στους λεγόμενους «απομακρυσμένους», αυτούς που, αν και βαπτισμένοι, για διάφορους λόγους, έχουν πλέον σταματήσει να πηγαίνουν στην Εκκλησία. Γι αυτούς το Διαδίκτυο μπορεί να αποβεί ένα ισχυρό μέσο για μια επανένταξη στο μήνυμα του Ευαγγελίου και, στη συνέχεια, μπορεί να ευνοήσει την επανένταξή τους στο εκκλησιαστικό περιβάλλον. Η δεύτερη ευκαιρία είναι εκείνη του της χρήσης του Διαδικτύου ως μία εγκυρότατης πηγής διαβούλευσης και εμβάθυνσης για εκείνους τους χρήστες που, όντας ήδη πιστοί, έχουν ως κύριο σκοπό να κατανοήσουν βαθύτερα τις αλήθειες της πίστης και τις χριστιανικές αρχές. Είναι πολυάριθμες οι ευκαιρίες για να βρουν τράπεζες δεδομένων, θεσμικές ή προσωπικές, που να διαθέτουν υλικό κατάλληλο για μελέτη και προβληματισμό Η τρέχουσα κατάσταση της Ορθόδοξης Εκκλησίας Το Δίκτυο από μόνο του είναι ένας «εικονικός» χώρος, δηλαδή συγχρόνως «πραγματικός» γιατί γίνεται αντιληπτός ως τέτοιος, αλλά και «φανταστικός», γιατί πρόκειται για μια προσομοίωση κατασκευασμένη από όργανα πληροφορικής και τηλεματικής: δεν έχει λοιπόν μια «υλική» πραγματικότητα, αλλά «ψηφιακή», δηλαδή αποτελείται από τα ποσά του δυαδικού αριθμητικού κωδικού που ερμηνεύονται από τον υπολογιστή, χάρη σε ένα κατάλληλο πρόγραμμα. Από αυτόν τον συλλογισμό μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το Δίκτυο μπορεί να συγκεντρώνει αναφορές είτε σε υπαρκτές ομάδες είτε σε οντότητες που δεν αντιστοιχούν σε κανένα πραγματικό θεσμό ή άτομο. Αυτοί οι εικονικοί θρησκευτικοί χώροι συγκεφαλαιώνονται απλά στις ακόλουθες ομάδες: 1. Οι βιτρίνες υπαρκτής θρησκευτικής πραγματικότητας (reality). χρησιμοποιούνται με σκοπό την παροχή πληροφοριών για τη θρησκευτική οντότητα και για την διάχυση περιεχομένων (υλικό σχετικό με το Ίδρυμα, υλικό για την ποιμαντική κ.τ.λ.). Στο ορθόδοξο περιβάλλον αυτές συμπεριλαμβάνουν, για παράδειγμα, επισκοπές, ενορίες 60 και εκκλησιαστικούς συλλόγους. Ας θυμηθούμε επίσης ότι 59 R.Altobelli-S.Leone, ό.π.,σ Για μια απογραφή, βλ

47 και πολλά μοναστήρια 61 και εκκλησιαστικές οργανώσεις έχουν ιστοχώρους διαφόρων επιπέδων 62. Το Οικουμενικό Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεις έχει έναν επίσημο ιστότοπο 63 που, πέραν του ότι περιέχει τις ιστοσελίδες όλων των Τμημάτων των Ορθόδοξων Εκκλησιών, προτείνει υλικό και κείμενο ακόμη και σε πρωτότυπη μορφή. 2. Εικονικές γενέσεις υπαρκτής πραγματικότητας (reality): Υπάρχουν όμως συμβατικές πραγματικότητες που ανοίγουν έναν αποκλειστικά «εικονικό» χώρο στο Δίκτυο. Συμβαίνει όλο και πιο συχνά, αλλά και κυρίως στο μη θρησκευτικό κόσμο, τα άτομα να επιθυμούν να εκπαιδεύονται εξ αποστάσεως, εξαιτίας οικονομικών προβλημάτων αλλά και έλλειψης χρόνου. Για να παραμείνουμε στον τομέα της ποιμαντικής, είναι δυνατόν ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα να εγκαινιάσει μία «εικονική τάξη» κατήχησης 64. Έτσι παρατηρείται ως μη ασυνήθιστο το γεγονός ότι θρησκευτικές ομάδες συναντιούνται σε εικονικούς χώρους, όπως είναι τα forums, οι κατάλογοι ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, τα chat και τα ειδικής χρήσης virtual room ( εικονικά δωμάτια). Με τέτοιο τρόπο κανείς δεν κλείνει ραντεβού σε μια «πραγματική» αίθουσα, παρόλα αυτά όλοι είναι σε επαφή, συγχρόνως, με τρόπο εικονικό. Υπάρχουν επιπλέον εικονικές δραστηριότητες ακαδημαϊκών ιδρυμάτων (όπως το Ινστιτούτο Θεολογίας του Αγίου Ιωάννη του Δαμασκηνού στο Πανεπιστήμιο Balamand 65 ) ή οι βιβλιοθήκες οι οποίες μπορούν να Xιερευνηθούν εξ αποστάσεως, σαν να βρισκόταν κανείς σε ένα αναγνωστήριο Αποκλειστικά εικονική θρησκευτική πραγματικότητα (reality). Δεδομένου ότι το Δίκτυο επιτρέπει την ύπαρξη άυλων πραγματικοτήτων, πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι σ αυτό μπορούν να γεννηθούν και να πολλαπλασιαστούν που είναι πολλές θρησκευτικές πραγματικότητες αποκλειστικά εικονικές. Αυτές δεν έχουν κάποια επαφή με χώρους, ιδρύματα και ομάδες που συναντιούνται σε πραγματική μορφή. Για παράδειγμα υπάρχουν βιβλιοθήκες αποκλειστικά εικονικές, που 61 Βλ Βλ. 64 Η ιστοσελίδα της Ι. Μητρόπολης Χαλεπίου Αντιοχείας αναπτύχθηκε με την πρόσθεση του προγράμματος της θεολογικής εκμάθησης διαμέσου του Διαδικτύου OCEnet - Orthodox Christian Education Network, στο οποίο συμμετέχουν καθηγητές και φοιτητές από όλο το χριστιανικό Αραβόφωνο κόσμο. Βλ. 65 Το πρόγραμμα «Cursos Publicos del Balamand» είναι μια πρώτη απάντηση στην μεγάλη ανάγκη ορθόδοξης παιδείας στην Λατινική Αμερική. Οι κύκλοι μαθημάτων καλύπτουν μια ευρεία γκάμα ερωτημάτων που σχετίζονται με τη Βίβλο και με τη θέση της στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Από την άλλη πλευρά, προσκαλούν τους συμμετέχοντες να ανακαλύψουν την παράδοση της Αντιοχείας που συνέβαλλε με μια μεγάλη συλλογή γραπτών και μελετών σχετικά με τη γραφή. Βλ. Βλ. επίσης Ινστιτούτο Ορθόδοξων Χριστιανικών Σπουδών του Cambridge online 66 Βλ. ενδεικτικά 41

48 έχουν δηλαδή «έδρα» μονάχα στο Διαδίκτυο και που περιέχουν κείμενα αποκλειστικά ψηφιακά τα οποία μπορούμε να κατεβάσουμε στον υπολογιστή μας 67. Υ- πάρχουν ομάδες προσευχής εικονικές, αυθόρμητες 68 ή που συνδέονται με το μοναστήρι και άλλα ιδρύματα, ομάδες που δημιουργούν σελίδες, αφηγούνται και απαγγέλουν τα λόγια και τη ζωή των πρόσφατων αγίων χρησιμοποιώντας το facebook, twitter ή blog 69. Υπενθυμίζουμε, τέλος, τον ιστότοπο orthodox christianity 70 με μεγάλη επίδραση και εφοδιασμένο με μια αποτελεσματική μηχανή αναζήτησης. 4. Μεταφορικές πραγματικότητες παραδοσιακών θρησκευτικών χώρων. Στο Δίκτυο υπάρχουν μεταφορές παραδοσιακών χώρων που έχουν να κάνουν με το ιερό και το θρησκευτικό. Βρίσκουμε πράγματι cyber-εκκλησίες 71. Μια άλλη τυπολογία βασισμένη στη λειτουργικότητα των ορθόδοξων ιστοτόπων, μπορεί να διακριθεί σε τέσσερις κατηγορίες: Α. Θεσμικοί ιστότοποι. Είναι άμεση έκφραση θεσμικών πραγματικοτήτων και είναι κυρίως ενημερωτικού χαρακτήρα. Προσφέρουν κείμενα, ειδήσεις και ευκαιρίες. Το πεδίο εφαρμογής τους είναι σχετικά περιορισμένο και όσον αφορά τη διαδραστικότητα είναι αρκετά αδύναμοι. Γενικά, τους επισκέπτεται όποιος ξέρει τι ψάχνει, επομένως πρόκειται για άτομα που ενδιαφέρονται για αυτούς. Υπάρχουν ποιοτικά κάποιοι πολύ καλοί (μητροπόλεις, διάφορες αρχιεπισκοπές, Ορθόδοξη Χριστιανική Αγαθοεργία κ.τ.λ.). Επειδή είναι εκδήλωση και εικόνα της θεσμικής πραγματικότητας, για αυτούς τους ιστοτόπους είναι προκαθορισμένες η αρχική σελίδα ( αληθινό εισιτήριο ε- πίσκεψης), η ευκολία συμβουλευτικής, η εσωτερική μηχανή αναζήτησης, η ανανέωση. Αυτή η τελευταία συγκεκριμένα είναι σημαντική γιατί ένας θεσμικός ιστότοπος, που δεν ενημερώνεται, οδηγεί στο να σκεφτούμε ότι εκπροσωπεί ένα θεσμό αδύναμο και μή ζωντανό. Β. Ιστότοποι υπηρεσίας. Υπάρχουν πλέον σε αφθονία, σε διάφορα επίπεδα, οι ιστότοποι που προτείνονται ως λύσεις σε ένα μεμονωμένο πρόβλημα, είτε, κατ επέκταση, ως «πύλες» από τους οποίους μπορούμε να ξεκινήσουμε για κάθε είδος έρευνας. Είναι λοιπόν οργανικοί ιστότοποι που μπορούν να προταθούν για να κατευθύνουν το άτομο που πλοηγείται στον περίπλοκο κόσμο της Ορθοδοξίας, όπως λ.χ. η «orthodoxchristianity» και η «pravoslavie» 72. Είναι όργανα ενδιαφέροντα, χρήσιμα, αλλά πολύ περίπλοκα, μερικές φορές δύσκολης διαχείρισης, άλλες φορές δύσκολης «εγγύησης», 67 Βλ.λ.χ 68 Βλ.λ.χ 69 Β.λ.χ JOSEPH-OF-VATOPAIDI/ ?v=info 70 Βλ.λ.χ 71 Θα αναφερθεί παράδειγμα σχετικά με το cyber-εκκλησίες στο παράγραφο "Τα ιερά μυστήρια" 72 Βλ.λ.χ 42

49 απ όσο υπόσχονται στις προθέσεις τους και απ όσο προσφέρουν. Σε αυτές τις περιπτώσεις, πάντως, παραμένει η εντύπωση ότι η εμπιστοσύνη που ανατίθεται στον ιστότοπο θα πρέπει να υπολογιστεί σύμφωνα με κριτήρια εξωτερικά σε σχέση με τη εσωτερική συνοχή του, που καμιά φορά δεν μπορεί να αποκωδικοποιηθεί πέραν των καλών προθέσεων που δηλώνονται. Με άλλα λόγια, όργανα όπως αυτά αποβαίνουν πολύτιμα αλλά υπόκεινται στο ενδεχόμενο ρίσκο της φερεγγυότητας των οργανωτών, που θα μπορούσε στη θεωρία ή από κάποια στιγμή κι έπειτα- να μην αντιστοιχεί στους διατυπωμένους σκοπούς. Ποιά εγγύηση έχει το άτομο που πλοηγείται ότι αυτές οι υπηρεσίες θα σεβαστούν τις αξίες του; Επειδή οι αρχικές διατυπώσεις, ειδικά αν είναι γενικές (όπως ακριβώς είναι ο «ορθόδοξος ιστότοπος») μπορούν πράγματι να αμφισβητηθούν, και η εμπειρία είναι ένα κριτήριο επιλογής πολύ κουραστικό, κυρίως για όποιον είναι «στην έρευνα», δεν έχουν ακόμα βρεθεί και σοβαρά στοιχεία για να γίνει διάκριση. Γ. Θεματικοί ιστότοποι. Προτείνουν ενημέρωση και συζήτηση πάνω σε θέματα πολύ συγκεκριμένα: μουσική, ιερείς, κατήχηση, οικογένεια... Υπάρχουν πολλοί από αυτούς και σε διάφορες ποιότητες. Εδώ τα προβλήματα είναι η ενημέρωση και η ποιότητα. Πράγματι, όχι πάντα, οι άνθρωποι που κρατούν ενημερωμένο έναν ιστότοπο είναι οι ίδιοι που προωθούν τις πνευματικές και πολιτισμικές τους απόψεις. Μερικές φορές, αυτό προκαλεί κάποιο προσωπικό πρόβλημα, με μια ευρεία ζώνη από πρωτοβουλίες που μπορούν να αναχθούν σε λίγα άτομα, ή ακόμη και σε ένα ή κανένα (γιατί αυτά τα λίγα ή το ένα άτομο δεν έχουν χρόνο για να επιμεληθούν κανονικά τον ιστότοπο). Αυτό είναι ένα πρόβλημα που, για ακόμη μια φορά προσπερνά τις καλές προθέσεις, αφού η όπως και να χει υψηλή εμφάνιση των ιστοτόπων αυτού του τύπου, που είναι εύκολα ευρέσιμοι, θα μπορούσε να βλάψει όποιον επιθυμήσει φως και διαύγεια. Φυσικά δεν πρόκειται για μια αποδοκιμασία απέναντι σε εκείνες που όπως και να είναι πρωτοβουλίες με καλό σκοπό και που συχνά θυσιάζονται η παρατήρηση σκοπεύει να σημειώσει αντιθέτως ότι τα χαρακτηριστικά του Δικτύου καθιστούν τελείως απαραίτητη μια ορθή χρήση των κανόνων που πρέπει να διέπουν πρωτοβουλίες τέτοιου είδους, οι οποίες εφόσον «εμφανίζονται», είναι κατά κάποιο, τρόπο «δημόσιες». Μέσα σε παρένθεση, μπορεί να εισαχθεί μια επισήμανση που πρέπει να αναφέρεται σε όλους τους «ορθόδοξους ιστότοπους»: όχι πάντα τα άτομα που συντηρούν και ενημερώνουν έναν ιστότοπο είναι τα ίδια που προωθούν και την πολιτισμικό και πνευματικό τους περιεχόμενο. Καμιά φορά, το μέρος της εφαρμογής ανατίθεται σε τεχνικούς πρόθυμους αλλά χωρίς έλεγχο και δίχως κάποια πολιτισμική γνώση, και σε αυτές τις περιπτώσεις τα αποτελέσματα μπορεί να απέ αρκετά από τις απέχουν προθέσεις. Δ. Κοινωνικοί ιστότοποι. Με τον όρο αυτό δεν εννοούμε τόσο τους ιστότοπους που ασχολούνται με τα κοινωνικά θέματα, όσο εκείνους που επιθυμούν να «κοινωνικοποιήσουν» διαμέσου του Διαδικτύου τους χρήστες. Είναι ιστότοποι πιο ανοιχτοί, διαθέσιμοι για διάλογο. Εκείνο που έχει στ αλήθεια σημασία είναι η σωφροσύνη, να μην παραδίνεται στον ενθουσιασμό να γνωρίζει πάρα πολύ καλά το όργανο, τη γλώσσα του, τους κα- 43

50 νόνες του. Αυτό το μέρος δεν έχει αναπτυχθεί και τόσο στην Ορθόδοξη Εκκλησία και είναι πράγματι λίγοι οι ιστότοποι που ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία 73. Οι διαδραστικοί θρησκευτικοί ιστότοποι είναι σε θέση να προσφέρουν μια έγκυρη απάντηση στην επιθυμία των ατόμων για επικοινωνία, πράγμα που είναι ολοένα και πιο εμφανές Η ποιμαντική ενασχόληση Η εικόνα του βοσκού που προσπαθεί να κρατήσει το κοπάδι συγκεντρωμένο και να αναζητήσει κάθε χαμένο πρόβατο είναι ιδιαίτερα κατάλληλη για να συνοψίσει σήμερα την προσέγγιση των ανθρώπων στην πίστη. Ο όρος του ποιμένα μετατοπίζει το επίκεντρο της προσοχής της Εκκλησίας από μία αποκλειστικά μυστηριακή προσέγγιση στη συνέχιση της αποστολής του Χριστού στην ανακοίνωση της Χαρμόσυνης Είδησης. Όλες οι βασικές εικόνες του Ευαγγελίου παραπέμπουν στην ιδέα της παραμονής στην «κοινότητα»: να βρισκόμαστε με ένα κοπάδι (δηλαδή όλοι μαζί και ενωμένοι), να καθόμαστε όλοι μαζί μπροστά από ένα τραπέζι φορτωμένο και χαρούμενο, κτλ. Ο Χριστός επανέλαβε πολλές φορές ότι ο πρωταρχικός νόμος της Βασιλείας είναι η αγάπη, γι αυτό και η ποιμαντικής πράξης της επαναφοράς των χαμένων ανθρώπων στο εσωτερικό του κοπαδιού σημαίνει να τους οδηγήσουν πίσω στο βασίλειο της αγάπης. Η ποιμαντική πράξη, η κοινωνία και η θεολογία είναι όλες τους απαντήσεις στο σύγχρονο κοινωνικό πλαίσιο και από αυτό το ίδιο λαμβάνουν τη σημασία τους: είναι το πλαίσιο της πρόσκλησης της νέας διάδοσης του Ευαγγελίου. Μια πρώτη πτυχή αυτής της πρόσκλησης είναι ότι, για πρώτη φορά στην ιστορία, ζούμε σε μια εποχή στην οποία υπάρχει μεγάλη προσωπική θρησκευτική ελευθερία αλλά στο εσωτερικό ενός πολιτισμού που είναι ουσιαστικά ά-θρησκος ή αντιθρησκευτικός. Αυτός ο πολιτισμός θεωρεί ότι ο Θεός δεν είναι παρών στο ιστορικό γίγνεσθαι. Αν στο παρελθόν όλα τα πράγματα του κόσμου θεωρήθηκαν ως το αποτέλεσμα της δημιουργικής πράξης του Θεού και ήταν επομένως σύμβολα που εξωτερίκευαν την παρουσία του, σήμερα το κοινό αίσθημα θεωρεί ότι όλα τα αντικείμενα και τα γεγονότα έχουν μονάχα μια ρεαλιστική και εγκοσμιοκρατική έννοια. Αν οι άνθρωποι επιθυμούν να τα συνδέσουν με κάποια συμβολική σημασία, αυτό είναι απλά καρπός μιας προσωπικής επιλογής. Το να έχουμε μια θρησκευτική αντίληψη της πραγματικότητας δεν αποτελεί μέρος του πολιτισμού μας και η θρησκοληψία δεν μπορεί να θεωρείται η βάση για την ανακοίνωση της Βασιλείας του Θεού. Ως εκ τούτου, μία από τις πρώτες προκλήσεις που πρέπει να ξέρει να αντιμετωπίζει η ποιμαντική επικοινωνία είναι η αποκατάσταση της συμβολικής θρησκευτικής έννοιας αντικειμένων και γεγονότων στη γλώσσα της δημόσιας σφαίρας Όλα τα κοινωνικά δίκτυα ( facebook, twitter...ecc) είναι είδη κοινωνικών ιστοτόπων 74 Βλ. Teen age Life online: The rise of the instant- message generation and the Internet's impact on friendship and family relationships στην ιστοσελίδα: Rise-of-the-InstantMessage-Generation.aspx 75 Βλ. Το δεύτερο μέρος. 44

51 Κατά δεύτερον, ζούμε σε μια εποχή όπου οι κοινωνική οργάνωση προσφέρει πολιτών προσφέρουν πολλές εγγυήσεις σωματικής ασφάλειας, αλλά συγχρόνως οι κοινότητες στοργής, όπως η εκτεταμένη οικογένεια και η τοπική κοινότητα, έχουν εκλείψει σε μεγάλο βαθμό ή έχουν αποδυναμωθεί σημαντικά 76. Αν, στο παρελθόν, η διάδοση του Ευαγγελίου θεωρούσε δεδομένους αυτούς τους φυσικούς δεσμούς της χριστιανικής κοινότητας, σήμερα η ποιμαντική επικοινωνία πρέπει επίσης να διδάξει στους ανθρώπους να χτίσουν την κοινότητα «από τη βάση». Σε έναν κόσμο όλο και πιο ατομικιστικό, η χριστιανική κοινότητα λαμβάνει επομένως μια πολύ μεγάλη σημασία και προσεγγίσεις όπως είναι η ομαδική επικοινωνία και η ηθική της κοινότητας αποβαίνουν ζωτικού ενδιαφέροντος. Τρίτον, οι ανθρωπιστικές επιστήμες προσφέρουν μια σειρά από επαγγελματικές εξειδικεύσεις για να επιλύουν πολλά από τα σημερινά ανθρώπινα και κοινωνικά προβλήματα. Η ψυχιατρική διαβούλευση, η προσωπική, η οικογενειακή ή ακόμη και αυτή του γάμου, έχουν γίνει κατά κάποιο τρόπο ένα υποκατάστατο της «επουλωτικής δράσης» που κάποτε ανήκε στην πνευματική καθοδήγηση της Εκκλησίας. Δυστυχώς, αν και αυτός ο τύπος συμβουλευτικής ή οι διάφορες μορφές κοινωνικής πρόνοιας μπορούν αναμφίβολα να βοηθήσουν τους ανθρώπους να ενεργούν πιο ελεύθερα, συχνά όμως θεωρούνται «ηθικά ουδέτερες», γιατί αποφεύγουν να αγγίζουν τις προσωπικές επιλογές πίστης. Η ποιμαντική επικοινωνία ενδείκνυται για πολλές επαγγελματικές δεξιότητες των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών, κάνοντάς τις μέρος της διακονίας, αλλά συγχρόνως πρέπει να τονισθεί πώς αυτό θα είναι ανεπαρκές αν δεν οδηγηθούν οι άνθρωποι στο να αξιολογήσουν τις προσωπικές τους θρησκευτικές δεσμεύσεις. Τέταρτον, η μοντέρνα κοινωνία τείνει να κατακερματίσει τους ανθρώπους σε ομάδες: παιδιά, νέοι, οικογένειες εργαζομένων, ηλικιωμένοι ή διάφορα κοινωνικά στρώματα. Η παλαιά ιδέα μιας ομογενούς κοινότητας από χωρικούς ή κατοίκους ενός συγκεκριμένου χωριού δεν ισχύει πλέον έγκυρη. Ως εκ τούτου, οι ομιλίες μας, οι λειτουργίες και όλες οι άλλες υπηρεσίες τείνουν να προσανατολιστούν προς ένα συγκεκριμένο τμήμα, έτσι ώστε να έχουμε μια ποιμαντική της νεολαίας, μια άλλη της οικογενείας, μια για τους ηλικιωμένους, για τους εργαζόμενους, για τους επαγγελματίες και ούτω καθεξής. Πέμπτον, με την εμφάνιση μιας μεγάλης γεωγραφικής και κοινωνικής κινητικότητας, έχει γίνει εξαιρετικά δύσκολο για την παραδοσιακή ενορία, που βασίζεται στο χωριό και στη συνοικία, να παραμείνει σε επαφή με τους ανθρώπους. Στα μεγάλα σημερινά συγκροτήματα διαμερισμάτων η πλειοψηφία των ατόμων γνωρίζει μετά βίας την οικογένεια που ζει δίπλα της. Είναι τόσο εύκολο σήμερα για ένα άτομο να αποκοπεί από τη χριστιανική κοινότητα όσο δύσκολο είναι για τον ποιμένα να το ο- δηγήσει πίσω σε ένα «μοναδικό κοπάδι». Η πολυπλοκότητα αυτού του προβλήματος προκαλεί αναπόφευκτα την ποιμαντική θεολογία και εμπλέκει στη συζήτηση την ίδια την ποιμαντική. Το Διαδίκτυο ο- 76 Βλ. R. White, «La counucazione pastorale», στο G. Claudio - L. Giuseppe, Teologia e comunicazione, εκδ.san Paolo, Roma 2001, σ

52 δηγεί στο εσωτερικό ενός εδάφους που πειραματίζεται τη συμβίωση μεταξύ διαφόρων πολιτισμών και μέσα στο οποίο, χάρη στην ανταλλαγή που γίνεται μέσω των πολυμέσων, είναι δυνατή η επεξεργασία διαφόρων διαδραστικών κατασκευών. Πάνω σε αυτές τις βάσεις είναι απαραίτητο να προβούμε σε επανεξέταση των συντεταγμένων που οδηγούν την ποιμαντική δράση καθώς και σε μια αναδιατύπωση αυτής της εν λόγω δράσης. Αν η ποιμαντική δράση είναι ένα ιδιαίτερα δύσκολο έργο, ακόμη πιο δύσκολη είναι η χρησιμοποίηση των νέων τεχνολογιών πάνω σε αυτόν τον τομέα. Όπως κάθε στρατηγική απόφαση, έτσι και η επιλογή επένδυσης σε αυτόν τον τομέα επιφέρει όχι μόνο κόστη, αλλά και κινδύνους, οπότε απαιτείται ενεργειακή δαπάνη για να πετύχουμε στόχους που τίθενται, μερικές φορές, ως εναλλακτική λύση έναντι άλλων που έχουν ήδη καθιερωθεί στην εκκλησιαστική πράξη. Από την άλλη πλευρά όμως, η εισαγωγή αυτών των τεχνολογιών μπορεί να μας ελευθερώσει από όλη εκείνη τη σειρά εργασιών που απορροφούν τεράστια ποσότητα χρόνου και επιτρέπει τη διεξαγωγή της ίδιας εργασίας σε χρόνους μικρότερους από το μισό και με μια πολύ καλύτερη απόδοση. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργούνται έτσι νέοι χώροι για την εξάσκηση της δημιουργικότητας. Ένα πρώτο βήμα είναι ασφαλώς απόφαση συμμετοχής από την πλευρά της εκκλησιαστικής κοινότητας και υπό αυτήν την έννοια χρειάζεται να κινήσουμε μια γενική διαδικασία "μοντερνοποίησης" και ανανέωσης, αν και δίχως να έχουμε πάντα τη σαφή επίγνωση ότι συμμετοχή δεν σημαίνει απλά να αγοράσουμε έναν ηλεκτρονικό υπολογιστή, αλλά προϋποθέτει τον καθορισμό μιας διαδρομής που περιλαμβάνει ικανότητες που θα αξιολογήσουν ποιες τεχνολογίες να εφαρμοστούν σε σχέση με την απόδοση που απαιτείται και δυνατότητα να εξετάσουν ποια εργαλεία θα χρησιμοποιηθούν σε σχέση με τη χρήση που θέλουμε να γίνει. Είναι επιπλέον απαραίτητο να εξασφαλίσουμε την ασφάλεια και να μην προκαλέσουμε άχρηστη οικονομική σπατάλη, και είναι απαραίτητη και η πρόβλεψη της διαχείρισης της διάρκειας ζωής αυτών των εφαρμογών, της συντήρησής τους για τη διόρθωση των λαθών και για τη βελτίωσή τους από λειτουργικής άποψης. Η διαδικασία μηχανοργάνωσης είναι μια αρχή αλλά δεν είναι αυτή καθεαυτή επαρκής, γιατί επιβάλλεται να ξεπεράσει την χρησιμοθηρική προοπτική, έχοντας, πάντα κατά νου ότι η πληροφορική δεν αφορά πια μόνο τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, αλλά είναι και ένας τρόπος ζωής που εμπλέκεται σε πολλές πτυχές της σύγχρονης ζωής. Εξάλλου, δεν αρκεί να συσταθούν στις ενορίες «μαθήματα πληροφορικής» ή να αγοράσουν όλο και πιο εξελιγμένους εξοπλισμούς, αλλά κυρίως αυτό που προέχει είναι να αλλάξουν το περιβάλλον «εκμάθησης», το περιβάλλον «συνάντησης», το περιβάλλον «συνεργασίας». Οφείλουμε να ανακαλύψουμε νέους δρόμους για την αποστολή της Εκκλησίας και τη διάδοση του Ευαγγελίου. Οι δρόμοι του Δικτύου επιτρέπουν να φτάσουμε παντού, δεν συναντούν εμπόδια. Το πρόβλημα είναι η ικανότητα να γνωρίζει κανείς να προσανατολίζεται μέσα σε αυτούς τους δρόμους, δηλαδή να γνωρίζει όχι μόνο να πλοηγείται, αλλά επίσης να κατέχει ξεκάθαρα τις α- νάγκες και τις απαιτήσεις του και να γνωρίζει να απαντά σε αυτές τις ανάγκες και αυτές τις απαιτήσεις. Οι δράσεις που αναλαμβάνονται μέχρι στιγμής, σε επίπεδο τοπικό και προσωπικό, προσφέρουν ενθαρρυντικές προοπτικές και τις ωθούν να συνεχίσουν στα πλαί- 46

53 σια όμως ενός πιο ευρύτερου σχεδιασμού. Ξεκινώντας από τις πιο σύνθετες παραγωγές και φθάνοντας σε εκείνες που είναι πιο απλές και γραμμικές, ήδη μπορεί κανείς να συναντήσει στο Διαδίκτυο ένα πολύ μεγάλο αριθμό επισκοπικών ιστοτόπων, συμπεριλαμβανομένων και αυτών των μικρών επισκοπών. Μέσα σε αυτούς τους ιστοτόπους βρίσκουμε την ιστορική παρουσίαση και το στατιστικό πλαίσιο της επισκοπής, την κοινωνική ανάλυση της εδαφικής πραγματικότητας, την σελίδα που είναι αφιερωμένη στον επίσκοπο, τις ποιμαντικές επιστροφές του, σημαντικά κείμενα, κηρύγματα, την παρουσίαση των ποιμαντικών δραστηριοτήτων, και το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο... Συχνά, είναι διαθέσιμα η επισκοπική ατζέντα και το ημερολόγιο με τα ραντεβού και καμιά φορά μπορεί κανείς να βρει και τον κατάλογο των ανθρωπίνων πηγών: τους ιερείς, τη θρησκευτική κοινότητα, τις εκκλησιαστικές πηγές (ομάδες, οργανώσεις, σχολεία κ.τ.λ.). Μέσα σε αυτήν την προοπτική, το Διαδίκτυο μπορεί να γίνει ένα εργαλείο για την από κοινού συνάντηση, για την ανάπτυξη των ήδη υπαρχουσών εμπειριών σε τοπικό επίπεδο, για τη συμμετοχή της επισκοπής στην υλοποίηση ποιμαντικών προτάσεων ευνοώντας τα forums και τις ανταλλαγές γνώμης με τους πιστούς πάνω σε διάφορα θέματα και εξειδικευμένα ζητήματα. Θα μπορούσε επίσης να είναι ένα πολύτιμο εργαλείο για την επισκοπική διαβούλευση, ένας τρόπος για να δημιουργήσουμε μια συνεχή επαφή ανάμεσα στην βάση της Εκκλησίας και τους πιστούς, ένα νέος τρόπος αλληλεπίδρασης με τους ανθρώπους. Από πλευράς ποιμαντικής, το διαδίκτυο επίσης αντιπροσωπεύει, ένα οπωσδήποτε ασυνήθιστο εργαλείο για να νικήσει την απομόνωση πολλών ασθενών και ατόμων με κινητικά προβλήματα, ηλικιωμένων, ατόμων που ζουν μια ισχυρή υπαρξιακή μοναξιά. Είναι ένας νέος τρόπος για να είμαστε κοντά και σε αυτούς τους ανθρώπους που για διάφορους λόγους δεν είναι σωματικά ικανοί να βγουν από τα σπίτια τους ή που δυσκολεύονται να «συναντήσουν» άλλα άτομα. Θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί τη δημιουργία υποδομών επικοινωνίας ανάμεσα στα άτομα του εκκλησιαστικού σώματος για να ευνοήσει τη καθημερινή ή περιστασιακή συνεργασία 77. Θα ήταν δυνατή η υλοποίηση υπηρεσιών βίντεο-συνομιλίας ανάμεσα στις επισκοπές, η μετάδοση ακουστικο-οπτικών παραγωγών χαμηλού κόστους, η μετάδοση μαθημάτων σεμιναρίων ή σπουδών online. κ.ά. Το να κατασκευάσουμε έναν ιστότοπο για Χριστιανούς, σε κάθε περίπτωση αντιπροσωπεύει μια ευκαιρία για σκέψη, εμπλουτισμό, επεξεργασία και προβληματισμό σχετικά με το μήνυμα του Ευαγγελίου, έναν τρόπο για να συγκρίνουμε την καθημερινότητα με τις επιλογές που προσφέρει κάτω από το φως του Χριστού... Σε μια ακραία μάλλον εκδοχή, μπορούμε να πούμε ότι το Διαδίκτυο αντιπροσωπεύει την εφαρμογή μιας αμοιβαίας συνεργασίας, σύμφωνα με εκείνον το μηχανισμό που ορίζεται ως bottom up. Πρόκειται για μια πραγματική δυνατότητα για να πραγματοποιήσουμε την επικοινωνία εντός και εκτός Εκκλησίας, μια επικοινωνία που δεν φοβάται τον πλουραλισμό, που θεωρεί προνόμιο το άκουσμα, που δίνει τη σωστή αξία σε όλους αυτούς που συμμετέχουν στο διάλογο. Μια επικοινωνία επομένως διαδραστική, κινητή και συμμετοχική που δεν ακυρώνει και δεν ισοπεδώνει τους 77 Ο τύπος εφαρμογής που ενεργοποιήσαμε στο τέταρτο μέρος είναι ένα κατάλληλο παράδειγμα. 47

54 ρόλους στην ομογενοποίηση, αλλά που αντίθετα ζητάει την κοινή συμμετοχή από χριστιανούς και κληρικούς. Μπορούμε να υποθέσουμε διάφορες μορφές συνεργασίας που μπορούν εύκολα να υλοποιηθούν μέσω του Διαδικτύου: - Συνεργασία ανάμεσα σε επισκόπους, ανάμεσα σε επισκόπους και ιερείς, ανάμεσα στους ιερείς μεταξύ τους. - Συνεργασία ανάμεσα σε πιστούς και Εκκλησία, συνεργασία ανάμεσα στους πιστούς μεταξύ τους. - Συνεργασία ανάμεσα στον κόσμο της Εκκλησίας και στους νέους και αυτούς που εργάζονται. Διαμέσω του διαδικτύου, γίνεται εφικτό να ανταλλάσσουμε πληροφορίες, να συγκρίνουμε ιδέες και τρόπους λειτουργίας, να ζητήσουμε βοήθεια με την ελπίδα λύσεων, να προβλέψουμε διαδρομές ενημέρωσης, να θέσουμε την εμπειρία μας στη διάθεση των άλλων...θα ήταν δυνατή για παράδειγμα μια συνεχής ανανέωση της κατήχησης που έχει ως αφετηρία τις πραγματικές ανάγκες των αποδεκτών, στους οποίους απευθύνεται η κατήχηση, και να χρησιμοποιεί την εμπειρία των ειδικών στον τομέα του προγραμματισμού και της ρύθμισης της εργασίας... Το Διαδίκτυο μπορεί να γίνει ένα νέο όργανο δυνατής ευαγγελικής μαρτυρίας, αλλά όχι το μοναδικό. Δεν είναι δυνατόν βέβαια να πετάξουμε ως άχρηστες τις παραδοσιακές μορφές διαμέσου των οποίων εξασκείται η ποιμαντική δραστηριότητα. Η πίστη είναι ένα δώρο, αλλά και μια πηγή ζωής που τρέφεται με τη σχέση και την ά- μεση συμμετοχή, που εκφράζεται σε μια αίσθηση κοινότητας. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τίποτα δεν αντικαθιστά και δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αξία της προσωπικής σχέσης. Αλλά είναι επίσης αλήθεια ότι η εντολή που λάβαμε από το Χριστό και το παράδειγμά του μας κάνουν να αναλογιστούμε σχετικά με την αναγκαιότητα να χρησιμοποιούμε όλα τα μέσα και τους δυνατούς τρόπους για την καθοδήγηση και την υποστήριξη των πιστών και των κοινοτήτων. Όλα αυτά όμως σημαίνουν, ως απαραίτητη προϋπόθεση, τη δραστηριοποίηση όλου του εκπαιδευτικού πλαισίου στο εσωτερικό του οποίου θα αναπτυχθεί το θέμα «διαδίκτυο». Είναι αλήθεια ότι πολλές φορές καταλήγουμε απλά να χρησιμοποιούμε απλά αυτό το εργαλείο, αλλά είναι εξίσου αλήθεια ότι από την πλευρά του ατόμου που έχει την εκπαιδευτική ευθύνη υπάρχει ένα αναπόφευκτο καθήκον κατάρτισης, δεδομένης ακριβώς της ευαισθησίας και της σημασίας του περιβάλλοντος στο οποίο κινούμαστε. Από πλευράς παιδαγωγικού χαρακτήρα, πρόκειται να λειτουργήσει σε τρία επίπεδα: Κατά πρώτον, σε επίπεδο κατάρτισης των αποδεκτών Η θρησκευτικότητα είναι κατά κάποιο τρόπο της «μόδας» στο δίκτυο. Πλέον, τα πάντα και τα αντίθετά τους επιπλέουν ελεύθερα σχετικά με το ψηφιακό μάγμα των ημερών μας. Ακολουθεί με φυσική συνέπεια μια πολυπλοκότητα, μια ποικιλία θέσεων και προοπτικών, συγκρητισμών, και οραμάτων... Είναι μία κατάσταση συγκρητισμού. Οι θρησκευτικοί ιστότοποι που αναπτύσσονται, εκφράζουν τη σκέψη της Εκκλησίας αλλά και τη σκέψη των μικρών ομάδων, που είναι καρπός ατομικών πρωτοβουλιών...κτλ. Η μετάλλαξη είναι σε εξέλιξη και η τεχνική πρόοδος των πολυμέσων αναδιαμορφώνει και δίνει μορφή σε κάθε επίπεδο της ζωής του πλανήτη μας. Και μέσα σ'αυτό το πλαίσιο, ο ό- 48

55 ρος «Χριστιανός» μπορεί να λάβει τα πιο διαφορετικά χαρακτηριστικά και αποχρώσεις 78. Το πρόβλημα είναι εκείνο της επιλογής και το να εκπαιδεύσει προσανατολίσει κάποιος τον αποδεκτή προς την ορθή επιλογή. Ο πραγματικός κίνδυνος είναι εκείνος της μόλυνσης από πληροφορίες και του αποπροσανατολισμού εξαιτίας της υπερπληροφόρησης. Το πραγματικό πρόβλημα σήμερα δεν είναι εκείνο της πλοήγησης, αλλά ότι μπορεί κανείς να χαθεί μέσα στη μεγάλη θάλασσα του Διαδικτύου. Και είναι μέσα σε αυτό το πλαίσιο που εμφανίζεται σημαντικότερη από ποτέ η παρουσία της Εκκλησίας ως σημείο αναφοράς με τη δική της προσφορά από σημασίες και αξίες ικανές να προσανατολίσουν τις διαδρομές στην συνάντηση με το δίκτυο ώστε αυτές να αποκτήσουν εποικοδομητικές σκοπούς. Κατά δεύτερον, σε επίπεδο ιδίως ποιμαντικό, όσον αφορά την μόρφωση των μελλοντικών ιερέων, ώστε για να είναι σε θέση να κάνουν χρήση αυτών των οργάνων σύμφωνη με την υπηρεσία της δικής αποστολής τους. Το Διαδίκτυο δεν είναι «απαραίτητο» για τον μελλοντικό ιερέα. Μπορεί κάποιος να είναι καλός ιερέας χωρίς να γνωρίζει και να ξέρει να χρησιμοποιεί αυτό το όργανο. Αλλά δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι στη σημερινή πραγματικότητα έχει γίνει όχι μόνο το μέσο με το οποίο μπορεί να απευθυνθεί σε όλο και ευρύτερους χώρους, αλλά και εκείνο που μπορεί να διαχειριστεί πιο αποτελεσματικά την καθημερινή ζωή. Οι αλιείς ανθρώπων σήμερα δεν θα μπορούσαν να ζήσουν δίχως να χρησιμοποιούν το δίχτυ του Διαδικτύου για να φέρουν εις πέρας την αποστολή που τους εμπιστεύθηκε ο Χριστός. «Ο ιερέας του χωριού, είναι εκείνος που ευθύνεται σήμερα για τη πνευματική ζωή του λαού, αλλά και για την κατάσταση της κοινωνικής συνείδησης. Ο ιερέας πρέπει να έχει το σχετικό διανοητικό επίπεδο, ώστε να είναι σε θέση να βοηθήσει σε θέματα πνευματικής ζωής, αλλά και να επηρεάσει θετικά τους ανθρώπους ανεξάρτητα από το πόσο συχνά εκκλησιάζονται», τόνισε ο Πατριάρχης Μόσχας κ. Κύριλλος 79. Και κατά τρίτον, σε επίπεδο διαμόρφωσης εκείνων που, εξαιτίας της ξεχωριστής τους κλίσης, θα βρεθούν να εργάζονται ως ειδικοί και τεχνικοί πάνω σε αυτόν τον τομέα και προετοιμάζονται για μια εργασία εκπαίδευσης και διδασκαλίας στα πρώτα δύο επίπεδα. Και σε αυτόν τον τομέα, επιβάλλεται να υπάρχει ειδικευμένο προσωπικό με τρόπο που να μπορεί να κινηθεί άνετα στις δύο περιοχές ειδίκευσης χωρίς να προδίδει ούτε την επιστημονική και τεχνική εμπειρογνωμοσύνη που σχετίζεται με το όργανο αυτό, ούτε την θεολογική και ποιμενική που συνδέεται με την αποστολή της Εκκλησίας Ο ποιμένας πρέπει να έχει πολλά ταλέντα και ευρεία γνώση, αλλά και ταυτόχρονα να έχει απλή προσωπικότητα. Η επιστήμη απλώς φυσά και αναζωογονεί το πνεύμα 80. Η πνευματική γνώση διαφέρει από την επιστημονική. Η πνευματική γνώση ο- δηγεί στην ταπείνωση, ενώ η επιστημονική γνώση συνεισφέρει στη διεύρυνση της 78 Βλ. Την παράγραφο «Η έρευνα για το Θεό» 79 Ο Πατριάρχης Μόσχας σε κληρικούς: "Χρησιμοποιήστε το Ίντερνετ", 01 Ιούλιος 2010, στο: Αιμίλιος Πολυγένης, 80 Α Κορ. 8,11. 49

56 πνευματικής και μοιάζει με κάποιο εργαλείο στο ποιμαντικό του έργο. Με όλα αυτά τα εργαλεία μπορεί να προσελκύσει περισσότερο τις ψυχές «του ποιμνίου» 81. Οι Πατέρες και το μέλλον της ποιμαντικής Μέσα από την πατερική σκέψη μπορούμε να συμπεράνουμε τις βάσεις και τα προγράμματα της αυθεντικής ποιμαντικής πράξης, και να διαπιστώσουμε την επιτυχία τους μέσα στις συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες. Η ποιμαντική για τους Πατέρες ήταν το γεγονός της διάδοσης του χριστιανισμού στον κόσμο. Στις αρχές του τετάρτου αιώνα, όπως αναφερθήκαμε, η χριστιανική πραγματικότητα άλλαξε πολύ. Εκεί που ο χριστιανισμός ήταν θρησκεία σε διωγμό, έπρεπε πλέον να αποδείξει σε εκείνη την περίοδο ότι είναι η θρησκεία του αυτοκράτορα και των φιλοσόφων. Το ερώτημα και το στοίχημα που προέκυψε ξαφνικά και επιτακτικά στους ποιμένες της Εκκλησίας σε εκείνη την περίοδο της ιστορίας ήταν: θα μπορούσαν οι χριστιανοί ποιμένες να ηγούνται στην ποιμαντική έδρα όχι μόνον ενός χωριού ή μιας μικρής ενορίας αλλά της οικουμένης; Υπάρχουν στην πραγματικότητα ποιμένες ικανοί να καθοδηγούν όχι μόνον μερικούς φτωχούς και απλούς πιστούς αλλά το βασιλικό ανάκτορο με τα πλούτη, την ηγεσία, τη δύναμη, τους σοφούς και τους φιλοσόφους του; Με άλλα λόγια, η «χριστιανοποίηση» της αυτοκρατορίας έθιξε ένα καθοριστικό ερώτημα: υπάρχουν ποιμένες ικανοί να χριστιανοποιήσουν ο- λόκληρο τον κόσμο και να τον καθοδηγήσουν πνευματικά; Οι Πατέρες πέτυχαν αυτό το θρίαμβο, αντιμετώπισαν αυτό το στοίχημα και πέτυχαν στον εκ χριστιανισμό την αυτοκρατορίας και την διάδοση του χριστιανισμού και στους δυο πολιτισμούς, στον παντοδύναμο Ρωμαϊκό και τον Ελληνικό. Ένα τέτοιο στοίχημα φαίνεται να αντιμετωπίζουμε στις αρχές αυτού του αιώνα με την παγκοσμιοποίηση. Γι αυτό, αυτά που κατάφεραν οι Πατέρες παραμένουν υπόδειγμα για μας. Στην αρχή θα πρέπει να διευκρινίσουμε πως υπάρχουν σταθερές αλλά και υ- πάρχουν αλλαγές σε ό, τι διαβάζουμε για τους Πατέρες. Η Εκκλησία ζει σε έναν κόσμο διαφορετικό τεχνολογικά, δημογραφικά, πνευματικά, θρησκευτικά και επιστημονικά Επίσης η ενορία γενικά, αλλά και ξεχωριστά, κάθε μέλος σε αυτήν, είναι ευάλωτοι σε αυτές τις αλλαγές, καθώς η ζωή της ενορίας συνδέεται άμεσα με τον τόπο και το χρόνο. Έτσι, οι αρχές των Πατέρων παραμένουν ίδιες και αμετάβλητες ως ποιμαντικά παράδειγμα για μας. Αλλά τα μέσα τα οποία ανήκουν στο χρόνο είναι μεταβλητά και εξαρτώνται από το χρόνο 82. Έτσι, ο υπερασπιστής των ιερών εικόνων άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός έγραφε ότι δεν μεταβάλλουμε τα αιώνια όρια τα όποια έθεσαν οι πατέρες μας, αλλά τηρούμε την παράδοση, ακριβώς όπως την παραλάβαμε 83. Στο ίδιο θέμα έχει τοποθετηθεί και ο Μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης Διονύσιος, και υπενθυμίζει τη διδασκαλία του Μ. Αθανασίου και του Μ. Βασιλείου, οι οποίοι βεβαιώνουν ότι η παράδοση και η πίστη της Εκκλησίας δεν είναι μια οπισθοδρόμηση αλλά είναι μια ζωή που δεν πρόκειται να γυρίσει ποτέ προς τα πίσω αλλά 81 Ιωάννου Χρυσόστομος, Περί ἱερωσύνης 3, 7, PG 48, σ Β.λ. P. Yazigi (Μητ. Χαλεπίου), Οι δύο περιηγητές ανάμεσα γης και ουρανού 2. Πνευματικές ομιλίες - Αραβικά, εκδ. Ι.Μ. Ευαγγελισμού της Θεοτόκου, Συρία 2008, σ Βλ. Ιωάννου Δαμασκηνοῦ,Περί Θείων Εἰκόνων2, PG 12,

57 πάντα πηγαίνει μπροστά, και το σύνθημα "«Πίσω, προς τους Πατέρες» δεν είναι ούτε στην εποχή των αρχαίων Πατέρων να γυρίσουμε ούτε ό,τι είπαν εκείνοι κι ό,τι έκαμαν το ίδιο κι εμείς να επαναλαμβάνουμε. Πρώτα, γιατί η εποχή των Πατέρων είναι πάντα παρούσα, επειδή οι Πατέρες της Εκκλησίας δεν υπήρξαν μια φορά, αλλ' είναι πάντα. Όταν λέμε πως η Εκκλησία είναι Εκκλησία Πατέρων, την εννοούμε και πρώτα και τώρα και πάντα, και στο παρελθόν και στο παρόν και στο μέλλον. Αλλ' ούτε το «Πίσω, προς τους Πατέρας» θα πη να πάμε παληά, για να βρούμε την ορθή πίστη, γιατί η Ορθόδοξη Εκκλησία κατέχει την πίστη των Αποστόλων μέσα στην Πατερική παράδοση 84 ". Γι αυτό έχουμε συνεχή ανάγκη τον εκσυγχρονισμό της ποιμαντική: για να τιμήσουμε το πατερικό υπόδειγμα. Για το οποίο σημειώσαμε, πως οι πατέρες κατείχαν τόσο τις βάσεις όσο τα μέσα. Οι πρώτες είναι αμετάβλητες γιατί είναι βιβλικές ενώ οι δεύτερες αλλάζουν γιατί ακολουθούν τις γνώσεις της εποχής τους. Αυτά που προηγήθηκαν θα πρέπει να θεωρηθούν ως μια σύνοψη για συγκεκριμένες περιπτώσεις. Κι η μελέτη της ποιμαντικής των Πατέρων μάς οδηγεί σε ξεκάθαρα συμπεράσματα. Σε κάθε περίπτωση, το Πατερικό παράδειγμα αξίζει την προσοχή μας. Η χριστιανοποίηση του κόσμου είναι ένα κατόρθωμα που πέτυχαν οι Πατέρες χρησιμοποιώντας τους όρους της εποχής τους, και με αυτούς θα μπορέσουμε να προσεγγίσουμε τον σημερινό κόσμο. Ο σύγχρονος κόσμος έχει και αυτός τις ρίζες του μέσα στην ιστορία. Αυτές θα αναζητήσουμε πρώτα, για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε σωστά τα προβλήματα της εποχής μας και τη θέση που πρέπει να λάβει η Ορθοδοξία έναντί τους. Οφείλουμε, λοιπόν, να ξαναβρούμε το φρόνημα των αρχαίων Πατέρων, να προσέξουμε στον τρόπο που σκέπτονται, ότι πρώτα ζουν την πίστη κι ύστερα θεολογούν για να την κάμουν γνώση, ότι η θεολογική τους σοφία στηρίζεται στην πράξη και την πείρα της αγιοσύνης. Η εποχή μας έχει ανατρέψει αυτήν την σειρά και την τάξη στον καιρό μας, καθώς λέγει κάπου ο Μέγας Βασίλειος, δεν θεολογούμε, αλλά τεχνολογούμε. Η χριστιανική ιστορία έδειξε ότι οι πιο λαμπροί Πατέρες ήταν ασκητές. Ήταν ανώτεροι μορφωτικά από τους συγχρόνους τους. Υπάρχει ένας ριζικός σύνδεσμος μεταξύ του ασκητισμού και της ποιμαντικής. Και υπάρχει επίσης πολύ μεγάλη ανάγκη για εκπαιδευτική ανωτερότητα, ή την καθοδήγησή, για μια αληθινή ποιμαντική, ώστε να παραμείνουμε πιστοί στον ποίμνιο του Χριστού, ο οποίος το εξαγόρασε με το σεπτό του αίμα Βλ. το άρθρο του Μητροπολίτου Περγάμου Ιωάννου Ζηζιούλα: 85 Πραξ. 28:

58 Τρία διλήμματα για την ποιμαντική στο δίκτυο Ο κόσμος του Διαδικτύου, είναι ανοιχτός σε όλα και σε όλους, συμπεριλαμβανομένων των εκκλησιαστικών κοινοτήτων. Αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι ο πρωταρχικός χώρος για την επικοινωνία της πίστης δεν μπορεί να είναι άλλος από την εκκλησιαστική κοινότητα. Πολλοί είναι οι λόγοι για τους οποίους θεωρούμε θετική την απόφαση του να είμαστε παρόντες ως Εκκλησία στο Διαδίκτυο, αλλά επιβάλλεται να αποφύγουμε α- δικαιολόγητη αισιοδοξία (και απαισιοδοξία), έτσι όπως δεν πρέπει να συγχέουμε τη θρησκευτική ενημέρωση ακόμη κι αν προσφέρεται μέσω των νέων μέσων με τη διάδοση του Ευαγγελίου. Η πρώτη είναι μία παρουσία σχετικά εύκολη και φυσικά πρόσκαιρη, ενώ η διάδοση του Ευαγγελίου εάν θέλει να γίνει αγγελία σε ένα ή περισσότερα άτομα ακόμη κι αν αυτό γίνει διαμέσου ενός υπολογιστή συνδεδεμένου τηλεματικά δεν γίνεται να περιοριστεί σε ειδοποιήσεις ή ενημερώσεις, αλλά πρέπει να γίνει αγγελία πάνω στην κατάσταση. Επιπλέον, όπως κάθε στρατηγική απόφαση, ακόμη και η επιλογή της επένδυσης σε αυτόν τον τομέα επιφέρει όχι μόνο «κόστη» αλλά και «κινδύνους», απαιτεί σπατάλη ενεργειών για να πετύχει τους στόχους που τίθενται. Έτσι, ως εναλλακτική για εκείνα τα μέσα ευαγγελισμού που έχουν ήδη εδραιωθεί στην εκκλησιαστική πράξη, αυτό προκαλεί αβεβαιότητα και αναποφασιστικότητα. Σε αυτό το σημείο, η κοινωνιολογία των πολιτισμικών και επικοινωνιακών διαδικασιών που εφαρμόζονται στα κοινωνικοθρησκευτικά προβλήματα μπορεί να προσφέρει μια βοήθεια: καθιστώντας σαφείς τις εναλλακτικές δράσης, διακρίνει τουλάχιστον τρία διλήμματα, που παρουσιάζονται στον υπεύθυνο ποιμαντικών δραστηριοτήτων τη στιγμή που χρησιμοποιεί το Διαδίκτυο στη δραστηριότητά του. Το πρώτο δίλημμα είναι θεολογικού τύπου και αφορά τα θρησκευτικά μηνύματα και περιεχόμενα που προσφέρονται διαμέσου του Διαδικτύου. Όπως είδαμε, αποβαίνει ένα πολύ ευέλικτο μέσο, οι επικοινωνιακές δυνατότητες του οποίου κάθε άλλο παρά έχουν εξερευνηθεί ο αφορισμός μάς καλεί να εξετάσουμε τις ιδιότητές του και να διακρίνουμε τον τύπο επιλογής που το Δίκτυο εφαρμόζει πάνω στο θρησκευτικό περιεχόμενο που διαμεσολαβείται από αυτό. Μπορεί κανείς να υποθέσει ότι η χρήση του Διαδικτύου θα παρέχει ρητά προνόμια στις θρησκευτικές πίστεις και αλλά πληροφορίες σε σχέση με τα εθιμοτυπικά, τις εμπειρίες, την αίσθηση του ανήκειν και τις εμπειρίες που βιώνονται στο εσωτερικό κάθε πίστης. Με άλλα λόγια, ενώ το Διαδίκτυο είναι βέβαια χρήσιμο για τη διάδοση των δογματικών κειμένων και των μηνυμάτων, παραμένει πολύ πιο προβληματική η χρήση του στα εθιμοτυπική και την πρακτική πλευρά της θρησκείας που ευνοούν τη συνάντηση με το ιερό. Φυσικά, είναι δυνατόν να φανταστεί κανείς προσευχές που γίνονται από κοινού και λειτουργίες που μεταδίδονται στο Διαδίκτυο, αλλά είναι πολύ πιο δύσκολο, ή ίσως αδύνατο, να ολοκληρωθεί η Ευχαριστία στο δίκτυο 86. Η πραγματική παρουσία του Χριστού δεν οπωσδήποτε μπορεί να αναπληρωθεί με την 86 Θα μελετήσουμε αυτό το θέμα στο δεύτερο μέρος 52

59 εικονική και χωρίς την Ευχαριστία, δεν υπάρχει χριστιανική κοινότητα. Εν συντομία, το πρώτο δίλημμα καλεί τον υπεύθυνο της ποιμαντικής να διαλέξει ανάμεσα στην εδαφική ή πραγματική κοινότητα, και ανάμεσα στη σφαιρική ή εικονική κοινότητα. Το δεύτερο δίλημμα είναι πολιτισμικού χαρακτήρα και αφορά την ανισορροπία που υπάρχει μεταξύ μιας ελίτ που χρησιμοποιεί το Διαδίκτυο, και την πλειονότητα του πληθυσμού που απευθύνεται στα παραδοσιακά μέσα επικοινωνίας. Αυτή η ανισορροπία αναπαράγεται και στο εσωτερικό της ίδιας της Εκκλησίας και μπορεί να περιγραφεί εύκολα σύμφωνα με την ηλικία και το γένος: η χρήση του Διαδικτύου είναι περιορισμένη, πιο πολύ, στους νέους και τους νέους-ενήλικες, είτε αυτοί είναι ιερείς είτε είναι λαϊκοί. Το δίλημμα, εν τούτοις, μπορεί να εκφραστεί με τον ακόλουθο τρόπο: πρέπει ή όχι να αποκτήσει τις πρώτες αρχές σχετικά με τη χρήση των νέων τεχνολογιών όποιος στην Εκκλησία έχει ή θα έχει ποιμαντικές ευθύνες; Όπως το Πανεπιστήμιο και το Σχολείο κάνουν μια μεγάλη προσπάθεια προς αυτήν την κατεύθυνση αν και με πολλές διαφορές και αντιστάσεις στο εσωτερικό τους -, πρέπει να α- ναρωτηθεί κανείς αν και η Εκκλησία θα έπρεπε να ανταγωνιστεί ή όχι μια τέτοια προσπάθεια αλφαβητισμού τηλεμάθησης, που θα μπορούσε να βρει στα Σεμινάρια ή στα Ινστιτούτα για τις Θρησκευτικές Επιστήμες τις δικές της θεσμικές συντεταγμένες 87. Το τρίτο συντεταγμένες δίλημμα, τέλος, είναι αμιγώς ποιμαντικό: είναι κατάλληλο να χρησιμοποιηθεί το Διαδίκτυο ως ένα νέο και ισχυρό τεχνολογικό όργανο για τους σκοπούς της Εκκλησίας, ή να δοκιμασθούν νέες μορφές ποιμαντικού έργου, όπως η εικονική ενορία; Στην πρώτη περίπτωση ανατρέχει κανείς στο Διαδίκτυο για να προσφέρει ενημέρωση σε όλους και σε όλον τον κόσμο («στον Ιστό υπάρχουμε κι εμείς» είναι το τρέχον επιχείρημα για να χρησιμοποιηθεί ο ιστότοπος της ενορίας ή της ομάδας), ή ακόμη και για να προσφέρει μια κατηχητική εκπαίδευση στο δίκτυο (βιντεο-κατήχηση). Στη δεύτερη περίπτωση μπορούν να ενεργοποιηθούν όχι μόνο νέες μορφές ποιμαντικής, με σκοπό να «γαντζωθούν» χαμένες ψυχές ή που χρειάζονται πνευματική ανακούφιση, αλλά και αυτή είναι, φυσικά, η πιο θαρραλέα επιλογή μπορεί να δημιουργηθεί στον Ιστό μια «εικονική ενορία», στην οποία εμψυχωτές και παιδαγωγοί συναντιούνται έστω και εικονικά για να δοκιμάσουν νέες μορφές θρησκευτικών σχέσεων στο δίκτυο, παρά τα όρια που υπάρχουν. Ας θυμηθούμε ότι ο αυξανόμενος φόβος της πολυπλοκότητας αυτού του κόσμου των σχέσεων δεν πρέπει να κρατάει μακριά τους εκπαιδευτές, που καλούνται να καταλάβουν και να βοηθήσουν τους άνδρες και τις γυναίκες στις δικές τους εκφράσεις και στα δικά τους συγκεκριμένα πλαίσια ζωής. Γι' αυτό το λόγο στη συνέχεια θα αναλύσουμε ορισμένες πλατφόρμες Social Network και φαινόμενα που αναδύονται στο Δίκτυο, με τέτοιο τρόπο, δηλαδή, που να προσφέρουν μια 87 Υπάρχουν πολλές πρωτοβουλίες παρμένες από μερικά θεολογικά ιδρύματα, όπως το Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, που διδάσκουν τη χρήση των νέων τεχνολογιών, αλλά δεν υπάρχει ένας πλαίσιο εφαρμοσμένο από όλους. 53

60 συνεισφορά στην κατανόηση των αλλαγών και των προοπτικών που διαμορφώνει η σύγχρονη πραγματικότητα Νέοι τρόποι επικοινωνίας (web2.0) Εισαγωγή στον ιστο 2.0 Αν η πιο κοινή χρήση του Δικτύου μέχρι πριν λίγο καιρό ήταν συνδεδεμένη με τη επισκεψη ιστοτόπων για να αποκτησουμε πληροφορίες, τώρα η κοινή προσέγγιση αλλάζει ριζικά. Το Διαδίκτυο δεν είναι πια ένα σύμπλεγμα απομονωμένων και ανεξάρτητων μεταξύ τους ιστοτόπων, ακόμα και αν συνδεθούν και τοποθετηθούν στο δίκτυο, αλλά πρέπει να θεωρηθεί ως το σύνολο των τεχνολογικών ικανοτήτων που αποκτά ο άνθρωπος μέσα στα πλαίσια της διάδοσης και της ανταλλαγής της ενημέρωσης και της γνώσης. Η άφιξη του Διαδικτύου έδωσε ζωή σε έναν νέο τρόπο επικοινωνίας, διαδραστικό και όχι με μια μόνο κατεύθυνση, έτσι όπως εκείνος στον οποίο μας είχαν συνηθίσει τα συμβατικά μέσα επικοινωνίας, όπως η τηλεόραση, το ραδιόφωνο και ο τύπος. Το άλμα στην ποιότητα, αν μπορεί να οριστεί έτσι ο ερχομός του Ιστού 2.0, όπως εξήγησε η ειδικός Chiara Ferrigno 88, είναι ότι «τα όργανα της τεχνολογίας έχουν ωριμάσει για να επιτρέψουν στον Ιστό να γίνει αυτό που όπως σκέφτεται ο εφευρέτης του Tim Berners-Lee πάντα ήταν: ένα όργανο με το οποίο μοιράζεσαι τη γνώση. Εν ολίγοις, οι κοινωνικές δικτυώσεις (social network) αποτελούνται από απλούς ανθρώπους, και όχι από τεχνικούς ή ειδικούς, που μοιράζονται περιεχόμενα σχετικά με τα δικά τους ενδιαφέροντα ή γενικότερα με την προσωπικότητά τους. Δεν πραγματοποιούν αυτό το Δίκτυο μόνο οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές, αλλά και τα κινητά, οι φωτογραφικές μηχανές, οι ψηφιακές βιντεοκάμερες και τα ψηφιακά κασετόφωνα ήχου, με λίγα λόγια όλα αυτά που μπορούν να παράσχουν υλικό για να μοιραστούμε στο δίκτυο Η σημερινή τάση του User generated content Το μηνιαίο περιοδικό Time αφιερώνει κάθε χρόνο το εξώφυλλο του μηνός Ιανουαρίου στο «πρόσωπο της χρονιάς». Τον Ιανουάριο του 2007 ή στα τέλη του Δεκεμβρίου του 2006 στο κέντρο του εξωφύλλου εμφανιζόταν ένας ηλεκτρονικός υπολογιστής με την οθόνη ασημωμένη με ένα καθρέπτη, με τέτοιο τρόπο που να αντικατοπτρίζει την εικόνα του αναγνώστη. Κάτω εμφανιζόταν ο τίτλος: You, δηλαδή «Εσύ», και συνέχιζε: «Ναί, εσύ. Εσύ ελέγχεις την εποχή της ενημέρωσης. Καλώς ήλθες 88 V.Grienti, «web 2.0: prima conoscere, poi discernere», συνέντευξη στην Chiara Ferrigno, ειδική στον Ιστό 2.0 στο V.Grienti, Chiesa e Web 2.0. Pericoli e opportunità in rete, εκδ.effatà,roma, 2009, σ

61 στον δικό σου κόσμο» 89. Το σύνολο αυτών των τριάντα περίπου σελίδων, που εξηγεί το λόγο αυτής της επιλογής, ξεκινά με έναν συλλογισμό σχετικά με την «ψηφιακή δημοκρατία». Η έννοια της δημοκρατίας, δανεισμένη από το χώρο της πολιτικής, επικαλείται μια κοινωνική διάσταση και προϋποθέτει την ενεργό συμμετοχή. Γιατί όμως αυτή η επιλογή; Το Διαδίκτυο εξελίσσεται ολοένα και περισσότερο, μετατρέπεται σε μια κοινωνική δικτύωση (social network), σε μια σχεσιακή πλατφόρμα. Αν η πιο κοινή χρήση του Δικτύου μέχρι πριν λίγο καιρό συνδεόταν με την επίσκεψη ιστοτόπων για να αποκτάμε πληροφορίες, τώρα η κοινή προσέγγιση αλλάζει ριζικά. Το Διαδίκτυο δεν είναι πια ένα σύμπλεγμα μεμονωμένων και ανεξάρτητων μεταξύ τους ιστοτόπων, α- κόμη κι αν συνδεθούν και τοποθετηθούν στο δίκτυο, αλλά αξίζει να θεωρηθεί ως ένα σύνολο τεχνολογικών ικανοτήτων που έχει πετύχει ο άνθρωπος για τη διάδοση και την ανταλλαγή της ενημέρωσης και της γνώσης. Η επιτυχία των πλατφορμών των κοινωνικών δικτύων (social networks), είναι η απόδειξη της λεγόμενης επανάστασης των προσωπικών μέσων (personal media revolution) 90. Τα αποτελέσματα που πέτυχαν από αυτές τις υπηρεσίες, όπως το YouTube ή το Facebook, ο πολλαπλασιασμός των blog και του κινήματος open source αποδεικνύουν ότι υπάρχει μια γενικευμένη ανάγκη. Η σημερινή τάση του User generated content σε παγκόσμιο επίπεδο είναι να ανταλλάσσονται γνώμες, εμπειρίες, δεξιότητες, πληροφορίες. Τα Social Networks απαντούν στην ανάγκη του ανθρώπινου όντος να μοιράζεται και να επικοινωνεί. Το χαρακτηριστικό τους είναι ανοιχτοί σε όλους τόσο στην καρποφορία όσο και στην κατασκευή. Εικόνα (1.6). Επιπλέον, χάρη στον άμεσο χαρακτήρα τους, οι κοινωνικές δικτυώσεις αναπτύσσονται ταχύτατα, και ο μεγάλος αριθμός των χρηστών προσελκύει τα μέσα μαζικής επικοινωνίας και καθώς τους επενδυτές. Η προσωποποίηση βρίσκεται στη βάση της επιτυχίας των ιστοτόπων του User Generated Content, στο οποίο οι χρήστες είναι οι καρπωτές και οι παραγωγοί των περιεχομένων. Το User Generated Content (UGC) γνώρισε μια μεγάλη επιτυχία κατά τα τελευταία έτη, ξεκινώντας με τα blog και τους ιστοτόπους που ενημερώνονται από τους χρήστες, όπως η Wikipedia, και συνεχίστηκε σήμερα με όλο και πιο ισχυρά δίκτυα ευρέου φάσματος και εξελιγμένες συσκευές: λ.χ. η ανταλλαγή περιεχομένων έχει επεκταθεί στα βίντεο. 89 «You. Yes, you. You control the Information Age. Welcome to your world» Βλ. Preta Augusto, Economia dei contenuti,l'industria dei media e la rivoluzione digitale, έκδ. Vita e Pensiero, Milano 2007, σ

62 Εικόνα (1.6) Πηγή: από το βιβλίο Economia dei contenuti Ο χρήστης του Διαδικτύου εγκατέλειψε το παραδοσιακό μοντέλο κατανάλωσης της ενημέρωσης και της ψυχαγωγίας: Σήμερα αντλεί τις ιδέες του, τις επιθυμίες του, τα ενδιαφέροντά του και τα προϊόντα από μια ευρύτατη γκάμα πηγών ενημέρωσης. Σε ένα περιβάλλον πλούσιο σε πληροφορίες και σε εύκολα προσβάσιμo μέσα επικοινωνίας, οποιοσδήποτε μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία της ενημέρωσης, δημιουργώντας την και ανταλλάσσοντάς την διαμέσου πολλαπλών καναλιών. Με τα social networks, οι χρήστες είναι ικανοί να αποφασίσουν πόσα και τι επιθυμούν να παρακολουθήσουν. Αντίθετα, οι ίδιοι μπορούν απεναντίας να γίνουν παραγωγοί και διανομείς περιεχομένων με πολυμέσα. Οι χρήστες του Διαδικτύου επομένως δεν είναι πια παθητικοί χρήστες, αλλά, εν αντιθέσει, είναι άτομα ενεργά στην αλυσίδα της μεταφοράς της πληροφορίας. Η διάδοση των μέσων μαζικής επικοινωνίας που βασίζονται στην ανταλλαγή software open source, P2P 91, ιστότοποι συνεργασίας, τα λεγόμενα wikis, τα κοινωνικά δίκτυα (social networks) 92 - επιτρέπει την κοινωνική συνεργασία και την ανταλλαγή, που συχνά αποδεικνύεται να είναι πιο αποτελεσματική. Το μυστικό της διασημότητας των συμμετοχικών μέσων μαζικής επικοινωνίας είναι η ικανότητα να απευθύνεται κανείς πιο άμεσα στους άλλους ανθρώπους, από τη στιγμή που είναι πιο προσβάσιμα και καμιά φορά ίσως και πιο δημιουργικά 93. Αυτή η εξέλιξη έχει δημιουργήσει τον λεγόμενο Ιστό 2.0. Έναν ορισμό του 91 Οι τεχνολογίες Peer-to-Peer επιτρέπουν σε ένα γκρουπ από υπολογιστές να μοιράζονται αρχεία ο ένας από τον σκληρό δίσκο του άλλου. Με λίγα λόγια είναι οποιαδήποτε τεχνολογία επιτρέπει σε δύο υπολογιστές να διασυνδεθούν χωρίς την μεσολάβηση κάποιου κεντρικού server Σχετικά με τη τεχνολογία "peer to peer" βλ. S. Staab,Semantic Web and Peer to Peer. Decentralized Management and Exchange of knowledge and Information, εκδ.springer, Germany Μερικοί όροι θα εξηγηθούν περαιτέρω. 93 P.Giuliano, Web 2.0. Internet è cambiato, εκδ.uni Service, 2007, σ

63 Ιστού 2.0 βρίσκουμε να περιέχεται στο βιβλίο Web2.0 Principals and Best Practices, που δημοσιεύτηκε τον Νοέμβριο του 2006, όπου ο O Reilly υποστηρίζει ότι: «Ο Ιστός 2.0 είναι ένα σύνολο οικονομικών, κοινωνικών και τεχνολογικών τάσεων που σχηματίζουν μαζί τη βάση για την επόμενη γενιά του Διαδικτύου ένα πιο ώριμο και διακεκριμένο μέσο που χαρακτηρίζεται από τη συμμετοχή των χρηστών, από το άνοιγμα και από τις επιδράσεις του δικτύου» 94. Από εδώ μπορούμε να εξάγουμε τις βασικές έννοιες που κατά τη γνώμη μου είναι τέσσερις: Οικονομικές, κοινωνικές και τεχνολογικές τάσεις Συμμετοχή Άνοιγμα Ο Ιστός 2.0 αναπτύσσεται γύρω από δύο έννοιες κλειδιά: μοιράζομαι και συμμετέχω. Και τα δύο αυτά χαρακτηριστικά βρίσκονται μέσα στον όρο κοινωνική δικτύωση. Με αυτόν τον όρο σκοπεύουμε να ορίσουμε μια ομάδα ατόμων που συνδέονται με ένα δεσμό, για παράδειγμα οικογενειακού τύπου, είτε μοιράζονται χόμπι, ενδιαφέροντα, πάθη, εργασία και πάνω σε αυτά τα στοιχεία οι συμμετέχοντες βάζουν από κοινού τις σκέψεις τους, τις ιδέες τους και τις εμπειρίες τους. 95 Πιο απλά, οι «κοινωνικά συνδεδεμένα» είναι ένα σύνολο από υποκείμενα συνάπτονται μεταξύ τους με σχέσεις διαφόρων φύσεων, όπως η φιλία, η εξάρτηση, η συγγένεια, η συνεργασία κ.τ.λ. Το κρίσιμο στοιχείο όλων αυτών δεν είναι όμως η μελέτη των μεμονωμένων υποκειμένων που ανήκουν στην ομάδα, αλλά η ποιότητα των σχέσεων που αυτά δημιουργούν με όλα τα άλλα μέλη. Η λειτουργία μιας κοινωνικής δικτύωσης είναι πάρα πολύ απλή από μόνη της: συμπληρώνουμε ένα έντυπο online παρέχοντας μια σειρά από πληροφορίες περισσότερο ή λιγότερο προσωπικές που μπορούν να περιλαμβάνουν τον τίτλο σπουδών, την απασχόληση, ενδεχόμενες συστάσεις, τα ενδιαφέροντα, τα χόμπυ, τα αθλήματα που εξασκούμε και τα σωματικά μας χαρακτηριστικά. Με αυτόν τον τρόπο, δημιουργείται μια καρτέλα προσωπική που ενσωματώνεται μέσα σε ένα αρχείο μαζί με εκείνες εκατοντάδων χιλιάδων άλλων χρηστών. Στη συνέχεια, μπορούμε να συνδέσουμε το προφίλ μας με εκείνο των χρηστών που θεωρούμε παρόμοιους με εμάς είτε, πράγμα που συμβουλεύουμε, μπορούμε να προσκαλέσουμε τους φίλους μας να εγγραφούν, μπαίνοντας με τη σειρά τους για να αποτελέσουν μέρος του social network και προσθέτοντάς τους έτσι στο προφίλ μας. Με τον ίδιο τρόπο θα πράξουν αυτοί προσκαλώντας τους άλλους φίλους σε μια ατελείωτη αλυσίδα που μπορεί να φτάσει θεωρητικά να ενώσει όλους τους ανθρώπους του κόσμου δημιουργώντας το κοινωνικό δίκτυο. Τα βασικά στοιχεία που χαρακτηρίζουν ένα κοινωνικό δίκτυο είναι τρία 96 : 94 Βλ. 95 Βλ. P.Giuliano, ό.π., σ Βλ. Ό.π 57

64 Η δημιουργία ενός προφίλ: απαιτούνται ποικίλες πληροφορίες για στο άτομο που φτάνουν να προσδιορίσουν ένα προσωπικό προφίλ γενικά διαθέσιμο στο κοινό των εγγεγραμμένων. Η υλοποίηση μιας αλυσίδας: τα μέλη του κοινωνικού δικτύου μπορούν να ε- νωθούν μεταξύ τους δημιουργώντας ένα είδος αλυσίδας ανάμεσα σε συγγενείς, φίλους, συναδέλφους από το χώρο εργασίας, αλλά και αγνώστους που βρήκαν ενδιαφέρον το προφίλ ενός χρήστη. Είναι δυνατόν να έχουμε πρόσβαση στην αλυσίδα και να γνωρίσουμε τι στοιχεία έχουν διαθέσει οι φίλοι, οι συνάδελφοι τους ή οι συγγενείς τους, και ούτω καθεξής πάνω σε αυτή την γραμμή. Η διαχείριση των περιεχομένων: σε κάθε προφίλ μπορούν να συνδυαστούν ένα ή περισσότερα σχόλια που αφήνουν οι επισκέπτες που μελέτησαν τη προσωπική μας καρτέλα του χρήστη. Τα σχόλια μπορούν να εμφανίζονται για μια περιορισμένη χρονική περίοδο και συνήθως μπορούν να αφαιρούνται όταν αυτά είναι ενοχλητικά. Τα κοινωνικά δίκτυα δεν έχουν μια δική τους ξεχωριστή ύπαρξη, αλλά τέτοιου τύπου συνδέσεις όλο και πιο συχνά ενσωματώνονται στο εσωτερικό των πηλών κοινότητας και υπηρεσιών. Οι ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης είναι πολλές και διαφορετικές στη δομή, το περιεχόμενο, τη χρησιμότητα για τον καταναλωτή και τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να χρησιμεύσουν ωφελήσουν τις επιχειρήσεις Ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης: facebook, Myspace, Twitter,LinkedIn 2. Ιστοσελίδες φωτογραφιών: έμμεση διαφήμιση: flickr.com, Photobucket, Snapfish 3. Ιστοσελίδες αξιολόγησης ποιοτήτων και υπηρεσιών: Tripadvisor, IgoUgo, Gusto 4. Podcasting: πληροφόρηση και διατήρηση επαφής όπως η Τεχνολογία Rss 5. ΤVideo sites τηλεοπτική διαφήμιση για όλους: Youtube 6. Sites συγκέντρωσης πληροφοριών έμμεση διαφήμιση 7. Blogs: δημιουργία σχέσεων & πληροφόρηση: 8. Wikis: πληροφόρηση & χτίσμιο μάρκας: WikiPedia Υπάρχουν διάφορες στατιστικές που παρουσιάζουν την αποτελεσματικότητα και τη χρήση των κοινωνικών δικτύων από μέρους των ανθρώπων σε όλον τον κόσμο 98. Ορισμένες από τις πιο πρόσφατες στατιστικές είναι clickz.com 99 Τhe social skinny 100, socialmediatoday.com 101, Cnet 102, emarketer κλπ. 97 Αρσένης Πασχόπουλος, Νέα μέσα; είσαι μέσα; - Social media marketing, εκδ. Κλειδάριθμος, Αθήνα. 2010, σ Εισέρχεται ένας αριθμός με διάφορες στατιστικές. Το κλειδί είναι να κοιτάξουμε όχι τους συγκεκριμένους αριθμούς, αλλά τις τροποποιήσεις του χρόνου. 99 Βλ.http://www.clickz.com/clickz/column/ /social-media-2011-highlights-included 100 Βλ Βλ. 58

65 Λαμβάνουμε υπόψη μας τα αποτελέσματα που αποκτήσαμε από το Nielsen 104 Τα Social Networks έρχονται τώρα στην τέταρτη πιο γνωστή δραστηριότητα online, και προηγούνται του . Αυτά τα επισκέπτεται ένα ποσοστό της τάξης του 67% του παγκοσμίου online πληθυσμού. Νέες τεχνολογίες, νέες σχέσεις Δεν είναι τυχαίο που τα τελευταία χρόνια η έννοια που χρησιμοποιείται περισσότερο (μέχρι του σημείου να γίνεται και κατάχρησή της) είναι να είσαι στο Δίκτυο, δηλαδή να κάνεις network, να είσαι αναπόσπαστο κομμάτι μιας δυναμικής, περίπλοκης δομής φτιαγμένη από κόμβους, υπερσυνδέσεις κειμένων, σελίδες HTML, δεσμούς, ιστοτόπους διαδικτύου και blog. Δεν υφίσταται κάποια αλλαγή, αλλά κυρίως μια εξέλιξη και μια ωρίμανση που θα οδηγήσει σύντομα και στο να επεκτείνει τη βάση των ατόμων που έχουν πρόσβαση στον Ιστό, καθιστώντας τον ακόμη πιο λαϊκό. Διαδίκτυο και ιστός μέχρι τώρα ποτέ δεν υπήρξαν τόσο δημοφιλή: επρόκειτο πάντα για όργανα που προορίζονταν για μια ελίτ, συγκριτικά με την ικανότητα διείσδυσης των παλιών μέσων ενημέρωσης, όπως το ραδιόφωνο και η τηλεόραση. Η ανταλλαγή που τώρα η τεχνολογία ενεργοποιεί, καθιστά επίσης κατά κάποια έννοια τον ιστό πιο «ανθρώπινο», γιατί τον κάνει να εξελίσσεται από μέσο ακόμη εντελώς, ενημέρωσης, με ιστότοπους που «μιλάνε» και ένα κοινό προορισμένο μόνο να τους διαβάσει αλλά να μην παρέμβει, σε ένα μέσο επικοινωνίας «από πολλούς για πολλούς». Σχετικά με τους πιθανούς κινδύνους και τα πλεονεκτήματα του Ιστού 2.0, η Ferrigno δεν δίνει έμφαση στην επικινδυνότητα και λέει ότι «Οι κίνδυνοι είναι ίδιοι με εκείνους οποιασδήποτε τεχνολογίας: που μπορεί να χρησιμοποιηθεί σωστά ή λάθος. Κάποια κλασικά όργανα του Ιστού 2.0, όπως το microblogging, φαίνεται ότι μπορούν να χρησιμοποιηθούν από τρομοκρατικές ομάδες για να οργανώνονται: αλλά έχουν επίσης αποδειχθεί θεμελιώδη για τη βοήθεια και για την ενημέρωση της κατάστασης σε όλες τις πιο πρόσφατες περιπτώσεις επιθέσεων. Ίσως τώρα η έμφαση να έ- χει μεταφερθεί ακόμη περισσότερο στην αυτογνωσία του χρήστη: μόνο γνωρίζοντας σε βάθος τα χαρακτηριστικά αυτής της εξέλιξης του Ιστού θα μπορεί να τον χρησιμοποιήσει με τον πιο κατάλληλο και θετικό τρόπο, συλλέγοντας από αυτόν όλες τις ευκαιρίες. Πρώτο μεταξύ όλων είναι εκείνο τού να θέσει ξανά στο κέντρο της προσοχής το άτομο και τις σχέσεις» 105. Παρόλα αυτά δεν είναι λίγοι αυτοί που σκέφτονται ότι από τη στιγμή που ο Ιστός 2.0 θα «ιστοποιήσει» οικογένειες, νέους και εφήβους, δεν θα μπορούν πια να κά- 102 Βλ.http://news.cnet.com/ _ html 103 Βλ Nielsen Online, μία υπηρεσία της Nielsen Company, παρέχει ανεξάρτητες μετρήσεις και αναλύσεις του ακροατηρίου online. 105 Βλ.V.Grienti, ό.π., σ

66 νουν τίποτα. Πράγματι, η εποχή του 1.0 ήταν μια ανακάλυψη για τους χρήστες του δικτύου. Σήμερα κινδυνεύουμε να προχωρήσουμε ακόμα περισσότερο προς τον εικονικό κόσμο αναπτύσσοντας σχέσεις μέσω των κοινωνικών δικτύων. «Οι σχέσεις, εξηγεί ακόμη η Ferrigo, είναι η καρδιά του Ιστού 2.0: αλλά πρόκειται ακριβώς για σχέσεις ανθρώπινες. Σε λίγο καιρό η πραγματική/εικονική διχοτόμηση δεν θα έχει πλέον νόημα: θα είμαστε πάντα συνδεδεμένοι και το μεγαλύτερο μέρος της ζωής μας θα ε- ξελίσσεται online. Για να μην χαθούμε, θα είναι απαραίτητη για ακόμη μια φορά η αυτογνωσία: τα κοινωνικά δίκτυα δεν είναι τίποτε άλλο από την αναβίωση στον χώρο προς στιγμήν εικονικό του Ιστού ενός πλέγματος σχέσεων που αποτελεί πάντως μέρος της ζωής μας. Έτσι, όπως στην λεγόμενη πραγματική ζωή προσπαθούμε να είμαστε προσεκτικοί όταν γνωρίζουμε νέα άτομα, το ίδιο θα πρέπει να κάνουμε και όταν είμαστε online. Πιστεύω ότι ο δρόμος που θα πρέπει να υποδείξουμε ως καθοδήγηση στα παιδιά και στις οικογένειες είναι αυτός της γνώσης και της αυτογνωσίας (και ίσως ακόμα πιο απλά, μιας υγιούς καλής αίσθησης)». Στο Facebook, οι χρήστες δημιουργούν προφίλ που μπορούν να περιέχουν φωτογραφίες και λίστες με προσωπικά ενδιαφέροντα, υποστηρίζουν οργανώσεις και ιδέες ή γνωστές προσωπικότητες, ανταλλάσσουν μηνύματα ιδιωτικά ή δημόσια και μπαίνουν και συμμετέχουν σε ομάδες «φίλων» ή υποτιθέμενων φίλων. Αυτό επιτρέπει σε πολλούς, ακόμα και στους μοναχικούς τύπους, στους ντροπαλούς και τους ανασφαλείς, να αναπτύσσουν σχέσεις παραμένοντας πάντως καλά προστατευμένοι πίσω από την οθόνη τους, δηλαδή αποκλεισμένοι με έναν τρόπο καθαρά «εικονικό». Εν συμπεράσματι, υπάρχει ένας σοβαρός κίνδυνος ο Ιστός να διαμορφώσει ένα κύκλωμα από μοναξιές πάνω στο πληκτρολόγιο, ένα κόσμο που έχει την ψευδαίσθηση ότι για να επικοινωνείς στ αλήθεια αρκεί να χρησιμοποιείς το ποντίκι, όπως δείχνουν οι όλο και πιο συχνές περιπτώσεις εξάρτησης και νευρώσεων που προκαλούνται από το Διαδίκτυο. Αυτά τα όργανα πολύ ικανά όσον αφορά ενημέρωση δεν πρέπει φυσικά να απορριφθούν, αλλά ούτε μπορούν να αντικαταστήσουν κυρίως στην ηλικία της ανάπτυξης και της εκπαίδευσης την πραγματική ζωή. Ίσως τελικά είναι απαραίτητο να απαντήσουμε σε δύο ερωτήματα: από τη μια πλευρά πρέπει να αναρωτηθούμε ποιες είναι οι βαθύτερες αιτίες που επηρεάζουν τη λειτουργία των κοινωνικών δικτύων ανάμεσα στην κατανάλωση και τη φαντασία της νεολαίας, από την άλλη αν αυτή η επιτυχία πρέπει να μας αναγκάσει να επαγρυπνούμε ή όχι. Ας κάνουμε ένα μικρό βήμα πίσω: η καλλιέργεια των κοινωνικών σχέσεων στο Διαδίκτυο δεν είναι μία από τις πολλές καινοτομίες του Ιστού 2.0. Το διαδίκτυο είναι πυκνοκατοικημένο εδώ και χρόνια από χώρους κοινωνικότητας: ηλεκτρονικοί πίνακες ανακοινώσεων, chat, forum. Αυτό που αλλάζει με τα κοινωνικά δίκτυα είναι η ένταση αυτών των σχέσεων που γίνονται λιγότερο ασταθείς, πιο βαθιά ριζωμένες και πλησιάζουν περισσότερο τις πραγματικές (off-line) σχέσεις. Τα κοινωνικά δίκτυα γίνονται δηλαδή εργαλεία με τα οποία χειριζόμαστε με τεράστια αποτελεσματικότητα την κοινωνικότητα και τον προσωπικό μας ρόλο μέσα στο δίκτυο της φιλίας, της γνωριμίας και τέτοιων παρόμοιων. 60

67 Συγκεκριμένα, η υιοθέτηση του Facebook μοιάζει να συνδέεται με την ικανότητα του ιστοτόπου να προσφέρει τη δυνατότητα επικοινωνίας εν δυνάμει με όλους, αν και αυτήν τη δυνατότητα δεν την εκμεταλλεύονται όλοι πάντα πραγματικά και αυτό εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά των ίδιων των ατόμων που εμπλέκονται σε αυτήν. Τα κοινωνικά δίκτυα γίνονται δηλαδή «δίκτυο δυνατοτήτων»: η δυνατότητα να επικοινωνήσεις με όλους και να μη χάσεις κανέναν. Ένα στοιχείο αρκετά ενδιαφέρον είναι η διάσταση της νοσταλγίας: αν και απέναντι σε νέα άτομα, το Facebook φαίνεται να προκαλεί ένα είδος μηχανισμού «νοσταλγίας» που συνδέεται με ένα είδος διαχείρισης της απόστασης του χώρου ή χρόνου. Το κοινωνικό δίκτυο μετατρέπεται σε εργαλείο που μας βοηθάει να «θυμόμαστε» ά- τομα που βρίσκονται μακριά ή από το παρελθόν. Και όχι μόνο αυτό: στην ίδια κατεύθυνση φαίνεται να κινείται ακόμη και από πλευράς περιεχομένου μια σειρά από δράσεις, που χαρακτηρίζονται από έντονη νοσταλγική διάσταση, γυρίσματα σε βίντεο, εικόνες που συνδέονται με την πολιτιστική δράση της εφηβείας και της παιδικής ηλικίας. Το κοινωνικό δίκτυο γίνεται μια πλατφόρμα ικανή γι αυτό να συνοδεύσει τους νέους προς ένα μέλλον εν δυνάμει σχέσεων προς ανασυγκρότηση, χωρίς να ξεχνάνε όμως τις παλιές φιλίες και επαφές, και με μία εμπειρία από το παρελθόν που συχνά χρησιμοποιήθηκε ως υλικό πάνω στο οποίο διατηρήθηκαν παλιές σχέσεις και εδραιώθηκαν νέες γνωριμίες. Μια βαθύτερη σκέψη αφορά το ρόλο της οικογένειας: διάφοροι ερωτηθέντες διηγήθηκαν ότι έχουν ανάμεσα στις επαφές τους τα άτομα της οικογενείας τους. Πρόκειται στο μεγαλύτερο μέρος για τη «διευρυμένη» οικογένεια: συνομήλικα ξαδέρφια ή μακρινοί συγγενείς (που έχουν μείνει στο χώρο καταγωγής ή σε κάποιες περιπτώσεις είναι κάτοικοι του εξωτερικού). Με αυτούς τους τελευταίους ειδικότερα, υφαίνονται σχέσεις με σκοπό τη διατήρηση της επαφής, για να μη «χαθεί» ο δεσμός με το οικογενειακό δίκτυο. Από αυτή την οπτική, το Facebook αντιπροσωπεύει έναν μεγάλο πόρο που θα εντάξει στους φιλικούς κύκλους και τους πιο μακρινούς συγγενείς, ανταλλάσσοντας, για παράδειγμα, φωτογραφίες από την παιδική ηλικία, τροφοδοτώντας έτσι λίγο εκείνη τη νοσταλγία της καταγωγής, για την οποία μιλήσαμε. Το χαρακτηριστικό των κοινωνικών δικτύων να επιταχύνουν και να οργανώνουν τις σχέσεις και την κοινωνικότητα αποκτά μεγάλη σημασία μόνο όταν υπάρχει συνοχή μεταξύ εικονικού και πραγματικού, κι αυτό ισχύει και για την Εκκλησία Η Εκκλησία και το web2.0. Η Εκκλησία αρχίζει να εμπιστεύεται και στο web 2.0 τις δραστηριότητές της σχετικά με τη νεανική ποιμαντική. Παρόλο που γνωρίζει τους κινδύνους που το δίκτυο φέρει μέσα του, η ίδια προσπαθεί να προσφέρει, ως επί το πλείστον, θετικά παραδείγματα σχετικά με το πώς το Διαδίκτυο μπορεί να φανεί χρήσιμο για να διαδώσουμε την πίστη μεταξύ των νέων γενεών. Ούτως ώστε να μπορεί να γίνει λόγος για μια «εικονική ποιμαντική», η οποία όμως πρέπει να θεωρηθεί ως ένα περιβάλλον που προσεγγίζει ή ευνοεί την προσωπική επαφή, χωρίς ποτέ να γίνεται μια εναλλακτική αυτής. Η online παρουσία της νεανικής ποιμαντικής πρέπει να εκδηλωθεί διαμέσου 61

68 διαφόρων τύπων εμπειριών. Οι ενορίες θα έπρεπε να ανακαλύψουν τη σημασία που έχει το να είναι παρούσες στο Διαδίκτυο, με λίγες ιστοσελίδες για να μοιράζονται με τους νέους, πέρα από τα σύνορα της ενορίας, την ποιμαντική εμπειρία (μέσω εργαλείων πάρα πολύ διαδεδομένων ανάμεσα στους νέους, όπως το Twitter, κτλ.). Εν συνεχεία ο Προκαθήμενος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας, υπογράμμισε, ότι «κάθε Επισκοπή και κάθε ενορία πρέπει να δημιουργήσει την δική της ιστοσελίδα στο ίντερνετ, διότι με τον τρόπο αυτό θα διαδίδουν παντού το Ευαγγέλιο, αλλά και θα συζητούν με τους νέους διάφορα προβλήματα μέσω » 106. Υπάρχει μία γενιά νέων μεγαλωμένων, από τις αρχές της δεκαετίας του 90, σε ένα περιβάλλον που έχει ψηφιοποιηθεί σταδιακά: μία γενιά «ψηφιακή εκ γενετής». Ακριβώς η χρήση του Ιστού αντιπροσωπεύει τον πρώτο διακριτικό παράγοντα της νεότερης γενιάς. Το Διαδίκτυο προσφέρει στα νεότερα άτομα μια τεράστια δυνατότητα να κάνουν καλό ή κακό, στους ίδιους και στους άλλους. Μπορεί να εμπλουτίσει τη ζωή τους με τέτοιο τρόπο που οι προηγούμενες γενιές δεν θα μπορούσαν ούτε καν να φανταστούν, και τους δίνει το δικαίωμα να εμπλουτίσουν και τη ζωή των άλλων. Μπορεί ακόμη και να τους ωθήσει στον καταναλωτισμό, να τους προκαλέσει φαντασιώσεις επικεντρωμένες στην πορνογραφία και στη βία, ή να τους υποβιβάσει σε μία παθολογική απομόνωση. Αυτές οι νέες γενιές και η σχέση τους με το Διαδίκτυο γίνονται περιοδικά αντικείμενο έρευνας, στατιστικών, και ερωτηματολογίων που δημοσιεύονται δεόντως στα μέσα μαζικής επικοινωνίας, αλλά και που μετά από κάνα μήνα ήδη ξεπερνιούνται παρόλο τον υψηλό βαθμό αξιοπιστίας τους 107. Στον κυβερνοχώρο, όπως και σε οποιοδήποτε άλλο τόπο χαλάρωσης, οι νέοι μπορεί να κληθούν να πάνε ενάντια στο ρεύμα, να εξασκήσουν αντί-πολιτισμό, μέχρι και να υποστούν διώξεις για το αληθινό και το καλό. Πάνω από το ένα τρίτο (38%) των ηλικιών 9-12 και τα τρία τέταρτα (77%)των ηλικιών που χρησιμοποιούν το διαδίκτυο στην Ευρώπη έχουν το δικό τους προφίλ σε κάποια ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης 108. Η κοινωνική δικτύωση έχει γίνει μία από τις πιο δημοφιλείς δραστηριότητες διαδικτυακά, όπως δείχνει και η έρευνα του EU Kids Online σε χρήστες του διαδικτύου ηλικίας 9-16 ετών σε 25 χώρες. Εικόνα (1.7). Συνδυάζοντας το chat, την ανταλλαγή μηνυμάτων, τα φωτογραφικά άλμπουμ και τα ιστολόγια (blogs), οι ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης ενσωματώνουν διαδικτυακές δραστηριότητες περισσότερο ομαλά από ποτέ. Αυτό προσφέρει στα παιδιά πολλές ευκαιρίες, αλλά ενδεχομένως και περισσότερους κινδύνους. Γι αυτό θέλουμε Ο πιο σημαντικός παράγοντας σχετικά με την εφεύρεση του Ιστού 2.0 είναι αμφίβολα η επίδραση που έχουν τα νέα μέσα επικοινωνίας σχετικά με τις νέες γενιές. 108 Το 59% των χρηστών διαδικτύου ηλικίας 9-16 ετών στην Ευρώπη έχουν ένα προφίλ σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης. Βλ. Livingstone S.- Haddon L.- Görzig A. &Ólafsson K., Risks and safety on the internet: The perspective of European children. Full Findings, LSE, εκδ. EU Kids Online, London

69 να δώσουμε την υποστήριξή μας σε όλες τις πρωτοβουλίες που βοηθάνε την κοινωνία των πολιτών και να ανεβάσει το επίπεδο προσοχής σχετικά με την πρωταρχική σημασίας θέμα της ασφαλούς πλοήγησης online. Η εφεύρεση των social media δημιούργησε πράγματι ένα κόσμο εξελιγμένων χρηστών ιστού. Τα παιδιά μας και οι πιο νέοι άνθρωποι όμως χρειάζονται ακόμη έναν οδηγό και μία συμβουλή σχετικά με το ποιες είναι οι προσωπικές πληροφορίες που μπορούν στ αλήθεια να ανταλλάξουν στο δίκτυο με απόλυτη ασφάλεια. Είναι ακριβώς γι αυτό που γεννήθηκε η Μέρα για Ασφαλές Διαδίκτυο (Safer Internet Day) της Ευρωπαϊκής, για να επιτρέψει στους πιο νέους να μπορέσουν να απολαύσουν το καλύτερο από το Δίκτυο, όντας όμως πάντα προστατευμένοι από τις εν δυνάμει παγίδες 109. Χρήση των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης από τα παιδιά ανά χώρα και ηλικία Εικόνα (1.7). Πηγή: Βλ.Staksrud, E.- Lobe B, Evaluation of the Implementation of the Safer Social Networking Principles for the EU Part I: General Report. εκδ. European Commission, Luxembourg Η παρούσα έκθεση πραγματοποιήθηκε στις 13 Ιανουαρίου

70 Ας συγκριθούμε με τους νέους Πολλές είναι οι συζητήσεις που γίνονται για το θέμα της απουσίας της νεολαίας από την Εκκλησία. Οι νέοι την περιγράφουν ως «ντεμοντέ» ίδρυμα. Σε αντίθεση, άλλες περισσότερες συζητήσεις γίνονται για το ρόλο της νεολαίας στην Εκκλησία ή για την ανάγκη για μια τροποποίηση και ανακαίνιση της Εκκλησίας που να επιτρέπει την ζωή και την συμμετοχή της νεολαίας σ αυτήν! Επομένως, ποια θα πρέπει να είναι η ορθόδοξη άποψή μας για αυτό το σπουδαίο θέμα; Η Ορθοδοξία κάνει τη νεότητα ανανέωση και όχι ανωριμότητα. Το καινούργιο μπορεί να σημαίνει μερικές φορές κάτι το παράξενο που δεν έχει καταγωγή και ρίζες, αλλά μπορεί επίσης να είναι γνήσιο πράγμα, που μπορεί να φέρει πολλούς καρπούς. Η νεολαία χωρίς το μήνυμα της Ορθοδοξίας και την εμπειρία της έχει αβέβαιο μέλλον, και απ εναντίας η νεολαία ζώντας στην Ορθοδοξία έχει το καλύτερο μέλλον. Ο Μέγας Βασίλειος έχει πολλά καταπληκτικά κείμενα γύρω από το θέμα. Α- πευθυνόμενος προς τους νέους τους μιλάει σαν πραγματικός πατέρας και τους συμβουλεύει για διάφορα θέματα της ζωής τους. Και, πιο συγκεκριμένα, αναφέρουμε στο σημείο εκείνο, όπου μιλάει για συγγραφείς και βιβλία. Συμβουλεύει τους νέους να γίνουν μέλισσες 111. Η αποστολή της Εκκλησίας είναι να φέρει το Ευαγγέλιο κοντά σε όλους, και κυρίως στους νέους που, όπως συχνά λέγεται, είναι το μέλλον της κοινωνίας και της Εκκλησίας. Επιπλέον η Εκκλησία δεν μπορεί να φτάσει σε όλους συγχρόνως, με τα ίδιο περιεχόμενο, στηριζόμενη πάνω στα ίδια μέσα μαζικής επικοινωνίας. Δεν μπορεί να συνεχίσει έναν μονολιθικό λόγο. Η ζωή είναι διαφορετική και η Εκκλησία πρέπει οπωσδήποτε να διαφοροποιήσει την προσφορά της. Σε ποιον θέλει να φτάσει, πού, πώς, γιατί και για να πετύχει τί, προς τί θέλει να οδηγήσει; Όλα αυτά δεν πρέπει ίσως να τα σκεφτεί πριν τη δημιουργία κάποιου ιστότοπου; Σήμερα αντιλαμβάνεται κανείς την ιδιαίτερη σημασία των νέων, εξαιτίας των μεγάλων κοινωνικών αλλαγών που και εξαιτίας της σχετικής δυσκολίας που συναντά η χριστιανική κοινότητα στην μετάδοση της πίστης. Η ταχεία μεταμόρφωση της κοινωνίας, η σταδιακή και διαφοροποιημένη πρόοδος της εκκοσμίκευσης και οι νέες ρυθμίσεις σύμφωνα με τις οποίες συμμορφώνονται οι χριστιανικές κοινότητες, είναι ορισμένοι από τους παράγοντες που διαμορφώνουν τη σύγχρονη πραγματικότητα. Μια άλλη πτυχή που πρέπει να τονίσουμε είναι ότι σήμερα η νεανική ποιμαντική στον Ιστό είναι στα χέρια των ίδιων των νέων. Είναι πάρα πολλές οι online εμπειρίες των ορθόδοξων νέων που χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο ως μέσο επικοινωνίας. 111 Βλ. Μέγα Βασιλείου, Προς τους νέους 19, PG31, 569C. Με αυτά λόγια τους συμβουλεύει«ως γὰρ τῶν ἀνθέων τοῖς μὲν λοιποῖς ἄχρι τῆς εὐωδίας ἢ τῆς χρόας ἐστὶν ἡ ἀπόλαυσις, ταῖςμελίτταις δ ἄρα καὶ μέλι λαμβάνειν ἀπ αὐτῶν ὑπάρχει,οὕτω δὴ κἀνταῦθα τοῖς μὴ τὸ ἡδὺ καὶ ἐπίχαρι μόνον τῶντοιούτων λόγων διώκουσιν ἔστι τινὰ καὶ ὠφέλειαν ἀπ αὐτῶν εἰς τὴν ψυχὴν ἀποθέσθαι. Κατὰ πᾶσαν δὴ οὖν τῶν μελιττῶν τὴν εἰκόνα τῶν λόγων ἡμῖν μεθεκτέον. Ἐκεῖναί τε γὰρ οὔτε ἅπασι τοῖς ἄνθεσι παραπλησίως ἐπέρχονται, οὔτε μὴν οἷς ἂν ἐπιπτῶσιν ὅλα φέρειν ἐπιχειροῦσιν, ἀλλ ὅσον αὐτῶν ἐπιτήδειον πρὸς τὴν ἐργασίαν λαβοῦσαι, τὸ λοιπὸν χαίρειν ἀφῆκαν ἡμεῖς τε, ἣν σωφρονῶμεν, ὅσον οἰκεῖον ἡμῖν καὶ συγγενὲς τῇ ἀληθείᾳ παρ αὐτῶν κομισάμενοι, ὑπερβησόμεθα τὸ λειπόμενον.» 64

71 Εξαπλώνονται συνεχώς, για παράδειγμα, forum και mailing list ορθόδοξης έμπνευσης, λανσάροντας ιστότοπους πνευματικής αναζήτησης πάνω σε ηλεκτρονικά έγγραφα, πέραν του ότι δημιουργούν σελίδες στο Facebook, blog σχετικά με ορισμένα θέματα που οδηγούν σε προβληματισμό είτε σχετικά με τη ζωή ενός Αγίου είτε σχετικά με τα λόγια του, όπου υπερτερούν, αυτήν την περίοδο, οι ιστοσελίδες που σχετίζονται με τον γέροντα Παΐσιο. Αυτό το καινούριο φαινόμενο από μέρους των νέων μας υποδεικνύει συγχρόνως ένα διφορούμενο φαινόμενο: από τη μία πλευρά είναι σημάδι καλής θέλησης και πνευματικής δίψας μέσα τους, από την άλλη δείχνει την ελλιπή παρουσία της Εκκλησίας απέναντι σε κάποια νεανικά θέματα που θα έπρεπε να καλύψει. Αυτή η διπλή διάσταση μπορεί να γίνει μια θετική συνεργασία ανάμεσα στους νέους και την Εκκλησία, για να μπορέσει να είναι μια αυθεντική και κατάλληλη για την εποχή μας συνάντηση. Αντιλαμβανόμαστε καλά, λοιπόν, όσα είναι σημαντικό να διδαχθούν στους νέους, όχι μόνο για να είναι χριστιανοί όταν είναι αναγνώστες, ακροατές ή θεατές, αλλά και για να χρησιμοποιήσουν θετικά όλες τις δυνατότητες που προσφέρουν τα εργαλεία των κοινωνικών επικοινωνιών... Έτσι, οι νέοι θα γίνουν με όλη την έννοια πολίτες της εποχής των κοινωνικών επικοινωνιών. Επομένως, η μεγάλη πρόκληση αυτήν την στιγμή είναι ακριβώς να φτάσουν να συναντηθούν με τους νέους σε αυτούς τους χώρους, είτε είναι φυσικοί είτε εικονικοί, που αποτελούν έναν ισχυρότατο συλλέκτη. Ο ίδιος ὁ Κύριος -ὁ πάντοτε ερχόμενος- πηγαίνει αργότερα ως ενήλικας να συναντήσει το κάθε Του παιδί προσωπικά στο δικό του τόπο χρησιμοποιώντας τους διαλόγους 112. Την Σαμαρείτιδα, στον τόπο της δίψας της. Τον Λάζαρο, στον τάφο του. Τον παράλυτο, τον τυφλό, τον Ματθαίο... Όσο μη εποικοδομητικό κι αν είναι, είναι δεδομένο ότι περνάμε σημαντικό μέρος της μέρας μας μπροστά στον προσωπικό μας υπολογιστή και συχνά μπροστά σε αυτήν την οθόνη συμβαίνουν πράγματα που στην πραγματική ζωή δεν συμβαίνουν. Πέφτουν οι προκαταλήψεις, υποδύονται κάποιον που δεν είναι στην πραγματικότητα και καμιά φορά είναι πιο διατεθειμένοι για σύγκριση. Το άνοιγμα στη δράση μέσω κοινωνικών δικτύων θα μπορούσαν να αναδείξουν το έδαφος από ένα νέο σύνορο διάδοσης του Ευαγγελίου και, συγκεκριμένα, μια νέα οδό για τη νεανική ποιμαντική. Είναι απαραίτητη μια μεγάλη προσπάθεια εκμοντερνισμού και αποδοχής των νέων καναλιών και των νέων μορφών επικοινωνίας που υιοθετούνται από τους νέους. Η πιστή νεολαία είναι αυτή που έρχεται σε άμεση επαφή με την επόμενη γενιά. Ακούνε και κατανοούν τα προβλήματα, και υποφέρουν μαζί της, και μπορούν να «ἐκβάλλουν ἐκ τοῦ θησαυροῦ αὐτοῦ καινὰ καὶ παλαιά» Βλ. Χρ. Βάντσου, ό.π 113 Ματθ. 13,

72 Οι νέοι άνθρωποι είναι ικανοί να τεκμηριώνουν ότι η πίστη τους μπορεί να βιώνεται και σήμερα, και όχι μόνο στην εποχή των προγόνων τους. Πρέπει εδώ και τώρα να ενεργεί το «Πνεύμα» στις καρδιές των νέων μας, αυτό που χρειάζεται για την εποχή μας και για το μέλλον. Ολοκληρώνοντας, η Εκκλησία πρέπει να είναι ικανή να πάει σήμερα εκεί όπου βρίσκεται ο νέος άνθρωπος χωρίς να περιμένει να έρθει αυτός στην ενορία (όπου και πιθανώς δεν θα τον βρούμε), κάνοντας επομένως μια πορεία με τους νέους και όχι για τους νέους. Όπως ο Πατριάρχης Μόσχας τόνισε, «ορισμένες φορές το επίπεδο των συζητήσεων στα blogs και στις ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης, μπορεί να προκαλέσει μια δυσάρεστη εντύπωση», από την άλλη όμως «αυτός είναι ο χώρος όπου εκεί δημιουργείται η διάθεση των ανθρώπων και ιδιαίτερα των νέων» Η πίστη μέσα στο web Υπάρχει η πίστη στο Facebook; Η μελέτη μας επικεντρώνεται καταρχάς στο πιο ευρύ από τα λεγόμενα κοινανικά δίκτυα, δηλαδή εκείνο των ευκαιριών κοινωνικής συνάθροισης που εξαπλώνονται χάρη στο Διαδίκτυο. Το Facebook ενσωματώνει ακριβώς σε αυτήν την εξέλιξη του Δικτύου, επιτρέποντας τη συνάθροιση ατόμων που συνδέονται αληθινά ή δυνητικά από κάτι το συγκεκριμένο (φιλία, ενδιαφέροντα κ.λ.π.) 115. Το Facebook έχει μια μοναδική θέση: καμία άλλη ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι κυρίαρχη σε πάνω από μία χώρα 116. Με 900 εκατομμύρια χρήστες τον Μάρτιο , περισσότερους από 5 εκατομμύρια είναι «ενεργούς χρήστες». Όσο αναφορά τους νεους, το 57% των Ευρωπαίων ηλικίας 9-16 ετών με προφίλ σε ιστοσελίδες κοινωνικής δικτύωσης χρησιμοποιούν το Facebook σαν τη μοναδική ή την πλέον χρησιμοποιημένη ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης, εικόνα (1.8). Είναι η πιο δημοφιλής ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης στις 17 από τις 25 χώρες και η δεύτερη πιο δημοφιλής σε άλλες πέντε χώρες. Όπως κάθε πραγματικότητα του Δικτύου που εμπλέκει άμεσα την ανθρώπινη ζωή, τις επιθυμίες, τις εντάσεις και τις σχέσεις, και το Facebook είναι "ένας Χώρος" στην οποία η πίστη και η θρησκευτικότητα εκφράζονται και έχουν μια δική τους σημασία και εκδήλωση. Προφανώς αυτό γίνεται σύμφωνα με τη λογική της ίδιας της πλατφόρμας. Αυτό σημαίνει ουσιαστικά ότι οι μορφές θρησκευτικής έκφρασης είναι οι ακόλουθες: Παρουσία ανάμεσα στους θρήσκους χρήστες ή τους κληρικούς ή τους πιστούς που εκφράζουν την θρησκευτική τους ταυτότητα μέσα από το δικό τους προφίλ, καθώς και δυνατότητα να καθιερώσεις μαζί τους μια σχέση φιλίας, δημιουργίας 114 Πατριάρχης Μόσχας σε κληρικούς: «Χρησιμοποιήστε το Ίντερνετ», ό.π. 115 Βλ.A. Spadaro, Web 2.0 rete di relazioni, εκδ. Paoline, Milano 2010, σ Βλ

73 ομάδων από οπαδούς ή, θαυμαστές θρησκευτικών ηγετών ή σημαντικών προσώπων του παρελθόντος: αγίων, πατέρων, ή ασκητών. Δημιουργία ομάδων, διαφήμιση πραγματικών γεγονότων, δημιουργία εφαρμογών θρησκευτικού χαρακτήρα, είναι ορισμένες από τις συχνότερες σχετικές δράσεις. Η χρήση του Facebook από τα παιδιά ανάλογα με τη χώρα Εικόνα (1.8) 118 Πηγή: Αν αναζητήσουμε τη θρησκευτική διάσταση που υπάρχει στο Facebook, βρίσκουμε ότι αυτές οι δυνατότητες έχουν βρει μια δική τους υλοποίηση και μορφή. Παρόλο που ακόμα δεν έχει αποδοκιμασθεί, η παρουσία των θρήσκων και των ιεροκηρύκων στο Facebook είναι αξιοσημείωτη. Όποιος έχει λάβει ένα ποιμαντικό καθήκον, ειδικά αν είναι νέος, για παράδειγμα, θεωρεί πολύ χρήσιμο να είναι συνδεδεμένος μέσω οργάνων κοινωνικής δικτύωσης με τα άτομα που αποτελούν μέρος της ενορίας του ή άλλων θρησκευτικών ομάδων. Με αυτό τον τρόπο παραμένουν ανοιχτοί, και έτοιμοι για να διευρύνουν τις επαφές τους. Σε ορισμένες περιπτώσεις, αυτοί οι ποιμέ- 118 SNS: Social netowrks 67

74 νες μπορούν να είναι και επίσκοποι. Είναι πολυάριθμοι οι θρησκευτικοί ηγέτες των οποίων είναι δυνατόν να γίνει κανείς θαυμαστής. Έτσι όπως μπορεί κανείς να είναι θαυμαστής αγίων, ευλογημένων ή σημαντικών θρησκευτικών προσωπικοτήτων. Οι ομάδες είναι πολυάριθμες: είτε αυτές που εκφράζουν προϋπάρχουσες πραγματικότητες και με ισχύ στην επικράτεια, είτε αυτές που συνδέονται με μια συγκεκριμένη θεματική ενότητα ή με κάποιο ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Στις περισσότερες από ομάδες, του Facebook, υπάρχουν διαθρησκευτικές συναντήσεις που επιδιώκουν το διάλογο και την υπέρβαση κάθε είδους εξτρεμισμού, μέχρι και, στον τομέα της Ορθοδοξίας, ενοριακές ομάδες αλλά και εκκλησιαστικά κινήματα και θρησκευτικές οργανώσεις. Ορισμένα περιοδικά και ειδήσεις της Ορθοδοξίας, όπως το Romfea 119, έκαναν μια πιο ριζική και προηγμένη επιλογή: δημιούργησαν μια εφαρμογή που επιτρέπει να μοιράζεται κανείς τα άρθρα που έχουν δημοσιευτεί στο περιοδικό, καθιστώντας τα άμεσα δημοσιεύσιμα πάνω στον προσωπικό πίνακα ανακοινώσεων οποιουδήποτε μέλους, αυξάνοντας έτσι τη διάδοσή τους. Η δημιουργικότητα των πιστών μέσα στο δίκτυο, λοιπόν, φαίνεται να είναι ε- νεργή και ικανή να βρει και μέσα στα κοινωνικά δίκτυα μορφές και τρόπους έκφρασης. Οι επιλογές ζωής γίνονται και με βάση τις σχέσεις που εγκαθιδρύονται και τα κοινωνικά δίκτυα έχουν μια άμεση επίδραση πάνω στις ανθρώπινες σχέσεις. Αντιλαμβανόμαστε ότι ο προβληματισμός πάνω σε αυτά τα δίκτυα είναι σημαντικός όσον αφορά τη ζωή της πίστης, της διάδοσης του Ευαγγελίου. Δεν πρόκειται κυρίως για χρήση ειδικών μέσων, αλλά πρέπει να κατανοήσουμε το γεγονός ότι ο κόσμος είναι σε μεγάλο βαθμό διαμορφωμένος από πλατφόρμες, όπως τα κοινωνικά δίκτυα, οι ο- ποίες πράγματι έχουν σαφή επίπτωση πάνω στον τρόπο που διαβάζουν την πραγματικότητα και που βιώνουν τις σχέσεις από την πλευρά των ατόμων που τους χρησιμοποιούν. Από την πλευρά των προτεσταντών, έχουν εκδηλωθεί ορισμένες ποιμαντικές πρωτοβουλίες στο χώρο του Facebook, αν και με επιφανειακό χαρακτήρα. Ένα παράδειγμα είναι αυτό που προτείνεται από το Facebook for Pastors του Chris Forbes, ένα μικρό ψηφιακό βιβλίο που μπορεί κανείς να το κατεβάσει δωρεάν 120. Εν τέλει όμως πρόκειται για ένα είδος απλού και συνοπτικού οδηγού για το Facebook με κάποια αναφορά στη θρησκευτική ποιμαντική που, για να πούμε την αλήθεια, υπολείπεται πολύ μιας νοοτροπίας διαχείρισης (marketing) του θρησκευτικού «προϊόντος». Το φαινόμενο του Facebook, ιδιόμορφο εξαιτίας των χαρακτηριστικών του, της επιτυχίας του και της ταχύτητας διάδοσή του, περισσότερο από τα άλλα, μας έκανε να κατανοήσουμε πώς οι σχέσεις ανάμεσα στους ανθρώπους βρίσκονται στο κέντρο του συστήματος και της ανταλλαγής περιεχομένων, που ολοένα και περισσότερο εμφανίζονται στο δίκτυο στενά συνδεδεμένα με όποιον τα παράγει ή τα αποδέχεται. Αναδύονται, επομένως, εν δυνάμει οι έννοιες του ατόμου, του συγγραφέα, της σχέ- 119 Βλ Βλ. 68

75 σης, της φιλίας, της ενδόμυχης σκέψης κ.λ.π. Μετά από ειπώθηκαν αυτά, οφείλουμε να κατανοήσουμε καλά πώς αυτές οι έννοιες τροποποιούνται και εξελίσσονται εξαιτίας του δικτύου. Η πραγματική καινοτομία του Facebook δεν είναι σε όλες τις υπηρεσίες που προσφέρει (και που ολοένα και περισσότερο θα προσφέρει), αφού είναι μια πλατφόρμα ανοιχτή στην ελεύθερη συνεισφορά όποιου θέλει να αναπτύξει κάποιες εφαρμογές. Όλα αυτά είναι και θα παραμείνουν εμπλουτισμοί ενός κεντρικού πυρήνα: η σύνδεση του μεμονωμένου ατόμου, που εμφανίζεται σε όλη του την προσωπική ζωή κερδίζοντας κάθε μορφή ανωνυμίας και προστασίας της ιδιωτικότητάς του (πράγμα που στ' αλήθεια βρίσκεται στον μεγαλύτερο κίνδυνο πάνω σε αυτές τις πλατφόρμες), με το δικό του δίκτυο ατόμων. Πριν από το Facebook και από τις παρόμοιες με αυτό πλατφόρμες, το διαδίκτυο ήταν ουσιαστικά ένα δίκτυο σελίδων και περιεχομένων, όχι ατόμων. Οι άνθρωποι μπορούσαν να επικοινωνούν μεταξύ τους και να συγκεντρώνονται σε newsgroup και σε mailing list, αλλά οι ανθρώπινες σχέσεις αυτές ήταν αόρατες στον ιστό. Το Facebook, κατά βάθος, ενσαρκώνει μια ουτοπία: εκείνη του να βρισκόμαστε πάντα κοντά στα άτομα με τα οποία είμαστε δεμένα με κάποιον τρόπο, και γνωρίζουμε 121. Αλλά η ουτοπία πρέπει να συγκριθεί με τον σοβαρό κίνδυνο που τα κινητά τηλέφωνα και οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές μπορούν να φέρουν, απομονώνοντας τους ανθρώπους και να προσφέροντας μόνο κάτι που μοιάζει με σχέση, που δεν αποτελείται δηλαδή από πραγματικές συναντήσεις. Από την άλλη η τεχνολογία ανέκαθεν, από την εφεύρεση των μηνυμάτων καπνού ή οργάνων όπως ο τηλέγραφος ή το τηλέφωνο, είναι μια ισχυρή βοήθεια στις προσωπικές σχέσεις. Σε αυτήν την μακρά διαδικασία που συνθέτει την ιστορία των ανθρωπίνων επικοινωνιών, το Facebook παίζει το δικό του συγκεκριμένο ρόλο: λειτουργεί έτσι ώστε το διαδίκτυο να γίνει καταρχήν ένα δίκτυο ατόμων και να επιταχύνει μια διαδικασία που το 2005 είχε μέσα από τα blog ένα από τα πιο θεμελιώδη περάσματα. Το Facebook είναι επομένως μια σημαντική στιγμή αυτής της διαδικασίας, όχι όμως βέβαια ένα σημείο άφιξης. Η ανάγκη να γνωρίσουμε και να γνωριστούμε, η ανάγκη να ζήσουμε τη φιλία και τις ανθρώπινες σχέσεις, είναι όλες "σοβαρές" ανάγκες, οι οποίες στο δίκτυο εξισορροπούνται με τους ίδιους τους κινδύνους της διάχυσης των προσωπικών δεδομένων. Όλες οι πλατφόρμες των κοινωνικών δικτύων είναι ταυτόχρονα μια ισχυρή βοήθεια για τις σχέσεις, αλλά και μια απειλή για αυτές. Οι ανθρώπινες σχέσεις δεν είναι ένα απλό παιχνίδι και απαιτούν πολύ χρόνο και άμεση γνωριμία. Εκείνες οι σχέσεις που αναπτύσσονται από το δίκτυο είναι κατά κανόνα προβληματικές, αν δεν υποστασιασθούν στην πραγματικότητα της κανονικής ζωής. Είναι πρωταρχικής σημασίας να κατανοήσουμε ότι δεν πρέπει να υπάρχει ένας σαφής διαχωρισμός ανάμεσα στην καθημερινή πραγματικότητα των άμεσων επαφών και σε εκείνη που μεσολαβείται από την τεχνολογία: οι δύο διαστάσεις καλούνται να εναρμονιστούν και να ενσωματωθούν όσο γίνεται περισσότερο σε μια ζωή πλήρων και ειλικρινών σχέσεων. 121 A. Spadaro, ό.π., σ

76 Η Εκκλησία: καλώδια δικτύου ή κλαδιά αμπελιού; Δεν είναι δυνατόν να φανταστούμε μια εκκλησιαστική ζωή αποκλειστικά Δικτύου: μια εκκλησία δικτύου αυτή καθεαυτή είναι μια κοινότητα άδεια από οποιαδήποτε εδαφική αναφορά και συγκεκριμένη αναφορά ζωής. Δεν είναι μια τοπική ή ομογενής κοινότητα γειτονιάς ή χωριού, αλλά αναδύεται ως μανιτάρι, θα μπορούσαμε να πούμε, από το παγκόσμιο χωριό. Αυτό έχει κάποιες θετικές επιπτώσεις γιατί καθιστά δυνατές τις αυθόρμητες συναθροίσεις λόγω συναισθήματος και επιλεκτικών κοινών σημείων. Εν τούτοις, με αυτόν τον τρόπο κινδυνεύει να καταργήσει την ενότητα, αν και δύσκολα, εστιάζοντας στις διαφορές ηλικίας, πολιτισμού, επαγγέλματος, ιδεών, ευαισθησίας. Θα μπορούσε έτσι να δοθεί στην ποιμαντική μια υπερβολική ώθηση προς τον κατακερματισμό, τρόπος του λέγειν, της αγοράς : ποιμαντική των νέων, της οικογένειας, της τρίτης ηλικίας, των ασθενών, και ούτω καθεξής. Ας σκεφτούμε τις εκκλησίες που γεννήθηκαν από τους Τήλε-ιεροκήρυκες, που εξασκούν μια ατομική θρησκευτική πρακτική, η οποία επιβεβαιώνει την εξοργιστική ιδιωτικοποίηση των σκοπών της ζωής και τον ακραίο ατομικισμό της καπιταλιστικής καταναλωτικής κοινωνίας, για την οποία ισχύει και το σύνθημα ο καθένας για τον εαυτό του και ο Θεός για όλους. Δεν οφείλεται στην τύχη η επιτυχία των ιστοτόπων διαδεδομένης πνευματικότητας, που είναι απελευθερωμένοι από οποιαδήποτε μορφή ιστορικής, κοινοτικής και μυστηριακής διαμεσολάβησης (παράδοση, μαρτυρία, τελετή,...), που τείνουν να περιλαμβάνουν όλες τις θρησκευτικές αξίες μόνο στην ατομική συνείδηση και συχνά εμπνευσμένα με new age τύπους μεταφυσικής. Αυτές οι τάσεις έχουν προφανώς μια λεπτή σχέση σχετικά με την έννοια της ιδιότητας του μέλους της Εκκλησίας. Αυτή κινδυνεύει να θεωρηθεί καρπός μιας συναίνεσης και επομένως προϊόν της επικοινωνίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο τα βήματα προς τη χριστιανική μύηση κινδυνεύουν να οδηγήσουν σε ένα είδος διαδικασίας πρόσβασης (login) προς την πληροφορία, ίσως ακόμα και στη βάση ενός συμβολαίου, που επιτρέπει και μια ταχύτατη αποσύνδεση (logoff). Το ρίζωμα σε μία κοινότητα θα οδηγούσε σε ένα είδος εγκατάστασης (install) ενός προγράμματος (software) μέσα σε ένα μηχάνημα (hardware), που μπορεί εύκολα επομένως και να απεγκατασταθεί (uninstall) 122. Το ερώτημα σε αυτό το σημείο είναι αν σήμερα δεν τίθεται η αναγκαιότητα να συγκριθεί σοβαρά ιεραποστολική δραστηριότητα με την εικόνα του Δικτύου και με αυτό που προέρχεται από αυτό, σε επίπεδο εκκλησιολογικής κατανόησης. Είναι δυνατόν να σκεφτούμε το διαδίκτυο ως μία μεταφορά για να κατανοήσουμε την Εκκλησία, χωρίς φυσικά να πιστεύουμε ότι αυτή μπορεί να εξαντληθεί; Βέβαια, η σχετικότητα του Δικτύου λειτουργεί αν οι σύνδεσμοι (links) είναι πάντα ενεργοί: εφόσον ένας κόμβος ή ένας σύνδεσμος διακοπτόταν, η πληροφορία δεν θα περνούσε και η σχέση δεν θα ήταν εφικτή. Τα δικτυωτά κλαδιά του αμπελιού 122 A.Spadaro, cyberteologia pensare il cristianesimo al tempo della rete, εκδ. Vita e Pensiero, Milano 2010, σ

77 στα οποία ρέει το ίδιο σφρίγος δεν απέχουν πολύ από την εικόνα του διαδικτύου, με λίγα λόγια. Από αυτό γίνεται κατανοητό ότι το Δίκτυο είναι εικόνα της Εκκλησίας στο μέτρο που αυτή είναι κατανοητή ως ένα ζωντανό σώμα που είναι αν όλες οι σχέσεις στο εσωτερικό της είναι ζωτικές. Έπειτα, η παγκοσμιότητα της Εκκλησίας και η αποστολή της καλής αγγελίας σε όλον τον κόσμο ενισχύουν την αντίληψη ότι το Δίκτυο μπορεί να είναι ένα καλό πρότυπο εκκλησιολογικής αξίας. Εν τούτοις παραμένουν ανοικτά κάποια ερωτήματα. Το πρώτο βασίζεται στο γεγονός ότι το Δίκτυο μπορεί να θεωρηθεί ως ένα είδος μεγάλου αυτο-αναφορικού κειμένου και άρα καθαρά οριζόντιο : αυτό δεν έχει ρίζες ούτε κλαδιά και επομένως αντιπροσωπεύει ένα πρότυπο κλειστής δομής από μόνο του 123. Η Εκκλησία αντίθετα δεν είναι ένα δίκτυο έμφυτων σχέσεων, αλλά έχει πάντα μία αρχή και ένα εξωτερικό θεμέλιο. Αν οι σχέσεις στο Δίκτυο εξαρτώνται από την παρουσία και από την αποτελεσματική λειτουργία των εργαλείων επικοινωνίας, η εκκλησιαστική κοινότητα είναι ουσιαστικά ένα δώρο του Πνεύματος. Η επικοινωνιακή δράση της Εκκλησίας έχει σε αυτό το δώρο το θεμέλιο της και την απαρχή της Τα Ιερά Μυστήρια: πραγματική παρουσία ή εικονική παρουσία ; Συνδεδεμένο με το εκκλησιολογικό ερώτημα φαίνεται να είναι εκείνο των Ιερών Μυστηρίων. Είναι δυνατόν να φανταστούμε τα Ιερά Μυστήρια στον κόσμο του Δικτύου; Το ερώτημα είναι περίπλοκο: θα έπρεπε να είναι ορθά αρθρωμένο και να κατανοείται καλά, και φυσικά αυτό δεν μπορεί να γίνει με λίγες φράσεις. Το πρώτο επίπεδο του ερωτήματος έχει τις ρίζες του στα χρόνια που άρχισε να μεταδίδεται η τελετή της Θείας Ευχαριστίας στην τηλεόραση, και σήμερα διευρύνεται σε μια πιθανή συμμετοχή με έναν δικό της τρόπο, διαδραστικά ή σε βιντεοσυνομιλία 124. Το ερώτημα ανοίγεται αγγίζοντας τη δυνατότητα της μυστηριακής άφεσης αμαρτιών μέσω του διαδικτύου, που συνεχίζει εκείνη της τηλεφωνικής εξομολόγησης. Έπειτα σειρά έχει εκείνο της αφιέρωσης εξ αποστάσεως. Αλλά στο τέλος έρχονται ερωτήματα πιο πολύπλοκα και τυπικά που συνδέονται με την εξέλιξη του Δικτύου, δηλαδή εκείνο της δυνατότητας των εικονικών Ιερών Μυστηρίων. Μιλώντας για ψηφιακά μυστήρια, κάλο θα ήταν ίσως να έχουμε μια σύντομη ιδέα σχετικά με τη φύση του συστήματος Second Life. Εικόνα (1.9). Στο Second Life ουσιαστικά μπορούμε να κάνουμε ταυτόχρονα όλα αυτά που μπορούμε να κάνουμε στην κανονική ζωή Βλ.L. de carli, Internet. Memoria e oblio, Torino, εκδ. Bollati Boringhieri, Αυτό το θέμα θα εξεταστεί πιο λεπτομερώς στο δεύτερο κεφάλαιο. 125 P. Mika, Social networks and the Sematic Web, εκδ. Springer 2007, σ

78 Εικόνα (1.9) Ο ιστότοπος του Second Life είναι από τον οποίο χρειάζεται να κατεβάσουμε το λογισμικό που θα πρέπει να εγκαταστήσουμε στον ηλεκτρονικό υπολογιστή μας. Αφού ενεργοποιηθεί, θα μας ζητηθούν ορισμένα προσωπικά στοιχεία για να συνεχίσουμε με την επιλογή του ονόματος και του επωνύμου που θέλουμε να έχουμε στη δεύτερη ζωή μας. Πριν από τη μετάβαση στην καινούρια ψηφιακή ζωή, επιβάλλεται να επιλέξουμε ένα avatar 126, δηλαδή μια εικόνα του εαυτού μας 127. Χρειάζεται να έχουμε ένα πορτοφόλι (την πιστωτική κάρτα) κάποιες φορές στο Second Life, γιατί χωρίς χρήματα δεν μπορούμε να έχουμε πρόσβαση στις αγορές ή στη χρήση ορισμένων περιεχομένων. Ένα avatar στο Second Life δεν είναι ένα αυτόνομο ον ή ένα μέρος αποκομμένο του εαυτού μας αλλά μια ψηφιακή επέκταση του ίδιου ατόμου που ζει και ενεργεί στην πρώτη ζωή. Ένα avatar θα μπορούσε να συμμετέχει συνεπώς σε ένα γεγονός προσευχής; 126 Η λέξη avatar στην αυθεντική της αντίληψη, σανσκριτικής ετυμολογίας, σημαίνει «κάθοδος»: η κάθοδος μιας θεότητας στην επίγειο κόσμο, ανάμεσα στους θνητούς. Βλ. Z.Waggoner, «Avatar and Video games», My avatar, my self: identity in video role-playing games, εκδ. MCFarland&Company, USA,2007 σ.8. Βλ. Επίσης Ζ. Γρηγόριος Δ., Θρησκείες και πολιτισμοί της Ασίας: Ινδουϊσμός, Ταοϊσμός, Κομφουκιανισμός, Βουδισμός, Θιβέτ και Ιαπωνία, εκδ. Κορνηλία Σφακιανάκη, Θεσσαλονίκη Χρειάζεται να επιλέξουμε και μεταξύ αρσενικής και θηλυκής ταυτότητας, ανεξάρτητα από την αληθινή προσωπική σεξουαλική ταυτότητα. Μπορούμε επομένως και να διαλέξουμε την κατάλληλη εξωτερική εμφάνιση που πιστεύουμε ότι είναι η καλύτερη για εμάς, αλλάζοντας ή διαλέγοντας τα καλύτερα χαρακτηριστικά προσώπου, μαλλιών, περίμετρο μέσης και ούτω καθεξής. 72

79 Αυτό που φαίνεται να μπορεί να παρατηρηθεί είναι ότι με την ανάπτυξη των εικονικών χώρων, πολλοί άρχισαν να νιώθουν την ανάγκη να δημιουργήσουν χώρους προσευχής ή ακόμη και εκκλησίες, καθεδρικούς ναούς, σκήτες και μοναστήρια για περιόδους ανάπαυσης και διαλογισμού. Η λίστα των Εκκλησιών στο Second Life είναι μακρά: υπάρχουν και ακόμα καθεδρικοί ναοί 128. Το SLI-Reports, το blog του CNN που είναι αφιερωμένο στα γεγονότα και τις καινοτομίες του Second Life, δημοσίευσε πέρσι (3 Μαρτίου 2011) την είδηση ότι ανακατασκευάστηκαν στο διάσημο εικονικό κόσμο ορισμένα περιβάλλοντα και κτίρια που σχετίζονται με το Μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης που βρίσκεται στο Όρος Σινά στην Αίγυπτο. Το Μοναστήρι, που μπορεί κανείς να το βρει στη διεύθυνση SL: αναπαράγει αρκετά πιστά το φρούριο που είναι αφιερωμένο στην Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας. Εικόνα (1.10) Η βιβλιοθήκη. Εικόνα (1.11) 128 Βλ. 73

80 Εικόνα (1.12) Το Μουσείο. Εικόνα (1.13) Γκαλερί από εικονίδια. Εικόνα (1.14) 74

81 Θα Προσπαθήσουμε να διασαφηνίσουμε το ερώτημα με μια συγκεκριμένη εφαρμογή: Tι σημαίνει προσεύχομαι στο Second Life; «Εγώ βάζω το avatar μου σε θέση προσευχής και συγχρόνως εγώ προσεύχομαι. Η προσευχή μου μέσα στο δωμάτιό μου ισχύει και η προσευχή online μου είναι συμβολική», έγραψε ένας «πιστός» 129. Αλλά και αυτό είναι ερώτημα κλειδί είναι δυνατόν και τα avatar να ζουν και μέσα σε μια κοινή μορφή προσευχής που μπορεί να θεωρηθεί λειτουργική; Εδώ και μερικά χρόνια, υπάρχει ένας αγγλικανικός καθεδρικός ναός στο Second Life, όπου λαμβάνουν χώρα κανονικά υπηρεσίες λειτουργίας σε συγκεκριμένα ωράρια 130. Συγκεκριμένα, το ερώτημα που προκύπτει αν είναι δυνατόν να υφίσταται ένας εικονικός χώρος θρησκευτικών τελετών, όπου τα avatar έχουν θρησκευτικές εμπειρίες στον προσομοιωμένο κόσμο. Με το ζήτημα ασχολήθηκε, ο βαπτιστής ιερέας Paul S. Fiddes, καθηγητής της Συστηματικής Θεολογίας στην Οξφόρδη, σε ένα σύντομο κείμενο που έκανε το γύρο του Δικτύου, προκαλώντας μια ευρεία συζήτηση 131. Η Ορθόδοξη Εκκλησία επιμένει πάντα στο γεγονός ότι είναι αδύνατον και ανθρωπολογικά λανθασμένο να θεωρήσουμε την εικονική πραγματικότητα ως ικανή να αντικαταστήσει την πραγματική, απτή και συγκεκριμένη εμπειρία της ορατής και ιστορικής χριστιανικής κοινότητας, καθώς και των Ιερών Μυστηρίων. Η εικονική πραγματικότητα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την αληθινή παρουσία του Χριστού στην Ευχαριστία, τη μυστηριακή πραγματικότητα των άλλων Μυστηρίων και τη λατρεία στο εσωτερικό μιας ανθρώπινης κοινότητας που συμμετέχει με σάρκα και οστά. Στο Διαδίκτυο δεν υπάρχουν Ιερά Μυστήρια. Αφού διασαφηνίστηκε η «πραγματικότητα» του μυστηρίου, παραμένει ανοικτό όμως το ερώτημα του πώς η συνήθεια στην εικονικότητα μπορεί κατά κάποιο τρόπο να επηρεάσει την ίδια την κατανόηση του μυστηρίου, και του πώς είναι δυνατόν να αποφευχθεί ο κίνδυνος μιας «μαγικής» ικανής να εξασθενίσει μέχρι και να ακυρώσει την έννοια της κοινότητας και του εκκλησιαστικής τελετής. Αυτή είναι η αληθινή πρόκληση να κατανοήσουμε τα Μυστήρια που τίθενται από το Δίκτυο. 129 Βλ.http://www.usatoday.com/tech/gaming/ second-life-religion_N.htm 130 Βλ.http://slangcath.wordpress.com 131 Βλ. 75

82 1.4. Διαδίκτυο: ανοιχτά προβλήματα σε μορφή παραδόξου Η χρήση του δικτύου παρουσιάζει κάποιες προβληματικότητες, φώτα και σκιές που αντιτίθενται μεταξύ τους, τις οποίες θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε σε μορφή παραδόξου Η «χωματερή» των δεδομένων Το Διαδίκτυο είναι ένας απεριόριστος χώρος μέσα στον οποίο πετιούνται τα πάντα και δεν βγαίνει ποτέ τίποτα: είναι η χωματερή των δεδομένων. Καμιά φορά μετατρέπεται μια ακατάστατη συσσώρευση πραγμάτων και επιπλέον σε μια τέτοια πληθώρα που δυσκολεύεται κανείς να βρει αυτό που ψάχνει, κυρίως αν αυτός που το κάνει δεν έχει μια κατάλληλη προετοιμασία και μια κουλτούρα ικανή να διακρίνει αυτό που είναι καλό από τα απλά σκουπίδια. Αλλά πριν ακόμα από την ποιότητα, υ- πάρχει ένα πρόβλημα ποσότητας, ένα είδος βουλιμίας δεδομένων, Διαμέσου των μηχανών αναζήτησης ανοίγει κανείς έναν ιστότοπο πάνω σε ένα θέμα που τον ενδιαφέρει, το οποίο αποτελείται από χιλιάδες ψηφιακές σελίδες, συχνά από εκατοντάδες χιλιάδες και ακόμη και από κάνα εκατομμύριο. Μία υπερβολή που καθιστά αδύνατον να κάνει κάποιος μία επιλογή και προτού ακόμη να τις διαβάσει και, επομένως, «είναι σαν να βρίσκεται κανείς μπροστά σε μία μεγάλη δεξαμενή γεμάτη νερό, να είναι διψασμένος, να ανοίγει τη βρύση, αλλά να αγνοεί αν η μόλυνση είναι τέτοια που, άπαξ και το πιει, θα ξεδιψάσει ή θα έχει την ίδια δίψα όπως πριν» 132, και αυτό είναι πιο επικίνδυνο στον τομέα της θρησκείας 133. Παίρνουμε ως παράδειγμα τον ιστότοπο ενός ατόμου ανεξάρτητα αν πρόκειται για μεγάλο ή μικρό -, όπου υπάρχουν δεδομένα που εισήχθησαν πριν πολλά χρόνια, όταν οι χρονικές συντεταγμένες και ο ρόλος του ήταν διαφορετικοί. Εξακολουθούν να υπάρχουν, σαν να ήταν αληθή και τωρινά στοιχεία. Κανείς δεν τα αφαιρεί και αν ο ενδιαφερόμενος προσπαθήσει να τα διορθώσει, θα καταλήξει να προσθέσει τα τρέχοντα στοιχεία χωρίς να σβήσει τα παλιά: κάτι παραπάνω και ίσως αντιθετικό με όσα γράφτηκαν τότε. Εισάγοντας και ποτέ αφαιρώντας, συνθέτονται με τον καιρό σημειωματάρια όπου ίσως υπάρχουν τα πάντα, που παραμένουν όμως χωρίς κάποια τάξη και χωρίς τη δυνατότητα μιας άμεσης και χρήσιμης κατανόησης. Περισσότερο από το να πλοηγείται, περιπλανιέται κανείς χωρίς εργαλεία πλεύσης και ακολουθώντας πορείες που μοιάζουν ενδιαφέρουσες! Μέχρις ότου θα φτάσει στην ξηρά. Το τεράστιο μέγεθος των δεδομένων είναι τέτοιο που ορίζεται ως μια τεράστια απώλεια, όπου ο καθένας βρίσκει ό,τι θέλει. Η ενημέρωση, η είδηση που διαδίδεται, δεν είναι επομένως όπως το έργο τέχνης που χρειάζεται το χρόνο του καλλιτέχνη για να ολοκληρωθεί, ή όπως το αγροτικό 132 Βλ.V. Andreoli, La vita digitale,εκδ. Bur saggi, Milano2007, σ βλ. Τo παράγραφο «Η έρευνα για τον Θεό». 76

83 προϊόν που ο καλλιεργητής περιμένει υπομονετικά να ωριμάσει στο χρόνο 134. Αυτή πρέπει να υφίσταται στην καθορισμένη ώρα, που δεν είναι ούτε καν πια το ραντεβού με τις ειδήσεις στην τηλεόραση, που επαναλαμβάνονται σε διαλείμματα του 24ώρου: σήμερα αναζητά κανείς τη συνεχή διαβούλευση. Γίνεται έτσι απαραίτητο να υπάρχουν ειδήσεις, όποιες κι αν είναι αυτές, για να γεμίζουν τα κενά. Το κριτήριο είναι να «πετάξουν» μέσα στους ιστοτόπους, οι οποία κάθε μέρα γεννιούνται κατά εκατομμύρια στον κόσμο, κάποια είδηση που τους αφορά και επομένως που θα προσθέσουν, χωρίς να φροντίσουν να αξιολογήσουν την αξιοπιστία της, και έτσι θα ερμηνευτεί με εντελώς λάθος τρόπο. Κι αυτό δεν μπορεί να αποκληθεί πολλαπλή πληροφορία και να θεωρηθεί ακόμη και ανεξάρτητη πληροφορία, αφού πρόκειται για απλές συσσωρεύσεις πάνω σε ένα θέμα ή σε ένα όνομα. Πλέον συμβαίνει όλο και περισσότερο, οι ειδήσεις που λαμβάνει κανείς από το Διαδίκτυο να είναι αναξιόπιστες και άχρηστες για σοβαρές μελέτες, εκτός κι αν ληφθούν και επαληθευθούν στη συνέχεια με ένα πιο κριτικό και συστηματικό τρόπο 135. Φαίνεται ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι λαμβάνουν πληροφορίες μέσω του Διαδικτύου, αλλά άλλο τόσο αισθάνονται ανίσχυροι 136. Με λίγα λόγια, λέει ο συγγραφέας Andreoli, όλο και περισσότερο το Διαδίκτυο γίνεται ένας χώρος όπου υπάρχουν τα πάντα, αλλά είναι άχρηστο. Η γνώση έχει α- νάγκη από πολύ πιο λογικούς και συνετούς οδηγούς. Είναι σαν να μπαίνει κάποιος στην Εθνική Βιβλιοθήκη μιας χώρας και να αρχίζει να ψάχνει, χωρίς καθοδήγηση, μία σελίδα για μία αναφορά. Ούτε μια ολόκληρη ζωή δεν θα ήταν επαρκής, και πολύ πριν περάσει, θα είχε ληφθεί από αγωνία. Θα ήταν επίσης σαν να έμπαινε σε μία αποθήκη για να ψάξει ένα αντικείμενο που σίγουρα υπάρχει, αλλά ανάμεσα σε άπειρα πράγματα που έχουν στοιβαχθεί τυχαία το ένα πάνω στο άλλο. Μία απέραντη αποθήκη χωρίς καμία λογική 137. Πρέπει ακόμη να προστεθεί ότι η αναζήτηση γίνεται όλο και πιο δύσκολη σε αναλογία με το βαθμό άγνοιας, είτε γενικά είτε συγκεκριμένα, του ίδιου του υποκειμένου, γι αυτό και μια είδηση ή ένα δεδομένο μπορεί να του φανούν σημαντικά, ενώ αντίθετα είναι απλώς αντιφατικά και καθόλου αποδεδειγμένο. Η μάζα των δεδομένων που μπαίνουν στο Διαδίκτυο κάθε μέρα στον κόσμο, αφού αυτή είναι η περιοχή της λεκάνης απορροής, είναι τόσο μεγάλη που καθιστά αυτό το πρόβλημα όλο και μεγαλύτερο και την τεκμηρίωση, που γεννήθηκε σαν μία ευλογία, σαν μια πηγή άχρηστης και διάσπαρτης πληροφορίας, χωρίς καμία σημασία. Επιπλέον, το άτομο σήμερα είναι σε υπερδιέγερση και επομένως δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, να διακρίνει, να επιλέξει. Ρυθμίζεται από την κούρσα που κάνει για να δώσει μία απάντηση σε κάθε πρόκληση και έτσι η ζωή έγινε ένας αγώνας σε μορφή κουίζ, στον οποίο υπάρχουν πολλά ερωτήματα αποκομμένα μεταξύ τους στα οποία πρέπει να απαντήσει: «Σωστό ή Λάθος», «Ναι ή Όχι». Μάλιστα αυτό πρέπει να το 134 Βλ.G. Cottier, Le Désir de Dieu. Sur les traces de saint Thomas, εκδ. Parole et Silence, Paris 2002, σ R. Εrnesto, ό.π., σ Guy Marchessault, Temoigner de sa foi dans les medias aujourd'hui, εκδ. Les presses de l'université d'ottawa 2005, σ Βλ. V.Andreoli, ό.π, σ. 168, 169,

84 κάνει σε τόσο σύντομο χρόνο που δεν προλαβαίνει να σκεφτεί, ενώ πρέπει να λύσει το πρόβλημα με συντομεύσεις που ξεπερνούν τη δυνατότητα να φτάσουν στις ανώτερες περιοχές του εγκεφάλου. Οποιοσδήποτε χρησιμοποιεί το Διαδίκτυο για να κάνει μια σοβαρή έρευνα αντιλαμβάνεται την επιφανειακότατη αυτής της συσσώρευσης πληροφοριών, μέσα στις οποίες σίγουρα υπάρχουν κάποιες έξοχες πληροφορίες, αλλά για να πλοηγηθεί κάποιος σωστά είναι απαραίτητη η εμπειρία καθώς και συγκεκριμένα ενδιαφέροντα Πρόσβαση στο Διαδίκτυο και Digital Divide Ένα από τα προβλήματα που έχουν δημιουργηθεί από το Διαδίκτυο είναι το «ψηφιακό χάσμα» (digital divide). Η γνώση που προέρχεται από το Διαδίκτυο είναι χρήσιμη, εμπλουτίζει το άτομα και χαρακτηρίζει την οικονομία, η ψηφιακή ικανότητα της οποίας είναι πολύ σημαντική μέρος 139. Με τον παραπάνω όρο δηλώνεται ότι το Διαδίκτυο δεν είναι απολύτως κοντά στην έννοια του ανθρώπου: κάποιοι άνθρωποι μπορούν να έχουν πρόσβαση σε αυτό, αλλά άλλοι όχι. Το ψηφιακό χάσμα είναι αυτό που χωρίζει αυτές τις δύο κατηγορίες ανθρώπων. Ο πρώτος βασικός λόγος για το ψηφιακό χάσμα θα μπορούσε να περιγραφεί ως πολιτισμικός: επειδή αυτές οι τεχνολογίες είναι ακόμη σχετικά νέες για τις φτωχές χώρες, πολλοί άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν τη δυνατότητά τους, ή ξέρουν πώς να τις χρησιμοποιήσουν. Ο δεύτερος λόγος είναι ο τεχνολογικός: υπάρχει ελλιπής τηλεφωνική κάλυψη στις αναπτυσσόμενες χώρες. Πέρα από αυτές τις αρνητικές πλευρές, υπάρχουν ορισμένες που αφορούν άμεσα τη χριστιανική πίστη Λόγοι αμηχανίας της Εκκλησίας Είναι δυνατόν να εμβαθύνουμε στις πραγματικές θρησκευτικές δυνατότητες του Διαδικτύου εξετάζοντας με ρεαλισμό κάποια ρίσκα και κινδύνους που προκύπτουν από την εσφαλμένη χρήση του Δικτύου. Πράγματι, παρόλο που ο Ιστός είναι ένας χώρος εικονικός στον οποίο μπορεί κανείς να μαρτυρήσει την πνευματικότητά του και να πρεσβεύσει την πίστη του, έχουμε πλήρη επίγνωση τού ότι το Διαδίκτυο, όπως κάθε καινούρια τεχνική, εγείρει φόβους, απαιτεί μια συνεχή επιτήρηση και δεν θα 138 Βλ. ό.π. 139 Σχετικά με την πλούσια βιβλιογραφία στο ψηφιακό και στο μορφωτικό χάσμα (knowledge divide), βλ. B. Compaine,The Digital Divide: Facing a Crisis or Creating a Myth?, εκδ. MIT Press, Cambridge (Mass.), 2001, H. Bonfadelli, «The Internet and Knowledge Gaps: A Theoretical and Empirical Investigation», στο European Journal of Communication, 17, 1(2002), σ , K. Mossberger- C.J. Tolbert & M. Stansbury, Virtual Inequality: Beyond the Digital Divide, εκδ. Georgetown University Press, Washington, 2003, M. Warschauer, Technology and Social Inclusion: Rethinking the Digital Divide, εκδ. MIT Press, Cambridge (Mass.), 2003, S. Bentivegna, Disuguaglianze digitali. Le nuove forme di esclusione nella società dell informazione, εκδ. Laterza, Roma-Bari,

85 μπορέσει ποτέ να αντικαταστήσει την επικοινωνιακή ικανότητα της διαπροσωπικής σχέσης, ως κύριος οδού μετάδοσης της πίστης Η ποσότητα του υλικού 140 Η ποσότητα του υλικού που κυκλοφορεί και θεωρείται μή εποικοδομητικό από μή εποικοδομητικό από την Ορθόδοξη Εκκλησία. Υπό αυτήν την έννοια, προκύπτει μια δέσμευση στην εκπαίδευση πάνω στη χρήση του Δικτύου, ειδικά για τους πιο νέους. Η μορφωτική προσφορά του Δικτύου είναι ένα φαινόμενο ανεξέλεγκτο και είναι δύσκολο να περιοριστεί. Η δυνατότητα για οποιοδήποτε χρήστη να δημοσιεύσει ουσιαστικά χωρίς κανένα κόστος, θέτει ένα πρόβλημα ταυτοποίησης του αποστολέα και των προθέσεών του, πέραν της αδυναμίας επιβεβαίωσης της ιδιοκτησίας του να παρέμβει πάνω σε συγκεκριμένα θέματα. Παρόλα αυτά είναι ένας λόγος σύγχυσης, το λιγότερο, να μην διακρίνονται από τις αυθεντικές θέσεις της Εκκλησίας αποκλίνουσες δογματικές ερμηνείες, υπερβολικές πρακτικές αφοσίωσης και ιδεολογικές προκηρύξεις που φέρουν την ετικέτα «ορθόδοξο». Επιπλέον, η Εκκλησία χρειάζεται να βεβαιωθεί ότι το μήνυμά της δεν θα αντικατασταθεί από το μήνυμα του Διαδικτύου. Ορισμένοι απολογητές θα μπορούσαν να πουν ότι το Διαδίκτυο δεν έχει κανένα μήνυμα, αλλά θα ήταν πιο σαφές να πει ότι έχει πολλά μηνύματα ιδεολογίες, θετικά και αρνητικά, ανάλογα με το πώς εφευρέθηκε το Διαδίκτυο, πώς αναπτύχθηκε, και πώς αυτά χρησιμοποιούνται. Για παράδειγμα, τρεις από τις ιδεολογίες που εμφανίζουν δυσκολία για αυτούς που τηρούν τις χριστιανικές αξίες είναι οι ακόλουθες 141 : Μια ιδεολογία εμπορική: αυτός είναι ο στόχος τού να μετατρέπεις τους ανθρώπους σε καταναλωτές, δημιουργώντας ένα διαδικτυακό προφίλ με τρόπο που η κατανάλωση να κυριαρχεί της χρήσης και το εμπόριο να προηγείται της σημασίας. Η γέννηση της εικονικής χριστιανικής κοινότητας online έχει πράγματι προσθέσει μια νέα σημασία στη λέξη «συνάθροιση». Κατά κάποιο τρόπο, το Διαδίκτυο μοιάζει με ένα πνευματικό παζάρι που ταξιδεύει με μεγάλη ταχύτητα» 142. Μια ιδεολογία τεχνολογική: αυτό σημαίνει ότι η τεχνολογία γίνεται σκοπός από μόνη της 143. Η απάντηση στην πανταχού παρουσία των μηχανημάτων μπορεί να οδηγήσει σε μία κατάσταση ανθρώπινης μοναξιάς, εφόσον η τεχνο- 140 Έχουμε ήδη τονίσει αυτό το σημείο με τη γενικότερη έννοια, ενώ εδώ βλέπουμε την επίδρασή του στον τομέα της Εκκλησίας. 141 J. N. Bazin - J. Cottin, Virtual Christianity, σ. 5, J. CHAMA,«Finding God on the Web», στο Time, 53 (16 dec. 1997). Σε αυτήν την τυπολογία τρομάζει πραγματικά η πιθανότητα να γίνει το Διαδίκτυο μέρος ενός θρησκευτικού καταναλωτισμού. Το Δίκτυο προσφέρει μια σειρά θρησκευτικών προτάσεων, από τις πιο κλασικές, τις πιο εκκεντρικές, μέχρι και εκείνες που εκφραστικά γεννήθηκαν σ' αυτό: ο φόβος της ορθόδοξης κοινότητας να γίνει αυτή απλά ένα προϊόν που εκτίθεται σε ένα πνευματικό σούπερ-μάρκετ, υποτιμώντας με αυτόν τον τρόπο τη φύση της και την παιδαγωγία της. 143 R. Altobelli-S. Leone, La morale riflessa sul monitor. Internet ed etica, εκδ.citta Nuova,Roma

86 λογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει τον άνθρωπο, το στοιχείο που παραμένει στο κέντρο της ζωής, της δημιουργίας και της πίστης 144. Μια ιδεολογία θρησκευτική: αυτή είναι η πιο ολέθρια και από τις τρεις, επειδή λειτουργεί υποδόρια και επομένως είναι πιο δύσκολο να διακριθεί. Όσοι την ασπάζονται πιστεύουν πως το Διαδίκτυο χρειάζεται αποκλειστικά ως όργανο για τη διάδοση θρησκευτικών αντιλήψεων που είναι αντι-ανθρωπιστικός, συγκρητιστικός και αποσκοπούν σε ιδιοτελή συμφέροντα. Έτσι, απλά για να μπορεί η Εκκλησία να συνεχίσει να μαρτυρεί και να ο- λοκληρώσει την αποστολή της, και επίσης για να διατηρήσει το τελειότερο δημιούργημα το Θεού τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του, πρέπει να ανακαλύψουμε κι επομένως να αποκαλύψουμε εκείνες τις ιδεολογίες που δεν συμφωνούν με το Ευαγγέλιο. Σε Μία έκκλησή του, ο Dominique Wolton, διευθυντής της επικοινωνίας και της επιστήμης της ενημέρωσης και της τεχνολογίας στο γαλλικό εθνικό Κέντρο για την Επιστημονική Έρευνα (CNRS). Μιλάει για μάχη για την επαναδημιουργία των ανθρωπιστικών και χριστιανικών αξιών της επικοινωνίας γενικότερα, και ειδικότερα όσον αφορά τις νέες τεχνολογίες της ενημέρωσης και της επικοινωνίας 145. Οι νέες τεχνολογίες της ενημέρωσης και της επικοινωνίας τείνουν να προωθήσουν, ανοιχτά ή όχι, αξίες που είναι σε αντίθεση με το Ευαγγέλιο: τη λατρεία του υπεράνθρωπου, το χρήμα ως μοναδικό πράγμα που μετράει, την απώλεια της ατομικής ταυτότητας, τη σύγχυση μεταξύ δημιουργίας και Δημιουργού, την άρνηση των ορίων χρόνου και χώρου, την απουσία ενός νοήματος της ιστορίας, την ενσωμάτωσε, πολυπληθείς προσωπικότητες και πολλά άλλα ακόμα. «Η έρευνα για το Θεό» Η πλοήγηση, γενικότερα, είναι μια οδός προς τη γνώση. Σήμερα συμβαίνει όλο και πιο συχνά, όταν κάποιος χρειάζεται κάποια πληροφορία, να ρωτάει το Δίκτυο για να έχει την απάντηση από μία μηχανή αναζήτησης όπως το Google ή το Bing ή άλλες ακόμη. Το Διαδίκτυο φαίνεται να είναι ο χώρος των απαντήσεων. Αυτές όμως σπάνια είναι μονοσήμαντες: η απάντηση είναι ένα σύνολο από δεσμούς (link) που παραπέμπουν σε κείμενα, εικόνες και βίντεο. Κάθε έρευνα μπορεί να προϋποθέτει μία εξερεύνηση διαφορετικών περιοχών δίνοντας ίσως την εντύπωση μιας κάποιας πληρότητας. Ποια πίστη βρίσκουμε σε αυτόν το χώρο που αποκαλούμε Ιστό; Πληκτρολογώντας σε μια μηχανή αναζήτησης την λέξη God (Θεός) ή ακόμη και religion (θρησκεία), Christ (Χριστός), spirituality (πνευματικότητα) αποκτούμε καταχωρήσεις από εκατοντάδες χιλιάδες σελίδες. Στο Δίκτυο καταγράφεται μια αύ- 144 Λέει ο άγιος Γρηγόριος Νύσσης «Ὄρθιον δὲ τῷ ἀνθρώπῳ τὸ σχῆμα, καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀνατείνεται, καὶ ἄνω βλέπει. Ἀρχικὰ καὶ ταῦτα, καὶ τὴν βασιλικὴν ἀξίαν ἐπισημαίνονται», στο Περί κατασκευής του ανθρώπου7, P.G. 44,144B. 145 Βλ. J. N. Bazin - J. Cottin, ό.π. 80

87 ξηση από θρησκευτικές ανάγκες που η θρησκευτική «παράδοση» καταφέρνει μετά δυσκολίας να ικανοποιήσει. Ο άνθρωπος στην αναζήτηση του Θεού σήμερα ξεκινά μια πλοήγηση. Ποιές είναι οι συνέπειες; Το Διαδίκτυο φαίνεται να είναι το μέρος των απαντήσεων. Ο άνθρωπος ψάχνοντας το Θεό σήμερα ενεργοποιεί μια αναζήτηση. Πώς αλλάζει η «έρευνα για το Θεό» στους καιρούς των μηχανών αναζήτησης; Ποιες είναι οι συνέπειες αυτής της αναζήτησης; Ανάμεσα σε τόσες, θα σταθούμε σε μία: την πιθανή ριζική αλλαγή στην αντίληψη του θρησκευτικού ερωτήματος 146. Το θρησκευτικό ερώτημα στην πραγματικότητα μετατρέπεται σε μια σύγκριση ανάμεσα σε εύλογες απαντήσεις και μόνο υποκειμενικά σημαντικές. Τα ριζικά ερωτήματα δεν θα εκλείψουν ποτέ, αλλά σήμερα διαμεσολαβούν οι απαντήσεις που λαμβάνουμε. Αυτή είναι μία από τις επιδράσεις της αναζήτησης του Θεού στους καιρούς των μηχανών αναζήτησης: η απάντηση είναι ο τόπος ανάδειξης του ερωτήματος. Μπορούμε να πέσουμε στην ψευδαίσθηση ότι το ιερό ή το θρησκευτικό είναι σε τέτοια απόσταση όση το ποντίκι του υπολογιστή. Το Δίκτυο, ακριβώς χάρη στο γεγονός ότι είναι ικανό να περιέχει τα πάντα, μπορεί εύκολα να παρομοιαστεί με ένα είδος μεγάλου θρησκευτικού σούπερ-μάρκετ, στο οποίο είναι δυνατόν να βρούμε κάθε είδος θρησκευτικού προϊόντος με μεγάλη ευκολία: από τις πιο σοβαρές και έγκυρες σκέψεις μέχρι τις θρησκείες που κάποιος άνθρωπος που είχε βαρεθεί εφήυρε για παιχνίδι. Ο οποιοσδήποτε μπορεί να αντλήσει από το δίκτυο, όχι σύμφωνα με πραγματικές πνευματικές ανάγκες, αλλά σύμφωνα με ανάγκες που πρέπει να ικανοποιήσει. Υπάρχει μια ψευδαίσθηση επομένως ότι το ιερό παραμένει «στη διάθεση» ενός «καταναλωτή» τη στιγμή που το χρειάζεται. Για να κατανοήσουμε τον κίνδυνο θρησκευτικής ομογενοποίησης, επισκεπτόμαστε ιστοτόπους όπως το Beliefnet 147, όπου οι θρησκείες παρουσιάζονται, η μία ι- σοδύναμη της άλλης, μέσα σε ένα κοκτέιλ συχνά αφοπλιστικό 148. Και παρόλα αυτά, ακριβώς διασχίζοντας αυτούς τους ιστοτόπους και τα όργανα που αυτοί θέτουν στη διάθεσή μας, είναι δυνατόν να έχουμε μια ιδέα ακόμη και από τη βαθιά ανάγκη του Θεού που αναδεύει την ανθρώπινη καρδιά. Ζούμε μέσα σε ένα βομβαρδισμό από μηνύματα, δεχόμαστε μια υπερπληροφόρηση, τη λεγόμενη information overload 149. Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι να βρούμε το μήνυμα με νόημα αλλά να το αποκωδικοποιήσουμε, και να το αναγνωρίσουμε πάνω στη βάση των πολλαπλών απαντήσεων που λαμβάνουμε. Είναι καθήκον του σύγχρονο ανθρώπου, λοιπόν, και κυρίως του πνευματικά υπεύθυνου, να συναγάγει και να αναγνωρίσει τα πραγματικά θρησκευτικά ερωτήματα 146 Βλ. Α.Spadaro, web2.0, ό.π., σ Βλ Βλ. Heidi Campbell, «The internet as spiritual network», Exploring Religious Comunity online. We are One in the Network, εκδ. Peter Lang, New York, 2005, σ Βλ. Moody D- Walsh P., «Measuring the value of information: an asset valuation approach» στο 7th European Conference on Information Systems (ECIS-99). Copenhagen, Denmark: Copenhagen Business School, June 1999, σ

88 από τις απαντήσεις που αυτός βλέπει να προσφέρονται συνεχώς. Είναι μια σύνθετη εργασία που απαιτεί προετοιμασία και πνευματική ευαισθησία. Ίσως είναι η ευκαιρία να εκπαιδευτούν οι άνθρωποι το γεγονός ότι υπάρχουν πραγματικότητες που ξεφεύγουν πάντοτε από τη λογική της «μηχανής αναζήτησης» και ότι η «γκουγκλοποίηση» της πίστης είναι αδύνατη επειδή είναι ψεύτικη. Το Google καταφέρνει μονάχα να «κάνει απογραφή» των λέξεων που υπάρχουν στο ε- σωτερικό ενός κειμένου χωρίς, να προσπαθεί με κάποιον τρόπο να προσδιορίσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο χρησιμοποιούνται αυτές οι λέξεις. Ο χριστιανός δεν είναι πλέον ένας «καταναλωτής θρησκευτικών υπηρεσιών» ούτε ένας άνθρωπος που κρατάει στη γροθιά του μία απάντηση. Ο χριστιανισμός είναι φορέας ενός μηνύματος, εκείνου του θανάτου και της Ανάστασης του Χριστού. Αν το Ευαγγέλιο εμφανίζεται μόνο ως μία είδηση μεταξύ πολλών, μπορεί ίσως να απορρίπτεται ευνοώντας άλλα μηνύματα πιο σημαντικά. Όλη αυτή η διαδικασία επαναλαμβάνεται στα λόγια του Γεωργίου Φλορόφσκι: «Ὁ βασικὸς κίνδυνος στὶς ἡμέρες μας εἶναι ὅτι ὑπάρχουν τόσο πολλά συγκρουόσμενα "πιστεύω". Ἡ μεγαλύτερη ἔνταση δὲν εἶναι τόσο μεταξὺ "πίστεως" και «ἀπιστίας», ὃσο ἀκριβῶς μεταξὺ ἀνταγωνιζόμενων πίστεων. Τόσο πολλὰ "παράξενα εὐαγγέλια" κηρύττονται, και καθένα ἀπ'αὐτα ἀπαιτεῖ όλοκληρωτική πεποίθηση καὶ πιστή ὑποταγή. Ἀκόμη καὶ ἡ ἐπιστήμη εμφανίζεται πότε πότε σἀν θρησκεία.ἴσως νὰ εἶναι ἀλήθεια πὼς ἡ συγχρονη κρίση ἀκολούθησε ἀναγκαστικὰ ὅταν ἐχάθηκαν οἱ πεποιθήσεις. Θὰ ἦταν ὁπωσδήποτε καταστρεπτικὸ ἐὰν οὶ ἂνθρωποι συγκεντρώνονται γύρω ἀπό μιὰ ψεύτικη σημαία καὶ δήλωναν ὑπακοή σὲ μιὰ λανθασμένη πίστη. Η πραγματική ρίζα της σύγχρονης τραγωδίας δὲν βρίσκεται μόνο στὸ γεγονός ὅτι οι ἂνθρωποι ἔχασαν τὶς πεποιθήσεις τους, ἀλλά στὸ ὅτι ἐγκατέλειψαν τό Χριστό» 150. Μα πώς μπορεί να τα καταφέρει η επικοινωνία, που εμείς αποκαλούμε «Ευαγγέλιο», να εξηγήσει ότι αυτή είναι ακριβώς μια μορφή τελείως διαφορετική από την ενημέρωση στη δική μας γλωσσική χρήση, κυρίως μια «παράσταση», μια ζωτική διαδικασία, μέσω της οποίας μονάχα το όργανο της ύπαρξης μπορεί να βρει τον δικό του σωστό τόνο; Και η πρόκληση είναι σοβαρή γιατί σηματοδοτεί το όριο μεταξύ της πίστης ως «προϊόν» προς διάθεση με δελεαστικό τρόπο, και της πίστης ως πράξη του ανθρώπου που, παρακινούμενος από τον Θεό, δίνει ελεύθερα σε Αυτόν την συγκατάθεσή του. Η σπουδαία λέξη που πρέπει να ανακαλύψουμε, λοιπόν, είναι η ευθυκρισία. Ο άνθρωπος έχει το ρόλο να τα συναγάγει και να τα αναγνωρίσει μέσα από τις απαντήσεις που λαμβάνουν και οι οποίες απαιτούν φίλτρο αναγνώρισης, ικανό να δώσει ε- νότητα στον κατακερματισμό των μηνυμάτων που μας επηρεάζουν βαθιά. 150 Γ.Φλορόφσκι, Χριστιανισμός και Πολιτισμός, μτφρ. Ν. Πουρναρά, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη,

89 Η μοναξιά των ατόμων και η προσωποποίηση της πίστης Ο Ιστός μπορεί να συμβάλει στο να διακρίνει την πίστη και το θρησκευτικό συναίσθημα. Στην ουσία, συντελεί στη δόμηση της θρησκευτικότητάς μας με ιδιωτικό τρόπο, καθώς επιτρέπει στον καθένα να επικοινωνεί και να ενημερώνει τον ίδιο του τον εαυτό με ιδιωτικό τρόπο: όταν θέλει, όπου θέλει, και πάνω σε ό,τι θέλει. Ο Jean-Paul Willaime, διευθυντής του Κέντρου Κοινωνιολογίας της Πίστης στο Στρασβούργο, τονίζει τη σχέση ανάμεσα στη γέννηση του Διαδικτύου και το νέο θρησκευτικό περιβάλλον, που ευνοεί μερικές φορές τα ατομικά συναισθήματα, παρά μία σκέψη που βασίζεται στο δόγμα και μια αυστηρή ανάλυση των πραγμάτων πάνω στα οποία βασίζεται η πίστη 151. Δίπλα σε αυτήν την εξατομίκευση της πίστης, οι αμφιβολίες εκφράζονται γύρω από την πραγματική ποιότητα των σχέσεων στο εσωτερικό της εικονικής κοινότητας. Ο Piero Bertolini του Πανεπιστημίου της Bologna διακρίνει δύο κύρια προβλήματα της ενσωμάτωσης στο περιβάλλον μιας εικονικής κοινότητας 152. Από τη μια πλευρά βρίσκεται ένα ερώτημα, που έχει να κάνει με την ηθική. Πόσο κοστίζει μια σχέση που βασίζεται στις αξίες μιας ηθικής της «απορρύθμισης», στο βαθμό που ο εταίρος στην ανταλλαγή μπορεί να αλλάξει εκουσίως ταυτότητα ή να κρυφτεί πίσω από μια ψεύτικη ταυτότητα 153 ; Από την άλλη πλευρά, η ευρρωστία της εικονικής σχέσης αμφισβητείται: τι αξία υπάρχει σε μια εικονική σχέση που δεν θα οδηγήσει σε μια πραγματική σχέση; Οι online κοινότητες είναι στ αλήθεια μία κοινότητα ή είναι μία κοινότητα της φαντασίας; Η φύση του διαδικτύου ως 'Άρειος Πάγος' Το περιβάλλον των διαδικτύου που χαρακτηρίζει αυτήν την εποχή είναι μια σύνθετη πραγματικότητα και, όπως είδαμε πριν, μπορεί να αναπαρασταθεί με διάφορους τρόπους, ακόμη και αντίθετους μεταξύ τους, και κάθε αναπαράσταση φωτίζει κάποιες πτυχές, κάποιους χαρακτήρες αυτού του περιβάλλοντος. Θα ήταν σκόπιμο λοιπόν να προβληματιστούμε σχετικά με τις διάφορες αυτές αναπαραστάσεις και να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε ποια συμπεράσματα μπορεί κανείς να αντλήσει σχετικά με την παρουσία της Εκκλησίας σε αυτό το περιβάλλον 151 Βλ. Jean Nicolas Bazin- Jérome CottinVirtual, Virtual Christianity, σ Βλ. ό.π 153 Η σχέση που δημιουργείται μέσα στο δίκτυο παρουσιάζει ταυτόχρονα δύο αντιθετικά στοιχεία: είναι πολύ ανώνυμη και απρόσωπη, εφόσον οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει τους άλλους να πιστέψουν ότι είναι αυτό που δεν είναι σε επίπεδο Π.χ.ηλικίας, φύλου και επαγγέλματος, και μπορεί να εκφράζεται χωρίς τα όρια που θέτει η κύρια δημόσια ταυτότητα (στο δίκτυο κανείς συζητάει για όσα αισθάνεται), αλλά και ακριβώς γι αυτό είναι και πολύ εμπιστευτική, γιατί επιτρέπει να πει κανείς για τον εαυτό του πράγματα που διαφορετικά ένα άτομο δύσκολα θα έλεγε στην καθημερινότητά του. Η σχέση στο δίκτυο επομένως μπορεί να είναι είτε πλαστή είτε όμως και πολύ αληθινή. 83

90 των Μέσων και σχετικά με τη δράση όλων εκείνων που μέσα σε αυτό το περιβάλλον λαμβάνουν μια προσωπική ευθύνη. Μια πρώτη εικόνα, ίσως η πιο συνηθισμένη και καταχρηστική, με την οποία αναπαρίσταται το περιβάλλον των μέσων ενημέρωσης και το δίκτυο των επικοινωνιακών σχέσεων που το χαρακτηρίζει, κυρίως με την έλευση και την ανάπτυξη των λεγόμενων διαδραστικών και συμμετοχικών μέσων μαζικής επικοινωνίας, είναι εκείνη της Πλατείας ή της Αγοράς (δηλαδή της κατεξοχήν εικόνας του δημόσιου χώρου). Στην εικόνα της πλατείας παρουσιάζονται τρεις πτυχές: α) Καταρχήν η πλατεία εκφράζει την ιδέα ενός ελεύθερου και «ανοιχτού» χώρου μέσα στον οποίο είναι δυνατές οι πιο διαφορετικές συναντήσεις είναι ο χώρος των πολλαπλών και μόνο εν μέρει προκαθορισμένων και καθοριζόμενων συναντήσεων. Εκεί μπορεί κανείς να συναντήσει οποιονδήποτε, όποιον γνωρίζει καλά και εκείνον με τον οποίον συνδέεται με δυνατούς δεσμούς, εκείνον που ίσα που τον γνωρίζει ή όποιον δεν γνωρίζει καθόλου (αν και, ακολουθώντας αυτή τη μεταφορά, πρέπει να ειπωθεί ότι ακόμα και στις πλατείες υπάρχουν σχέσεις που προτιμούνται μεταξύ ήδη συντελεσμένων ομάδων και μικρότερων παρεών). β) Κατά δεύτερον, η πλατεία είναι ένας δημόσιος χώρος, όπου μπορεί κανείς να μιλήσει και να συζητήσει, ένας χώρος μέσα στον οποίο η ιδιωτική, προσωπική γνώμη μπορεί να εκφραστεί, να μοιραστεί, να ανταλλαχθεί, να συγκριθεί με εκείνη των άλλων. Είναι, επομένως, ο τόπος μέσα στον οποίο βρίσκουν χώρο όλες οι γνώμες, χωρίς ιδιαίτερες ιεραρχίες ή προτεραιότητες, χωρίς κάποια να μπορεί να υπερισχύσει από μόνη της χωρίς να αναδειχθεί από τη συζήτηση και τη σύγκριση. Όλες τοποθετούνται δυνητικά στο ίδιο επίπεδο. Εδώ εκφράζεται και η πολιτική διάσταση της δημόσιας σφαίρας των ΜΜΕ ως χώρου σύγκρισης και λαϊκής συνάθροισης 154. γ) Τέλος, συχνά στις αναπαραστάσεις μας, η πλατεία αντιτίθεται της πολυκατοικίας: είναι ο χώρος των οριζόντιων, κυκλικών σχέσεων και επομένως αυτή η μεταφορά εκφράζει την ιδέα σύμφωνα με την οποία το επικοινωνιακό περιβάλλον βλέπει την παρακμή των παλαιότερων συστημάτων των κεντρικών, μονο-κατευθυνόμενων και α- σύμμετρων επικοινωνιακών σχέσε&om