ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΝ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΝ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ"

Transcript

1 ΓΕΩΡΓΙΑ Ε. ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΠΤΥΧΙΟΥΧΟΣ ΚΥΤΤΑΡΙΚΗΣ ΜΟΡΙΑΚΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ESSEX ΚΑΤΟΧΟΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟΥ ΔΙΠΛΩΜΑΤΟΣ (MSc): ΑΝΟΣΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ESSEX ΒΙΟΧΗΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΙΣΤΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΟΙ ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΚΤΙΜΗΣΗΣ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΩΝ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΩΝ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗ ΔΙΑΤΡΙΒΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΚΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: Καθηγητής Ι. ΒΑΡΑΚΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΠΑΤΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΑΤΡΑ 2007

2 ΤΡΙΜΕΛΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Η. Παναγιωτόπουλος: Επιβλέπων Καθηγητής, Καθηγητής Ορθοπαιδικής Πανεπιστημίου Πατρών Ι. Βαράκης: Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, Καθηγητής Ανατομικής Πανεπιστημίου Πατρών Μ. Ασημακοπούλου: Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, Επίκουρη Καθηγήτρια Ανατομικής Πανεπιστημίου Πατρών ΕΠΤΑΜΕΛΗΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ Η. Παναγιωτόπουλος: Επιβλέπων Καθηγητής, Καθηγητής Ορθοπαιδικής Πανεπιστημίου Πατρών Ι. Βαράκης: Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, Καθηγητής Ανατομικής Πανεπιστημίου Πατρών Μ. Ασημακοπούλου: Μέλος Τριμελούς Συμβουλευτικής Επιτροπής, Επίκουρη Καθηγήτρια Ανατομικής Πανεπιστημίου Πατρών Η. Λαμπίρης: Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής, Καθηγητής Ορθοπαιδικής Πανεπιστημίου Πατρών Ν. Καραμάνος: Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής, Καθηγητής Τμήματος Χημείας Πανεπιστημίου Πατρών Ε. Παπαδάκη-Πέτρου: Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ανατομικής Πανεπιστημίου Πατρών Σ. Παντελιού: Μέλος Επταμελούς Εξεταστικής Επιτροπής, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τμήματος Μηχανολόγων-Μηχανικών και Αεροναυπηγών Πανεπιστημίου Πατρών

3 ... για τη Χριστίνα, τον άγγελό μου.

4 Σημείωμα Συγγραφέα... τούτη η σελίδα, ίσως να ναι η πιο σημαντική αυτής της διατριβής, διότι καταθέτω την ψυχή μου ως ένα ευχαριστώ για όλους τους σημαντικούς ανθρώπους που είχα την τύχη να γνωρίσω στο πέρασμα των τελευταίων τεσσάρων ετών. Και πρώτα απ όλους, τον καθηγητή μου κ ο Ηλία Παναγιωτόπουλο, του οποίου η ψυχική ευγένεια και γαλήνη με έκανε καλύτερο άνθρωπο. Μου δίδαξε πως μόνο με υπομονή και ηρεμία μπορεί κανείς να προοδεύσει στην έρευνα, αλλά και στη ζωή!!! Τον καθηγητή μου κ ο Ιωάννη Βαράκη, του οποίου η παρουσία ήταν μόνιμα αισθητή δίπλα μου, να με καθοδηγεί και να φωτίζει το δρόμο μου στα εύκολα και στα δύσκολα. Την επίκουρη καθηγήτρια κ α Μάρθα Ασημακοπούλου, η οποία με αγκάλιασε με φιλική διάθεση μέσα στο εργαστήριο Ανατομικής, καθώς και την αναπληρώτρια καθηγήτρια κ α Ελένη Παπαδάκη που με υπομονή κι επιμονή στάθηκε κοντά μου σε όποια δυσκολία προέκυπτε στο χώρο του εργαστηρίου. Τη συνάδελφό μου, βιολόγο, Νατάσα Σταυροπούλου, με την οποία μοιράστηκα αμέτρητες ώρες εργαστηριακής δουλειάς, αντιξοότητες και προβλήματα, που όμως, χάρη στο χιούμορ και το ανεξάντλητο χαμόγελό της, πέρασαν ανώδυνα και διασκεδαστικά. Τον συνάδελφό μου και, πλέον, αγαπημένο μου φίλο, μηχανολόγο μηχανικό Γιώργο Αναστασόπουλο, για την πολύτιμη βοήθεια και υποστήριξή του σε όλες τις φάσεις αυτής της έρευνητικής μελέτης αλλά, κυρίως, για τη γνήσια αγάπη και φιλία που μου χάρισε. Πολλά ευχαριστώ στον καθηγητή κ ο Νίκο Καραμάνο, για την προθυμία του να με βοηθήσει όποτε και όπου τον χρειαζόμουν. Ασυγχώρητη παράληψή μου θα ήταν αν δεν αναφερόμουν στην αναπληρώτρια καθηγήτρια και υπεύθυνη του ερευνητικού αυτού προγράμματος κ α Σοφία Παντελιού. Εδώ οι λέξεις περιττεύουν... Ένας άνθρωπος, μια γυναίκα, μια επιστήμονας που με δίδαξε πως, ό,τι κι αν επιβάλλει ο νόμος του Murphy, εμείς έχουμε υποχρέωση απέναντι στον εαυτό μας και τα θέλω μας να συνεχίζουμε τον αγώνα μας, πάντα με το κεφάλι ψηλά.

5 Για το τέλος άφησα τη μητέρα μου. Ένα ανθρώπινο αμορτισέρ που λειτουργούσε πάντα αποσυμπιεστικά και κατευναστικά απέναντι στα πάθη μου και μου θύμιζε πως τα αγαθά κόποις κτώνται. Ήταν τύχη και συνάμα τιμή για μένα να γνωρίσω σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα τόσους πολλούς και σημαντικούς ανθρώπους. Σας ευχαριστώ... Τζίνα Ε. Χριστοπούλου Η διδακτορική διατριβή εκπονήθηκε στα πλαίσια του ερευνητικού προγράμματος ΠΕΝΕΔ 2001 ΕΔ 377, με επιδότηση της Γενικής Γραμματείας Έρευνας και Τεχνολογίας, Υπουργείο Ανάπτυξης, Πρόγραμμα ΕΠΑΝ.

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1. ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 1.i Οστίτης Ιστός Κυτταρική Δομή 2 1.ii Κυτταρική Βιολογία Οστεοβλαστών και Οστεοκλαστών 3 1.ii 1 Προέλευση και Κύκλος Ζωής Οστεοβλαστών 3 1.ii 2 Λειτουργίες Οστεοβλαστών 5 1.ii 3 Προέλευση και Κύκλος Ζωής Οστεοκλαστών 8 1.ii 4 Λειτουργίες Οστεοκλαστών 9 1.iii Ανακατασκευή του Οστού (Bone Remodeling) 11 1.iv Οστεοπόρωση 13 1.iv 1 Γενικά 13 1.iv 2 Μετεμμηνοπαυσιακή Οστεοπόρωση 14 1.v Διαγνωστικά Μέσα Οστεοπόρωσης 15 1.v 1 Γενικά 15 1.v 2 Peripheral Quantitative Computerized Tomography (pqct) 17 1.v 3 Modal Damping Factor (MDF) 18 1.vi Βιοχημικοί Δείκτες Μεταβολισμού του Οστού 19 1.vi 1 Βιοχημικοί Δείκτες Παραγωγής Οστού 21 1.vi 2 Βιοχημικοί Δείκτες Απορρόφησης Οστού 23 1.vii Θεραπευτικές Προσεγγίσεις Οστεοπόρωσης 24 1.vii 1 Γενικά 24 1.vii 2 Διφωσφονικά Αλενδρονάτη 26 1.viii Στατίνες και Οστεοπόρωση 27 ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΕΤΗΣ 31 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΥΛΙΚΑ ΚΑΙ ΜΕΘΟΔΟΙ 33 2.Α ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΛΑΝΟ 34 2.Β ΜΕΘΟΔΟΛΟΓΙΑ 36 2.Βi Μέτρηση Βιοχημικών Δεικτών με Ανοσοενζυμική Μέθοδο ELISA (Enzyme Linked Immunosorbent Assay) 36 2.Bi 1 Μέτρηση Επιπέδων NTx 38 2.Bi 2 Μέτρηση Επιπέδων Οσετοκαλσίνης 41 2.Βii Οστική Πυκνομετρία με τη Μέθοδο pqct 44 2.Biii Μέτρηση Συντελεστή Εσωτερικής Απόσβεσης (MDF) 47 2.Biv Παρασκευή Τομών Κνήμης σε Παραφίνη 48

7 2.Βv Ιστολογική Mελέτη Tομών Παραφίνης με Χρώση Αιματοξυλίνης Ηωσίνης 50 2.Βvi Παρασκευή Τομών Κνήμης σε Πλαστικό (μεθυλ-μεθακρυλικό) 52 2.Βvii Ιστομορφομετρική Ανάλυση Τομών Κνήμης σε Πλαστικό 54 2.Bviii Ανοσοϊστοχημική Μελέτη Τομών Κνήμης ως προς την Έκφραση της BMP-2 και του Αποπτωτικού Παράγοντα Fas 56 2.Bviii 1 Ανοσοϊστοχημική Εντόπιση της Bone Morphogenetic Protein Bviii 2 Ανοσοϊστοχημική Εντόπιση του Αποπτωτικού Παράγοντα Fas 61 2.Bix Ηλεκτροφόρηση πρωτεϊνών σε πήγματα πολυακρυλαμιδίου παρουσία SDS (SDS PAGE) 63 2.Bix 1 Προετοιμασία δειγμάτων 63 2.Bix 2 Ηλεκτροφόρηση πρωτεϊνών (SDS PAGE) 63 2.Bix 3 Βαφή πηγμάτων με χρωστική Coomassie Blue R Bix 4 Ανοσοαποτύπωση πρωτεϊνών κατά Western (Western Blotting) 69 2.Βx Στατιστική Επεξεργασία Αποτελεσμάτων 72 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ 73 3.i Μέτρηση Επιπέδων Βιοχημικών Δεικτών NTx και Οστεοκαλσίνης 74 3.ii Οστική Πυκνομετρία με το μέθοδο pqct 80 3.iii Mετρήσεις Συντελεστή Εσωτερικής Απόσβεσης (MDF) 86 3.iv Ιστολογικά Ευρήματα Τομών Κνήμης σε Παραφίνη 92 3.v Ιστομορφομετρία σε τομές μεθυλ-μεθακρυλικού 95 3.vi Aνοσοϊστοχημικά Ευρήματα ως προς την Έκφραση της Οστεομορφογενετικής Πρωτεΐνης BMP-2 και του Αποπτωτικού Παράγοντα Fas 98 3.vii Ανοσοαποτύπωση κατά Western Πρωτεϊνών BMP-2 και Fas 106 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΣΥΖΗΤΗΣΗ 109 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ 131 ΠΕΡΙΛΗΨΗ 134 SUMMARY 138 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 142 ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ 158 ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ 162

8 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ

9 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1.i Οστίτης Ιστός Κυτταρική Δομή Ο οστίτης ιστός είναι ένας εξειδικευμένος συνδετικός ιστός, που αποτελείται από ασβεστοποιημένη μεσοκυττάρια ουσία, την οστική μητρική ή θεμέλια ουσία, και πέντε διαφορετικά είδη κυττάρων, τα οστεοπρογονικά, τους οστεοβλάστες, τα οστεοκύτταρα, τους οστεοκλάστες και τα επενδυτικά οστικά κύτταρα (lining cells) ή οστεοβλάστες εν ηρεμία ή οστεοβλάστες επιφανείας. Τα οστεοπρογονικά κύτταρα αποτελούν πολυδύναμα μεσεγχυματικά κύτταρα (stem cells) κι εντοπίζονται στις οστικές επιφάνειες. Οι οστεοβλάστες, οι οποίοι επίσης εντοπίζονται στις οστικές επιφάνειες, είναι τα αρμόδια κύτταρα για τη σύνθεση των πρωτεϊνών της μητρικής ουσίας και την ασβεστοποίησή της (Junqueira et al, 1991). Τα οστεοκύτταρα, τα πιο πολυάριθμα κύτταρα του οστίτη ιστού ( /mm 3 ) βρίσκονται σε κοιλότητες (lacunae) μέσα στην ασβεστοποιημένη μητρική ουσία, ενώ επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω οστικών σωληναρίων, χασματοσυνδέσεων, καθώς και με τις αποφυάδες που διαθέτουν (Junqueira et al, 1991). Οι οστεοκλάστες προέρχονται από προγονικά κύτταρα του αιμοποιητικού ιστού, ενώ διαφοροποιούνται και ωριμάζουν σε πολυπύρηνα γιγαντοκύτταρα, εντοπισμένα στα βοθρία οστικής απορρόφησης (βοθρία του Howship) με λειτουργικό ρόλο την απορρόφηση του οστού (Junqueira et al, 1991).

10 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Τέλος, τα επενδυτικά οστικά κύτταρα (lining cells) προέρχονται από οστεοβλάστες που έπαψαν να είναι ενεργοί και που, όμως, δεν εγκλωβίστηκαν σε οστεοειδές (νεοσχηματισμένη θεμέλια ουσία που δεν έχει ασβεστοποιηθεί) για να μετατραπούν σε οστεοκύτταρα. Τα επενδυτικά οστικά κύτταρα είναι αποπλατυσμένα στη μορφολογία τους, ενώ διαθέτουν μειωμένο αριθμό κυτταροπλασματικών οργανιδίων. Καλύπτουν μεγάλη έκταση των οστικών επιφανειών, προστατεύοντας τις, έτσι, από την αποικοδομητική δράση των οστεοκλαστών (Junqueira et al, 1991). 1.ii Κυτταρική Βιολογία Οστεοβλαστών και Οστεοκλαστών Τα πιο ενεργά κύτταρα του οστίτη ιστού είναι οι οστεοβλάστες και οι οστεοκλάστες, υπεύθυνοι για την παραγωγή και την απορρόφηση του οστού, αντίστοιχα. 1. ii 1 Προέλευση και Κύκλος Ζωής Οστεοβλαστών Ο απώτερος πρόγονος του οστεοβλάστη είναι το πολυδύναμο, αρχέγονο μεσεγχυματικό κύτταρο (stem cell), που εκτός από τη μεγάλη αναγεννητική του ικανότητα, μπορεί εν δυνάμει να διαφοροποιηθεί προς την κατεύθυνση άλλων κυτταρικών σειρών. Το πρώτο στάδιο στη διαφοροποίηση του stem cell προς τη σειρά των οστεοπαραγωγών κυττάρων είναι το επαγώγιμο οστεοπρογονικό κύτταρο (osteoprogenitor), δηλαδή το κύτταρο που δεν έχει ακόμα τελεσίδικα προκαθορισθεί ότι θα ακολουθήσει την κατεύθυνση διαφοροποίησης προς οστεοβλάστη, αλλά που σε κατάλληλο περιβάλλον,όπως επαφή με μη τιτανωμένο οστό, ακολουθεί αυτή την οδό διαφοροποίησης.

11 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Η ύπαρξη τέτοιων επαγώγιμων οστεοπρογονικών κυττάρων πιστεύεται ότι εξηγεί την έκτοπη παραγωγή οστίτη ιστού σε εξωσκελετικούς ιστούς (Ducy et al, 2000). Το επόμενο στάδιο διαφοροποίησης είναι ο προ-οστεοβλάστης, ο οποίος είναι προκαθορισμένος να εξελιχθεί σε οστεοβλάστη. Οι προοστεοβλάστες έχουν ικανότητα κυτταρικής διαίρεσης, η οποία όμως μειώνεται καθώς τα κύτταρα διαφοροποιούνται περαιτέρω. Οι οστεοβλάστες δεν έχουν δυνατότητα διαίρεσης. Μικρό ποσοστό οστεοβλαστών εγκλωβίζεται σε τιτανωμένη μητρική ουσία και μετατρέπεται σε οστεοκύτταρα. Θεωρείται πως πολλοί οστεοβλάστες παραμένουν ανενεργοί στις οστικές επιφάνειες ως επενδυτικά κύτταρα. Ο κύκλος ζωής των οστεοβλαστών συνοψίζεται στην Εικόνα 1.1 (Goltzman, 2002). Εικόνα 1.1. Ο κύκλος ζωής του οστεοβλάστη (Goltzman, 2002)

12 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Σε γενετικό επίπεδο, η διαφοροποίηση των οστεοβλαστών είναι μια διαδικασία που γίνεται βαθμιαία (Ducy & Karsenty, 1998). Κατά τον κύκλο της ζωής του ο οστεοβλάστης εκφράζει όλα τα γονίδια που είναι απαραίτητα για την παραγωγή οστίτη ιστού, αλλά όχι συγχρόνως. Αρχικά, εκφράζονται γονίδια που σχετίζονται με τον κυτταρικό πολλαπλασιασμό, καθώς και γονίδια που αφορούν στη σύνθεση πρωτεϊνών της μητρικής ουσίας (κολλαγόνο και μη κολλαγόνες πρωτείνες). Ακολουθεί η έκφραση γονιδίων που σχετίζεται με την ωρίμανση του οστεοειδούς και, τέλος, εκφράζονται γονίδια υπεύθυνα για την τιτάνωση (π.χ. οστεοκαλσίνη). 1. ii 2 Λειτουργίες Οστεοβλαστών Οι λειτουργίες των οστεοβλαστών χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: α) την παραγωγή δομικών συστατικών του οστίτη ιστού και β) την παραγωγή ρυθμιστικών παραγόντων κι ενζύμων που επηρεάζουν την παραγωγή και απορρόφηση του οστού (Aubin, 1998). Στην πρώτη κατηγορία εντοπίζεται η παραγωγή δομικών πρωτεϊνών της εξωκυττάριας ουσίας, με κυριότερη το κολλαγόνο τύπου Ι που αποτελεί το κύριο συστατικό του οστεοειδούς. Επιπλέον, οι οστεοβλάστες συμμετέχουν στην ασβεστοποίηση της εξωκυττάριας ουσίας, μέσω κυρίως της παραγωγής και δράσης της αλκαλικής φωσφατάσης. Το ένζυμο αυτό εντοπίζεται στην κυτταροπλασματική μεμβράνη των οστεοβλαστών και σχετίζεται με τον σχηματισμό νέου οστίτη ιστού, αν και ο ακριβής μηχανισμός δράσης δεν έχει αποσαφηνισθεί πλήρως.

13 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Η οστεοκαλσίνη, εξ άλλου, είναι μια ακόμα μη κολλαγόνα πρωτεΐνη, η οποία παράγεται από τους οστεοβλάστες κατά τη διάρκεια της φάσης ασβεστοποίησης του οστού. Στη δεύτερη κατηγορία λειτουργιών του οστεοβλάστη εμπεριέχεται η παραγωγή αυξητικών παραγόντων, κυττοκινών και ενζύμων, απαραίτητων για το σχηματισμό και την απορρόφηση του οστού. Οι οστεοβλάστες παράγουν αυξητικούς παράγοντες οι οποίοι εναποτίθενται και παραμένουν δεσμευμένοι στη θεμέλια ουσία του οστίτη ιστού. Σε μεταγενέστερο χρόνο, κι αφού με τη δράση των οστεοκλαστών γίνει απορρόφηση οστού, οι δεσμευμένοι αυξητικοί παράγοντες απελευθερώνονται, προάγοντας τον πολλαπλασιασμό οστεοπρογονικών κυττάρων κι επάγοντας τη διαφοροποίησή τους σε οστεοβλάστες. Μερικοί από αυτούς τους αυξητικούς παράγοντες είναι οι παρακάτω: Insulin-like Growth Factor (IGF), Transforming Growth Factor (TGF), Fibroblast Growth Factor (FGF) και Platelet-Derived Growth Factor (PDGF) (Aubin, 2001). Εξ άλλου, οι οστεοβλάστες συμμετέχουν με έμμεσο τρόπο στην απορρόφηση του οστού. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της παραγωγής κυττοκινών από τους οστεοβλάστες, οι οποίες επενεργούν πάνω στους οστεοκλάστες, προκαλώντας την ενεργοποίησή τους και, τελικά, την απορρόφηση οστού. Η αλληλένδετη σχέση οστεοβλαστών οστεοκλαστών περιγράφεται στην Εικόνα 1.2 (Goltzman, 2002).

14 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Εικόνα 1.2. Διαδραστική σχέση οστεοβλαστών οστεοκλαστών. Κύκλος ζωής οστεοκλαστών (Goltzman, 2002)

15 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ii 3 Προέλευση και Κύκλος Ζωής Οστεοκλαστών Τα κύτταρα προέλευσης των οστεοκλαστών είναι τα αρχέγονα, πολυδύναμα κύτταρα του μυελού των οστών (stem cells) (Parfitt, 1998). Τα κύτταρα αυτά, υπό την επίδραση κυττοκινών κι άλλων μοριακών παραγόντων, πολλαπλασιάζονται, διαφοροποιούνται και συγχωνεύονται, σχηματίζοντας πολυπύρηνα κύτταρα (οστεοκλάστες) που προσφύονται στην επιφάνεια του οστού, απορροφούν οστέινη ουσία και, τελικά, αποπίπτουν (Εικόνα 1.2). Πιο αναλυτικά, τα stem cells, υπό την επίδραση του Osteoclast Differentiation Factor (ODF) και του Monocyte Colony Stimulating Factor (MCSF), πολλαπλασιάζονται και δεσμεύονται (commited cells) στην κατεύθυνση διαφοροποίησης προς οστεοκλάστη, παράγοντας, έτσι, μονοπύρηνα κύτταρα, προγόνους οστεοκλαστών. Ακολούθως, τα μονοπύρηνα αυτά κύτταρα συγχωνεύονται υπό την επίδραση της παραθορμόνης (PTH) και της 1,25 δι-υδρόξυ Βιταμίνης D (1,25 D 3 ), καθώς και από την επίδραση κυττοκινών, όπως η ιντερλευκίνη 1 (IL-1), δίνοντας ανώριμους οστεοκλάστες (Roodman, 1999). Εφ όσον οι ανώριμοι οστεοκλάστες βρεθούν σε οστική επιφάνεια, γυμνή απο επενδυτικά κύτταρα (lining cells), υφίστανται περετέρω διαφοροποίηση, σχηματίζουν πτυχωτή παρυφή και προσφύονται στο οστό για να πραγματοποιηθεί η απορρόφησή του. Όπως αναφέρθηκε και νωρίτερα, χημικά ερεθίσματα για την ενεργοποίησή τους λαμβάνουν και από τους οστεοβλάστες.

16 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ii 4 Λειτουργίες Οστεοκλαστών Από τη στιγμή που τα επενδυτικά κύτταρα (υπό την επίδραση παραγόντων που προάγουν την οστική απορρόφηση) συνέλκονται, ο οστεοκλάστης προσφύεται μέσω της πτυχωτής του παρυφής στην οστική επιφάνεια. Η προσκόλληση του οστεοκλάστη στην οστική επιφάνεια επιτυγχάνεται μέσω της πρόσδεσης ειδικών ιντεγκρινών, που εκφράζονται στην κυτταρική μεμβράνη της πτυχωτής παρυφής, με μη κολλαγόνες γλυκοπρωτεΐνες της εξωκυττάριας ουσίας (π.χ. οστεοποντίνη). Το επόμενο στάδιο είναι η παραγωγή κι έκλυση υδρογονοκατιόντων Η + και λυσοσωμιακών ενζύμων μέσα στο βοθρίο που σχηματίζεται ανάμεσα στον οστεοκλάστη και την οστική επιφάνεια (βοθρίο οστικής απορρόφησης ή βοθρίο του Howship). Η παραγωγή Η + καταλύεται από τη δράση του ενζύμου καρβονική ανυδράση, ενώ η απελευθέρωσή τους στο βοθρίο πραγματοποιείται μέσω αντλίας πρωτονίων που εντοπίζεται στην πλασματική μεμβράνη της πτυχωτής παρυφής. Το όξινο ph διαλύει τους κρυστάλλους υδροξυαπατίτη, ενώ καθεψίνες και μεταλλοπρωτεϊνάσες αποδομούν τα οργανικά στοιχεία της οστικής ουσίας κι ενεργοποιούν κολλαγενάσες που βρίσκονται σε λανθάνουσα κατάσταση στη θεμέλια ουσία. Τελικό αποτέλεσμα είναι η διάσπαση του κολλαγόνου από τις κολλαγενάσες και η αποικοδόμηση του οστού (Teitelbaum, 2000). Η Εικόνα 1.3 (Goltzman, 2002) αποτελεί σχηματική περιγραφή των παραπάνω διαδικασιών.

17 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Εικόνα 1.3. Οστική απορρόφηση από οστεοκλάστη (Goltzman, 2002)

18 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ iii Ανακατασκευή του Οστού (Bone Remodeling) Μετά τη βρεφική ηλικία, ο πρωτογενής οστίτης ιστός που έχει ήδη διαπλασθεί, αντικαθίσταται από δευτερογενή οστίτη ιστό. Αυτή η διαδικασία της αντικατάστασης προϋπάρχοντος οστού από νεοσχηματισμένο οστίτη ιστό ονομάζεται ανακατασκευή (ανάπλαση) και επιτελείται με τη διαδοχική ενεργοποίηση των μηχανισμών απορρόφησης και παραγωγής οστίτη ιστού, δηλαδή, με την αρμονική και ισορροπημένη δράση οστεοκλαστών και οστεοβλαστών. Ως ζεύξη (coupling) ορίζεται η διαδικασία διαφοροποίησης των προ-οστεοβλαστών σε ώριμους οστεοβλάστες, ως αποτέλεσμα ενεργοποίησής τους από αυξητικούς παράγοντες και κυττοκίνες που ελευθερώνονται κατά την οστεοκλαστική οστική απορρόφηση (Parfitt, 2000). Η ανακατασκευή του οστού (bone remodeling) συνεχίζει καθ όλη τη διάρκεια της ζωής για τη διατήρηση και την υγιή κατάσταση του οστού (Εικόνα 1.4). Η διαδοχή των κυτταρικών δραστηριοτήτων κατά τη διαδικασία της ανάπλασης είναι συγκεκριμένη και περιλαμβάνει τα ακόλουθα στάδια: α) ενεργοποίηση τοπικών και μεταφερόμενων με το αίμα προγονικών κυττάρων των οστεοκλαστών β) απορρόφηση οστού γ) ενεργοποίηση νεοπαραχθέντων οστεοβλαστών δ) παραγωγή νέου οστού Η διαδοχή αυτή είναι αυστηρώς ελεγχόμενη από τοπικά παραγόμενους (αυτοκρινείς ή παρακρινείς) ή μεταφερόμενους παράγοντες (Filvaroff & Derynck, 1998).

19 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Σε παθολογικές καταστάσεις, όπου διαταράσσεται το ισοζύγιο οστεοβλαστικής οστεοκλαστικής λειτουργίας και η οστική απορρόφηση δεν ακολουθείται από αντίστοιχη οστική παραγωγή, επέρχεται ως άμεση συνέπεια η σημαντική ελάττωση της οστικής πυκνότητας. Παράδειγμα μιας τέτοιας παθολογικής κατάστασης αποτελεί η μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση. Εικόνα 1.4. Σχηματική αναπαράσταση του κύκλου απορρόφησης και παραγωγής του οστού υπό φυσιολογικές συνθήκες. Bone Remodeling. (Gunta, 2002)

20 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ iv Οστεοπόρωση 1. iv 1 Γενικά Η οστεοπόρωση αποτελεί μια μεταβολική νόσο των οστών, η οποία χαρακτηρίζεται από ελάττωση της μάζας του οστού και συνακόλουθη αλλαγή της μικροαρχιτεκτονικής του (Tannirandorn & Epstein, 2000). Επιδημιολογικά, η οστεοπόρωση φαίνεται να είναι η πιο συχνή πάθηση των οστών. Δέκα εκατομμύρια άνθρωποι στις Ηνωμένες Πολιτείες πάσχουν από οστεοπόρωση ισχίου, ενώ περίπου 18 εκατομμύρια εμφανίζουν οστεοπενία στο ισχίο (Inzerillo & Zaidi, 2002). Τα κατάγματα που προκαλούνται από οστεοπόρωση ξεπερνούν το 1,5 εκατομμύριο ανά έτος, ενώ υπολογίζεται πως μία στις δύο γυναίκες και ένας στους οχτώ άνδρες άνω των 50 ετών υφίστανται οστεοποροτικό κάταγμα. Χαρακτηριστικό είναι το γεγονός ότι χαμηλή οστική μάζα παρατηρείται συχνότερα στους Καυκάσειους πληθυσμούς, παρά στους πληθυσμούς αφρικανικών φυλών. Υπάρχουν δύο κύριες κατηγορίες οστεοπόρωσης, η πρωτογενής και η δευτερογενής οστεοπόρωση. Στην πρωτογενή οστεοπόρωση συμπεριλαμβάνεται η μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση (high-turnover osteoporosis), καθώς και η γηραντική οστεοπόρωση (low-turnover osteoporosis). Ως δευτερογενής οστεοπόρωση ορίζονται οι καταστάσεις εκείνες που σχετίζονται με οστεοπόρωση επαγόμενη από φαρμακευτικούς παράγοντες ή είναι απόρροια άλλων παθήσεων. Παρά ταύτα, καθώς η οστική πυκνότητα αποτελεί τον πιο καθοριστικό παράγοντα για μελλοντικό κάταγμα, είτε αυξηθεί η οστική απορρόφηση, είτε μειωθεί η οστική παραγωγή, το

21 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ αποτέλεσμα είναι η μείωση της οστικής μάζας και, συνεπώς, η αύξηση των πιθανοτήτων μελλοντικών καταγμάτων (Sewell, 1995). 1. iv 2 Μετεμμηνοπαυσιακή Οστεοπόρωση Ως έχει προαναφερθεί, απώλεια οστικής μάζας προκαλείται όταν οι διαδικασίες οστικής απορρόφησης και οστικής παραγωγής απορυθμιστούν, και η οστική ανακατασκευή πραγματοποιείται με μια δυσανάλογη αύξηση στην απορρόφηση οστού. Μια τέτοια εικόνα, ιδιαίτερα αυξημένης οστεοκλαστικής δράσης, εμφανίζεται στη μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση. Ο ακριβής μηχανισμός, με τον οποίο η απώλεια οιστρογόνων προκαλεί οστεοπόρωση δεν είναι πλήρως διευκρινισμένος. Φαίνεται, όμως, πως ορισμένοι οστεοκλαστογενετικοί παράγοντες, όπως η ιντερλευκίνη 6 (IL-6) και ο Macrophage Colony Stimulating Factor (M-CSF) υπερεκφράζονται, οδηγώντας σε αυξημένη οστεοκλαστική γέννηση και λειτουργία (Inzerillo & Zaidi, 2002). Σε κυτταρικό επίπεδο, τα οιστρογόνα δεσμεύονται σε πυρηνικούς υποδοχείς παρόντες τόσο σε οστεοβλάστες όσο και σε οστεοκλάστες (Rickard et al, 1999, Oursler et al, 1991, Gray et al, 1987, Eriksen et al, 1988,). Τα οιστρογόνα δρουν στους οστεοβλάστες προκαλώντας ένα φάσμα πολλών διαφορετικών αποτελεσμάτων, συμπεριλαμβανομένης της αυξημένης παραγωγής προ-κολλαγόνου και της αυξημένης έκφρασης αλκαλικής φωσφατάσης (Komm et al, 1988, Ernst et al, 1989, Lin et al, 1991).

22 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Επιπλέον, τα οιστρογόνα επηρεάζουν τη σύνθεση συγκεκριμένων αυξητικών παραγόντων, καθώς επίσης και κυττοκινών. Η απώλεια οιστρογόνων έχει ως αποτέλεσμα τον αυξημένο σχηματισμό οστεοκλαστών. Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της αυξημένης φωσφορυλίωσης της πυρηνικής πρωτεΐνης Egr-1, γεγονός που προκαλεί την υπερέκφραση του M- CSF, παράγοντα οστεοκλαστικής δημιουργίας (Cenci et al, 2000). Επιπλέον, η παρουσία οιστρογόνων στο βιολογικό σύστημα, αναστέλει τη μεταγραφή του γονιδίου, υπεύθυνου για τη σύνθεση του οστεοκλαστοπαραγωγικού μορίου Receptor Activator for NFκB-Ligand (RANKL) (Shevde et al, 2000). Συνεπώς, επιπρόσθετα στη ρύθμιση μορίων όπως ο M-CSF, η οστεοκαλσίνη, η οστεονεκτίνη και η οστεοποντίνη, τα οιστρογόνα μπορούν άμεσα να καταστείλουν την επαγόμενη από το RANKL οστεοκλαστική διαφοροποίηση, και συνεπώς την οστική απορρόφηση. 1.v Διαγνωστικά Μέσα Οστεοπόρωσης 1.v 1 Γενικά Η διάγνωση της οστεοπόρωσης μπορει να γίνει κλινικά, ραδιογραφικά, πυκνομετρικά, ενώ υπάρχει και μια πληθώρα βιοχημικών δεικτών του οστικού μεταβολισμού, που χρησιμοποιούνται συνεπικουρικά στις παραπάνω διαγνωστικές μεθόδους.

23 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Η συχνότερη διαγνωστική μέθοδος έιναι η Dual Energy X-Ray Absorptiometry (DEXA). Ο εξοπλισμός DEXA (Εικόνα 1.5A) επιτρέπει σάρωση της σπονδυλικής στήλης και του ισχίου (Εικόνες 1.5Β, 1.5C), που γενικά θεωρούνται ως τα μεγαλύτερης σπουδαιότητας σημεία μέτρησης, καθώς είναι περιοχές συχνής εμφάνισης καταγμάτων που έχουν σαν αποτέλεσμα μεγάλη θνησιμότητα (Marshall et al, 1996, Cummings et al, 1993). H μέθοδος αυτή βασίζεται στη διέλευση μιας ακτίνας φωτονίων από την υπό εξέταση περιοχή. Οι μετρήσεις αφορούν στο άθροισμα φλοιώδους και σπογγώδους οστού, με ποσοστό ακριβείας 1-3% (Kanis et al, 1994), ενώ τα επίπεδα ακτινοβολίας είναι πολύ χαμηλότερα από την κλασσική ακτινογραφία. Εικόνα 1.5. Μέτρηση DEXA και αποτελέσματα

24 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Εναλλακτική μέθοδο διάγνωσης της οστεοπόρωσης αποτελεί η Quantitative UltraSound (QUS), η οποία χρησιμοποιεί έναν ηχητικό παλμό που εξασθενεί μέσα στο οστό καθώς το σήμα διαδίδεται και απορροφάται από τα σπογγώδη τμήματα του οστού, ενώ, πιο εξελιγμένες μέθοδοι διάγνωσης της οστεοπόρωσης είναι η Lateral Vertebral Assessment (LVA), Magnetic Resonance Imaging (MRI) και micro-computerized Tomography (μct). Οι τεχνικές αυτές αναδεικνύουν την πραγματική μορφολογία του οστού, μέσω ψηφιακής εικόνας, ως ένα μέτρο εκτίμησης της ποιότητας του οστού. 1.v 2 Peripheral Quantitative Computerized Tomography (pqct) Εναλλακτική μέθοδος πυκνομετρίας αποτελεί η peripheral Quantitative Computerized Tomography (pqct). H τεχνική αυτή διαθέτει τη δυνατότητα διακριτής ποσοτικοποίησης του φλοιώδους και του σπογγώδους οστού, καθώς και εντοπισμού των σημείων της οστικής απώλειας που εμφανίζονται πρώτα στο σπογγώδες τμήμα του οστού. Παράλληλα, επιτρέπει την ογκομετρική μέτρηση της οστικής πυκνότητας. Η τεχνολογία μέτρησης QCT προσφέρει αρκετές δυνατότητες στην έρευνα της μηχανικής συμπεριφοράς των οστών, καθώς με αυτήν προσδιορίζονται δείκτες σχετικοί με την αντοχή του οστού, και πιο συγκεκριμένα, η μάζα, η μηχανική ποιότητα, και η κατανομή του υλικού του οστού στο χώρο (Ferretti et al, 1996). Η pqct αποτελεί μια υψηλής ανάλυσης προέκταση της μεθόδου με σκοπό τη μέτρηση περιφερειακών τμημάτων του σκελετού, με βελτίωση των εικόνων που λαμβάνονται.

25 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Οι διαθέσιμες μηχανές μέτρησης με τη μέθοδο pqct εκτελούν εγκάρσιες σαρώσεις σε ένα πλήθος από περιοχές ενδιαφέροντος, όπως ο ανθρώπινος λαιμός, το κεφάλι ή ο μηρός, ή ακόμα και μικροσκοπικά οστά από ποντίκια. Το μεγάλο μέγεθος των μηχανημάτων λειτουργεί δεσμευτικά ως προς τα σημεία και τα δείγματα που μπορεί να γίνει μέτρηση (Gasser J., 1997). 1.v 3 Modal Damping Factor (MDF) Ο υπολογισμός του Συντελεστή Εσωτερικής Απόσβεσης (Modal Damping Factor, MDF) αποτελεί μια νέα, αναλυτική, αριθμητική και πειραματική μέθοδο, η οποία εφαρμόστηκε στην παρούσα μελέτη ως μια επιπλέον μέθοδος αξιολόγησης της δομικής ακεραιότητας του οστού. Με τη μέθοδο αυτή μετράται η εσωτερική απόσβεση του οστού, κατόπιν ηχητικής διέγερσής του στην ακουστική συχνότητα. Η εσωτερική απόσβεση διαφοροποιείται ανάλογα με το ποσοστό πορώδους του οστού. Από την τιμή της εσωτερικής απόσβεσης, υπολογίζεται ο Συντελεστής Ποιότητας (Quality Factor, QF), ο οποίος πρακτικά είναι αντίστροφος του MDF και εκφράζει την ποιότητα του οστού (Panteliou et al, 1997, 1999, 2000, 2001, 2004, Stavropoulou et al, 2005, Christopoulou et al, 2006). Σημειώνεται ότι ο MDF λαμβάνει τιμές στο διάστημα 0 1, με μικρότερες τιμές MDF να αντιστοιχούν σε υγιέστερο οστό, ενώ μεγαλύτερες τιμές αντιστοιχούν σε οστεοπορωτικό οστό, μειωμένης αντοχής. Το αντίστροφο ισχύει για τις τιμές του QF.

26 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ vi Βιοχημικοί Δείκτες Μεταβολισμού του Οστού Όπως έχει ήδη αναφερθεί παραπάνω, εκτός από τις απεικονιστικές μεθόδους εκτίμησης της κατάστασης του οστού, υπάρχει, πλέον, μια πληθώρα βιοχημικών δεικτών που αντανακλούν τον οστικό μεταβολισμό. Ο ρόλος των βιοχημικών δεικτών δεν μπορεί να θεωρηθεί διαγνωστικός. Οι βιοχημικοί δείκτες μπορούν, εντούτοις, να χρησιμοποιηθούν ως μοριακά εργαλεία για την αξιολόγηση της αποτελεσματικότητας εφαρμοσμένων θεραπευτικών αγωγών. Το γεγονός αυτό αποτελεί σημαντικό βοήθημα στην κλινική ιατρική, αφού ο θεράπων ιατρός, αφ ενός καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε πολλά θεραπευτικά σκευάσματα, αφ ετέρου δε, ο κάθε ασθενής δεν ανταποκρίνεται το ίδιο ουσιαστικά στο κάθε θεραπευτικό σχήμα (Riggs, 2000). Οι βιοχημικοί δείκτες του οστικού μεταβολισμού διακρίνονται σε δύο κατηγορίες, δείκτες οστικής παραγωγής και δείκτες οστικής απορρόφησης (Looker et al, 2000), (Πίνακας 1.1). Οι δείκτες του οστικού μεταβολισμού μπορεί να είναι προϊόντα των οστεοβλαστών ή των οστεοκλαστών, ή προϊόντα αποικοδόμησης του κολλαγόνου. Οι δείκτες οστικής απορρόφησης θεωρούνται πιο ευαίσθητοι από τους δείκτες οστικής παραγωγής, αφού εντοπίζουν μεταβολές στον οστικό μεταβολισμό μόλις 3 με 6 μήνες μετά τη θεραπεία, ενώ οι δείκτες οστεοπαραγωγής απαιτούν διπλάσιο χρόνο αντίδρασης. Αξίζει να σημειωθεί πως η μέτρηση οστικής πυκνότητας μπορεί να δώσει αξιόπιστα αποτελέσματα μόνο αφού παρέλθουν 2 έτη από την έναρξη της θεραπευτικής αγωγής (Delmas et al, 2000).

27 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΔΕΙΚΤΕΣ ΟΣΤΙΚΗΣ ΑΠΟΡΡΟΦΗΣΗΣ Οστεοκαλσίνη ορού (OC) Ολική Αλκαλική Φωσφατάση ορού (ALP) Οστική Αλκαλική Φωσφατάση ορού (BSAP) Καρβοξυτελικό Προπεπτίδιο προκολλαγόνου Τύπου Ι (PICP) Αμινοτελικό Προπεπτίδιο προκολλαγόνου Τύπου Ι (PINP) Υδροξυπρολίνη ούρων (Hyp) Ολική Πυριδινολίνη ούρων (Pyr) Ολική δεοξυπυριδινολίνη ούρων (dpyr) Ελεύθερη Πυριδινολίνη ούρων (f-pyr) Ελεύθερη δεοξυπυριδινολίνη ούρων (f-dpyr) Αμινοτελικό Πεπτίδιο Κολλαγόνου Τύπου Ι (NTx) Καρβοξυτελικό Πεπτίδιο Κολλαγόνου Τύπου Ι (CTx) Πίνακας 1.1. Βιοχημικοί Δείκτες Οστικής Παραγωγής και Απορρόφησης (Looker et al, 2000)

28 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ vi 1 Βιοχημικοί Δείκτες Παραγωγής Οστού Οι οστεοβλάστες συνθέτουν και εκκρίνουν πολλές πρωτεΐνες, οι οποίες μπορούν να μετρηθούν στον ορό του αίματος και να χρησιμοποιηθούν ως δείκτες οστικής σύνθεσης. Οι βιοχημικοί δείκτες παραγωγής οστού περιλαμβάνουν την οστική αλκαλική φωσφατάση (bone-specific alkaline phosphatase), την οστεοκαλσίνη (osteocalcin) και τα πεπτίδια προκολλαγόνου. Οι αλκαλικές φωσφατάσες είναι ένζυμα της κυτταροπλασματικής μεμβράνης. Υπάρχουν τέσσερις ισομορφές, οι οποίες διαφέρουν μεταξύ τους όσον αφορά στη γλυκοζηλίωσή τους. Η οστική αλκαλική φωσφατάση έχει χρόνο ημίσιας ζωής 1 2 ημέρες, ενώ η ευαισθησία της ως δείκτης μεταβολισμού των οστών είναι περιορισμένη, αφού η οστική ισομορφή συμμετέχει στην ολική δραστηριότητα του ενζύμου κατά 40%. Η μέτρηση της οστικής αλκαλικής φωσφατάσης συσχετίζεται με το ρυθμό τιτάνωσης του οστού (Swaminathan, 2001). Η οστεοκαλσίνη (bone Gla protein) είναι μια μικρή μη-κολλαγόνα πρωτεΐνη (M.W. 58 kda) και παράγεται αποκλειστικά από οστεοβλάστες και οδοντοβλάστες. Το μεγαλύτερο ποσοστό της παραγόμενης οστεοκαλσίνης συγχωνεύεται στην οστική θεμέλια ουσία, όπου δεσμεύεται στους κρυστάλλους υδροξυαπατίτη, ενώ μόλις ένα μικρό μέρος απελευθερώνεται στην κυκλοφορία του αίματος. Ο χρόνος ημίσιας ζωής της στην κυκλοφορία του αίματος είναι μόνο λίγα λεπτά.

29 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Η οστεοκαλσίνη ορού αποτελεί έναν ευαίσθητο δέικτη οστικής παραγωγής, ενώ αυξάνει τα επίπεδά της στο αίμα όταν υπάρχει επιτάχυνση του οστικού μεταβολισμού (Swaminathan, 2001). Το κολλαγόνο τύπου Ι αποτελεί το 90% του οργανικού μέρους της θεμέλιας ουσίας και συντίθεται ως προ-κολλαγόνο. Το μόριο του προκολλαγόνου διαθέτει άμινο- (PINP) και καρβόξυ-τελικά (PICP) πεπτίδια, η αφαίρεση των οποίων από ειδικές ενδοπρωτεάσες παράγει το κολλαγόνο. Τα πεπτίδια αυτά μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως δείκτες παραγωγής κολλαγόνου και, άρα, ως δείκτες παραγωγής οστού. Ο λόγος του κολλαγόνου που παράγεται προς το PICP που απελευθερώνεται στην κυκλοφορία του αίματος είναι 1 : 1, ενώ το PICP είναι σταθερό για αρκετές ημέρες στον ορό του αίματος και μπορεί να μετρηθεί με ανοσολογικές μεθόδους. Η συγκέντρωση του PICP στον ορό συσχετίζεται με ιστομορφομετρικές ιδιότητες του οστού (Swaminathan, 2001).

30 ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ vi 2 Βιοχημικοί Δείκτες Απορρόφησης Οστού Οι δείκτες οστικής απορρόφησης αφορούν κυρίως προϊόντα παραγόμενα από την καταστροφή του οστίτη ιστού. Η δράση, επίσης, οστεοκλαστικών ενζύμων, όπως η Tartrate-Resistant Acid Phosphatase (TRAP), χρησιμοποιείται για την ανίχνευση της απορρόφησης του οστού από τους οστεοκλάστες, αλλά η εγκυρότητα των μεθόδων μέτρησής της χρήζει περαιτέρω επιβεβαίωσης (Swaminathan, 2001). Η υδροξυπρολίνη (OHP), η οποία αντιστοιχεί στο 13 14% των αμινοξέων του κολλαγόνου, σχηματίζεται με μετα-μεταφραστική (posttranslational) υδροξυλίωση μέσα στην πεπτιδική αλυσίδα. Όταν το κολλαγόνο αποδομείται, η υδροξυπρολίνη δεν μπορεί να ξαναχρησιμοποιηθεί, κι έτσι απελευθερώνεται στην κυκλοφορία του αίματος και των ούρων. H OHP των ούρων συσχετίζεται πολύ ασθενώς με τον οστικό μεταβολισμό και, γι αυτό το λόγο, έχει αντικατασταθεί πλέον από πιο ευαίσθητους δείκτες (Swaminathan, 2001). Το κολλαγόνο σταθεροποιείται με τη δημιουργία μορίων διασύνδεσης (cross-link molecules), τα οποία σχηματίζουν ομοιοπολικές συνδέσεις μεταξύ του άκρου του ενός μορίου κολλαγόνου και του ελικοειδούς τμήματος του γειτονικού μορίου κολλαγόνου. Τα σημαντικότερα μόρια διασύνδεσης του κολλαγόνου είναι η πυριδινολίνη (PYD) και η δεοξυπυριδινολίνη (DPD). Η σύνδεση πραγματοποιείται εξωκυτταρικά, αφού το κολλαγόνο έχει εναποτεθεί στη μητρική οστέϊνη ουσία, ενώ τα μόρια διασύνδεσης αποδεσμεύονται στα ούρα και στο αίμα μόνο όταν το κολλαγόνο αποικοδομείται.

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ

Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου. Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστεοπόρωση - Παθοφυσιολογία - ιάγνωση - Παράγοντες κινδύνου Πωλ Φαρατζιάν Κλινικός διαιτολόγος-διατροφολόγος Μονάδα διατροφής ανθρώπου ΓΠΑ Οστίτης Ιστός Η στερεότερη μορφή συνδετικού ιστού ΣΥΣΤΑΣΗ : -

Διαβάστε περισσότερα

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών

Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό. Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Οστεοπόρωση Τα οστα αποτελούνται από το φλοιό και σπογγώδες οστό Μεταξύ των δοκίδων του σπογγώδους οστού υπάρχει ο μυελός των οστών Φυσιολογικό οστό Οστεπορωτικό Οστεοπόρωση - Ορισμός Αύξηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Οστίτης Ιστός Dr. med. Λουκάς Κωνσταντίνου Ορθοπεδικός Χειρουργός Στήριξη Κίνηση Οστά εξειδικευµένος στηρικτικός-συνδετικός ιστός χαρακτηριστικά: σκληρήσύστασηκαι ακαµψία, λόγω παρουσίαςαλάτων ασβεστίουστην

Διαβάστε περισσότερα

Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας

Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Οστίτης Ιστός Σοφία Χαβάκη Λέκτορας Εργαστήριο Ιστολογίας-Εμβρυολογίας λ ί Οστά εξειδικευμένος στηρικτικός-συνδετικός ιστός χαρακτηριστικά: σκληρή σύσταση και ακαμψία, λόγω παρουσίας αλάτων ασβεστίου στην

Διαβάστε περισσότερα

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες

IΣTOΛOΓIA. Tα δείγµατα του βιολογικού υλικού λαµβάνονται µε > βελόνες ενδοσκοπικούς σωλήνες εύκαµπτους καθετήρες IΣTOΛOΓIA H ιστολογία κλάδος της ιατρικής που µελετά > υφή βιολογικού υλικού και τους τρόπους που τα επιµέρους συστατικά στοιχεία σχετίζονται µεταξύ τους δοµικά & λειτουργικά Tα δείγµατα του βιολογικού

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία

Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Σελίδα 1 από 5 Οστεοπόρωση: από τη διάγνωση στη θεραπεία Γερμανός Ιερονυμάκης 1, Γιώργος Μίλεσης MSc 2 1 Τεχνολόγος ακτινολόγος, 2 Κλινικός Διαιτολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Κλινικής Διατροφής Ένα από τα προβλήματα

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός

Οστεοπόρωση. Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία. Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Οστεοπόρωση Διάγνωση, πρόληψη και θεραπεία Δρ. Χρήστος Κ. Γιαννακόπουλος Ορθοπαιδικός Χειρουργός Η οστεοπόρωση είναι πιο συχνή από τις παθήσεις της καρδιάς και των πνευμόνων Οστεοπόρωση: Η σιωπηλή επιδημία

Διαβάστε περισσότερα

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes

Interactions between diet-derived phytoestrogens and bone-related genes Αλληλεπιδράσεις φυτο-οιστρογόνων της διατροφής με γονίδια που εμπλέκονται στον μεταβολισμό των οστών Ρωξάνη Τέντα Roxane Tenta Assistant Prof. in Human Physiology Interactions between diet-derived phytoestrogens

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΝΕΧΟΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΕΝΕΧΟΜΕΝΟΙ ΣΤΗΝ ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΑ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥΔΩΝ «ΚΛΙΝΙΚΕΣ - ΚΛΙΝΙΚΟΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΙΑΤΡΙΚΕΣ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΕΣ» ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΑΝΑΤΟΜΙΑΣ - ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ - ΕMΒΡYΟΛΟΓΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟΥ: ΙΩΑΝΝΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΟΔΗΓΙΕΣ ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗΣ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Α. ΠΟΤΕ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΑΛΛΟΝΤΑΙ ΟΙ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΣΕ ΜΕΤΡΗΣΗ ΟΣΤΙΚΗΣ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑΣ (ΑΝΔΡΕΣ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ): ΗΛΙΚΙΑ < 50 ΕΤΩΝ: Κατάγματα χαμηλής βίας

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη Σχολη

Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη Σχολη Εισαγωγη στην Ορθοπαιδικη Κωνσταντινος Ν. ΜΑΛΙΖΟΣ Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη Σχολη Εισαγωγη στην Ορθοπαιδικη Ορθοπαιδικη ή Ορθοπεδικη «παιδο-ορθωτικη» (Γ. Μπαμπινιωτης) Πανεπιστημιο Θεσσαλιας Ιατρικη

Διαβάστε περισσότερα

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος

There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος There are no translations available. Πέτρος Χ. Κατσαβοχρήστος Παθολόγος Η οστεοπόρωση αποτελεί κλινική συνδρομή και χαρακτηρίζεται από μείωση της οστικής πυκνότητας των οστών και διαταραχή της μικροαρχιτεκτονικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Πρωτοπαθή Μετεμμηνοπαυσιακή οστεοπόρωση Οστεοπόρωση των ηλικιωμένων ή γεροντική οστεοπόρωση Δευτεροπαθή ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών και χαρακτηρίζεται, πρώτον, από χαμηλή οστική μάζα ή, πιο απλά, από λιγότερη ποσότητα οστού και δεύτερον, από διαταραχή

Διαβάστε περισσότερα

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης.

Παραγωγή, απομόνωση και καθαρισμός της φαρμακευτικής πρωτεΐνης. ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1o 1. δ 2. β 3. β 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2o 1. Σχολικό βιβλίο, σελ.

Διαβάστε περισσότερα

Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση

Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση Γενετική Γενετικοί δείκτες χαμηλής οστικής πυκνότητας σε άτομα με κυστική ίνωση Δρ Aleksandra Norek Βοηθός Τμήμα Ιατρικής Γενετικής Ινστιτούτο Υγείας Μητέρας και Παιδιού Βαρσοβία, Πολωνία Το μέσο προσδόκιμο

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ

Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης. Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Εργαστηριακή Διάγνωση της HIV λοίμωξης Δρ. Μαρία Κοτσιανοπούλου Βιολόγος Υπεύθυνη Εργαστηριού Κέντρου Αναφοράς AIDS, ΕΣΔΥ Διάγνωση της HIV λοίμωξης Από το 1985 και μέχρι σήμερα η διαγνωστική διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΔΙΑΓΝΩΣΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΣΤΗΝ ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΠΑΥΛΟΣ Γ. ΚΑΤΩΝΗΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟ + ΚΛΙΝΙΚΗ ΕΞΕΤΑΣΗ = Α & Ω ΣΤΗΝ! ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική απεικονιστική μέθοδος) ΠΡΟΣΘΙΟΠΙΣΘΙΑ ΠΛΑΓΙΑ ΛΟΞΗ ΕΙΔΙΚΗ ΑΠΛΕΣ ΑΚΤΙΝΟΓΡΑΦΙΕΣ (Βασική

Διαβάστε περισσότερα

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη

Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία. Κίττυ Παυλάκη Ατυπία Υπερπλασία- Δυσπλασία Κίττυ Παυλάκη Jeanne Calment Κάπνιζε µέχρι τα 117 Πέθανε στα 122 Η σωστή λειτουργία των οργανισµών απαιτεί τη δυνατότητα προσαρµογής των κυττάρων και κατά συνέπεια και των

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΔΙΔΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΙΒΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΓΙΑΓΚΙΝΗ ΧΗΜΙΚΟΥ Μελέτη των ιστολογικών και βιοχημικών αλλοιώσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση

Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση Αιτιότητα και αναγκαιότητα των νεότερων θεραπειών στην οστεοπόρωση ΣΥΝΤΟΝΙΣΤΗΣ Παναγιώτης Τρόντζας ΓΝΑ ΠΟΛΥΚΛΙΝΙΚΗ-ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ, ΑΘΗΝΑ DEBATE στην οστεοπόρωση Η οστική ανακατασκευή (bone turnover) H ί π

Διαβάστε περισσότερα

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς

Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca. 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΥΘΜΙΣΗ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ Ανθρώπινο σώμα: 1200 gr Ca 99% στα οστά και τα δόντια Το υπόλοιπο βρίσκεται στους ιστούς ΡΟΛΟΣ ΕΞΩΚΥΤΤΑΡΙΟΥ Ca ++ Μυϊκή συστολή Συναπτική διαβίβαση Συσσώρευση αιμοπεταλίων Πήξη του αίματος

Διαβάστε περισσότερα

Λεκανίδης Στέφανος Ποταμίτης-Κόμης Ελευθέριος ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ & ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ - ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ ΧΟΝΔΡΟΥ

Λεκανίδης Στέφανος Ποταμίτης-Κόμης Ελευθέριος ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ & ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ - ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ ΧΟΝΔΡΟΥ Λεκανίδης Στέφανος Ποταμίτης-Κόμης Ελευθέριος ΕΜΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ & ΒΙΟΪΑΤΡΙΚΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ - ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ ΧΟΝΔΡΟΥ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑ (ΟΡΙΣΜΟΣ) Η ιστολογία είναι η επιστημονική μελέτη των ιστών του σώματος και του τρόπου

Διαβάστε περισσότερα

Ερειστικό Σύστημα. Γεωργιάδου Ελευθερία και Μηλιάδου Αθανασία.

Ερειστικό Σύστημα. Γεωργιάδου Ελευθερία και Μηλιάδου Αθανασία. Ερειστικό Σύστημα Μια εργασία στο μάθημα της Βιολογίας από της μαθήτριες Γεωργιάδου Ελευθερία και Μηλιάδου Αθανασία. Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Ζαρφτζιάν Μαριλένα Περιεχόμενα: Εισαγωγή Οστά Σύσταση του οστίτη

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ

ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΦΑΣΜΑΤΟΣΚΟΠΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΚΑΡΩΤΙΔΩΝ ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΣΑΚΧΑΡΟΥ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΥ ΑΘΗΝΑ 2010 1 ΣΚΟΠΟΣ Η ανάλυση και μελέτη της μοριακής δομής των καρωτίδων αρτηριών με υπέρυθρη φασματοσκοπία. Η εξαγωγή συμπερασμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ I ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιμος Π. Βανδώρος ΒΑΣΙΚΕΣ ΔΟΜΕΣ - ΤΟ ΚΥΤΤΑΡΟ Οι βασικές δομές που εξετάζουμε στην ανατομία μπορούν ιεραρχικά να ταξινομηθούν ως εξής:

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ Θερινό εξάμηνο 2011 ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ Τα πιο διαδεδομένα είδη της γήινης βλάστησης βάση διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ

ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΚΑΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΑΣΒΕΣΤΙΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗΣ Ε. ΚΟΥΤΣΟΝΙΚΟΛΑΣ ΑΝΑΠΛΗΡΩΤΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ(ΧΕΙΡΟΥΡΓΟΣ ΠΑΙΔΩΝ) ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ Α.Π.Θ ΟΙ ΠΑΡΑΘΥΡΕΟΕΙΔΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ ΑΝΑΤΟΜΙΚΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΛΟΓΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών

Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών Χηµική Μεταβίβαση Σήµατος Ηλίας Ηλιόπουλος Εργαστήριο Γενετικής, Τµήµα Γεωπονικής Βιοτεχνολογίας, Γεωπονικό Πανεπιστήµιο Αθηνών 1 Η Επικοινωνία στα Ζωϊκά Κύτταρα 1. Δίκτυα εξωκυτταρικών και ενδοκυτταρικών

Διαβάστε περισσότερα

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή

Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis Imperfecta (Ατελής Οστεογένεση ) Ομάδα: Πατρασκάκη Μυρτώ Τσιτσικλή Μαγδαληνή Osteogenesis imperfecta Μενδελικό Νόσημα Συχνότητα στον πληθυσμό: 1:20.000 80-95% αυτοσωμικό επικρατές 10-15% αυτοσωμικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ

ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ ΠΡΟΛΗΨΗ ΤΗΣ ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗΣ Η οστεοπόρωση είναι μια πάθηση του σκελετού, η οποία χαρακτηρίζεται από χαμηλή οστική μάζα και καταστροφή της μικρό- αρχιτεκτονικής του οστίτη ιστού, με αποτέλεσμα την αύξηση της

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ:

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 2... 3... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ 25 Ιανουαρίου 2014 ΛΥΚΕΙΟ:..... ΟΜΑΔΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: 1.. 2..... 3..... ΜΟΝΑΔΕΣ: ΜΕΡΟΣ Α Κυτταρική ανάπτυξη και διάχυση ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΥΠΟΒΑΘΡΟ Διάχυση: Με τον όρο διάχυση, γενικά, χαρακτηρίζουμε την τάση

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2008-2009

ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2008-2009 ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΙ ΚΑΠΟΔΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ-ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΟΓΚΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ: ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Μ.Α ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΣ ΠΑΝΕΠ. ΕΤΟΣ 2008-2009 ΜΕΛΕΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ

ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ 1 ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΕΜΠΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 2004 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο 1. β 2. γ 3. α 4. γ 5. δ ΘΕΜΑ 2ο 1. Σχολικό

Διαβάστε περισσότερα

Η έκφραση του μεταγραφικού παράγοντα GATA 4 σε ισχαιμικές αλλοιώσεις του μυοκαρδίου σαν ισχυρός προγνωστικός παράγοντας.

Η έκφραση του μεταγραφικού παράγοντα GATA 4 σε ισχαιμικές αλλοιώσεις του μυοκαρδίου σαν ισχυρός προγνωστικός παράγοντας. Η έκφραση του μεταγραφικού παράγοντα GATA 4 σε ισχαιμικές αλλοιώσεις του μυοκαρδίου σαν ισχυρός προγνωστικός παράγοντας. Α. Τσίπης 1, Α.Μ. Αθανασιάδου 1, Ε. Πέτρου 2, Δ. Μηλιόπουλος 2, Α. Γκουζιούτα 2,

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Στερεών στις Πρωτεΐνες

Φυσική Στερεών στις Πρωτεΐνες Φυσική Στερεών στις Πρωτεΐνες Νίκος Απ. Παπανδρέου Τ.Ε.Ι. Πειραιά Φεβρουάριος 2010 Ένα ελικοϊδές μονοπάτι Χημική δομή μίας πρωτεΐνης Μήκος αλυσίδας ~30 έως ~1000 αµινοξέα Συνολικός αριθµός ατόµων έως ~

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Θέµα 1 ο 1. Τα άτοµα που είναι ετερόζυγα για τη β-θαλασσαιµία: α. Εµφανίζουν ήπια αναιµία β. Έχουν ευαισθησία στην ελονοσία γ. Συνθέτουν µεγάλη ποσότητα HbF δ.

Διαβάστε περισσότερα

ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ΛΙΠΙΔΙΑ Τι είναι; - Λειτουργίες. Η. ΜΥΛΩΝΗΣ Κλινική Χημεια Λιπίδια-Λιποπρωτεϊνες - May 12, 2015 ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ. ΛΙΠΙΔΙΑ Τι είναι; - Λειτουργίες. Η. ΜΥΛΩΝΗΣ Κλινική Χημεια Λιπίδια-Λιποπρωτεϊνες - May 12, 2015 ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΛΙΠΙΔΙΑ - ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Είδη ιπιδίων Ιδιότητες Λιποπρωτείνες Ταξινόμηση Σύσταση σε ιπίδια και αποπρωτείνες Μεταβοισμός Επιθυμητές τιμές οριακές τιμές Δυσιπιδαιμίες - Υπεριποπρωτεϊναιμίες

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Αναλυτική Μέθοδος- Αναλυτικό Πρόβλημα. Ανάλυση, Προσδιορισμός και Μέτρηση. Πρωτόκολλο. Ευαισθησία Μεθόδου. Εκλεκτικότητα. Όριο ανίχνευσης (limit of detection, LOD).

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΣΤΟΛΟΓΙΑΣ Μ. ΠΑΥΛΙ ΗΣ Hράκλειο, εκέμβριος 2011 ΤΥΠΟΙ ΙΣΤΩΝ 1. Eπιθηλιακός Πολυεδρικά κύτταρα που είναι πάρα πολύ στενά συνδεδεμένα και φέρουν ελάχιστη μεσοκυττάρια ουσία 2. Συνδετικός Κύτταρα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ»

«ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» «ΒΙΤΑΜΙΝΗ D ΚΑΙ ΟΣΤΙΚΗ ΠΥΚΝΟΤΗΤΑ ΣΕ ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΝ ΤΟΥΣ ΚΑΝΟΝΕΣ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ» Στυλ κύριου υπότιτλου Στέλιος Ιωσηφίδης Α.Μ. 3620 Ευθαλία Μαραγκοπούλου Α.Μ 3634 Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Χασαπίδου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ

ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ (ΕΚΠΑ) ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΑΚ.ΕΤΟΥΣ 2014-2015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ ΘΕΜΑΤΑ 1.Πώς οι κινητικές παράμετροι Κ m και K cat χρησιμεύουν για να συγκριθεί η ανακύκλωση διαφορετικών

Διαβάστε περισσότερα

Γενικοί και Ειδικοί Στόχοι

Γενικοί και Ειδικοί Στόχοι Ενότητα 2: Η οργάνωση της ζωής Γενικοί και Ειδικοί Στόχοι Κεφάλαιο 3: Η οργάνωση των οργανισμών Γενικοί Στόχοι: Φύλλα Εργασίας 3α Ανθρώπινος οργανισμός οργανικά συστήματα όργανα Α.1.18. Να διακρίνουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ.

ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ. Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΣΥΛΛΟΓΗ ΚΑΙ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΒΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΥΛΙΚΩΝ Λ.Β. Αθανασίου Παθολογική Κλινική, Τμήμα Κτηνιατρικής, Π.Θ. ΑΙΜΑ Αιμοληψία Φιαλίδια κενού και ειδικές βελόνες (σύστημα VACUTAINER). Σύριγγες συλλογής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010

ΑΝΟΣΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Εξεταστική Ιανουαρίου 2010 Ποιες είναι οι διαφορές μιας πρωτογενούς από μια δευτερογενή χυμική ανοσολογική απόκριση; Περιγράψετε τους μηχανισμούς ενεργοποίησης στις δυο περιπτώσεις. ΘΕΜΑ 2 (1 μονάδα) Περιγράψετε

Διαβάστε περισσότερα

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ.

Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις. Παρουσίαση Περιστατικών. Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Η ανδρική οστεοπόρωση: διαγνωστικές και θεραπευτικές προκλήσεις Παρουσίαση Περιστατικών Μάκρας Πολυζώης Ενδοκρινολόγος 251 Γεν. Νοσοκ. Αεροπορίας Περιστατικό 1 Άρρεν ασθενής 41 ετών προσήλθε στο Ενδοκρινολογικό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ Α Για τις ερωτήσεις Α1 έως Α3 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. Α1. Το συζυγές οξύ της ΝΗ 3 είναι: α. ΝΗ 2 - β.νa

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟΥΣ ΧΩΡΟΥΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ Περίληψη εισήγησης σε σεµινάριο τεχνικών ασφαλείας του ΕΛΙΝΥΑΕ ΤΖΙΝΑΣ ΘΕΟ ΩΡΟΣ ΒΙΟΛΟΓΟΣ ΤΕΧΝΙΚΟΣ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΟΡΙΣΜΟΙ Βιολογικοί

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως

Όραση Α. Ιδιότητες των κυµάτων. Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού. Ορατό φως Ιδιότητες των κυµάτων Όραση Α Μήκος κύµατος: απόσταση µεταξύ δύο διαδοχικών κυµατικών µορφών Συχνότητα: αριθµός κύκλων ανά δευτερόλεπτα (εξαρτάται από το µήκος κύµατος) Ορατό φως Ανατοµικάστοιχείαοφθαλµού

Διαβάστε περισσότερα

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη

Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη Αν. Καθηγήτρια Ε. Λαμπρινουδάκη upadate swfobject.embedswf('/plugins/content/avreloaded/mediaplayer.swf','avreloaded0','400',' 320','7.0.14','/plugins/content/avreloaded/expressinstall.swf', {file:'http://www.aretaieio-obgyn.com/images/stories/videos/emino.flv',width:'400',height:'

Διαβάστε περισσότερα

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ

Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία. Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Στηρικτικά Κύτταρα και Εξωκυττάρια Ουσία Κοτσίνας Αθανάσιος Επικ. Καθηγητής Εργ. Ιστολογίας-Εμβρυολογίας Ιατρική Σχολή - ΕΚΠΑ Συνδετικός Ιστός - Ορισμός Παρέχει το: Υποστηρικτικό και Συνδετικό πλαίσιο

Διαβάστε περισσότερα

Μηχανικές ιδιότητες των οστών

Μηχανικές ιδιότητες των οστών Τα οστά δρουν σαν κατασκευές υποστήριξης και μεταφέρουν φορτία: h Απλή συμπίεση h Λυγισμός (φόρτιση του ενός φλοιού ελκυσμός του άλλου) h Στρέψη Μηχανικές ιδιότητες των οστών h Ισχυρότερα στη συμπίεση

Διαβάστε περισσότερα

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής.

που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα υγειές σύστημα με ισχυρά οστά είναι απαραίτητο για την γενική υγεία και ποιότητα ζωής. ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΙΤΛΟΣ : ΟΙ ΠΑΘΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΟΣΤΩΝ ΚΑΙ ΤΑ ΑΙΤΙΑ ΠΟΥ ΤΙΣ ΠΡΟΚΑΛΟΥΝ! Εισαγωγή : Τα οστά είναι το σπίτι για να μείνουμε, είναι η στέγη που φιλοξενεί τα όργανα του ανθρώπινου οργανισμού. Ένα

Διαβάστε περισσότερα

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς

Μικροοργανισμοί. Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Μικροοργανισμοί Οι μικροοργανισμοί διακρίνονται σε: Μύκητες Πρωτόζωα Βακτήρια Ιούς Παθογόνοι μικροοργανισμοί Παθογόνοι μικροοργανισμοί ονομάζονται οι μικροοργανισμοί που χρησιμοποιούν τον άνθρωπο ως ξενιστή

Διαβάστε περισσότερα

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος

<<Διαγνωστικά Προβλήματα και θεραπευτική προσέγγιση>> Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Σφυρόερα Κατερίνα Ρευματολόγος Η οστεοπόρωση στον άνδρα συνήθως εμφανίζεται με κατάγματα ΕΝΩ στη γυναίκα διαγιγνώσκεται με την εξέταση ρουτίνας της

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ

Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Η ΑΝΑΓΚΗ ΓΙΑ ΠΟΣΟΤΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΣΤΗΝ ΕΝΟΡΓΑΝΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Οι Ενόργανες Μέθοδοι Ανάλυσης είναι σχετικές μέθοδοι και σχεδόν στο σύνολο τους παρέχουν την αριθμητική τιμή μιας φυσικής ή φυσικοχημικής ιδιότητας, η

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές

Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Κυτταρική γήρανση των οστών. Μηχανισμοί και προοπτικές Μαρία Π. Γιαβροπούλου Ενδοκρινολόγος Τμήμα κλινικής και Μοριακής Ενδοκρινολογίας ΠΓΝΘ ΑΧΕΠΑ O ομιλητής (προσωπικά ή ως μέλος εργασιακής/ερευνητικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ;

ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ. Ποια είναι τα αίτια που προκαλούν την οστεοπόρωση ; ΟΣΤΕΟΠΟΡΩΣΗ Ο σ τ ε ο π ό ρ ω σ η καλείται η ελάττωση της οστικής μάζας, χωρίς όμως να έχουμε διαταραχή της χημικής σύστασης του οστού. Η φυσιολογική αποδόμηση του οστού δεν ακολουθείται από αντίστοιχη

Διαβάστε περισσότερα

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες

Προεκλαμψία. Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Προεκλαμψία Έγκαιρη εκτίμηση κινδύνου στις 11 13+6 εβδομάδες Ο έλεγχος για προεκλαμψία μεταξύ των εβδομάδων 11 έως 13+6 μπορεί να εντοπίσει κυήσεις υψηλού κινδύνου, επιτρέποντας τη θεραπεία με α σπιρίνη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ

ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1ο ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) 2009 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Για τις ερωτήσεις 1.1 και 1.2 να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα

Διαβάστε περισσότερα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα

Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα Επίκτητη Ανοσιακή Απάντηση (χυμικό σκέλος) Β λεμφοκύτταρα φυσική ή μη ειδική ανοσία δεν απαιτεί προηγούμενη έκθεση στο παθογόνο και δεν διαθέτει μνήμη. σε επίκτητη ή ειδική ανοσία χυμική ανοσία με παραγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; (2). Εξηγήστε το ρόλο των ουσιών (α) καρβοξυδισμουτάση (β) NADPH στη σκοτεινή φάση της

Διαβάστε περισσότερα

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό

Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών μορίων Τα ορμονικά μόρια και η διαχείριση τους μέσα στο φυτό Φυσιολογία Φυτών 3 ου Εξαμήνου Δ. Μπουράνης, Σ. Χωριανοπούλου 1 Φυσιολογία Φυτών Διαχείριση ορμονικών

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΙΤΙΟ ΚΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ Το πυρίτιο (Silicium) είναι το χημικό στοιχείο με χημικό σύμβολο Si, ατομικό αριθμό 14 και ατομική μάζα 28,0855 amu Είναι ένα μεταλλοειδές που ανήκει στην ομάδα 14 του περιοδικού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Θεωρία - Πείραμα Μετρήσεις - Σφάλματα ΟΜΑΔΑ:RADIOACTIVITY Τα μέλη της ομάδας μας: Γιώργος Παπαδόγιαννης Γεράσιμος Κουτσοτόλης Νώντας Καμαρίδης Κωνσταντίνος Πούτος Παναγιώτης Ξανθάκος

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ. Σχηµατική απεικόνιση της µεγάλης και της µικρής κυκλοφορίας ΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΑΝΑΤΟΜΙΑ Ι ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : Γεράσιµος Π. Βανδώρος ΑΙΜΟΦΟΡΑ ΑΓΓΕΙΑ ΑΡΤΗΡΙΕΣ - ΦΛΕΒΕΣ - ΤΡΙΧΟΕΙ Η 1 ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ Μεγάλη και µικρή κυκλοφορία Σχηµατική

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Σ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 2 ΙΟΥΝΙΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Α. Για τις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας

Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας Ακτινολογική εκτίμηση της πώρωσης των καταγμάτων Μιχαήλ Νικ. Πατσίκας Πτυχιούχος Κτηνιατρικής Α.Π.Θ. Πτυχιούχος Ιατρικής Α.Π.Θ Αναπληρωτής Καθηγητής Ακτινολογίας Κτηνιατρική Σχολή Α.Π.Θ. Διπλωματούχος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΜΕΤΟΥΣΙΩΣΗ ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ (άσκηση 7 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία

Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των. μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία Ο ρόλος και η σημασία των μοριακών τεχνικών στον έλεγχο των μικροβιολογικών παραμέτρων σε περιβαλλοντικά δείγματα για την προστασία της Δημόσιας Υγείας Α. Βανταράκης Εργαστήριο Υγιεινής, Ιατρική Σχολή,

Διαβάστε περισσότερα

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού

Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής. Φυσική του Σκελετού Εργαστήριο Ιατρικής Φυσικής Φυσική του Σκελετού Τα οστά πραγματοποιούν τουλάχιστον έξι λειτουργίες στο ανθρώπινο σώμα: 1. Υποστήριξη 2. Κίνηση 3. Προστασία διαφόρων οργάνων 4. Αποθήκευση χημικών ουσιών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2015 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Contents ΕΝΟΤΗΤΑ 2: ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ... 3 ΕΝΟΤΗΤΑ 3: ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΝΖΥΜΑ... 16 ΕΝΟΤΗΤΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ ΝΟΥΚΛΕΪΚΩΝ ΟΞΕΩΝ (DNA ΚΑΙ RNA AΠΟ ΦΥΤΙΚΑ ΚΥΤΤΑΡΑ) Μέσος χρόνος πειράματος: 45 λεπτά Α. ΑΝΑΛΩΣΙΜΑ Εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4 Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4 Να μεταφέρετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις σωστά συμπληρωμένες: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 22 ΜΑΪΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ Ν. ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ( Ε.Κ.Φ.Ε ) ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Θέμα: ΑΝΙΧΝΕΥΣΗ ΛΙΠΩΝ, ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ, ΣΑΚΧΑΡΩΝ ΚΑΙ ΑΜΥΛΟΥ ΣΕ ΤΡΟΦΙΜΑ (άσκηση 10 του εργαστηριακού οδηγού) Μέσος χρόνος πειράματος:

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΗΣ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΘΕΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΦΥΣΙΚΟΧΗΜΕΙΑΣ Γραφείο 211 Επίκουρος Καθηγητής: Δ. Τσιπλακίδης Τηλ.: 2310 997766 e mail: dtsiplak@chem.auth.gr url:

Διαβάστε περισσότερα

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη

Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη Ανακεφαλαιώνοντας, οι διάφορες ρυθµίσεις ώστε να µη γίνεται ταυτόχρονα και βιοσύνθεση και β-οξείδωση είναι οι ακόλουθες: Ηγλυκαγόνηκαιηεπινεφρίνη (αδρεναλίνη) ευνοούν τη β-οξείδωση και την κινητοποίηση

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη

Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη Μοριακή σταδιοποίηση: το παράδειγμα του καρκίνου του προστάτη Μιχάλης Κουτσιλιέρης Αναπλ. Καθηγητής Πειραματικής Φυσιολογίας, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών έλω να ξεκινήσω την ομιλία μου ευχαριστώντας

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά

οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά οµή Ανοσιακού Συστήµατος Ελένη Φωτιάδου-Παππά Τµήµα Ανοσολογίας Γ.Ν. Νίκαιας-Πειραιά Ανοσολογικό σύστηµα Βασικό σύστηµα του οργανισµού Λειτουργικές µονάδες του ανοσολογικού συστήµατος Οργανωµένος λεµφικός

Διαβάστε περισσότερα

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων

Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Μεθοδολογίες Αξιοποίησης Δεδομένων Βλάχος Σ. Ιωάννης Λέκτορας 407/80, Ιατρικής Σχολής Πανεπιστημίου Αθηνών Εργαστήριο Πειραματικής Χειρουργικής και Χειρουργικής Ερεύνης «Ν.Σ. Σ Χρηστέας» Στάδια Αξιοποίησης

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα