Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος"

Transcript

1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 21 Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος Θεόδωρος Σ. Τσακίρης Εισαγωγή: H διαδικασία της γήρανσης περιλαμβάνει λειτουργικές και δομικές αλλοιώσεις του νευρικού συστήματος από τα περιφερικά νεύρα μέχρι το ανώτερο επίπεδο του φλοιού και ιδιαίτερα στους πυρήνες του μεταιχμιακού συστήματος. Η άσκηση αποτελεί μια μορφή στρες που βραχυπρόθεσμα αυξάνει την κυτταρική καταστροφή και ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της μπορεί να προκαλέσει δυσλειτουργίες στο ΚΝΣ εξαιτίας της δραστηριοποίησης των νευροδιαβιβαστών, του μεταβολισμού και της μηχανικής επιβάρυνσης που υφίστανται ο εγκέφαλος, οι μύες και άλλα όργανα. Συγκριτικά όμως με άλλους στρεσογόνους παράγοντες, η αρχική αυτή επιβάρυνση της άσκησης φαίνεται να είναι αρκετά μικρή. Η άσκηση επίσης κινητοποιεί άμεσα ομοιοστατικούς μηχανισμούς που προκαλούν προσαρμογές για τη βελτίωση της λειτουργίας του νευρικού συστήματος από την πρώτη κιόλας συνεδρία. Η ισορροπία μεταξύ της κυτταρικής καταστροφής και της ανάπτυξης των νευρικών κυττάρων εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της άσκησης και ιδιαίτερα από τον χρόνο αποκατάστασης και την προοδευτικότητα αύξησης της έντασης και του όγκου προπόνησης. Πολλές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει την θετική επίδραση της συστηματικής άσκησης στο αναπνευστικό, καρδιαγγειακό, ανοσολογικό και μυοσκελετικό σύστημα. Παρόλα αυτά φαίνεται ότι η υπέρμετρη προπόνηση μπορεί να έχει και αρνητικές συνέπειες σε αυτά τα συστήματα. Ο σκοπός αυτού του κεφαλαίου είναι η μελέτη των προσαρμογών της άσκησης σε άμεσο ή χρόνιο στάδιο και ιδιαίτερα σε σχέση με την ηλικία. Σημαντικά ερωτήματα που υποβάλλονται είναι, αν η άσκηση προστατεύει από νευροεκφυλιστικές διαταραχές οφειλόμενες στη γήρανση και αν πρέπει τα χαρακτηριστικά της να προσαρμόζονται με βάση την ηλικία του ατόμου Άμεσες επιδράσεις της άσκησης στην κυτταρική επιβίωση και στη νευρική λειτουργία: Αρκετές μελέτες έχουν επιβεβαιώσει ότι η έντονη άσκηση αυξάνει παράγοντες νέκρωσης που μπορεί να οδηγήσουν σε κυτταρικό θάνατο με τους μηχανισμούς της νέκρωσης ή της απόπτωσης (Molteni, Ying, & Gomez-Pinilla, 2002, Zhang, 2008). Το ερέθισμα της άσκησης φαίνεται ότι δημιουργεί αρχικά ένα αρνητικό προφίλ για την ανάπτυξη των κυττάρων σε μη εξοικειωμένα άτομα (Huang et al., 2006, Revan, 2011). Η επιβάρυνση του νευρικού συστήματος στην έντονη άσκηση οφείλεται εν μέρη στην αναχαίτιση της νευρικής διαβίβασης σε διάφορα επίπεδα (Presland, Dowson, & Cairns, 2005, Duchateau, Balestra, Carpentier, & Hainaut, 2002, Fuglevand & Keen, 2003). Η μειωμένη αυτή δράση συνδέεται με την αύξηση του αναερόβιου μεταβολισμού και τη μείωση της οξυγόνωσης του εγκεφάλου σε διάφορες μορφές εξαντλητικής άσκησης (Duchateau et al., 2002). Για τις διαταραχές στο ΚΝΣ ευθύνεται και η αυξημένη ανατροφοδότηση από την περιφέρεια με διάφορα ενδοκυτταρικά και εξωκυτταρικά μηνύματα, όπως είναι οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου και αζώτου (RONS), τα κορτικοστεροειδή και οι κυτοκίνες. (Dröge, 2002, Lemasters et al., 1999, Munhoz et al., 2008, Mcewen, 2007, Roberts et al., 2009, Voglis & Tavernarakis, 2006). Από ότι φαίνεται ωστόσο

2 170 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) από μελέτες σε διάφορους ιστούς, ο εγκέφαλος είναι σχετικά ανθεκτικός σε κυτταρική καταστροφή και οξειδωτικό στρες μετά από μια συνεδρία έντονης άσκησης (Acikgoz, Aksu, & Topcu, 2006, Aksu, Topcu, Camsari, & Acikgoz, 2009, J. Liu et al., 2000). Οι επιδράσεις της άσκησης στην κυτταρική καταστροφή και στη νευρική λειτουργία εξαρτώνται από το είδος, την ένταση της άσκησης, την εξοικείωση και την περίοδο ανάπαυσης που ακολουθεί. Έχει διαπιστωθεί ότι μέχρι και 24 ώρες μετά την άσκηση αυξάνεται ο ρυθμός του κυτταρικού θανάτου με απόπτωση, αλλά στις επόμενες τρεις ημέρες παρατηρείται βελτίωση της νευρογένεσης και αγγειογένεσης στο ΚΝΣ (Kerr & Swain, 2011). Επίσης η άσκηση κολύμβησης διάρκειας 2 ωρών μη εξοικειωμένων επίμυων μείωσε την συγκέντρωση των πρωτεϊνών καθώς και την αντιοξειδωτική κατάσταση στον εγκέφαλο (T. Tsakiris, Angelogianni, Tesseromatis, Tsakiris, & Tsopanakis, 2006). Σε επίμυες όμως που ακινητοποιήθηκαν, η ήπια κολύμβηση διάρκειας 2 ωρών ανέστειλε την πρωτεϊνική καταστροφή και διάσπαση του DNA και μείωσε τη λιπιδική υπεροξείδωση στον εγκέφαλο (Radak et al., 2001b). Οι άμεσες επιδράσεις της άσκησης εξαρτώνται από την δράση νευροτροφικών παραγόντων όπως ο εγκεφαλοπροερχόμενος νευροτροφικός παράγοντας (BDNF). Σε μη εξοικειωμένα άτομα φαίνεται ότι ο BDNF μειώνεται στην έντονη άσκηση διευκολύνοντας τον κυτταρικό θάνατο (Huang et al., 2006). Αντίθετα χαμηλής ή μέτριας έντασης άσκηση αύξησε τα επίπεδα του στον εγκέφαλο επιταχύνοντας την κυτταρική ανάπτυξη (Berchtold, Chinn, Chou, Kesslak, & Cotman, 2005, Huang et al., 2006, Rasmussen et al., 2009). Στους εξοικειωμένους επίμυες ακόμα και η έντονη άσκηση αύξησε την παραγωγή BDNF (Huang et al., 2006). Φαίνεται επίσης ότι πιθανόν υπάρχει σχέση της παραγωγής RONS με τον BDNF. Το καλύτερο επίπεδο έντασης για την βελτίωση της νευρικής λειτουργίας και της διάθεσης φαίνεται να είναι κοντά στο αναερόβιο κατώφλι που για τους περισσότερους κυμαίνεται μεταξύ 50-60% VO 2max (Kashihara, Maruyama, Murota, & Nakahara, 2009, Yanagisawa et al., 2010). Αυτό είναι το επίπεδο που αρχίζουν να αυξάνονται σημαντικά τα επίπεδα των κατεχολαμινών αλλά και η αιματική ροή του εγκεφάλου γεγονότα που βοηθούν στην βελτίωση της νευρικής διαβίβασης και στην ανάπτυξη των νευρικών κυττάρων. Επιπλέον σε αυτή την ένταση της άσκησης η αύξηση του BDNF διευκολύνει την κυτταρική ανάπλαση, ενώ η συγκέντρωση παραγόντων νέκρωσης είναι σχετικά ήπια. Αντίθετα η εξαντλητική άσκηση μπορεί να οδηγήσει σε ελάττωση της συγκέντρωσης των κατεχολαμινών, μείωση της ευαισθησίας τους και περιορισμό της αιματικής ροής του εγκεφάλου. Επιπλέον φαίνεται ότι επιτείνει την καταστροφή του DNA, την παραγωγή RONS και την πρωτεϊνική καταστροφή (Fisher -Wellman, Bell, & Bloomer, 2009, Revan, 2011). Σε αρκετές μορφές έντονης άσκησης, όπως το τρέξιμο, η ποδηλάτηση και η κολύμβηση μπορεί να προκληθεί ολοκληρωτική καταστροφή μυϊκών ινών (ραβδομυόλυση) και αιμοσφαιρίων (αιμόλυση) με απελευθέρωση των συστατικών τους στο πλάσμα (Kratz, Wood, Siegel, Hiers, & Cott, 2006, Sahlin et al., 2010, Sussai et al., 2010, Thomas & Motley, 1984). Τα αίτια αυτής της καταστροφής μπορεί να είναι είτε μηχανικά είτε μεταβολικά (Heled, Zarian, Moran, & Hadad, 2005, Peake, Nosaka, & Suzuki, 2005, Zhang, Yeung, Allen, Qin, & Yeung, 2008). Η έκκεντρη αλλά και η ισομετρική άσκηση μπορεί να προκαλέσουν εκτεταμένη κυτταρική βλάβη εξαιτίας διαταραχών στη συστολή των μυοϊνιδίων, του μεταβολισμού του Ca 2+ και της παραγωγής RONS (Brancaccio, Lippi, & Maffulli, 2010, Zhang et al., 2008). Η ελάττωση του ATP και η μεταφορά των ιόντων Ca 2+, Na +, K + επίσης μπορούν να οδηγήσουν σε κυτταρικό θάνατο ανεξάρτητα της μηχανικής επιβάρυνσης (Brancaccio, Lippi, & Maffulli, 2010, Lemasters et al., 1999, Mckenna et al., 2008, Rand, 2007, Zhang, Yeung, Allen, Qin, & Yeung, 2008). Στην εξαντλητική άσκηση, η υψηλή νευρική δραστηριότητα μπορεί να περιορίσει τα αποθέματα ATP των νευρικών κυττάρων επηρεάζοντας την πρωτεϊνοσύνθεση. Η κυτταρική καταστροφή στην άσκηση μπορεί να επιφέρει και δυσλειτουργίες χωρίς απαραίτητα να προκληθεί κυτταρικός θάνατος. Οι διαδικασίες που εκκινούν τον κυτ-

3 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 171 ταρικό θάνατο μπορεί να διακοπούν οποιαδήποτε στιγμή πριν τη διάρρηξη της κυτταρικής μεμβράνης (Brancaccio, Lippi, & Maffulli, 2010, Hickman et al., 2010). Αυτό πιθανότατα εξαρτάται από τα χαρακτηριστικά της άσκησης. Ακόμα και σε αυτή την περίπτωση προκαλούνται αξιοσημείωτες διαταραχές στα κύτταρα όπως φλεγμονή, καταστροφή των μιτοχονδρίων και άλλων συστατικών του. Για παράδειγμα σε ισχαιμία εντοπίστηκαν προεξοχές στην κυτταρική μεμβράνη σε καρδιακά κύτταρα, ως αποτέλεσμα της αυξημένης ωσμωτικής πίεσης, χωρίς να προκληθεί ολοκληρωτική καταστροφή των κυττάρων (Hickman et al., 2010). Οι προεξοχές φαίνεται ότι μπορούν να αποκόπτονται από τον καρδιακό ιστό και παρασυρόμενες στην κυκλοφορία αντιμετωπίζονται ως εισβολείς από το ανοσοποιητικό μια διαδικασία που επιτείνει το στρες (Bijsterbosch et al., 1985). Η κυτταρική καταστροφή με την άσκηση φαίνεται να ξεκινά από τη μεταφορά ιόντων μέσα στα κύτταρα εξαιτίας της ενεργοποίησης των νευροδιαβιβαστών και της δράσης ελευθέρων ριζών οξυγόνου και αζώτου. Η αυξημένη συγκέντρωση ιόντων Ca 2+ μέσα στα μιτοχόνδρια, επηρεάζει ενδοκυτταρικά μηνύματα, καθώς και τη μεταφορά ουσιών που μπορεί να οδηγήσουν σε νέκρωση ή απόπτωση των κυττάρων. Η μεταφορά των Na + επίσης διευκολύνει την είσοδο Ca 2+ στα μιτοχόνδρια και αυξάνει τη φλεγμονή. Τα Ca 2+ πιστεύεται ότι ενεργοποιούν τις πρωτεάσες, ουσίες υπεύθυνες για την έναρξη της κυτταρικής καταστροφής. Υψηλά επίπεδα Ca 2+ επίσης οδηγούν στην παραγωγή RONS στην αναπνευστική αλυσίδα. Οι ε- λεύθερες ρίζες (ιδιαίτερα η NO * ) από περιοχές εκτός του νευρικού συστήματος μπορούν επίσης να διαχυθούν από το μιτοχόνδριο στο κυτταρόπλασμα και στους εξωκυττάριους χώρους και να καταλήξουν στον εγκέφαλο, επιδρώντας στη λειτουργία του. Υψηλές συγκεντρώσεις των RONS μπορούν να προκαλέσουν καταστροφές σε λιπίδια, πρωτεΐνες και στο DNA και να οδηγήσουν σε μηχανισμούς απόπτωσης και νέκρωσης (Dalle - Donne, Rossi, Colombo, Giustarini, & Milzani, 2006, Desler, Marcker, Singh, & Rasmussen, 2011, Grune, Reinheckel, & Davies, 1997, Lemasters et al., 1999, Thannickal & Fanburg, 2000). Οι ελεύθερες ρίζες οξυγόνου (ROS) και παράγωγά τους επιδρούν άμεσα σε NMDA υποδοχείς αυξάνοντας τη δράση του γλουταμινικού οξέος (Y. Liu & Zhang, 2000, Volterra, Trotti, Tromba, Floridi, & Racagni, 1994). Επίσης αυτές μπορούν να οξειδώσουν άμεσα το ιδιαίτερα ευαίσθητο DNA των μιτοχονδρίων, το οποίο επηρεάζει τη λειτουργία και την ανάπτυξη των μιτοχονδρίων (Desler et al., 2011). Πιστεύεται επίσης ότι με την αλλοίωση του DNA των μιτοχονδρίων, απελευθερώνονται πρωτεΐνες του μιτοχονδρίου όπως το κυτόχρωμα c, στο κυττοσόλιο λειτουργώντας ως αποπτωτικός μηχανισμός. Ο Smith (2000) υποστήριξε μια θεωρία που υποστηρίζει ότι οι μυϊκοί τραυματισμοί, όπου συμβαίνουν κατά την αερόβια ή αναερόβια άσκηση, προκαλούν άμεσα προσαρμογές του ΚΝΣ. Ως απαρχή των μεταβολών αυτών φέρεται η αύξηση της συγκέντρωσης των κυτοκινών μετά από ένα μικροτραυματισμό. Οι κυτοκίνες λειτουργούν ως ένας ενδοκυτταρικός μηχανισμός επικοινωνίας και μεταφέρονται από την περιοχή βλάβης στον εγκέφαλο μέσω των κυττάρων του ανοσοποιητικού, τροποποιώντας βασικές λειτουργίες του (Pearlstein et al., 2002). Οι ουσίες αυτές αυξάνονται και ανεξάρτητα της μηχανικής βλάβης ως αποτέλεσμα της απελευθέρωσης της αδρεναλίνης και της κορτιζόλης από τα επινεφρίδια σε στρεσογόνες συνθήκες. Ορισμένες κυτοκίνες, όπως ο TNF α, επιτείνουν τον κυτταρικό θάνατο, ενώ άλλες έ- χουν αντιφλεγμονώδη και κυτταροπροστατευτική δράση. Επιπλέον ορισμένες κυτοκίνες όπως η ιντερλευκίνη 6 φαίνεται να δραστηριοποιούν το ΚΝΣ, ενώ άλλες λειτουργούν ως ανασταλτικός μηχανισμός στη συνέχιση της εξαντλητικής άσκησης, αποτρέποντας έτσι τον κυτταρικό θάνατο από την τοξική δράση σε υψηλή και παρατεταμένη νευρική διέγερση. Η άμεση δράση των κυτοκινών στον εγκέφαλο σε συνθήκες έντονου στρες της άσκησης μπορεί να προκαλέσει κατάθλιψη, φόβο, μείωση του λίμπιντο και της αγωνιστικής διάθεσης και να επιταχύνει τη διακοπή της άσκησης. Αντίθετα στην ήπια άσκηση ευνοείται μάλλον η απελευθέ-

4 172 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) ρωση κυτοκινών που διευκολύνουν την κυτταρική ανάπτυξη, τη μνήμη και την θέληση για συνέχιση της προσπάθειας Άμεσες μεταβολές της άσκησης σε νευροδιαβιβαστές και ορμόνες: Στον εγκέφαλο το στρες οδηγεί αρχικά σε αύξηση της απελευθέρωσης της νορεπινεφρίνης (Mcewen, 2007), της σεροτονίνης (Bailey & Davis, 1993, Fujino et al., 2002) και της ντοπαμίνης (Bailey et al., 1993). Το έντονο και παρατεταμένο στρες ωστόσο μπορεί να επιφέρει ελάττωση των κατεχολαμινών στο τέλος της άσκησης (Bailey et al., 1993, Shimizu et al., 1994). Η σεροτονίνη αντίθετα με τις κατεχολαμίνες συνεχίζει να αυξάνεται μέχρι το τέλος της εξαντλητικής άσκησης (Bailey et al., 1993). Η ελάττωση της ντοπαμίνης οφείλεται σε κάποιο βαθμό στα αυξημένα επίπεδα της σεροτονίνης (Deurwaerde & Spampinato, 1999). Η άσκηση φαίνεται να επηρεάζει και τον μεταβολισμό του γλουταμινικού οξέος καθώς και του γ-αμινοβουτυρικού οξέος (GABA). Σε έντονη και παρατεταμένης διάρκειας άσκηση τα επίπεδα του γλουταμινικού οξέος και του GABA αρχικά αυξάνονται (Guezennec et al., 1998). Πολύ υψηλά επίπεδα γλουταμινικού οξέος μπορούν να αποδειχθούν τοξικά προκαλώντας έ- ντονη δραστηριοποίηση των NMDA υποδοχέων, αύξηση των επιπέδων Ca 2+ και παραγωγή RONS. Η έντονη και παρατεταμένης διάρκειας άσκηση αυξάνει επίσης τα επίπεδα αμμωνίας στον εγκέφαλο προερχόμενης από τον καταβολισμό των μυών, τη διάσπαση του ATP και την ανακύκλωση του γλουταμινικού οξέος (Guezennec et al., 1998, Nybo, Dalsgaard, Steensberg, Møller, & Secher, 2005, Okamura, Matsubara, & Yoshioka, 1987). Προς το τέλος της άσκησης το νευρικό σύστημα εμφανίζει κάποιες προσαρμογές που περιορίζουν την κυτταρική καταστροφή τοξικής φύσης. Το γλουταμινικό οξύ όπως και οι κατεχολαμίνες, εμφανίζουν ελαττωμένη συγκέντρωση πιθανότατα εξαιτίας της κυτταρικής ανατροφοδότησης από προσυναπτικούς υποδοχείς ή από πολυσυναπτική ανατροφοδότηση από τα κέντρα της μνήμης του μεταιχμιακού συστήματος. Αυτές οι προσαρμογές μπορούν να προστατέψουν τα νευρικά κύτταρα από τοξικής μορφής κυτταρικό θάνατο στην πολύ έντονη άσκηση. Αντισταθμιστικά επίσης στην παραγωγή αμμωνίας και γλουταμινικού οξέος στο ΚΝΣ αυξάνεται η σύνθεση της γλουταμίνης μέσω του κύκλου του γλουταμινικού οξέος, περιορίζοντας έτσι την τοξικότητα των άλλων δυο ενώσεων (Guezennec et al., 1998). Στη μελέτη των Guezennec et al. (1998) διαπιστώθηκε αύξηση της γλουταμίνης στο τέλος της εξαντλητικής άσκησης, ενώ τα πειραματόζωα που είχαν μεγαλύτερη αντοχή εμφάνισαν ελάττωση του γλουταμινικού οξέος στον εγκεφαλικό φλοιό, στο ραβδωτό σώμα και στην παρεγκεφαλίδα στο τέλος της άσκησης. Η ίδια ομάδα παρουσίασε μείωση στη συγκέντρωση του GABA στο ραβδωτό σώμα. Επομένως φαίνεται ότι στο τέλος της άσκησης το σύστημα της ανατροφοδότησης περιορίζει τα υψηλά επίπεδα των τοξικότητας. Αρκετές μελέτες υποστηρίζουν ότι το χολινεργικό σύστημα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητο σε μεταβολές στην άσκηση. Οι Conlay et al. (1992) βρήκαν 40% ελάττωση της χολίνης στο πλάσμα μετά την άσκηση. Όταν η απελευθέρωση της ACh μεγιστοποιείται, τα επίπεδα της αποθηκευμένης ACh στα κομβία ελαττώνονται εξαιτίας της μειωμένης συγκέντρωσης της χολίνης (Tucek, Ricný, & Dolezal, 1982). Πολύ χαμηλά επίπεδα γλυκόζης μειώνουν επίσης την σύνθεση και την απελευθέρωση του νευροδιαβιβαστή (Tucek et al., 1982). Ακόμα και ήπια υπογλυκαιμία (2,5-1,7 mm), όπως συμβαίνει στην άσκηση, μπορεί να περιορίσει τα α- ποθέματα της χολίνης, της ACh και τη μετατροπή χολίνης σε ACh (Ghajar, Gibson, & Duffy, 1985). Η μείωση της διαθεσιμότητας της χολίνης για ACh οφείλεται εν μέρει στην ε- λαττωμένη μεταφορική της ικανότητα (Rand, 2007). Οι Somani, Babu, Arneric, & Dube (1991) έδειξαν ότι με την άσκηση μπορεί να ελαττωθούν τα επίπεδα της ακετυλοτρανσφεράσης της χολίνης (ChAT), του ενζύμου που συνθέτει την ACh, στο εγκεφαλικό στέλεχος. Η έλλειψη γλυκόζης κατά την άσκηση μπορεί να οδηγήσει επίσης σε ελάττωση της ChAT (Sherin, Peeyush, Naijil, G. Chinthu, & Paulose, 2010). Επίσης έχει διαπιστωθεί στην άσκηση

5 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 173 μείωση στη δραστηριοποίηση της AChE, του ενζύμου που ανακυκλώνει την ACh (Tsakiris et al., 2006). Η τελευταία προσαρμογή πιθανόν να σχετίζεται με την αύξηση της τοξικότητας στους χολινεργικούς και άλλους νευρώνες. Για παράδειγμα η AChE μπορεί να μειωθεί κατά την άσκηση από την απευθείας επίδραση των ελευθέρων ριζών στο ένζυμο (Carageorgiou et al., 2004, Tsakiris, Angelogianni, Schulpis, & Stavridis, 2000), αυξάνοντας ενδεχομένως την τοξικότητα της ACh που παραμένει αδέσμευτη στην συναπτική περιοχή Ο Ρόλος των μεταβολικών υποστρωμάτων στη λειτουργία του νευρικού συστήματος κατά την άσκηση: Αρκετές από τις μεταβολές στη δραστηριότητα των νευροδιαβιβαστών επηρεάζονται από το μεταβολισμό των υδατανθρακών, λιπών και αμινοξέων από περιοχές εκτός του νευρικού συστήματος. Οι αλλαγές στη μεταβολική οδό επηρεάζουν τα επίπεδα αμινοξέων, που είναι απαραίτητα για τη σύνθεση των νευροδιαβιβαστών, επηρεάζοντας τη μνήμη και την κινητική α- πόδοση. Η ελάττωση των επιπέδων γλυκόζης στο αίμα αποτελεί ερέθισμα για αυξημένη νεογλυκογένεση από τις πρωτεΐνες και τα λιπαρά οξέα, που μπορούν να τροποποιήσουν το περιβάλλον των νευροδιαβιβαστών στο ΚΝΣ. Η υπογλυκαιμία οδηγεί στην απελευθέρωση ελεύθερων λιπαρών οξέων και αμινοξέων από τη διάσπαση των πρωτεϊνών κυρίως του μυϊκού ιστού. Αρκετά αμινοξέα όπως η τρυπτοφάνη, τα αμινοξέα διακλαδισμένης αλυσίδας (BCAA), η τυροσίνη και η φαινυλαλανίνη είναι υποστρώματα για τη σύνθεση νευροδιαβιβαστών. Η δραστηριότητα αυτών των αμινοξέων στο ΚΝΣ εξαρτάται εν μέρει από την συγκέντρωσή τους στο αίμα και τη δυνατότητα διέλευσή τους από τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό (Smith, 2004). Για την είσοδο στον εγκέφαλο τα BCAA αμινοξέα ανταγωνίζονται την τρυπτοφάνη. Επίσης τα BCAA αμινοξέα και τα ελεύθερα λιπαρά οξέα έχουν τον ίδιο μεταφορέα στο αίμα, την πρωτεΐνη αλβουμίνη. Η τρυπτοφάνη όμως μεταφέρεται και σε ελεύθερη μορφή (ftrp) κάτι που δεν συμβαίνει με τα άλλα αμινοξέα (Davis, Alderson, & Welsh, 2000). Αυτό το χαρακτηριστικό της ftrp την κάνει πιο εύκολα προσβάσιμη από τα BCAA όταν η αλβουμίνη δεσμεύει τα ελεύθερα λιπαρά οξέα. Στην έντονη (>75% VO 2max, πάνω από το αναερόβιο κατώφλι) ή/και παρατεταμένης (>2 ώρες) διάρκειας άσκηση φαίνεται να ελαττώνονται όλα σχεδόν τα αμινοξέα (Henriksson, 1991). Αντίθετα από τα δεσμευμένα αμινοξέα, η ftrp εμφανίζει υψηλότερες συγκεντρώσεις (Davis & Bailey, 1997). Οι Gastmann & Lehmann (1998) μέτρησαν τις συγκεντρώσεις των σημαντικότερων αμινοξέων μετά από αγώνα τριάθλου. Στο σύνολό τους 18 αμινοξέα μειώθηκαν κατά 22% και αυξήθηκαν η κυστεΐνη (38%), μεθειονίνη (24%), τυροσίνη (10%), φαινυλαλανίνη (12%) και ελεύθερη τρυπτοφάνη (74%). Η γλουταμίνη, η λευκίνη και η συνολική τρυπτοφάνη δεν μεταβλήθηκαν στατιστικά σημαντικά. Η ftrp έχοντας καλύτερη διέλευση από τα BCAA διαπερνά τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό, οδηγώντας σε αύξηση της συγκέντρωσης της σεροτονίνης. Επίσης στο έντονο στρες φαίνεται να μεταβάλλεται η δραστηριοποίηση των υποδοχέων της σεροτονίνης ως αποτέλεσμα της δράσης των κορτικοστεροειδών (Laaris, Le Poul, Hamon, & Lanfumey, 1997). Η σεροτονίνη όμως μπορεί να αυξήσει το αίσθημα της κόπωσης και να μειώσει την απόδοση κατά την εξαντλητική άσκηση (Bailey et al., 1993). Η δράση της σεροτονίνης συνδέεται και με την απελευθέρωση των κυτοκινών. Το μεταβολικό ισοζύγιο μπορεί να επηρεάσει και άλλους νευροδιαβιβαστές πέρα της σεροτονίνης. Για παράδειγμα η συγκέντρωση της τυροσίνης και της φαινυλαλανίνης αυξάνεται σε σχέση με τα BCAA στην άσκηση (Okamura et al., 1987). Οι μεταβολές αυτές ενδέχεται να επηρεάζουν επίσης το ΚΝΣ Άμεσες επιδράσεις της άσκησης στην παραγωγή ελευθέρων ριζών και ιόντων α- σβεστίου:

6 174 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι η άσκηση αυξάνει την παραγωγή RONS (Fisher -Wellman & Bloomer, 2009). Η αύξηση αυτή προκαλείται με μηχανισμούς που σχετίζονται με την δραστηριοποίηση των κυττάρων και την έλλειψη οξυγόνου στους ιστούς (Camello -almaraz et al., 2006, Götz, Künig, Riederer, & Youdim, 1994, Li & Jackson, 2002, Murphy 2009, Powers & Jackson, 2010). Μετά την άσκηση έχει διαπιστωθεί αύξηση των ROS στους νεφρούς, στο ήπαρ, στους μυς, στην καρδιά, στους πνεύμονες και στο αίμα (Kayatekin, Gönenç, Açikgöz, Uysal, & Dayi, 2002, Khanna et al., 1999, Kormanovski, Lara - Padilla, Santana, & Gutierrez, 2006, Leeuwenburgh & Ji, 1998, Sen, Atalay, & Hänninen, 1994, Venditti, Piro, Artiaco, & Di Meo, 1996, Venditti, Masullo, & Meo, 1999). Η περιοχή γένεσης των ελευθέρων ριζών κατά την άσκηση πιστεύεται ότι είναι το μιτοχόνδριο λόγω της διαρροής ηλεκτρονίων στην αναπνευστική αλυσίδα από τον μεταβολισμό των κυττάρων (Götz et al., 1994, Murphy 2009, Powers & Jackson, 2010). Υπάρχουν όμως και έρευνες που υποστηρίζουν ότι τα μιτοχόνδρια δεν είναι η μόνη πηγή παραγωγής RONS κατά την άσκηση (Jackson et al., 2007, Thannickal & Fanburg, 2000). Η περιοχή III της αναπνευστικής αλυσίδας των μιτοχονδρίων φαίνεται να ευθύνεται κυρίως για την παραγωγή O *- 2 κατά την άσκηση λόγω της ελάττωσης του ATP, και της αύξησης του ενζύμου NAD(P) + (Camello - almaraz et al., 2006, Li & Jackson, 2002, Murphy, 2009). Η μεγάλη αναπνευστική δραστηριότητα στην περιοχή ΙΙΙ και η παραγωγή RONS πιθανότατα οφείλεται στα υψηλά επίπεδα μιτοχονδριακού Ca 2+. Οι παράγοντες που μπορεί να οδηγήσουν σε αύξηση του μιτοχονδριακού Ca 2+ κατά την άσκηση περιλαμβάνουν την τοπική υποξία/επαναοξυγόνωση και την αυξημένη νευρική διέγερση (Camello - almaraz et al., 2006, Gagliardi, 2000, Li & Jackson, 2002, E. Murphy & Steenbergen, 2008). Εξαντλητική αερόβια άσκηση πράγματι προκάλεσε τη συσσώρευση ενδομιτοχονδριακού Ca 2+ που παρέμεινε σε υψηλές τιμές για την επόμενη ώρα (Madsen, Ertbjerg, Djurhuus, & Pedersen, 1996). Η αύξηση αυτή του Ca 2+ συσχετίστηκε με τις μεταβολές στην αναπνευστική δραστηριότητα στην περιοχή III των μιτοχονδρίων και τη συγκέντρωση των ROS. Το Ca 2+ στην υποξία απελευθερώνεται από το ενδοπλασματικό δίκτυο και εξωκυττάριες περιοχές ως αποτέλεσμα της νευρικής διέγερσης με μηχανισμούς που εμπλέκουν το ATP, ιόντα και δεύτερα αγγελιοφόρα μηνύματα από ενζυματικούς υποδοχείς (Camello - almaraz et al., 2006, Götz et al., 1994). Τα μιτοχόνδρια σε αυτή την περίπτωση λειτουργούν ως αποθήκες Ca 2+ (Camello - almaraz et al., 2006). Στην επαναοξυγόνωση το Ca 2+ απομακρύνεται στο κυτοσόλιο και επαναπροσλαμβάνεται από το ενδοπλασματικό δίκτυο ή απελευθερώνεται στον εξωκυττάριο χώρο (Brookes, Yoon, Robotham, Anders, & Sheu, 2004, Camello-almaraz et al., 2006). Οποιαδήποτε δυσλειτουργία στις αντλίες των ιόντων μπορεί να οδηγήσει σε διαταραχές της συγκέντρωσης του μιτοχονδριακού και του κυττοσολικού Ca 2+. Τα επίπεδα ενδοκυτταρικών Ca 2+ αυξάνονται επίσης από τις ROS που επηρεάζουν τη μεταφορά από τα μιτοχόνδρια και την επαναπρόσληψη τους στο ενδοπλασματικό δίκτυο (Camello - almaraz et al., 2006, Götz et al., 1994). Στο ΚΝΣ αρκετοί νευροδιαβιβαστές μπορούν να επηρεάσουν την παραγωγή των ελευθέρων ριζών με άμεσους μηχανισμούς ή μακροπρόθεσμες διαδικασίες, που είναι αποτέλεσμα μεταγραφικών παραγόντων (Dröge, 2002, Thannickal & Fanburg, 2000). Πιθανοί μηχανισμοί που μπορεί να οδηγήσουν σε υπερπαραγωγή RONS εμπλέκουν τις κατεχολαμίνες και τη δράση του γλουταμινικού οξέος (Chinta, SJ & Andersen, 2008, Götz et al., 1994, Miyazaki & Asanuma, 2008, Neri et al., 2007, Roberts et al., 2009). Σε συνθήκες έντονου στρες το ενδομιτοχονδριακό Ca 2+ αυξάνεται από τη διέγερση κυρίως NMDA υποδοχέων του γλουταμινικού οξέος (Gagliardi, 2000). Η έντονη και παρατεταμένη δραστηριοποίηση του γλουταμινεργικού μηχανισμού μπορεί να αυξήσει την παραγωγή ελευθέρων ριζών NO *-, ONOO *- και O *- 2 επιτείνοντας το οξειδωτικό στρες (Brookes et al., 2004, Mawatari, Yasui, Sugitani, Takadera, & Kato, 1996, Roberts et al., 2009, Strijbos, Leach, & Garthwaite, 1996, Volterra et al., 1994, Xia, Dawsontt, Dawsontt, Snydert, & Zweier, 1996). Η μείωση της αναπνευστικής δραστη-

7 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 175 ριότητας στην περιοχή Ι των μιτοχονδρίων σε υψηλή μεταβολική δραστηριοποίηση φαίνεται να σχετίζεται επίσης με την δράση της ντοπαμίνης (Chinta, SJ & Andersen, 2008, H.-qing Liu, Zhu, & Weng, 2005) Η μεταβολή του ph κατά την άσκηση είναι επίσης ένας παράγοντας που μπορεί να ε- πηρεάσει την οξειδωτική κατάσταση του οργανισμού κατά την άσκηση. Η οξέωση που προκαλείται σε μεταβολικά ενεργά κύτταρα του οργανισμού είναι ένας αντισταθμιστικός μηχανισμός προστασίας των κυττάρων από τις ελεύθερες ρίζες (Currin, Gores, Thurman, & Lemasters, 1991, Majima et al., 1998). Στον εγκέφαλο η έντονη άσκηση οδηγεί σε αλκάλωση εξαιτίας της αδυναμίας των H + να διαπεράσουν τον αιματοεγκεφαλικό φραγμό και της απώλειας CO 2 με τον υπεραερισμό (Bisgard et al., 1978). Η αλκάλωση αυτή αποτελεί πολύ ισχυρό παράγοντα πρόκλησης κυτταρικού θανάτου και ενισχύει την παραγωγή RONS στην επανοξυγόνωση (Currin et al., 1991). Οι μηχανισμοί που μπορούν να προκαλέσουν παραγωγή ελευθέρων ριζών σε αλκαλικές συνθήκες περιλαμβάνουν την αύξηση της διαπερατότητας της μιτοχονδριακής μεμβράνης, την δραστηριοποίηση των NMDA υποδοχέων και καναλιών α- ντιμεταφοράς Na +, H + των μιτοχονδρίων (Brookes et al., 2004, Giffard et al., 1992, Lemasters et al., 1999, Majima et al., 1998, Qian et al., 1997) Επιδράσεις της συστηματικής άσκησης στη μνήμη και στην πλαστικότητα του νευρικού συστήματος: Η συστηματική άσκηση (προπόνηση) είναι γνωστό ότι προκαλεί χρόνιες προσαρμογές, που βελτιώνουν την κινητική απόδοση καθώς και άλλες λειτουργίες. Οι προσαρμογές αυτές σχετίζονται με ενδοκυτταρικά και εξωκυτταρικά μηνύματα όπως οι RONS, τα ιόντα Ca 2+, οι κυτοκίνες, οι πρωτεάσες και τα κύτταρα του ανοσοποιητικού (Dröge, 2002, Lemasters et al., 1999, Munhoz et al., 2008, Radak, Kumagai, Taylor, Naito, & Goto, 2007, Roberts et al., 2009, Voglis & Tavernarakis, 2006). Πολλές μελέτες έχουν δείξει βελτίωση αιμοδυναμικών, καρδιοαναπνευστικών, μυοσκελετικών λειτουργιών με τη συστηματική άσκηση. Το νευρικό σύστημα εμφανίζει ευεργετικές προσαρμογές με την προπόνηση, όπως βελτίωση της μνήμης και της επιδεξιότητας σε κινητικές δραστηριότητες, μείωση του άγχους της αυτοπεποίθησης ενώ έχει ευεργετικό ρόλο στον έλεγχο του ύπνου, και της διάθεσης (Peluso & Guerra de Andrade, 2005). Διάφορες μορφές της και ιδιαίτερα η αερόβια άσκηση φαίνεται να βοηθούν τη λειτουργία του ΚΝΣ (Peluso & Guerra de Andrade, 2005). Αερόβια άσκηση με ένταση μεγαλύτερη από το αναερόβιο κατώφλι (>50% VO 2max ), διάρκειας λεπτά και συχνότητας 2-4 φορές την εβδομάδα προτείνεται για την μακροπρόθεσμη βελτίωση της απόδοσης του νευρικού συστήματος και την καθυστέρηση της γήρανσης (Ahlskog, Geda, Graff - Radford, & Petersen, 2011, Kramer, Erickson, & Colcombe, 2006, Paterson & Warburton, 2010). Ε- ξάλλου φαίνεται ότι η έντονη άσκηση αν και προκαλεί αρχικά μεγαλύτερες κυτταρικές καταστροφές αποτελεί καλύτερο ερέθισμα για προσαρμογές που μειώνουν τον κυτταρικό θάνατο μακροπρόθεσμα. Για παράδειγμα φαίνεται ότι σε σχέση με την ήπια και μέτριας έντασης ά- σκηση, η έντονη άσκηση αυξάνει την έκφραση γονιδίων του BDNF (Huang et al., 2006). Η άσκηση συστήνεται σε ασθενείς με νευρολογικά προβλήματα όπως η νόσος Parkinson, η σχιζοφρένεια και η κατάθλιψη. Οι λειτουργικές προσαρμογές του νευρικού συστήματος επηρεάζονται από την προοδευτικότητα, την ένταση, τον όγκο και τη συχνότητα της προπόνησης. Αρκετές μελέτες δείχνουν ότι η πολύ συχνή προπόνηση καθώς και η απότομη αύξηση της έντασης και της διάρκειας της άσκησης, μπορεί να οδηγήσουν σε διαταραχές του ΚΝΣ που μπορεί να κρατήσουν από μερικές ημέρες (overreaching) μέχρι και μήνες (overtraining) και να οδηγήσουν σε μείωση της απόδοσης. Οι διαταραχές αυτές σχετίζονται με τις τοξικές επιδράσεις της άσκησης, την επίδραση των νευροδιαβιβαστών και των ορμονών και τη μηχανική βλάβη των μυών.

8 176 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) Όσον αφορά τις κυτταρικές καταστροφές και το οξειδωτικό στρες ο νευρικός ιστός φαίνεται να είναι ιδιαίτερα ανθεκτικός στη συστηματική άσκηση ακόμα και σε πολύ υψηλή ένταση (Aksu et al., 2009, J. Liu et al., 2000). Οι J. Liu et al. (2000) διαπίστωσαν ότι η εξαντλητική προπόνηση (5 φορές/εβδομάδα) αύξησε το οξειδωτικό στρες στο μυϊκό ιστό και στην καρδιά ενώ στον εγκέφαλο ελαττώθηκε. Επιπλέον η προπόνηση και ένα τυπικό πρωτόκολλο υπερπροπόνησης βελτίωσαν την απόδοση σε δοκιμασίες μνήμης σε νεαρούς και γηρασμένους επίμυες. Φαίνεται επίσης ότι η ήπια προπόνηση μεγάλης διάρκειας αυξάνει την πρωτεϊνοσύνθεση και βελτιώνει τη μνήμη στον εγκέφαλο. Με την προπόνηση αυξάνεται επίσης η συγκέντρωση αντιοξειδωτικών στον εγκέφαλο και άλλους ιστούς. Αυτό κάνει λιγότερο επιρρεπή σε οξειδωτικό στρες όλα τα όργανα και συστήματα. Η συστηματική άσκηση φαίνεται να μειώνει το ρυθμό κυτταρικού θανάτου, να αυξάνει διάφορους νευροτροφικούς παράγοντες όπως τον BDNF, τον ινσουλινομιμιτικό αυξητικό παράγοντα I (IGF-I), τη συγκέντρωση ορμονών όπως την αυξητική ορμόνη, και να ενισχύει την ευαισθησία της ινσουλίνης (Foster, Rosenblatt, & Kuljiš, 2011, Kramer et al., 2006, Um et al., 2011). Με τη μέθοδο της μαγνητικής τομογραφίας επίσης έχει διαπιστωθεί αύξηση στον όγκο περιοχών του φλοιού και του ιπποκάμπου με την προπόνηση. Μια ακόμα σημαντική προσαρμογή της φυσιολογικής προπόνησης είναι η βελτίωση της ευαισθησίας των υποδοχέων νευροδιαβιβαστών και η μείωση της συγκέντρωσής τους (Meeusen et al., 1997) Το σύνδρομο της υπερπροπόνησης: Αντίθετα με τη φυσιολογική συστηματική άσκηση που προκαλεί θετικές προσαρμογές στα διάφορα συστήματα του οργανισμού, η πολύ έντονη ή/και μεγάλης διάρκειας και συχνή προπόνηση φαίνεται να αναστέλλει σημαντικές λειτουργίες του νευρικού συστήματος. Η κατάσταση που βρίσκεται ο αθλητής με αυτού του τύπου προπόνηση ονομάζεται στη διεθνή βιβλιογραφία "overreaching" και είναι υπερπροπόνηση μικρής διάρκειας. Ως"overreaching" ορίζεται μια κατάσταση καθυστέρησης της ανάληψης των δυνάμεων του αθλητή σε σχέση με τη συνήθη περίοδο που αυτή επιτελείται. Ορισμένοι αθλητές επιδιώκουν το "overreaching" με σκοπό να βελτιώσουν την απόδοση στη κύρια φάση προετοιμασίας τους. Υποστηρίζεται ότι η απόδοση μπορεί να βελτιωθεί σημαντικά μετά από μερικές ημέρες ξεκούραση από "overreaching". Στην περίοδο πριν την ξεκούραση παρατηρείται όμως πρόσκαιρη μείωση της απόδοσης (Budgett, 1998). Αν συνεχιστεί όμως το στρεσογόνο ερέθισμα χωρίς κατάλληλη ξεκούραση, οδηγούμαστε σε μια υπερπροπόνηση μεγαλύτερης διάρκειας που καλείται "σύνδρομο υπερπροπόνησης". Η κατάσταση αυτή επιφέρει σημαντική μείωση της απόδοσης και μπορεί να διαρκέσει από μερικές εβδομάδες μέχρι και αρκετούς μήνες. Οι διαταραχές αυτές του ΚΝΣ φαίνεται να προκαλούνται από μεταβολές στο ορμονικό προφίλ και τη δράση των νευροδιαβιβαστών, εξαιτίας της χρόνιας και έντονης δραστηριοποίησής τους με την άσκηση ή άλλα στρεσογόνα ερεθίσματα. Στην υπερπροπόνηση παρατηρούνται ελάττωση της συγκέντρωσης της αυξητικής ορμόνης στην ηρεμία, αύξηση της νορεπινεφρίνης και της κορτιζόλης στα πρώτα στάδια και μείωση τους σε πιο προχωρημένο στάδιο, μείωση της ελεύθερης μορφής τεστοστερόνης και ελάττωση της δράσης των θυρεοειδών ορμονών, προκαλώντας μείωση του μεταβολισμού σε προχωρημένο στάδιο. Η υπερπροπόνηση διακρίνεται σε συμπαθητικού και παρασυμπαθητικού τύπου. Η συμπαθητικού τύπου υπερπροπόνηση είναι συχνό φαινόμενο σε αθλητές δύναμης και ταχύτητας αλλά εμφανίζεται και σε αθλητές ημιαντοχής που προπονούνται έντονα. Προκαλείται συνήθως από την απότομη αύξηση της έντασης της άσκησης. Τα πιο χαρακτηριστικά σημάδια αυτής της μορφής είναι η αυξημένη καρδιακή συχνότητα στην ηρεμίας, διαταραχές ύπνου, αίσθημα εγρήγορσης, καθυστέρηση ανάληψης μετά την προπόνηση, καθυστερημένη επαναφορά των καρδιακών παλμών στα επίπεδα ηρεμίας και απώλεια μυϊκού ιστού (Fry, Morton, & Keast, 1991). Φαίνεται ότι η τοξικότητα από την συνεχή διέγερση των νευροδιαβιβαστών

9 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 177 μπορεί να προκαλέσει συμπαθητικού τύπου υπερπροπόνηση. Μέσω της απελευθέρωσης των ορμονών του άξονα υποθαλάμου-υπόφυσης-επινεφρίδιων το έντονο στρες μπορεί να αναστείλει τη δράση της σεροτονίνης, των κατεχολαμινών, του γλουταμινικού οξέος και των ενδορφινών (McEwen, 2007, Molteni et al., 2001, Stein-Behrens, Lin, & Sapolsky, 1994). Σε αρχικό στάδιο παρατηρούνται μείωση της δραστηριότητας των β-υποδοχέων της νορεπινεφρίνης και υποδοχέων κορτικοστεροειδών σε σημαντικούς πυρήνες του εγκεφάλου, καθώς και αύξηση της συγκέντρωσης των ουσιών αυτών. Η διαταραχή στο σύστημα ανατροφοδότησης οδηγεί σε υπερδιέγερση των περιφερικών οργάνων και του νευρικού συστήματος στην κατιούσα οδό. Για το λόγο αυτό στα αρχικά στάδια υπερπροπόνησης (και στο overreaching) προκαλείται αύξηση της καρδιακής συχνότητας και συσσώρευση RONS. Σε αυτή την αρχική φάση συνήθως ελαττώνεται η απόδοση και επηρεάζεται η διάθεση και η συμπεριφορά των αθλητών. Η ξεκούραση μίας με δύο εβδομάδες μπορεί όμως να επαναφέρει τις επιδόσεις των αθλητών και την κανονική λειτουργία του ΚΝΣ. Σε προχωρημένο στάδιο η υπερπροπόνηση οδηγεί σε μείωση της νευρικής διέγερσης και στο κατιόν σήμα, ελάττωση της καρδιακής συχνότητας και υπολειτουργία των περιφερικών οργάνων. Διαπιστώνεται επίσης ελάττωση της συγκέντρωσης των νευροδιαβιβαστών και των ορμονών, μείωση του βάρους και ορμονικές διαταραχές της κορτιζόλης, της αυξητικής ορμόνης και της τεστοστερόνης. Στο στάδιο αυτό η μείωση της απόδοσης διαρκεί από μερικές εβδομάδες μέχρι μήνες. Για τον παρασυμπαθητικό τύπο υπερπροπόνησης έχουν γίνει σαφώς περισσότερες έρευνες και αναφέρουν μια μεταβολή στην ανταπόκριση των β-αδρενεργικών υποδοχέων της καρδιάς (Eysmann et al., 1996). Επομένως σε αυτή τη μορφή διαταράσσεται πρώτα η απόκριση των περιφερικών οργάνων. Τα κυριότερα συμπτώματα του παρασυμπαθητικού τύπου υπερπροπόνησης είναι η μείωση της καρδιακής συχνότητας ηρεμίας, αίσθημα απάθειας και χαμηλά επίπεδα γαλακτικού οξέος στη μέγιστης έντασης άσκηση (Fry et al., 1991). Προκαλείται συνήθως από τη συχνή προπόνηση μεγάλης διάρκειας. Η διάγνωση του παρασυμπαθητικού τύπου είναι δυσκολότερη. Οι αθλητές καθυστερούν να αισθανθούν τις επιδράσεις της ενώ τα αποτελέσματά της στην απόδοση αργούν να φανούν. Η ανάληψη τέλος από παρασυμπαθητικού τύπου υπερπροπόνηση μπορεί να διαρκέσει από αρκετές εβδομάδες μέχρι μήνες. Λίγες μελέτες έχουν ασχοληθεί με την σχέση των RONS με το σύνδρομο της υπερπροπόνησης. Στο μυϊκό ιστό των κάτω άκρων η πολύ συχνή προπόνηση αύξησε τη λιπιδική υπεροξείδωση και την πρωτεϊνική καταστροφή. Στον εγκέφαλο η καθημερινή έντονη προπόνηση (10 μέρες ή 11 εβδομάδες) οδήγησε σε αύξηση της λιπιδικής υπεροξείδωσης και διαταραχή της μνήμης (Rosa, Takahashi, Aboulafia, Nouailhetas, & Oliveira, 2007, Teixeira et al., 2009). Επίσης σε έντονη καθημερινή διαλειμματική προπόνηση παρατηρήθηκε ελαττωμένη συγκέντρωση του BDNF στον εγκέφαλο, αύξηση της λιπιδικής υπεροξείδωσης, και μιτοχονδριακή καταστροφή (Aguiar Jr et al., 2008). Οι Ogonovszky et al. (2005) αντίθετα διαπίστωσαν ότι με ένα πρωτόκολλο υπερπροπόνησης 2 εβδομάδων, όπου αυξανόταν απότομα ο ό- γκος της προπόνησης, βελτιώθηκε η πρωτεϊνοσύνθεση και δεν μεταβλήθηκε η καταστροφή του DNA και η λιπιδική υπεροξείδωση. Η στρατηγική αυτή όμως ευνοεί την παρασυμπαθητικού τύπου υπερπροπόνηση που εμφανίζεται πολύ καθυστερημένα και εστιάζεται αρχικά μακριά από το ΚΝΣ Η συστηματική άσκηση στους ηλικιωμένους: Η συστηματική άσκηση αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο που επιβραδύνει τη διαδικασία της γήρανσης. Φαίνεται ότι τα γηρασμένα ποντίκια που προπονούνται εφ όρου ζωής έχουν καλύτερη αντιοξειδωτική άμυνα. Επίσης η άσκηση σε γηρασμένα άτομα προκαλεί μεγαλύτερες προσαρμογές σε σχέση με νεότερα. Με τη χρήση της μαγνητικής τομογραφίας διαπιστώθηκε ότι η συστηματική άσκηση για ένα χρόνο αύξησε τον όγκο του ιπποκάμπου σε ηλικιωμένους ανθρώπους (68 ±5,8 ετών) (Erickson et al., 2011). Φαίνεται επίσης ότι προκαλούνται μεταβο-

10 178 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) λές σε διαφορετικές περιοχές στους ηλικιωμένους σε σχέση με τους νέους (Erickson et al., 2011). Η συστηματική άσκηση (περπάτημα/τρέξιμο στο 50-80% HR max, 3 φορές/εβδομάδα, min) μείωσε την λιπιδική υπεροξείδωση και τον δείκτη παραγωγής ριζών αζώτου 3- νιτροτυροσίνη (3-NT) και αύξησε την ολική αντιοξειδωτική ικανότητα και τη δραστηριότητα του αντιοξειδωτικού ενζύμου υπεροξειδάσης της γλουταθειόνης (GPX) (Fatouros et al., 2004). Η έντονη προπόνηση τέλος βελτίωσε την βραχυπρόθεσμη μνήμη σε νέους και ηλικιωμένους επίμυες, αλλά μόνο στους ηλικιωμένους βελτιώθηκε και η μακράς διάρκειας μνήμη (Radak et al., 2001a). Αν και τα αποτελέσματα της προπονησιμότητας των ηλικιωμένων είναι πράγματι πολύ εντυπωσιακά, για το σχεδιασμό προγραμμάτων αερόβιας άσκησης πρέπει να λαμβάνεται υπόψη ο βραδύτερος χρόνος αποκατάστασης των λειτουργιών τους σε σχέση με τους νέους. Για παράδειγμα οι Ida et al. (1984) διαπίστωσαν ότι ο χρόνος επαναφοράς της νοραδρεναλίνης και της κορτικοστερόνης μετά από ηλεκτρική διέγερση είναι πολύ πιο αργός στους ηλικιωμένους. Επίσης φαίνεται ότι οι ηλικιωμένοι παρουσιάζουν διαφορετικό πρότυπο απόκρισης σε παράγοντες κυτταρικού θανάτου (όπως ο NF-kapaB) που τους κάνουν περισσότερο επιρρεπείς στις άμεσες τοξικές επιδράσεις της άσκησης. Αυτό σημαίνει ότι η ευεργετική άσκηση καθορίζεται σε ποιο χαμηλές εντάσεις σε γηρασμένα άτομα αλλά η αποτελεσματικότητα της προπόνησης αυτής συγκρίνεται με πιο έντονα προγράμματα νεότερων α- θλουμένων. Βιβλιογραφία: Acikgoz, O., Aksu, I., Topcu, A., & Kayatekin, B. (2006). Acute exhaustive exercise does not alter lipid peroxidation levels and antioxidant enzyme activities in rat hippocampus, prefrontal cortex and striatum. Neuroscience letters, 406(1-2), Aguiar Jr, A., Tuon, T., Pinho, C., Silva, L., Andreazza, A., Kapczinski, F., Quevedo, J., et al. (2008). Intense exercise induces mitochondrial dysfunction in mice brain. Neurochemistry Research, 33(1), Ahlskog, J. E., Geda, Y. E., Graff-Radford, N. R., & Petersen, R. C. (2011). Physical exercise as a preventive or disease-modifying treatment of dementia and brain aging. Mayo Clinic proceedings, 86(9), Aksu, I., Topcu, A., Camsari, U. M., & Acikgoz, O. (2009). Effect of acute and chronic exercise on oxidantantioxidant equilibrium in rat hippocampus, prefrontal cortex and striatum. Neuroscience Letters, 452(3), Bailey, S., Davis, J., & Ahlborn, E. (1993). Neuroendocrine and substrate responses to altered brain 5-HT activity during prolonged exercise to fatigue. Journal of applied physiology, 74(6), Berchtold, N., Chinn, G., Chou, M., Kesslak, J., & Cotman, C. (2005). Exercise primes a molecular memory for brain-derived neurotrophic factor protein induction in the rat hippocampus. Neuroscience, 133(3), Bijsterbosch, M. K., Duursma, a M., Smit, M. J., Bos, O. J., Bouma, J. M., & Gruber, M. (1985). Several dehydrogenases and kinases compete for endocytosis from plasma by rat tissues. The Biochemical journal, 229(2), Bisgard, G., Forster, H., Byrnes, B., Stanek, K., Klein, J., & Manohar, M. (1978). Cerebrospinal fluid acid-base balance during muscular exercise. Journal of Neuroscience Nursing, 45(1), Brancaccio, P., Lippi, G., & Maffulli, N. (2010). Biochemical markers of muscular damage. Clinical chemistry and laboratory medicine, 48(6), Brookes, P. S., Yoon, Y., Robotham, J. L., Anders, M. W., & Sheu, S.-S. (2004). Calcium, ATP, and ROS: a mitochondrial love-hate triangle. American journal of physiology. Cell physiology, 287(4), Budgett, R. (1998). Fatigue and underperformance in athletes: the overtraining syndrome. British journal of sports medicine, 32(2), Camello-almaraz, C., Gomez-pinilla, P. J., Pozo, M. J., Pedro, J., Rowlands, D. J., Chapple, S., Siow, R. C. M., et al. (2006). Mitochondrial reactive oxygen species and Ca2+ signaling. American journal of physiology. Cell physiology, 291(5),

11 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 179 Carageorgiou, H., Tzotzes, V., Pantos, C., Mourouzis, C., Zarros, A., & Tsakiris, S. (2004). In vivo and in vitro effects of cadmium on adult rat brain total antioxidant status, acetylcholinesterase, (Na+, K+)-ATPase and Mg 2+ -ATPase activities: protection by L-cysteine. Basic & clinical pharmacology & toxicology, 94(3), Chinta, SJ, & Andersen, J. K. (2008). Redox imbalance in Parkinson s disease. Biochimica et Biophysica Acta, 1780(11), Currin, R. T., Gores, G. J., Thurman, R. G., & Lemasters, J. J. (1991). Protection by acidotic ph against anoxic cell killing in perfused rat liver: evidence for a ph paradox. FASEB journal, 5(2), Dalle-Donne, I., Rossi, R., Colombo, R., Giustarini, D., & Milzani, A. (2006). Biomarkers of oxidative damage in human disease. Clinical chemistry, 52(4), Davis, J. M., Alderson, N. L., & Welsh, R. S. (2000). Serotonin and central nervous system fatigue : nutritional considerations. The American journal of clinical nutrition, 72 (suppl), 573S-578S. Davis, J. M., & Bailey, S. P. (1997). Possible mechanisms of central nervous system fatigue during exercise. Medicine and science in sports and exercise, 29(1), Desler, C., Marcker, M. L., Singh, K. K., & Rasmussen, L. J. (2011). The importance of mitochondrial DNA in aging and cancer. Journal of aging research, 2011, article ID Deurwaerde, P. D., & Spampinato, U. (1999). Role of Serotonin2A and Serotonin2B/2C Receptor Subtypes in the Control of Accumbal and Striatal Dopamine Release Elicited In Vivo by Dorsal Raphe Nucleus Electrical Stimulation. Journal of neurochemistry, 73, Dröge, W. (2002). Free radicals in the physiological control of cell function. Physiological reviews, 82(1), Duchateau, J., Balestra, C., Carpentier, a., & Hainaut, K. (2002). Reflex regulation during sustained and intermittent submaximal contractions in humans. The Journal of Physiology, 541(3), Erickson, K. I., Voss, M. W., Prakash, R. S., Basak, C., Szabo, A., Chaddock, L., Kim, J. S., et al. (2011). Exercise training increases size of hippocampus and improves memory. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 108(7), Eysmann, S. B., Gervino, E., Vatner, D. E., Katz, S. E., Decker, L., & Douglas, P. S. (1996). Prolonged exercise alters beta-adrenergic responsiveness in healthy sedentary humans. Journal of applied physiology, 80(2), Fatouros, I. G., Jamurtas, A. Z., Villiotou, V., Pouliopoulou, S., Fotinakis, P., Taxildaris, K., & Deliconstantinos, G. (2004). Oxidative Stress Responses in Older Men during Endurance Training and Detraining. Medicine & Science in Sports & Exercise, 36(12), Fisher-Wellman, K., Bell, H. K., & Bloomer, R. J. (2009). Oxidative stress and antioxidant defense mechanisms linked to exercise during cardiopulmonary and metabolic disorders. Oxidative medicine and cellular longevity, 2(1), Fisher-Wellman, K., & Bloomer, R. J. (2009). Acute exercise and oxidative stress: a 30 year history. Dynamic medicine, 8,(1), Foster, P. P., Rosenblatt, K. P., & Kuljiš, R. O. (2011). Exercise-induced cognitive plasticity, implications for mild cognitive impairment and Alzheimer s disease. Frontiers in neurology, 2(28), Fry, R. W., Morton, A. R., & Keast, D. (1991). Overtraining in Athletes. Sports medicine, 12(1), Fuglevand, A. J., & Keen, D. a. (2003). Re-evaluation of muscle wisdom in the human adductor pollicis using physiological rates of stimulation. The Journal of physiology, 549(Pt 3), Fujino, K., Yoshitake, T., Inoue, O., Ibii, N., Kehr, J., Ishida, J., Nohta, H., et al. (2002). Increased serotonin release in mice frontal cortex and hippocampus induced by acute physiological stressors. Neuroscience letters, 320(1-2), Gagliardi, R. J. (2000). Neuroprotection, excitotoxicity and NMDA antagonists. Arquivos de neuro-psiquiatria, 58(2B), Gastmann, U. A., & Lehmann, M. J. (1998). Overtraining and the BCAA hypothesis. Medicine and science in sports and exercise, 30(7), Ghajar, J. B., Gibson, G. E., & Duffy, T. E. (1985). Regional acetylcholine metabolism in brain during acute hypoglycemia and recovery. J Neurochem., 44(1),

12 180 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) Giffard, R. G., Weiss, J. H., & Choi, D. W. (1992). Extracellular alkalinity exacerbates injury of cultured cortical neurons. Stroke, 23(12), Grune, T., Reinheckel, T., & Davies, K. J. (1997). Degradation of oxidized proteins in mammalian cells. FASEB journal, 11(7), Götz, M. E., Künig, G., Riederer, P., & Youdim, M. B. (1994). Oxidative stress: free radical production in neural degeneration. Pharmacology & therapeutics, 63(1), Guezennec, C. Y., Abdelmalki, A., Serrurier, B., Merino, D., Bigard, X., Berthelot, M., Pierard, C., et al. (1998). Effects of prolonged exercise on brain ammonia and amino acids. International Journal of Sports Medicine, 19(5), Heled, Y., Zarian, A., Moran, D., & Hadad, E. (2005). Exercise induced rhabdomyolysis--characteristics, mechanisms and treatment. Harefuah, 144(1), Henriksson, J. (1991). Effect of exercise on amino acid concentrations in skeletal muscle and plasma. The Journal of experimental biology, 160, Hickman, P. E., Potter, J. M., Aroney, C., Koerbin, G., Southcott, E., Wu, A. H., & Roberts, M. S. (2010). Cardiac troponin may be released by ischemia alone, without necrosis. Clinica Chimica Acta, 411(5-6), Huang, A. M., Jen, C. J., Chen, H. F., Yu, L., Kuo, Y. M., & Chen, H. I. (2006). Compulsive exercise acutely upregulates rat hippocampal brain-derived neurotrophic factor. Journal of neural transmission (Vienna, Austria : 1996), 113(7), Ida, Y., Tanaka, M., Tsuda, A., Kohno, Y., Hoaki, Y., Nakagawa, R., Iimori, K., et al. (1984). Recovery of stress-induced increases in noradrenaline turnover is delayed in specific brain regions of old rats. Life Sciences, 34(24), Jackson, M. J., Pye, D., Palomero, J., Hirai, D. M., Copp, S. W., Schwagerl, P. J., Haub, M. D., et al. (2007). The production of reactive oxygen and nitrogen species by skeletal muscle. Journal of applied physiology (Bethesda, Md. : 1985), 102(4), Kashihara, K., Maruyama, T., Murota, M., & Nakahara, Y. (2009). Positive Effects of Acute and Moderate Physical Exercise on Cognitive Function. Journal of Physiological Anthropology, 28(4), Kayatekin, B. M., Gönenç, S., Açikgöz, O., Uysal, N., & Dayi, A. (2002). Effects of sprint exercise on oxidative stress in skeletal muscle and liver. European journal of applied physiology, 87(2), Kerr, A. L., & Swain, R. A. (2011). Rapid cellular genesis and apoptosis: effects of exercise in the adult rat. Behavioral Neuroscience, 125(1), 1-9. Khanna, S., Atalay, M., Laaksonen, D., Gul, M., Roy, S., & Sen, C. (1999). α -Lipoic acid supplementation : tissue glutathione homeostasis at rest and after exercise. Journal of applied physiology, 86(4), Kramer, A. F., Erickson, K. I., & Colcombe, S. J. (2006). Neural Changes Associated with Training Exercise, cognition, and the aging brain. Journal of applied physiology, 101, Kratz, A., Wood, M. J., Siegel, A. J., Hiers, J. R., & Cott, E. M. V. (2006). Effects of Marathon Running on Platelet Activation Markers : Direct Evidence for In Vivo Platelet Activation. American Journal of Clinical Pathology, 125(2), Laaris, N., Le Poul, E., Hamon, M., & Lanfumey, L. (1997). Stress-induced alterations of somatodendritic 5- HT1A autoreceptor sensitivity in the rat dorsal raphe nucleus--in vitro electrophysiological evidence. Fundamental & Clinical Pharmacology, 11(3), Leeuwenburgh, C., & Ji, L. L. (1998). Glutathone and Glutathione Ethyl Ester Supplementation of Mice Alter Glutathione Homeostasis during Exercise. The Journal of nutrition, 128(12), Lemasters, J., Qian, T., Bradham, C., Brenner, D., Cascio, W., Trost, L., Nishimura, Y., et al. (1999). Mitochondrial dysfunction in the pathogenesis of necrotic and apoptotic cell death. Journal of bioenergetics and biomembranes, 31(4), Li, C., & Jackson, R. M. (2002). Reactive species mechanisms of cellular hypoxia-reoxygenation injury. American journal of physiology. Cell physiology, 282(2), Liu, H.-qing, Zhu, X.-zu, & Weng, E.-qi. (2005). Intracellular dopamine oxidation mediates rotenone-induced apoptosis in PC12 cells. Acta pharmacologica Sinica, 26(1),

13 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 181 Liu, J., Yeo, H. C., Övervik-douki, E., Hagen, T., Stephanie, J., Chu, D. W., Brooks, G. A., et al. (2000). Chronically and acutely exercised rats : biomarkers of oxidative stress and endogenous antioxidants Chronically and acutely exercised rats : biomarkers of oxidative stress and endogenous antioxidants. Journal of applied physiology, 89, Liu, Y., & Zhang, J. (2000). Recent development in NMDA receptors. Chinese Medical Journal (English Edition), 113(10), Madsen, K., Ertbjerg, P., Djurhuus, M. S., & Pedersen, P. K. (1996). Calcium content and respiratory control index of skeletal muscle mitochondria during exercise and recovery. American Journal of Clinical Pathology, 271(6 (pt1)), Majima, H. J., Oberley, T. D., Furukawa, K., Mattson, M. P., Yen, H. C., Szweda, L. I., & St Clair, D. K. (1998). Prevention of mitochondrial injury by manganese superoxide dismutase reveals a primary mechanism for alkaline-induced cell death. The Journal of biological chemistry, 273(14), Mawatari, K., Yasui, Y., Sugitani, K., Takadera, T., & Kato, S. (1996). Reactive oxygen species involved in the glutamate toxicity of C6 glioma cells via xc antiporter system. Neuroscience, 73(1), Mcewen, B. S. (2007). Physiology and Neurobiology of Stress and Adaptation : Central Role of the Brain. Physiological reviews, 87, Mckenna, M. J., Bangsbo, J., Renaud, J.-marc, Murgatroyd, S. R., Ferguson, C., Ward, S. A., Whipp, B. J., et al. (2008). Muscle K+, Na+, and Cl disturbances and Na+-K+ pump inactivation: implications for fatigue. Journal of applied physiology (Bethesda, Md. : 1985), 104(1), Meeusen, R., Smolders, I., Sarre, S., de Meirleir, K., Keizer, H., Serneels, M., Ebinger, G., et al. (1997). Endurance training effects on neurotransmitter release in rat striatum: an in vivo microdialysis study. Acta physiologica Scandinavica, 159(4), Miyazaki, I., & Asanuma, M. (2008). Dopaminergic neuron-specific oxidative stress caused by dopamine itself. Acta medica Okayama, 62(3), Molteni, R., Ying, Z., & Gomez-Pinilla, F. (2002). Differential effects of acute and chronic exercise on plasticity-related genes in the rat hippocampus revealed by microarray. European Journal of Neuroscience, 16(6), Munhoz, C. D., García-Bueno, B., Madrigal, J. L. M., Lepsch, L. B., Scavone, C., & Leza, J. C. (2008). Stressinduced neuroinflammation: mechanisms and new pharmacological targets. Brazilian journal of medical and biological research, 41(12), Murphy, E., & Steenbergen, C. (2008). Mechanisms Underlying Acute Protection From Cardiac Ischemia- Reperfusion Injury. Physiological reviews, 88(2), Murphy, M. P. (2009). How mitochondria produce reactive oxygen species. The Biochemical journal, 417(1), Neri, M., Cerretani, D., Fiaschi, A. I., Laghi, P. F., Lazzerini, P. E., Maffione, A. B., Micheli, L., et al. (2007). Correlation between cardiac oxidative stress and myocardial pathology due to acute and chronic norepinephrine administration in rats. Journal of Cellular and Molecular Medicine, 11(1), Nybo, L., Dalsgaard, M. K., Steensberg, A., Møller, K., & Secher, N. H. (2005). Cerebral ammonia uptake and accumulation during prolonged exercise in humans. The Journal of physiology, 563(Pt 1), Ogonovszky, H., Berkes, I., Kumagai, S., Kaneko, T., Tahara, S., Goto, S., & Radák, Z. (2005). The effects of moderate-, strenuous- and over-training on oxidative stress markers, DNA repair, and memory, in rat brain. Neurochemistry international, 46(8), Okamura, K., Matsubara, F., & Yoshioka, Y. (1987). Exercise-Induced Acid / Aromatic Amino Changes in Branched Chain Amino Acid Ratio in the Rat Brain and Plasma. Japan Journal of Pharmacology, 45, Paterson, D. H., & Warburton, D. E. (2010). Physical activity and functional limitations in older adults: a systematic review related to Canada s Physical Activity Guidelines. The international journal of behavioral nutrition and physical activity, 7, Peake, J., Nosaka, K., & Suzuki, K. (2005). Characterization of inflammatory responses to eccentric exercise in humans. Exercise immunology review, 11,

14 182 Φυσιολογία της Γήρανσης - Τσακίρης ΣΘ (επιμέλεια) Pearlstein, D. P., Ali, M. H., Mungai, P. T., Hynes, K. L., Gewertz, B. L., & Schumacker, P. T. (2002). Role of Mitochondrial Oxidant Generation in Endothelial Cell Responses to Hypoxia. Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology, 22(4), Peluso, M., & Guerra de Andrade, L. (2005). Physical activity and mental health. Clinics (Sao Paolo), 60(1), Powers, S. K., & Jackson, M. J. (2010). Exercise-Induced Oxidative Stress: Cellular Mechanisms and Impact on Muscle Force Production. Physiological reviews, 88(4), Presland, J. D., Dowson, M. N., & Cairns, S. P. (2005). Changes of motor drive, cortical arousal and perceived exertion following prolonged cycling to exhaustion. European journal of applied physiology, 95(1), Qian, T., Nieminen, A.-liisa, Herman, B., Lemasters, J. J., Zhong, Z., Ramshesh, V. K., Rehman, H., et al. (1997). Mitochondrial permeability transition in ph-dependent reperfusion injury to rat hepatocytes. American journal of physiology. Cell Physiology, 273(6pt1), Radak, Z., Kaneko, T., Tahara, S., Nakamoto, H., Pucsok, J., Sasvári, M., Nyakas, C., et al. (2001a). Regular exercise improves cognitive function and decreases oxidative damage in rat brain. Neurochemistry international, 38(1), Radak, Z., Kumagai, S., Taylor, A., Naito, H., & Goto, S. (2007). Effects of exercise on brain function. Applied Physiology, Nutrition and Metabolism, 32(5), Radak, Z., Sasvari, M., Nyakas, C., Kaneko, T., Tahara, S., Ohno, H., & Goto, S. (2001b). Single bout of exercise eliminates the immobilization-induced oxidative stress in rat brain. Neurochemistry international, 39(1), Rand, J. B. (2007). Acetylcholine. WormBook : the online review of C. elegans biology, Rasmussen, P., Brassard, P., Adser, H., Pedersen, M. V., Leick, L., Hart, E., Secher, N. H., et al. (2009). Evidence for a release of brain-derived neurotrophic factor from the brain during exercise. Experimental physiology, 94(10), Revan, S. (2011). Effects of acute high-intensity aerobic and anaerobic exercise on oxidative damage to lipids, proteins and DNA in untrained subjects. African Journal of Pharmacy and Pharmacology, 5(10), Roberts, R. a, Laskin, D. L., Smith, C. V., Robertson, F. M., Allen, E. M. G., Doorn, J. a, & Slikker, W. (2009). Nitrative and oxidative stress in toxicology and disease. Toxicological sciences : an official journal of the Society of Toxicology, 112(1), Sahlin, K., Shabalina, I. G., Mattsson, C. M., Bakkman, L., Rozhdestvenskaya, Z., Enqvist, J. K., Nedergaard, J., et al. (2010). Ultraendurance exercise increases the production of reactive oxygen species in isolated mitochondria from human skeletal muscle. Journal of applied physiology (Bethesda, Md. : 1985), 108(4), Sen, C., Atalay, M., & Hänninen, O. (1994). Exercise-induced oxidative stress: glutathione supplementation and deficiency. Journal of applied physiology, 77(5), Sherin, A., Peeyush, K. T., Naijil, G. Chinthu, R., & Paulose, C. S. (2010). Hypoglycemia induced behavioural deficit and decreased GABA receptor, CREB expression in the cerebellum of streptozoticin induced diabetic rats. Brain Research Bulletin, 83(6), Shimizu, T., Tanaka, M., Yokoo, H., Gondoh, Y., Mizoguchi, K., Matsuguchi, N., & Tsuda, A. (1994). Differential changes in rat brain noradrenaline turnover produced by continuous and intermittent restraint stress. Pharmacology Biochemistry and Behavior, 49(4), Smith, L. L. (2004). Tissue trauma: the underlying cause of overtraining syndrome? Journal of Strength and Conditioning research, 18(1), Smith, Q. R. (2000). Glutamate and Glutamine in the Brain Transport of Glutamate and Other Amino Acids at the Blood-Brain Barrier 1. The Journal of nutrition, 130, 1016S-1022S. Somani, S. M., Babu, S. R., Arneric, S. P., & Dube, S. N. (1991). Effect of cholinesterase inhibitor and exercise on choline acetyltransferase and acetylcholinesterase activities in rat brain regions. Pharmacology Biochemistry and Behavior, 39(2),

15 Κεφάλαιο 21 - Άσκηση και γήρανση του νευρικού συστήματος 183 Stein-Behrens, B. A., Lin, W. J., & Sapolsky, R. M. (1994). Physiological elevations of glucocorticoids potentiate glutamate accumulation in the hippocampus. Journal of neurochemistry 63(2), Strijbos, P. J., Leach, M. J., & Garthwaite, J. (1996). Vicious Cycle Involving Na Channels, Glutamate Release, and NMDA Receptors Mediates Delayed Neurodegeneration through Nitric Oxide Formation. The Journal of neuroscience, 16(16), Sussai, D. A., Carvalho Pde, T., Dourado, D. M., Belchior, A. C., dos Reis, F. A., & Pereira, D. M. (2010). Lowlevel laser therapy attenuates creatine kinase levels and apoptosis during forced swimming in rats. Lasers in Medical Science, 25(1), Teixeira, A. M., Reckziegel, P., Müller, L., Pereira, R. P., Roos, D. H., Rocha, J. B., & Bürger, M. E. (2009). Intense exercise potentiates oxidative stress in striatum of reserpine-treated animals. Pharmacology Biochemistry and Behavior, 92(2), Thannickal, V. J., & Fanburg, B. L. (2000). Reactive oxygen species in cell signaling. American journal of physiology. Lung cellular and molecular physiology, 279(6), Thomas, B. D. J., & Motley, C. P. (1984). Myoglobinemia and endurance exercise: a study of twenty-five participants in a triathlon competition. American journal of sports medicine, 12(2), Tsakiris, S., Angelogianni, P., Schulpis, K. H., & Stavridis, J. C. (2000). Protective effect of L-phenylalanine on rat brain acetylcholinesterase inhibition induced by free radicals. Clinical biochemistry, 33(2), Tsakiris, T., Angelogianni, P., Tesseromatis, C., Tsakiris, S., & Tsopanakis, C. (2006). Alterations in antioxidant status, protein concentration, acetylcholinesterase, Na+, K+-ATPase, and Mg2+-ATPase activities in rat brain after forced swimming. International Journal of Sports Medicine, 27(1), 27(1): Tucek, S., Ricný, J., & Dolezal, V. (1982). Acetylcoenzyme A and the control of the synthesis of acetylcholine in the brain. Acta Neurobiologiae Experimentalis, 42(1), Um, H. S., Kang, E. B., Koo, J. H., Kim, H. T., Jin-Lee, Kim, E. J., Yang, C. H., An, G. Y., et al. (2011). Treadmill exercise represses neuronal cell death in an aged transgenic mouse model of Alzheimer s disease. Neuroscience Research, 69(2), Venditti, P., Masullo, P., & Meo, S. D. (1999). Effect of exercise duration on characteristics of mitochondrial population from rat liver. Archives of Biochemistry and Biophysics, 368(1), Venditti, P., Piro, M. C., Artiaco, G., & Di Meo, S. (1996). Effect of exercise on tissue anti-oxidant capacity and heart electrical properties in male and female rats. European Journal of Applied Physiology and Occupational Physiology, 74(4), Voglis, G., & Tavernarakis, N. (2006). The role of synaptic ion channels in synaptic plasticity. EMBO reports, 7(11), Volterra, A., Trotti, D., Tromba, C., Floridi, S., & Racagni, G. (1994). Glutamate uptake inhibition by oxygen free radicals in rat cortical astrocytes. The Journal of neuroscience, 4(5 Pt 1), Xia, Y., Dawsontt, V. L., Dawsontt, T. E. D. M., Snydert, S. H., & Zweier, J. A. Y. L. (1996). Nitric oxide synthase generates superoxide and nitric oxide in arginine-depleted cells leading to peroxynitrite-mediated cellular injury. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 93(13), Yanagisawa, H., Dan, I., Tsuzuki, D., Kato, M., Okamoto, M., Kyutoku, Y., & Soya, H. (2010). Acute moderate exercise elicits increased dorsolateral prefrontal activation and improves cognitive performance with Stroop test. NeuroImage, 50(4), Zhang, B.-ting, Yeung, S. S., Allen, D. G., Qin, L., & Yeung, E. W. (2008). Role of the calcium-calpain pathway in cytoskeletal damage after eccentric contractions. Journal of applied physiology (Bethesda, Md. : 1985), 105(1), Zhang, J. (2008). Hippocampal ultrastructural changes and apoptotic cell death in rats following endurance training and acute exhaustive exercise. Neural Regeneration Research, 3(6),

Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση

Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση Οξειδωτικό Stress, άσκηση και υπερπροπόνηση Τζιαμούρτας Ζ. Αθανάσιος Επίκουρος Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης, ΠΘ Ερευνητής, Ινστιτούτο Σωματικής Απόδοσης και Αποκατάστασης Οξειδωτικό στρες Γενικός όρος

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Λειτουργίες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ.

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΑΣΚΗΣΗ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. Στόχοι της διάλεξης Να καταλάβουµε πως η προπόνηση µπορεί να µεγιστοποιιήσει τις δυνατότητες των ενεργειακών µας

Διαβάστε περισσότερα

Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση

Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση Υπερλιπιδαιμία και Άσκηση Κατηγοριοποίηση στις τιμές των λιπών Μεταβολισμός λιπιδίων κατά την άσκηση Επίδραση της οξείας άσκησης Επίδραση της χρόνιας άσκησης Επίδραση της έκκεντρης

Διαβάστε περισσότερα

ΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & AΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΟΜΕΤΡΙΑΣ Διευθυντής: Καθηγητής Κων/νος Μανδρούκας ΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ

ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & AΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΡΓΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑ ΓΑΛΑΚΤΙΚΟ ΟΞΥ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΑΝΑΕΡΟΒΙΟ ΚΑΤΩΦΛΙ Θωμάς Μεταξάς, PhD

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ

ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΣΤΡΕΣ ΚΑΙ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΜΑΡΓΑΡΙΤΑ ΜΑΝΩΛΙΑ ΑΦΡΟΔΙΤΗ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΣΤΕΛΛΑ ΠΑΝΑΓΟΥΛΗ ΕΥΗ ΡΕΜΕΔΙΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Το στρες Πρώτη νευροενδοκρινολογική απάντηση Δεύτερη νευροενδοεκρινολογική απάντηση Ο υποθάλαμος Κορτιζόλη

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Γ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΕΣ Ορίζουμε ως διαβιβαστή μια ουσία που απελευθερώνεται από έναν νευρώνα σε μια σύναψη και που επηρεάζει ένα άλλο κύτταρο, είτε έναν νευρώνα είτε ένα κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΡ ΙΟΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ.

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΡ ΙΟΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕΤΑ ΑΠΟ ΧΡΟΝΙΑ ΚΑΡ ΙΟΑΝΑΠΝΕΥΣΤΙΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Τ.Ε.Φ.Α.Α.,.Π.Θ. Στόχοι της διάλεξης Να καταλάβουµε πως η προπόνηση µπορεί να µεγιστοπιήσει τις δυνατότητες

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C. MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Γραμμωτοί-σκελετικοί μύες Αποτελούν το 40-50% του Σ.Β. Ιστολογική

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, Οξειδωτικό στρες και ανοσιακό σύστημα. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης

Άσκηση, Οξειδωτικό στρες και ανοσιακό σύστημα. Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης Άσκηση, Οξειδωτικό στρες και ανοσιακό σύστημα Θανάσης Ζ. Τζιαμούρτας Αναπληρωτής Καθηγητής Βιοχημείας της Άσκησης Θέματα παρουσίασης Λοιμώξεις του ανώτερου αναπνευστικού συστήματος (URTI) και άσκηση (γιατί;)

Διαβάστε περισσότερα

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ

ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΑΥΞΗΤΙΚΗ ΟΡΜΟΝΗ, ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΜΙΜΗΤΙΚΟΣ ΑΥΞΗΤΙΚΟΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΑΣ-Ι ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Η αυξητική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ. ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών» ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΕ 0918 «Βιοχημική Αξιολόγηση Αθλητών»

Διαβάστε περισσότερα

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ.

314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. 314 ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΜΥΪΚΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής Τ.Ε.Φ.Α.Α. Δ.Π.Θ. ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΜΥΪΚΗΣ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑΣ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΧΡΟΝΙΑ Ή ΜΟΝΙΜΗ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΥΠΕΡΤΡΟΦΙΑ ΜΥΪΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο;

Μεταβολισμός του γλυκογόνου. Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση. Από που προέρχεται το μυϊκό και ηπατικό γλυκογόνο; Μεταβολισμός των υδατανθράκων κατά την άσκηση Μεταβολισμός του γλυκογόνου Το γλυκογόνο είναι ο αφθονότερος υδατάνθρακας των ζώων Το γλυκογόνο αποθηκεύεται κυρίως στο ήπαρ (3-7% κατά βάρος) και στους μύες

Διαβάστε περισσότερα

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING

MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING MINISTRY OF NATIONAL EDUCATION AND RELIGIOUS AFFAIRS MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING EUROPEAN COMMUNITY Co financing European Social Fund (E.S.F.)

Διαβάστε περισσότερα

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης

Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βιοχηµικοί δείκτες της επιβάρυνσης της προπόνησης Βασίλης Μούγιος Καθηγητής βιοχηµείας της άσκησης Τµήµα Επιστήµης Φυσικής Αγωγής και Αθλητισµού Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης Επισκέπτης καθηγητής

Διαβάστε περισσότερα

Διαλειμματική άσκηση υψηλής έντασης: φυσιολογικές αποκρίσεις και προσαρμογές

Διαλειμματική άσκηση υψηλής έντασης: φυσιολογικές αποκρίσεις και προσαρμογές Διαλειμματική άσκηση υψηλής έντασης: φυσιολογικές αποκρίσεις και προσαρμογές Γρηγόρης Μπογδάνης, Ph.D., ΣΕΦΑΑ Αθήνας Διαλειμματική άσκηση υψηλής έντασης High Intensity Interval Training ή ΗΙΙΤ Μορφή εκγύμνασης

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΗ ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Από την καρδιοπνευμονική στην καρδιοεγκεφαλική αναζωογόνηση ΤΗΣ ΑΝΑΚΟΠΗΣ Μαρία Ι. Σεφέρου Ειδικευόμενη Καρδιολογίας Σισμανόγλειο Γ.Ν.Α. ΑΝΑΚΟΠΗ Ηλεκτρική Φάση Κυκλοφορική Φάση Μεταβολική Φάση ΕΛΛΗΝΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΚΕΝΤΡΗ ΑΣΚΗΣΗ & ΟΞΕΙ ΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ

ΕΚΚΕΝΤΡΗ ΑΣΚΗΣΗ & ΟΞΕΙ ΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ Τζιαµούρτας Θανάσης Επίκουρος Καθηγητής Βιοχηµείας της Άσκησης ΤΕΦΑΑ, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας ΕΚΚΕΝΤΡΗ ΑΣΚΗΣΗ & ΟΞΕΙ ΩΤΙΚΟ ΣΤΡΕΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Έκκεντρη συστολή έχουµε όταν ο µυς αυξάνει το µήκος του στην προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Πώς να μην χάσετε στην θάλασσα ότι με κόπο κερδίσατε στην πισίνα: συμπληρώματα διατροφής και άλλα «κόλπα» Γιώργος Σακκάς PhD

Πώς να μην χάσετε στην θάλασσα ότι με κόπο κερδίσατε στην πισίνα: συμπληρώματα διατροφής και άλλα «κόλπα» Γιώργος Σακκάς PhD Πώς να μην χάσετε στην θάλασσα ότι με κόπο κερδίσατε στην πισίνα: συμπληρώματα διατροφής και άλλα «κόλπα» Γιώργος Σακκάς PhD ΤΕΦΑΑ - Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Σήμερα θα μιλήσουμε για τα εξής θέματα: Τι κερδίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Α ΣΥΝΑΠΤΙΚΗ ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ Όπως συμβαίνει με τη συναπτική διαβίβαση στη νευρομυϊκή σύναψη, σε πολλές μορφές επικοινωνίας μεταξύ νευρώνων στο κεντρικό νευρικό σύστημα παρεμβαίνουν άμεσα ελεγχόμενοι

Διαβάστε περισσότερα

Μυϊκή Βλάβη, Οξειδωτικό στρες, αντιοξειδωτικά και άσκηση

Μυϊκή Βλάβη, Οξειδωτικό στρες, αντιοξειδωτικά και άσκηση Μυϊκή Βλάβη, Οξειδωτικό στρες, αντιοξειδωτικά και άσκηση Μυϊκή συστολή Αδυναμία δεσμίνης να δεχτεί την πίεση στην οποία υποβάλλεται ο μυς Χρονική σειρά γεγονότων στη μυϊκή βλάβη Proposed mechanism of

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ

ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ Εισηγητής: Πήδουλας Γεώργιος Msc. 1 ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΕΣ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΜΕ ΤΗΝ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΑΕΡΟΒΙΑ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ Βελτιώνει την κεντρική και περιφερική ροή αίματος και ενισχύει την

Διαβάστε περισσότερα

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά

Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Ελεύθερες ρίζες και αντιοξειδωτικά Κατά τη διάρκεια των φυσιολογικών ανθρώπινων διεργασιών παραγωγή ενέργειας, αποτοξίνωση από τοξικές ουσίες και ανοσολογική απόκριση, παράγονται από τον οργανισµό ελεύθερες

Διαβάστε περισσότερα

Νευρομυϊκές Προσαρμογές με την προπόνηση αντιστάσεων. Εισηγητής Πήδουλας Γ.,

Νευρομυϊκές Προσαρμογές με την προπόνηση αντιστάσεων. Εισηγητής Πήδουλας Γ., Νευρομυϊκές Προσαρμογές με την προπόνηση αντιστάσεων Εισηγητής Πήδουλας Γ., ΕΕΔΙΠ/Ι Φυσικής Αγωγής Σ.Ι. 1 ΕΜΦΑΝΙΣΗ ΙΔΑΝΙΚΟ ΣΩΜΑ 2 ΕΥΕΡΓΕΤΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗΣ ΜΕ ΑΝΤΙΣΤΑΣΕΙΣ ΗΛΙΚΙΩΜΕΝΟΙ ΑΘΛΗΤΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία Διάλεξη 11η : Προπονητική. και aerobic (αεροβικός χορός) I

KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία Διάλεξη 11η : Προπονητική. και aerobic (αεροβικός χορός) I ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ KM 950: Αεροβικός χορός- οργάνωση - μεθοδολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ BCPT 101- Φυσική Αγωγή Ι Μάθηµα 1. Μεταφορά ενέργειας κατά τη διάρκεια της άσκησης

ΤΜΗΜΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ BCPT 101- Φυσική Αγωγή Ι Μάθηµα 1. Μεταφορά ενέργειας κατά τη διάρκεια της άσκησης 1 ΤΜΗΜΑ ΑΙΣΘΗΤΙΚΗΣ BCPT 101- Φυσική Αγωγή Ι Μάθηµα 1 Μεταφορά ενέργειας κατά τη διάρκεια της άσκησης Η µεταφορά ενέργειας στο σώµα διαφέρει ανάλογα µε το είδος της άσκησης, τη διάρκεια, την ένταση και

Διαβάστε περισσότερα

Η σημασία της Μέγιστης Δύναμης στην Σωστή Εκγύμναση του Συγχρόνου Ποδοσφαιριστή

Η σημασία της Μέγιστης Δύναμης στην Σωστή Εκγύμναση του Συγχρόνου Ποδοσφαιριστή 21.02.2011 Η σημασία της Μέγιστης Δύναμης στην Σωστή Εκγύμναση του Συγχρόνου Ποδοσφαιριστή Σε συνέχεια από το προηγούμενο μας άρθρο, ερχόμαστε να αναλύσουμε την σημασία της σωστής εκγύμνασης ως αναφορά

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ

ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ ΟΡΜΟΝΙΚΕΣ ΜΕΤΑΒΟΛΕΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΘΛΗΣΗ Βασίλης Μούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://users.auth.gr/mougios Παράγοντες που επηρεάζουν τις ορµονικές αποκρίσεις στην άσκηση Τύπος άσκησης Οξεία Χρόνια Προσαρµογές Αντοχής/δυναµική/αερόβια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗN ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΡΟΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗN ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΡΟΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗN ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑ ΚΛΑΣΙΚΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΔΡΟΜΟΙ ΣΚΟΠΟΣ Αξιόπιστη και τεκμηριωμένη γνώση σε θέμα (περιοχή) ανάλογη με το επιστημονικό ενδιαφέρον του φοιτητή. Εκμάθηση της διαδικασίας απόκτησης τεκμηριωμένης

Διαβάστε περισσότερα

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ

11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ 11. ΕΝΔΟΚΡΙΝΕΙΣ ΑΔΕΝΕΣ Στον ανθρώπινο οργανισμό υπάρχουν δύο είδη αδένων, οι εξωκρινείς και οι ενδοκρινείς. Οι εξωκρινείς (ιδρωτοποιοί αδένες, σμηγματογόνοι αδένες κ.ά.) εκκρίνουν το προϊόν τους στην επιφάνεια

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ Μ.Κ.1012 «Ανάπτυξη φυσικής κατάστασης

Διαβάστε περισσότερα

Συνεχόμενη ή Διαλειμματική άσκηση για βέλτιστες αερόβιες προσαρμογές?

Συνεχόμενη ή Διαλειμματική άσκηση για βέλτιστες αερόβιες προσαρμογές? Συνεχόμενη ή Διαλειμματική άσκηση για βέλτιστες αερόβιες προσαρμογές? Ανδρέας Ζαφειρίδης, Ph.D. Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΦΑΑ Σερρών - ΑΠΘ Εργαστήριο Φυσιολογίας και Βιοχημείας της Άσκησης Αερόβιες μέθοδοι

Διαβάστε περισσότερα

Σωµατική άσκηση και υγεία Βραχυπρόθεσµα και µακροπρόθεσµα οφέλη ρ Παναγιώτης Β. Τσακλής ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Εργαστήριο Εµβιοµηχανικής & Εργονοµίας ΜΟΡΦΕΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Οι ασκήσεις κατηγοριοποιούνται γενικά σε τρεις τύπους

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Τ.Ε.Φ.Α.Α..Π.Θ.

ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ. ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Τ.Ε.Φ.Α.Α..Π.Θ. ΟΛΟΚΛΗΡΩΣΗ ΤΟΥ ΕΝΕΡΓΕΙΑΚΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ Τ.Ε.Φ.Α.Α..Π.Θ. Ολοκλήρωση του µεταβολισµού κατά την άσκηση Mougios, in press Α. ΦΩΣΦΑΓΟΝΑ 1. Υδρόλυση ΑΤΡ 2. ιάσπαση

Διαβάστε περισσότερα

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός

1. Η αναπνευστική λειτουργία. 2. Η κεντρική λειτουργία. 3. Η περιφερική λειτουργία. 4. Ο μυϊκός μεταβολισμός ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΤΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΤΗΣ VO2max Βαμβακούδης Ευστράτιος Επίκουρος Καθηγητής Εργοφυσιολογικής Αξιολόγησης

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Καρδιοπάθειες

Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Καρδιοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Σταυρόπουλος- Καλίνογλου Αντώνης, Ερευνητής Σύγχρονες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ

ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΕ 0103 «Φυσιολογία της Άσκησης: Αθλητική

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ

ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΟΡΟΛΟΣΤΗΣΑΣΚΗΣΗΣΣΤΟ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΟΣΥΝ ΡΟΜΟ, ΣΤΑ ΛΙΠΙ ΙΑ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΛΙΠΟΠΡΩΤΕΪΝΕΣ ΒασίληςΜούγιος, PhD ΤΕΦΑΑ ΑΠΘ http://mougios.webpages.auth.gr Μεταβολικό σύνδροµο Παθολογική κατάσταση που χαρακτηρίζεται από:

Διαβάστε περισσότερα

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές...

Συνιστώνται για... Οι δονήσεις είναι αποτελεσματικές... ΠΕΔΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ Εκφυλιστικές αλλοιώσεις Αγγειακές παθήσεις Παθολογίες των πνευμόνων Ουρο-γυναικολογικές διαταραχές Καρδιακές παθήσεις Παθολογίες σπονδυλικής στήλης Παθολογίες αρθρώσεων Παθολογίες συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΜΗΤΡΟΤΑΣΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ UEFA B

Η ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΜΗΤΡΟΤΑΣΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ UEFA B Η ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟ ΜΗΤΡΟΤΑΣΙΟΣ ΜΙΧΑΛΗΣ UEFA B ΟΡΙΣΜΟΣ Γενικά με τον όρο αντοχή εννοούμε την φυσική (σωματική) και ψυχική ανθεκτικότητα του παίκτη στην κόπωση σε επιβαρύνσεις μεγάλης διάρκειας και

Διαβάστε περισσότερα

Αθλητιατρική Παρέμβαση Στο Εξατομικευμένο Προπονητικό Πρόγραμμα. ΧΡΟΝΗΣ ΔΡΟΥΓΙΑΣ.

Αθλητιατρική Παρέμβαση Στο Εξατομικευμένο Προπονητικό Πρόγραμμα. ΧΡΟΝΗΣ ΔΡΟΥΓΙΑΣ. Αθλητιατρική Παρέμβαση Στο Εξατομικευμένο Προπονητικό Πρόγραμμα. ΧΡΟΝΗΣ ΔΡΟΥΓΙΑΣ. Ταλέντο (Costill): Η ικανότητα του οργανισμού να ανταπεξέρχεται σε υψηλά στρεσσογόνα ερεθίσματα και να προσαρμόζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής

Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής Χρήση συμπληρωμάτων κρεατίνης. Ανάγκη ή μύθος; Λαπαρίδης Κώστας,MSc, PhD, Exercise Specialist Αν. Καθηγητής, ΤΕΦΑΑ Κομοτηνής Εισαγωγή Βασιζόμενοι στην διαθέσιμη έρευνα, η κρεατίνη έχει αποδειχθεί ότι είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310 999054 (προσωπικό) 2310 999185 (γραμματεία) anogian@auth.

ΓΕΝΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310 999054 (προσωπικό) 2310 999185 (γραμματεία) anogian@auth. Γιώργος Ανωγειανάκις Εργαστήριο Πειραματικής Φυσιολογίας 2310 999054 (προσωπικό) 2310 999185 (γραμματεία) anogian@auth.gr Ενημέρωση για τον τρόπο διεξαγωγής του μαθήματος της ΓΕΝΙΚΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ (13.3.08)

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα

Σύνδρομο Lesch-Nyhan. Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας. Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας Τμήμα Βιοχημείας-Βιοτεχνολογίας Μοριακή Βάση Γενετικών Ασθενειών Σύνδρομο Lesch-Nyhan Ντουντούμη Χρυσούλα Παπαδοπούλου Μαρία-Άννα Στεργίου Δήμητρα Εισαγωγή Σπάνια (συνδεδεμένη με

Διαβάστε περισσότερα

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια

Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΑ Φλοιοτρόπος ορμόνη ή Κορτικοτροπίνη (ACTH) και συγγενή πεπτίδια 39 αμινοξέα Μ.Β. 4500 προοπιομελανοκορτίνη(pomc) 1. κορτικοτροπίνη (ACTH), 2. β λιποτροφίνη (β LPH), 3. γ λιποτροφίνη (γ LPH),

Διαβάστε περισσότερα

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S

ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΘΥΡΕΟΕΙΔΙΚΕΣ ΟΡΜΟΝΕΣ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΘΑΝΑΣΗΣ ΤΖΙΑΜΟΥΡΤΑΣ, Ph.D., C.S.C.S Θυρεοειδής κα παραθυροειδείς αδένες Θυρεοειδικές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος

ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ. Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα. Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΕΥΑΙΣΘΗΤΟΠΟΙΗΣΗΣ ΤΟΥ ΚΟΙΝΟΥ ΣΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Πόλη Ημερομηνία Ώρα Αίθουσα Ναύπακτος 9 Μαρτίου 2013 6 μμ Παπαχαραλάμπειος ΤΙΤΛΟΣ: Η Σημασία του στρες και του ύπνου στη ζωή του/της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΟ ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Εγκέφαλος Μεγάλη αιµάτωση, πολύ σηµαντική για την λειτουργία του Επικοινωνία µε το περιβάλλον Χρησιµοποιεί το 20% του Ο 2 και ως πηγή ενέργειας γλυκόζη Στις χειρουργικές επεµβάσεις

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων

Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Μεταβολικές ανάγκες ανοσοκυττάρων Στέργιος Κατσιουγιάννης PhD Μεταδιδακτορικός συνεργάτης Χαροκόπειο Πανεπιστήµιο Τµήµα Επιστήµης ιαιτολογίας και ιατροφής Μεταβολισµός και Ανοσολογία Ιστορικά το καλύτερο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ

Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κεφάλαιο 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΝΕΥΡΟΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ 1.1. Εισαγωγή Ο ζωντανός οργανισµός έχει την ικανότητα να αντιδρά σε µεταβολές που συµβαίνουν στο περιβάλλον και στο εσωτερικό του. Οι µεταβολές αυτές ονοµάζονται

Διαβάστε περισσότερα

Οκύκλος ΑΤΡ-ADP Οκύκλος ΑΤΡ-ADP κατά την άσκηση

Οκύκλος ΑΤΡ-ADP Οκύκλος ΑΤΡ-ADP κατά την άσκηση MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΣΥΣΤΗΜΑ ΦΩΣΦΑΓΟΝΩΝ Θέµατα ιάλεξης Ο ρόλος του ΑΤΡ στην απόδοση ενέργειας Ο ρόλος της φωσφοκρεατίνης στην ανασύνθεση

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΕΝΕΣΙΜΗ ΤΟΠΙΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Αυτό σημαίνει ότι χρησιμοποιούμε μόνο ενέσιμα φάρμακα και μόνο στο σημείο που πάσχει. ΜΕΣΟΘΕΡΑΠΕΙΑ Ξεκίνησε στη λογική του γιατί να μη χορηγήσω ένα αντιφλεγμονώδες

Διαβάστε περισσότερα

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας

Ηεξέλιξη της πολυκυτταρικότητας ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Τα κύτταρα επικοινωνούν µεταξύ τους και µε το περιβάλλον προκειµένου να συντονίζουν τις λειτουργίες που απαιτούνται για την αύξηση, ανάπτυξη και λειτουργία ενός οργανισµού Η επικοινωνία

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ανάπτυξης. Μορφές µυϊκής δραστηριότητας Νευρικό σύστηµα

Θέµατα ανάπτυξης. Μορφές µυϊκής δραστηριότητας Νευρικό σύστηµα ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ-ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ Η φυσιολογία του ποδοσφαίρου Dr. Ζήσης Παπανικολάου (Ph.D., Ed.Μ.) ΤΕΦΑΑ Πανεπιστηµίου Θεσσαλίας Θέµατα ανάπτυξης Μεταφορά Ο2 Πνευµονικός

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΑΜΙΝΟΞΕΩΝ & ΑΙΜΗ

ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΑΜΙΝΟΞΕΩΝ & ΑΙΜΗ ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΑΜΙΝΟΞΕΩΝ & ΑΙΜΗ Ανασκόπηση μεταβολισμού πρωτεϊνών & αμινοξέων Ιστοί ΤΡΟΦΗ Αλανίνη & Γλουταμίνη Αμινοξέα Κυκλοφορία Πρωτεΐνες Αμινοξέα Βιοσύνθεση (Νουκλεοτίδια κλπ) ΝΗ 4 + + Κετοξέα ΗΠΑΡ Ακέτυλο-CoA

Διαβάστε περισσότερα

Προφορικές & Αναρτημένες Ανακοινώσεις 3 ης Συνάντησης Βιοχημείας & Φυσιολογίας της Άσκησης

Προφορικές & Αναρτημένες Ανακοινώσεις 3 ης Συνάντησης Βιοχημείας & Φυσιολογίας της Άσκησης 1 Προφορικές & Αναρτημένες Ανακοινώσεις 3 ης Συνάντησης Βιοχημείας & Φυσιολογίας της Άσκησης Oral & Poster Presentations of the 3 rd Meeting of Biochemistry & Exercise Physiology Προφορικές - Oral 3884

Διαβάστε περισσότερα

και εφηβική ηλικία Πήδουλας Γεώργιος M.sc Γυμναστής Φυσικής κατάστασης ποδοσφαίρου

και εφηβική ηλικία Πήδουλας Γεώργιος M.sc Γυμναστής Φυσικής κατάστασης ποδοσφαίρου Η Αερόβια προπόνηση στην παιδική και εφηβική ηλικία Πήδουλας Γεώργιος M.sc Γυμναστής Φυσικής κατάστασης ποδοσφαίρου Εισαγωγή Αντοχή είναι η ικανότητα αντίστασης του παιδικού οργανισμού στην κόπωση. Στην

Διαβάστε περισσότερα

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες

9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΩΝ ΝΕΥΡΙΚΩΝ. Νευρώνες 9. ΝΕΥΡΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ Το νευρικό σύστημα μαζί με το σύστημα των ενδοκρινών αδένων συμβάλλουν στη διατήρηση σταθερού εσωτερικού περιβάλλοντος (ομοιόσταση), ελέγχοντας και συντονίζοντας τις λειτουργίες των

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΝΗΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΡΑΦΕΝΤΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Tον ανθρώπινο µεταβολισµό το χαρακτηρίζουν δύο στάδια. Tοπρώτοείναιηκατάστασητουοργανισµούµετά

ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΝΗΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΡΑΦΕΝΤΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Tον ανθρώπινο µεταβολισµό το χαρακτηρίζουν δύο στάδια. Tοπρώτοείναιηκατάστασητουοργανισµούµετά ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΝΗΣΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΡΑΦΕΝΤΟΣ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΥ Tον ανθρώπινο µεταβολισµό το χαρακτηρίζουν δύο στάδια. Tοπρώτοείναιηκατάστασητουοργανισµούµετά απόκάποιογεύµα, οπότετοαίµαείναιπλούσιοσε θρεπτικές ύλες από

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΑΝΤΟΧΗ

Η ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΑΝΤΟΧΗ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΑΝ. ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΟΠΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΣΕΓΑΣ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ Η ΠΡΟΠΟΝΗΣΗ ΤΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΑΝΤΟΧΗΣ ΣΕ ΟΤΙ ΑΦΟΡΑ ΤΗΝ ΑΕΡΟΒΙΑ ΚΑΙ ΤΗΝ ΑΝΑΕΡΟΒΙΑ ΑΝΤΟΧΗ ΣΤΙΣ ΗΛΙΚΙΕΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ

ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 Υπεύθυνη Μαθήματος: Χ. Καρατζαφέρη Διδάσκοντες: Χ. Καρατζαφέρη, Γ. Σακκάς,Α. Καλτσάτου 2013-2014 Διάλεξη 4 ΤΕΦΑΑ, ΠΘ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗ & ΑΣΚΗΣΗ 1 Στις 2 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I)

ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΑ ΣΗΜΑΤΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ (I) Γιάννης Τσούγκος ΓΕΝΙΚΑ:...πολλούς αιώνες πριν μελετηθεί επιστημονικά ο ηλεκτρισμός οι άνθρωποι γνώριζαν

Διαβάστε περισσότερα

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο

Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ΤΟΥΛΟΥΜΤΖΗ ΜΑΡΙΑ Κορίτσι 20 ετών προσήλθε εξαιτίας εκούσιας λήψης 20 tb παρακεταμόλης (10γρ.) και 30 tb βαλεριάνας Aναφέρεται ταυτόχρονη λήψη αλκοόλ Λήψη ουσιών δύο ώρες πριν την προσέλευση Αίσθημα ζάλης

Διαβάστε περισσότερα

Η οδός των φωσφορικών πεντοζών

Η οδός των φωσφορικών πεντοζών Η οδός των φωσφορικών πεντοζών Η οδός των φωσφορικών πεντοζών Ανασκόπηση μεταβολισμού υδατανθρακών ΗΠΑΡ Γλυκόζη ΤΡΟΦΗ Κυκλοφορία ΓΛΥΚΟΓΟΝΟ Γλυκόζη ΗΠΑΡ Κυτταρόπλασμα ΗΠΑΡ (Οξέωση) NADH CO 2 ΟΞΕΙΔ. ΦΩΣΦ.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση

ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ Περιοδική υπερκαλιαιμική παράλυση ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗΣ Αγόρι 6 ετών μεταφέρεται στον οικογενειακό ιατρό από τους γονείς του λόγω εμφάνισης δυσκολίας στην κίνηση των άκρων (άνω και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΛΙΠΟΕΙ ΩΝ

ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΛΙΠΟΕΙ ΩΝ ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ ΤΩΝ ΛΙΠΟΕΙ ΩΝ Η επιβίωση των ζώντων οργανισµών οφείλεται εκτός των άλλων και στην ικανότητά τους να ρυθµίζουν την αποθήκευση και την κινητοποίηση της ενέργειας για το µεταβολισµότους.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ

ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ ΜΑΘΗΜΑ 3ο ΜΕΡΟΣ Β ΔΙΑΒΙΒΑΣΗ ΣΤΗ ΝΕΥΡΟΜΥΪΚΗ ΣΥΝΑΨΗ Η νευρομυϊκή σύναψη αποτελεί ιδιαίτερη μορφή σύναψης μεταξύ του κινητικού νευρώνα και της σκελετικής μυϊκής ίνας Είναι ορατή με το οπτικό μικροσκόπιο Στην

Διαβάστε περισσότερα

Αύξηση παραγωγής ουρίας γίνεται : Όταν υπάρχει περίσσεια αµµωνίας (που πρέπει να αποβληθεί από τον οργανισµό). ηλαδή όταν αυξάνει ο ρυθµός

Αύξηση παραγωγής ουρίας γίνεται : Όταν υπάρχει περίσσεια αµµωνίας (που πρέπει να αποβληθεί από τον οργανισµό). ηλαδή όταν αυξάνει ο ρυθµός Αύξηση παραγωγής ουρίας γίνεται : Όταν υπάρχει περίσσεια αµµωνίας (που πρέπει να αποβληθεί από τον οργανισµό). ηλαδή όταν αυξάνει ο ρυθµός αποικοδόµησης τωναµινοξέων. Με αυξηµένο ρυθµός αποικοδόµησης αµινοξέων

Διαβάστε περισσότερα

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958

Υγεία και Άσκηση Ειδικών Πληθυσμών ΜΚ0958 ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΛΑΝΘΑΣΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΕΙΝΑΙ Η ΜΕΓΑΛΗ ΠΡΟΣΛΗΨΗ ΣΑΚΧΑΡΩΝ-ΠΡΟΤΕΙΝΕΤΑΙ ΑΣΚΗΣΗ ΣΕ ΑΛΜΥΡΟ ΝΕΡΟ ΥΠΟΓΛΥΚΑΙΜΙΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑ ΑΡΤΗΡΙΑΚΗ ΥΠΕΡΤΑΣΗΣ ΑΣΚΗΣΗ ΣΤΟΝ ΣΔ -ΜΕΙΩΣΗ ΥΠΕΡΒΟΛΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ

ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΟΞΕΙΕΣ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΛΛΙΟΠΗ ΚΩΤΣΑ ΛΕΚΤΟΡΑΣ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΝΔΟΚΡΙΝΟΛΟΓΙΑΣ, ΔΙΑΒΗΤΗ, ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΥ Α ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΚΛΙΝΙΚΗ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟ ΑΧΕΠΑ ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΚΕΤΟΞΕΩΣΗ ΥΠΕΡΓΛΥΚΑΙΜΙΚΟ ΥΠΕΡΩΣΜΩΤΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ- Λίπη και αθηροσκλήρυνση. Μεσογειακή ίαιτα. Λίπη και αθηροσκλήρυνση: Ο ρόλος της άσκησης

Θέµατα ιάλεξης ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ- Λίπη και αθηροσκλήρυνση. Μεσογειακή ίαιτα. Λίπη και αθηροσκλήρυνση: Ο ρόλος της άσκησης MANAGING AUTHORITY OF THE OPERATIONAL PROGRAMME EDUCATION AND INITIAL VOCATIONAL TRAINING ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ ΛΙΠΩΝ- ΠΡΩΤΕΪΝΩΝ Θέµατα ιάλεξης Ο ρόλος της διατροφής στην εµφάνιση ασθενειών της καρδιάς Επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής

ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ. Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΙΚΑΝΟΤΗΤΕΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ Βασίλης Γιωργαλλάς Καθηγητής Φυσικής Αγωγής Αντοχή Δύναμη Επιμέρους ικανότητες Φυσικής Κατάστασης Ευκαμψία Ευλυγισία Ταχύτητα Αντοχή Αντοχή είναι η ικανότητα του

Διαβάστε περισσότερα

Προπόνηση Άπνοιας Αρχές & πρακτικές εφαρμογές

Προπόνηση Άπνοιας Αρχές & πρακτικές εφαρμογές Προπόνηση Άπνοιας Αρχές & πρακτικές εφαρμογές Γεώργιος Κ. Σακκάς PhD Κλινικός Εργοφυσιολόγος Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας gsakkas@med.uth.gr Θα συζητήσουμε... Βασικές Αρχές Προσαρμογές του οργανισμού μετά από

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΣ ΔΕΙΚΤΗΣ STRESS ΕΠΙΝΕΦΡΙΔΙΩΝ (ASI) Τα επινεφρίδια είναι δυο µικροί αδένες. Βρίσκονται πάνω από τα νεφρά και ο καθένας τους ζυγίζει 3 έως 5 γραµµάρια. Τους χαρακτηρίζει ο γοργός

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις

Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση, υγεία και χρόνιες παθήσεις Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Ph.D., Λέκτορας, ΤΕΦΑΑ Σερρών ΑΠΘ Καρατράντου Κωνσταντίνα, MSc, Διδάσκουσα στο ΤΕΦΑΑ - ΠΘ Ιπποκράτης

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες

Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες Συµµαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Χρόνιες Πνευμονοπάθειες Συγγραφική ομάδα: Βογιατζής Ιωάννης, Αναπληρωτής Καθηγητής ΤΕΦΑΑ, ΕΚΠΑ Φλουρής Ανδρέας, Ερευνητής ΕΚΕΤΑ Δίπλα Κωνσταντίνα, Λέκτορας ΤΕΦΑΑ

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

Σύνδρομο υπερπροπόνησης στους αθλητές. Επιμέλεια football-academies Σάββατο, 04 Αύγουστος 2012

Σύνδρομο υπερπροπόνησης στους αθλητές. Επιμέλεια football-academies Σάββατο, 04 Αύγουστος 2012 Εάν ανατρέξουμε στη βιβλιογραφία θα βρούμε εκατοντάδες μαρτυρίες που συνδέουν την υπερβολική προπονητική επιβάρυνση με μειωμένη αγωνιστική απόδοση, γεγονός όμως που μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε αθλητή

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Προπόνησης Ι: Προπόνηση Αντοχής

Μέθοδοι Προπόνησης Ι: Προπόνηση Αντοχής ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑ ΚΟΛΥΜΒΗΣΗΣ Η ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ & ΕΙ ΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ Μέθοδοι Προπόνησης Ι: Προπόνηση Αντοχής

Διαβάστε περισσότερα

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3

Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Μειώστε τον κίνδυνο για πρόωρο θάνατο µε τα Ωµέγα-3 Για χρόνια, οι καταναλωτές µαθαίνουν για τα οφέλη της µείωσης των καρδιαγγειακών παθήσεων µε τη λήψη ωµέγα-3 λιπαρών οξέων. Αυτή η άποψη έχει επικρατήσει,

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΜΑΘΗΜΑ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΔΙΑΤΑΡΑΧΕΣ ΤΗΣ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ ΜΩΥΣΗΣ ΕΛΙΣΑΦ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΑΣ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΟΞΕΟΒΑΣΙΚΗΣ ΙΣΟΡΡΟΠΙΑΣ Η + =40nanomol/L ΜΕΤΑΒΟΛΗ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ

Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΡΥΘΜΙΣΗ ΤΟΥ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΟΙ ΧΗΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ Η ΓΕΝΙΚΗ ΔΡΑΣΗ ΧΗΜΙΚΩΝ ΠΑΡΑΓΟΝΤΩΝ ΚΩΝ/ΝΟΣ ΚΑΛΛΑΡΑΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑΣ Κατεχολαμίνες :Νοραδρεναλίνη, Αδρεναλίνη Αποστολάκης Μ. Στοιχεία Φυσιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΟΜΕΤΡΙΑ ΑΣΚΟΥΜΕΝΩΝ ΔΡ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ Γ. ΖΙΩΓΑΣ ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΟΣ, SPORTSCLINIC ΠΥΛΑΙΑ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ T. 2310365012 ZIOGAS14@YAHOO.GR

ΕΡΓΟΜΕΤΡΙΑ ΑΣΚΟΥΜΕΝΩΝ ΔΡ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ Γ. ΖΙΩΓΑΣ ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΟΣ, SPORTSCLINIC ΠΥΛΑΙΑ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ T. 2310365012 ZIOGAS14@YAHOO.GR ΕΡΓΟΜΕΤΡΙΑ ΑΣΚΟΥΜΕΝΩΝ ΔΡ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ Γ. ΖΙΩΓΑΣ ΕΡΓΟΦΥΣΙΟΛΟΓΟΣ, SPORTSCLINIC ΠΥΛΑΙΑ, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ T. 2310365012 ZIOGAS14@YAHOO.GR ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗΣ SPECIFICITY OF TRAINING (ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΠΡΟΠΟΝΗΣΗΣ) OVERLOAD

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ. Δρ. Γεροδήμος Βασίλειος Λέκτορας ΤΕΦΑΑ-ΠΘ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ. Δρ. Γεροδήμος Βασίλειος Λέκτορας ΤΕΦΑΑ-ΠΘ ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 1013 «Ανάπτυξη φυσικής κατάστασης στον

Διαβάστε περισσότερα

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη

δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη δύναμη και προπόνηση δύναμης προπόνηση με βάρη ταξινόμιση της φυσικής κατάστασης Δύναμη Αντοχή φυσική κατάστασ η Ταχύτητα Ευλυγισία ποιοι ασχολούνται με την άσκηση με βάρη οι αθλητές της άρσης βαρών, οι

Διαβάστε περισσότερα

ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/

ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. Created with Print2PDF. To remove this line, buy a license at: http://www.binarynow.com/ FITNESS: ΑΣΚΗΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΜΕΣΟ ΑΣΚΟΥΜΕΝΟ ΑΡΧΕΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΑΤΟΜΙΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΦΑΤΟΥΡΟΣ Γ. ΙΩΑΝΝΗΣ, Ph.D. ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΟΥΣΑ ΔΙΑΛΕΞΗ ΑΝΑΛΥΕΤΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΚΑΙ Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ FITNESS ΕΝΩ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth.

ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth. ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΕΡΟΒΙΑ ΑΣΚΗΣΗ (ΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΗ ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ AEROBIC) Σπύρος Κέλλης Καθηγητής προπονητικής Τ.Ε.Φ.Α.Α.-Α.Π.Θ kellis@phed.auth.gr Βασικές έννοιες που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο της άσκησης με

Διαβάστε περισσότερα

Παρακάτω παρατίθενται οι σηµαντικότερες λειτουργίες του δροµικού κοµπιούτερ:

Παρακάτω παρατίθενται οι σηµαντικότερες λειτουργίες του δροµικού κοµπιούτερ: ΡΟΜΙΚΟ ΚΟΜΠΙΟΥΤΕΡ/ ΦΟΡΗΤΟ ΚΑΡ ΙΟΣΥΧΝΟΜΕΤΡΟ POLAR RS800sd Το να µάθεις να τρέχεις µε γρηγορότερο και διασκελισµό µπορεί να αυξήσει δραµατικά την απόδοσή σας σε αγωνίσµατα µεγάλων αποστάσεων όπως το τρίαθλο,

Διαβάστε περισσότερα

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία

Οφέλη του πράσινου τσαγιού για την υγεία Τσάι Πράσινο Οι ιδιότητες και τα οφέλη του πράσινου τσαγιού είναι γνωστές εδώ και αιώνες σε πολλούς Ασιατικούς πολιτισμούς. Ωστόσο στο δυτικό κόσμο το πράσινο τσάι έγινε δημοφιλές πρόσφατα. Μόνο το τελευταίο

Διαβάστε περισσότερα

H Σηµασία της Συστηµατικής Άσκησης για την Άµυνα στην Ανάπτυξη Οξειδωτικού Στρες κατά τη Γήρανση

H Σηµασία της Συστηµατικής Άσκησης για την Άµυνα στην Ανάπτυξη Οξειδωτικού Στρες κατά τη Γήρανση Φατούρος Γ. Ιωάννης, Ph.D., C.S.C.S., Λέκτορας T.E.Φ.A.A..Π.Θ. H Σηµασία της Συστηµατικής Άσκησης για την Άµυνα στην Ανάπτυξη Οξειδωτικού Στρες κατά τη Γήρανση Οι ελεύθερες ρίζες όπως το υπεροξείδιο (O

Διαβάστε περισσότερα

Μέθοδοι Προπόνησης ΙΙ: Ταχύτητα - Ρυθµός αγώνα - Αποκατάσταση

Μέθοδοι Προπόνησης ΙΙ: Ταχύτητα - Ρυθµός αγώνα - Αποκατάσταση ΕΠΕΑΕΚ: ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ ΤΕΦΑΑ, ΠΘ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΕΙ ΙΚΟΤΗΤΑ ΚΟΛΥΜΒΗΣΗΣ Η ΕΞΑΜΗΝΟ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΣ & ΕΙ ΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ ΠΡΟΠΟΝΗΤΙΚΗΣ Μέθοδοι Προπόνησης ΙΙ: Ταχύτητα - Ρυθµός

Διαβάστε περισσότερα

10η ιάλεξη: Υπερπροπόνηση (Ι) Overtraining (Ι)

10η ιάλεξη: Υπερπροπόνηση (Ι) Overtraining (Ι) ΕΠΕΑΕΚ ΑΝΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΣΠΟΥ ΩΝ ΤΟΥ Τ.Ε.Φ.Α.Α.ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ - ΑΥΤΕΠΙΣΤΑΣΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ & ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΜΚ 0910 «Εργοφυσιολογία στον Αγωνιστικό

Διαβάστε περισσότερα

Άσκηση και Σακχαρώδης Διαβήτης

Άσκηση και Σακχαρώδης Διαβήτης Συμμαχία για την υγεία - Άσκηση Άσκηση και Σακχαρώδης Διαβήτης Συγγραφική ομάδα: Δίπλα Κωνσταντίνα, Λέκτορας ΤΕΦΑΑ Σερρών, Α.Π.Θ. Ζαφειρίδης Ανδρέας, Επίκουρος Καθηγητής ΤΕΦΑΑ Σερρών, Α.Π.Θ. (Υπεύθυνος

Διαβάστε περισσότερα