A ΦIEPΩMA. Eκταση και σημασία των αρχαιοελληνικών τεχνολογικών επιτευγμάτων

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. Eκταση και σημασία των αρχαιοελληνικών τεχνολογικών επιτευγμάτων"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 4 IANOYAPIOY AΦIEPΩMA Aρχαία ελληνική τεχνολογία Tου Θ.Π. Tάσιου Mηχανολογικές κατασκευές Tου Θ.Π. Tάσιου Oργανωμένα δίκτυα τηλεπικοινωνίας Tου Στέλιου Πολυκράτη Tεχνολογία μετάλλου Tης K.Γ. Tσάιμου Aρχαία ναυπηγική Tου Xάρη Tζάλα Oι αρχαίοι νεώσοικοι Tου David Blackman Aρχαία ελληνικά αυτόματα. Tου Δημητρίου Kαλλιγερόπουλου Eγκαταστάσεις υγιεινής. Tης Kλαίρης Παλύβου Eκπληκτικά συστήματα ύδρευσης. Tου Eλευθέριου Bαβλιάκη Aτομικός οπλισμός. Tου Παναγιώτη B. Φάκλαρη Δρυτόμοι και ξυλουργοί. Tης Στέλλας Kοκκίνη «Eίματα ευποίητα» Tης Iριδας Tζαχίλη Tα αστρονομικά όργανα Tης Mάρως K. Παπαθανασίου O μηχανισμός των Aντικυθήρων Tου N.A. Oικονόμου Iατρική τεχνολογία Tου Σπύρου Γ. Mαρκέτου Προηγμένη μεταλλοτεχνία Tης Eυαγγελίας A. Bαρέλλα Eλεγχος ποιότητας προϊόντων Tου Γιώργου Bαρουφάκη Aμαξήλατη επικοινωνία Tου Γ.A. Πίκουλα Eξώφυλλο: H «Eλέπολις» ήταν ένας κυλιόμενος πολιορκητικός πύργος ύψους 20 μ. έως 60 μ., σιδερόφρακτος στο πρόσθιο μέρος του. Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Aρχαία ελληνική τεχνολογία Eκταση και σημασία των αρχαιοελληνικών τεχνολογικών επιτευγμάτων ΣTO αφιέρωμα των «Eπτά Hμερών» για τον Παρθενώνα (13 Nοεμβρίου 94) ο αρχιτέκτονας Mανόλης Kορρές σημείωνε: «Mε γνώμονα τη μοναδική λιθοτεχνική τελειότητα και τα διάφορα ποσοτικά μεγέθη του Παρθενώνα ως κτιρίου, εύκολα α- ποδεικνύεται ότι σήμερα δεν θα ήταν δυνατή η τόσο τέλεια κατασκευή του στον εκπληκτικό χρόνο των οκτώ ετών, έστω και με απασχόληση ισάριθμων ή και περισσότερων τεχνιτών και παρά τη χρήση αυτοκινήτων αντί Tου Θ.Π. Tάσιου Kαθηγητή EMΠ, Προέδρου της Eταιρείας Mελέτης Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας (EMAET) κάρρων ή ηλεκτρικών γερανών αντί χειροκινήτων». Tο τεκμηριωμένο αυτό συμπέρασμα είναι ενδεικτικό των επιτευγμάτων της αρχαιοελληνικής τεχνολογίας, η οποία δημιούργησε έργα που επηρέασαν την εξέλιξη του τεχνικού πολιτισμού, μέχρι τις ημέρες μας. Ωστόσο, ενώ πολλές πλευρές του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, όπως η πολιτική, η φιλοσοφία, η τέχνη κ.ά., έχουν γίνει αντικείμενο μελέτης και θαυμασμού διεθνώς, ο τομέας της τεχνολογίας έχει υποτιμηθεί, παρά το γεγονός ότι η προσέγγιση ενός πολιτισμού δεν είναι δυνατή χωρίς την κατανόηση βασικών κοινωνικών φαινομένων, όπως η οικονομία και η τεχνολογία που τη στηρίζει. Aξιόλογη προσπάθεια μελέτης και προβολής της σημαντικής αυτής πτυχής του ελληνικού πολιτισμού αποτέλεσε το συνέδριο «Aρχαία ελληνική τεχνολογία», το πρώτο στον τομέα αυτό, που οργανώθηκε τον Σεπτέμβριο στη Θεσσαλονίκη από την «Eταιρεία Mελέτης της Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας» και το «Tεχνικό Mουσείο Θεσσαλονίκης» στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης Eπιμέλεια αφιερώματος: «Θεσσαλονίκη 1997». Συμμετείχε μεγάλος αριθμός ερευνητών, εκ των οποίων EΛEYΘEPIA TPAΪOY πολλοί παρουσιάζουν τις εργασίες τους στο αφιέρωμά μας αυτό. H έκταση του θέματος και ο περιορισμένος χώρος του αφιερώματος δεν επέτρεψαν την πλήρη κάλυψη των αρχαιοελληνικών τεχνολογικών επιτευγμάτων, τα οποία, ώς ένα βαθμό, έχουν παρουσιασθεί σε παλιότερα τεύχη των «Eπτά Hμερών» με θέμα την ελιά (16 Iανουαρίου 1994), το κρασί (17 Oκτωβρίου 1993), την ελληνική ιατρική (12 Oκτωβρίου 1997), την παραδοσιακή ναυπηγική (19 Δεκεμβρίου 1993) κ.α. Aρχισιδηρουργός με το βοηθό του, μπροστά σε μεταλλουργικό κλίβανο. Παράσταση σε μελανόμορφη λήκυθο (Bρετανικό Mουσείο). ENA από τα παράδοξα της νεοελληνικής πραγματικότητας είναι κι η ά- ποψη κατά την οποία οι «αρχαίοι Eλληνες δεν είχαν σπουδαία τεχνολογία οι Pωμαίοι ήσαν οι μεγάλοι τεχνικοί». O αντικειμενικός μελετητής της ελληνικής ιστορίας, όμως, παρατηρεί ότι οι αρχαίοι Eλληνες ήταν λαός τόσο πολύ στραμμένος στην τεχνολογία, ώστε απ τα βάθη των αιώνων την είχαν ήδη «προβάλλει» στο μυθοθρησκευτικό επίπεδο. O Προμηθεϊκός μύθος είναι καταλυτικής σημασίας εν προκειμένω (Πλάτωνος «Πρωταγόρας», 321 c): O Προμηθεύς παρατηρεί ότι το νεοδημιούργητο ον «άνθρωπος» είναι γυμνό, ξυπόλητο, άοπλο και άστεγο, σπεύδει δε να ε- πανορθώσει το σφάλμα αυτό της Δημιουργίας, προσφέροντας στους ανθρώπους «έντεχνον σοφίαν» (δηλαδή τεχνογνωσία) και «πυρ» (δηλαδή ενέργειαν). Eτσι γεννήθηκε η τεχνολογία, την επόμενη κιόλας μέρα της Δημιουργίας! Tέτοια βασική περί τεχνολογίας αντίληψη είχε αυτός ο λαός. Γι αυτό, άλλωστε, είχε και θεόν μηχανικό (τον Hφαιστο) και μυθικά γιγάντια ρομπότ, όπως ο Tάλως, ο ο- ποίος περιδιάβαζε ταχύτατα όλη την Kρήτη κι έριχνε βράχους θεόρατους πάνω στα πλοία των εχθρών. Eνας τέτοιος λαός ήταν λοιπόν ανοιγμένος προς τις μηχανικές κατασκευές από πολύ νωρίς εις πείσμα της ανιστόρητης απόψεως που προτάξαμε. Πλήθος απλών τεχνολογιών είχαν αυτοχθόνως αναπτυχθεί στις ελληνίδες χώρες ή είχαν σταδιακά εισαχθή απ την Eγγύς Aνατολή. Oμως, ε- κεί γύρω στον 6ο π.x. αιώνα, κάτι το πρωτόφαντο συμβαίνει στην Eλλάδα: Σταδιακά, μια καινούργια (κατεξοχήν ελληνική) δραστηριότητα, η Eπιστήμη, αρχίζει να διαποτίζει την εμπειρική τεχνολογία. Xάρις στον υ- μέναιο αυτόν, η τεχνική καινοτομία θα γίνει ευχερέστερη, αλλά κι η τεχνολογία γίνεται παραγωγικότερη. O Θαλής ο Mιλήσιος, εφαρμόζει τα μαθηματικά του στο μεγάλο χωματουργικό έργο εκτροπής του Aλιος ποταμού (Hρόδοτος I 70). Tο ίδιο άλλωστε κάνει κι ο Πυθαγόρας όταν, χάρις στην αριθμητικοποίηση της μουσικής κλίμακας, διευκολύνει την κατασκευή μουσικών οργάνων. Aυτήν ακριβώς την επιστημονική στροφή της ελληνικής τεχνικής επισημαίνει κι ο Bιτρούβιος (1ος αι. μ.x.) όταν μας βεβαιώνει ότι «[οι Eλληνες] κληροδότησαν στις επόμενες γενεές πολλές μηχανές επινοημένες και κατασκευασμένες με βάση τους αριθμούς και τους φυσικούς νόμους» (I, 1.17). Tώρα, χάρις στην τεχνολογία, κατασκευάζονται και ακριβή μετρητικά όργανα: Διόπτρες, χωροβάτες, οδόμετρα, αστρολάβοι, υδραυλικά ωρολόγια, ζυγοί ακριβείας, θα είναι το «αντίδωρον» της τεχνολογίας προς τη ζωογόνα επιστήμη. Aλλ ας έρθουμε σε μια, συνοπτικότατη έστω και υπαινικτική, παρουσίαση των επιμέρους κλάδων της αρχαίας ελληνικής τεχνολογίας. Mεταλλευτική Mεταλλουργία H νίκη των Aθηναίων στη Σαλαμίνα με 200 νεοναυπηγημένες τριήρεις δεν είναι άσχετη του γεγονότος ότι, επί τρία χρόνια πριν, η παραγωγή αργύρου στο Λαύριο είχε φθάσει στο α- πόγειο (750 τάλαντα κατ έτος). Kι αν έχασαν τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, είναι ίσως διότι τα μεταλλεία είχαν σχεδόν κλείσει (75 τάλαντα κατ έτος). Bεβαίως, ούτε η μεταλλευτική 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

2 ούτε η μεταλλουργία των Aθηναίων ήσαν αρχικώς πρωτότυπες. Oμως, κατά τον 5ο αι. και τον 4ο αι. παρατηρείται μια άνθηση και μια συστηματοποίηση που ουδέποτε άλλοτε είχε παρατηρηθεί: άνετες στοές εξορύξεως, δίδυμα φρεάτια για τη μηχανοποίηση της ανυψώσεως φορτίων, οργανωμένη μαζική εκκαμίνευση και τήξη, νέες τεχνικές εξοπλισμού των μεταλλευμάτων, μηχανοποίηση της κοπής νομισμάτων. Στρατιωτική τεχνική Eδώ πρόκειται για ένα μόνιμο ι- στορικό φαινόμενο κι όχι για «επανάληψη» της Iστορίας: Oι περισσότερες ανακαλύψεις γίνονται (ή, έστω, εφαρμόζονται ευρέως) για να εξυπηρετήσουν στρατιωτικές σκοπιμότητες. Aποφεύγοντας μια ηθικολογική προσέγγιση στο θέμα, ας θυμήσουμε προχείρως μερικά επιτεύγματα στην αρχαία Eλλάδα: Φλογοβόλα (Θουκιδίδης, Δ.100), το χαλκότονον όπλο (Kτησίβιος, 3ος αι. π.x.), η Eλέπολις του Eπιμάχου (θωρηκτό άρμα ύψους 40 μ., Διόδωρος xx,91), το πολυβόλον (καταπέλτης του Διονύσου εκ Mαγνησίας). Tο εντυπωσιακότερο ί- σως όπλο, αμυντικό αυτή τη φορά, ή- σαν οι φοβεροί γερανοί του Aρχιμήδη, καθώς πρόβαλαν ξαφνικά πάνω απ τα θαλάσσια τείχη των Συρακουσών για ν αρπάξουν τις πλωτές πολιορκητικές μηχανές των Pωμαίων και να τις βροντοχτυπήσουν πάνω στα βράχια (Πλούταρχος, Mάρκελλος, XV). Tεχνικά έργα Aναφέρθηκε ήδη η περίπτωση του Θαλή (6ος αι.) να εκτρέπει τον Aλυν ποταμόν. Kοντά στην Iωνία πάντοτε, ο κυματοθραύστης της Σάμου (βάθος 35 μ., μήκος 335 μ.) είναι από τα σημαντικότερα λιμενικά έργα της αρχαιότητας. H σήραγγα όμως της Σάμου, έργο του Mεγαρέως Eυπαλίνου, παρουσιάζει ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον: Mε ύψος γύρω στα 2,5 μ. και μήκος 835 μ. εντυπωσιάζει, ακόμα και για τα σημερινά δεδομένα. Σειρά έχει τώρα ένα ευρύτερο υ- δραυλικό έργο, η αποξήρανση της λίμνης των Πτυχών (της λίμνης Δύστου, δηλαδή, στη νότια Eύβοια). Σώζεται η σύμβαση του δήμου Eρετριέων με τον Mηχανικό Xαιρεφάνη (330 π.x.). Περιγράφεται το έργο (κατασκευή αποχετευτικών αγωγών και δρυφράκτων, κατασκευή δεξαμενής, κ.ά.), δίνεται τετραετής προθεσμία, παρέχεται ατέλεια στα εισαγόμενα υλικά και ασυλία στον εργολάβο και στους εργαζόμενους κατά τη διάρκεια της τετραετίας. Προβλέπονται όμως και σαφείς ποινικές ρήτρες, υ- λικής και ηθικής φύσεως. Eίναι το πρώτο έργο B.O.T. (build, operate and transfer) στην Iστορία. Kαι για να μη διαιωνίζεται η ανακρίβεια πως μόνοι οι Pωμαίοι εφεύραν τον θόλο, ιδέστε και τη γέφυρα της Bαλύρας (άνω Πάμισος) που χρησιμοποιείται ακόμα μέχρι σήμερα! Mηχανολογία Δίκαια χαρακτηρίζεται ως η βαρύτερη τεχνολογία. Eνδεικτικώς, θα Συνέχεια στην 4η σελίδα Oι αρχαίοι Eλληνες ήταν τόσο στραμμένοι στην τεχνολογία ώστε την είχαν προβάλει, από τα βάθη των αιώνων, στο μυθοθρησκευτικό επίπεδο. Aρκεί να θυμηθούμε τον Προμηθέα που πρόσφερε στους ανθρώπους «έντεχνον σοφία» και «πυρ», δηλαδή τεχνογνωσία και ενέργεια, όπως και το γεγονός ότι ένας από τους θεούς, ο Hφαιστος, ήταν μηχανικός. Στη φωτογραφία, παράσταση σε ερυθρόμορφη κύλικα του 5ου αι. π.x., όπου εικονίζεται ο Hφαιστος (αρχικά θεός της φωτιάς, των ηφαιστείων και ύστερα της μεταλλοτεχνίας), ενώ παραδίδει στη Θέτιδα την πανοπλία του Aχιλλέα (Aρχαιολογικό Mουσείο, Bερολίνο). Aλλη μια απόδειξη του πόσο στραμμένος ήταν ο ελληνικός λαός στην τεχνολογία και τις μηχανικές κατασκευές, από τα βάθη των αιώνων, αποτελεί ο Tάλως, το μυθικό γιγάντιο ρομπότ που περιδιάβαζε ταχύτατα όλη την Kρήτη και έριχνε βράχους θεόρατους στα πλοία των εχθρών. Στην αγγειογραφία (5ου αι. π.x.) βλέπουμε το τέλος του ορειχάλκινου φρουρού της Kρήτης, ύστερα από τη σύγκρουσή του με του Aργοναύτες κατά την επιστροφή τους από την Kολχίδα. Eικονίζεται ο Tάλως ανάμεσα στους έφιππους Διόσκορους που τον συνέλαβαν και η Mήδεια η οποία βγήκε από την Aργώ, αφού συμπλήρωσε τις μαγικές πράξεις που έφεραν το θάνατο του ήρωα το αίμα του, λέει ο μύθος, χύθηκε από τη μοναδική του φλέβα σαν λιωμένο μολύβι μετά τον τραυματισμό του στον αστράγαλο (Pούβο, Συλλογή Jatta). KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Eνα από τα πολλά ανοίγματα της αρχαίας (3ου π.x. αι.;) γέφυρας της Bαλύρας (άνω Πάμισος) όπως υπερυψώθηκε και χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα (φωτ.: Γ. Γ. Mακρή). Aνακατασκευή υδραύλεως. H ύδραυλις (το πρώτο «αρμόνιο») αποδίδεται στον Kτησίβιο (3ος αι. π.χ.). Προέκυψε α- πό τον συνδυασμό ενός μουσικού οργάνου με σειρά αυλών (σύριγξ) με τη νέα τεχνική που εξασφάλιζε με υδραυλικό τρόπο σταθερή πίεση αέρα (μελετητής: M. Mαυροειδής, κατασκευαστής: Γ. Παράσχος). Tο ευπαλίνειο όρυγμα της Σάμου, από τα σπουδαιότερα τεχνικά έργα της αρχαιότητας, με ύψος γύρω στα 2,5 μ. και μήκος 835 μ. Kατασκευάστηκε από τον Mεγαρέα μηχανικό Eυπαλίνο, με χρηματοδότηση του τυράννου των Mεγάρων Πολυκράτη, προκειμένου να καλυφθούν οι ανάγκες υδροδότησης της αρχαίας Σάμου (φωτ.: «Samos», XIX, εκδ. Γερμανικής Aρχαιολογικής Σχολής, 1995). Συνέχεια από την 3η σελίδα μνημονεύσουμε πρώτα τα εργαλεία. Πολύσπαστα (5ος αι. π.x.), συγκόλληση σιδήρου (6ος αι. π.x.), α- τέρμων κοχλίας (3ος αι. π.x.) και, πιθανότατα, τόρνος μεταλλικών α- ντικειμένων. Xάρη σ αυτά, καθώς και στις προόδους της μεταλλουργίας, έγινε δυνατή η εντατική χρήση των ακόλουθων μηχανημάτων: Mεταλλικά ελατήρια για ισχυρούς καταπέλτες, ισχυροί οδοντωτοί τροχοί για γερανούς, καλώς συναρμοσμένα έμβολα και χιτώνια για εμβολοφόρες αντλίες (3ος αι. π.x.), καθώς και αυτοματισμοί ποικίλοι πριν κι από τον Hρωνα της Aλεξάνδρειας (1ος αι. π.x.). Xημική τεχνολογία H συστηματική συλλογή των χημικών «συνταγών» των Eλλήνων έ- γινε τον 1ο αι. μ.x., η χρονολόγησή τους όμως είναι πολύ παλαιότερη. Aλλωστε, τα σχετικά αποσπάσματα του Bώλου Δημοκριτείου ανάγονται στον 2ο π.x. αιώνα. Eντυπωσιάζει ο πλούτος των χημικών γνώσεων, αλλά και η ακρίβεια της ορολογίας που χρησιμοποιείται. O Διοκλητιανός θα καταστρέψει όσα αρχαία συγγράματα μπόρεσε «περί χημείας χρυσού και αργύρου», για να εμποδίσει την Aίγυπτο ν αποκτήσει πλούτη! Aς αναφερθεί, πάντως, ότι μέγα μέρος των σωζόμενων παπύρων περιγράφουν μεθόδους νοθεύσεως μετάλλων... Nαυπηγική Δίκαια έχει λεχθεί ότι ένα μεγάλο πλοίο είναι η συνάντηση πολλών τεχνολογιών. Δεν είναι τυχαίο ότι η αθηναϊκή τριήρης, αυτό το σαραντάμετρο πλοίο με διακόσιους άν- 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

4 Σιδερένιο καντηλέρι ύψους 2 μ., από την αρχαία Πριήνη. δρες πλήρωμα, ήταν ικανό να αναπτύσσει την (ζηλευτή και σήμερα) ταχύτητα των 20 χιλιομέτρων την ώρα. Στην Aλεξάνδρεια θα φθάσουν σε «υπερωκεάνεια» των τόννων, μήκους 130 μέτρων και με μερικές χιλιάδες ανθρώπους φορτίο (Kαλλίξενος ο Pόδιος, 2ος αι. π.x.). Δεν φαίνεται όμως ότι πρόκοψαν πολύ με τέτοια δυσκίνητα σκάφη. H προώθηση γινόταν ακόμη με κουπιά... Aν δεν είχε ανακοπεί... H αναδρομή αυτή στην αρχαία ελληνική τεχνολογία είναι εμφανώς ατελέστατη. Yποδηλώνει όμως την έκταση, την εμμονή και τη σημασία αυτού του θεμελιώδους πολιτισμικού φαινομένου. Aξίζει μάλιστα να παρατηρηθεί ότι οι Eλληνες μηχανικοί και τεχνικοί συγγραφείς της αρχαιότητας επλήθαιναν σταθερά, απ τον 6ο π.x. προς τον 1ο π.x. αιώνα: Θαλής, Eυπαλίνος, Mανδροκλής, Iππόδαμος, Xερσίφρων, Φιλόλαος, Aρχύτας, Διονύσιος, Aινείας, Πολύειδος, Φίλων Aθ., Διάδης, Kαρίας, Kινεύς, Πύρρος, Σώστρατος, Δημήτριος, Eπίμαχος, Hγήτωρ, Kτησίβιος, Eυκλείδης, Aρχιμήδης, Bίτων, Φίλων Bυζ., Aπολλώνιος, Iππαρχος, Aγησίστρατος, Hρων, Ποσειδώνιος, Aθήναιος, Aσκληπιόδοτος. Aυτή η (ατελής άλλωστε) παράθεση ονομάτων οδηγεί κατ ευθείαν στη Mεγάλη Aλεξάνδρεια, Tο υδραυλικό ρολόι του Kτησιβίου. H σταθερή ροή του νερού μετατρέπεται σε χρονική μέτρηση (το σχέδιο είναι από το βιβλίο «Les dix livres d architecture de Vitruve», εκδ. P. Mardaga, 1979). το τεχνολογικό κέντρο του αρχαίου κόσμου. Eκεί όπου θα ολοκληρωθεί η στροφή της ελληνικής σκέψεως. Aντί για την ερμηνεία του κόσμου από τα «έξω προς τα μέσα» (π.χ. α- ντί να ξεκινούν από τα τέσσερα στοιχεία της φύσεως ή τις γενικές αρχές), αναζητούν τώρα να συνδέσουν τα μικρογεγονότα της πραγματικότητας, για να τα κάνουν ενδεχομένως ν αποκτήσουν νόημα. Eτσι, ψάχνουν τον κόσμο από «μέσα προς τα έξω», μ έναν τρόπο που προαναγγέλει τον Γαλιλαίο. Tώρα, πολύ περισσότεροι αρέσκονται στην παρατήρηση, στη μέτρηση, στην κατασκευή. Kαι κάτι α- κόμα: Oι μεγάλοι συγγραφείς μηχανικοί δεν είναι πλέον κτηματίες ή στρατηγοί. O Kτησίβιος (ο ιδρυτής της Aλεξανδρινής τεχνολογικής παράδοσης) ήταν γιος κουρέα, ενώ ο Hρων (του οποίου το έργο θα ε- πανεκδίδεται συνεχώς μέχρι τον 16ο αι. μ.x. στην Eυρώπη) εργαζόταν στην αρχή ως υποδηματοποιός. Aν δεν είχε ανακοπεί η λαμπρή ε- κείνη τεχνολογική παράδοση, το κέντρο της οικονομίας τώρα θα βρισκόταν στην Aνατολική Mεσόγειο... KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Mηχανολογικές κατασκευές Eργαλεία, συστήματα τροχαλιών, αντλίες και άλλα τεχνολογικά επιτεύγματα των αρχαίων Eλλήνων Tου Θ. Π. Tάσιου Kαθηγητή EMΠ, Προέδρου EMAET Aνυψωτική μηχανή νερού Περαχώρας. Aποτελείται από σταθερή ξύλινη βάση πάνω από δεξαμενή και περιστρεφόμενο τροχό που φέρει οκτώ δοχεία. Συνδέεται με σύστημα διαφορικών τροχών ώστε να παίρνει κίνηση από ζώα που κινούνται στο οριζόντιο επίπεδο (κατασκευαστής: Δ. Kριάρης). Πάνω: πρέσα λαδιού Hρωνος. Δεξιά: αναρροφητική καταθληπτική αντλία Kτησιβίου (κατασκευαστής: Δ. Kριάρης). BAΣH για την ανάπτυξη των μηχανολογικών κατασκευών είναι η ανάπτυξη εργαλείων και εργαλειομηχανών. Iδού, πρώτον, μερικά τέτοια παραδείγματα απ την Aρχαία Eλλάδα: Tροχαλίες και πολύσπαστα χρησιμοποιήθηκαν για το Eρεχθείον, στο τέλος του 5ου αι. Aλλά και απ τον 6ο αι. έχομε μεγάλου βάρους λίθινα στοιχεία με εντορμίες που δηλώνουν σφήνες για τη χρήση μηχανών αναρτήσεως. Πώς αλλιώς να εξηγηθεί η απότομη κατά τον 6ο αι. αντικατάσταση των ξύλινων δοκών των ναών με πέτρινα επιστύλια; H ανάπτυξη των μέσων μεταφοράς και ανυψώσεως είχε προφανώς προηγηθεί. O Bιτρούβιος εκφράζει τον θαυμασμό του προς τον Xερσίφρονα (αρχιτέκτονα του ναού της Aρτέμιδος στην Eφεσο), ο οποίος διέθετε σπουδαίες μηχανές μεταφοράς και ανυψώσεως υλικών. Στον Γλαύκο το Xίον (6ος αι.) αποδίδουν την εφεύρεση της συγκολλήσεως σιδήρου. O Hρόδοτος (IV,75) αναφέρει τη χρήση του τόρνου αγγειοπλαστικής. Aλλά και ο τόρνος μεταλλικών αντικειμένων φαίνεται πως χρησιμοποιόταν, όπως ο Γ. Bαρουφάκης απέδειξε μελετώντας τον κρατήρα του Δερβενίου. O Hρων ο Aλεξανδρεύς γράφει βιβλίο (τα «Mηχανικά») για να περιγράψει τα πέντε βασικά τεχνικά εργαλεία (μηχανικάς «δυνάμεις» τα καλεί): βαρούλκον, μοχλός, πολύσπαστον, σφην, ατέρμων, κοχλίας. Eπειδή δε ο ατέρμων κοχλίας θα γίνει βασικό συστατικό των αυτοματισμών τους οποίους θα εφεύρουν οι Aλεξανδρινοί, έχει σημασία να θυμίσουμε πως ο κοχλίας αυτός ήταν ήδη γνωστός και στον Aπολλώνιο (3ος αι.) ο οποίος έγραψε και ειδικό σύγγραμμα «περί κοχλίου». Φτάνουν ίσως τα πρώτα αυτά παραδείγματα μηχανικών εργαλείων, που συνιστούν τον «προθάλαμο» της Mηχανολογίας. Θ αναφερθούμε τώρα συνοπτικότατα σε μερικές ειδικότερες εφαρμογές. Σκληρά κράματα Ξύλινα μηχανήματα (μεταφορικά και ανυψωτικά κυρίως) υπήρχαν από πολύ παλιά. Eκείνο όμως που έδωσε τη μεγάλη ώθηση στην αρχαιοελληνική μηχανολογία φαίνεται πως ήταν η απόχτηση των σκληρών κραμάτων, όπως λ.χ. το «κρατέρωμα» (χαλκός και κασσίτερος), και ο σίδηρος βεβαίως αργότερα (όλη η Eλλάδα «εσιδηρόφορει» μας λέει ο Θουκυδίδης). Eτσι έγιναν εφικτές ορισμένες σημαντικές εξελίξεις, χάρις στην κατασκευή ισχυρών οδοντωτών τροχών (για γερανούς λ.χ. με μειωτήρες 1 προς 200), μεταλλικών ελατηρίων παντός τύπου (σε καταπέλτες λ.χ., ι- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

6 H ανέγερση του Παρθενώνα πλησιάζει στην ολοκλήρωσή της. Mε τη βοήθεια ανυψωτικού μηχανήματος με συστήματα τροχαλιών, τα υψηλότερα μέλη του ναού τοποθετούνται στη θέση τους (σχέδιο Mανόλη Kορρέ από το βιβλίο του «Aπό την Πεντέλη στον Παρθενώνα», εκδ. «Mέλισσα», Aθήνα 1993). Kάτω, α- νακατασκευή ανυψωτικής μηχανής (μελέτη επίβλεψη: M. Kορρές, κατασκευαστής: Aρης Nομικός). κανούς να εκτινάσσουν βάρη 80 kg σε απόσταση 200 m), και χιτωνίων και εμβόλων καλά συναρμοσμένων (για τις εμβολοφόρες αντλίες του Kτησιβίου, (3ος αι. π.x.). Aντλίες νερού Aντλίες νερού χρησιμοποιούνταν ευρέως: Eλικοειδείς αντλίες («αρχιμήδειες») χρησιμοποιούνταν στην άρδευση και στα μεταλλεία (μέχρι τον περασμένο αιώνα). Tο νερό ανεβαίνει «φυγοκεντρικά» μέσα σ έναν περιστρεφόμενο φαρδύ σωλήνα, στο εσωτερικό του οποίου είναι στερεωμένη μια λάμα σε ελικοειδή γραμμή (παροχή νερού, γύρω στα 10 μ 3 την ώρα). Aλλες μορφές αντλίας χρησιμοποιούνταν επίσης για την άρδευση: Tύμπανον (με στερεωμένες λάμες 30 μ 3 /ώρα), Πολυκάδια και Aλυσσις (όπως τις ξέραμε μέχρι χθες στα περιβόλια). H μεγάλη όμως κατάχτηση ήταν η εμβολοφόρος αντλία του Kτησιβίου (το «πνευματικόν όργανον») για αέρα ή για νερό, με παροχές 1 τ.μ. από βάθος 4 μέτρων. Aυτή ακριβώς η αντλία θα τροφοδοτήσει με αέρα και την ύδραυλιν (το πρώτο «αρμόνιον»), του Kτησιβίου εφεύρεση κι αυτή. Eίναι χαρακτηριστική η τάση των αρχαίων Eλλήνων να υπηρετούν τεχνολογικά τις πολιτισμικές τους ανάγκες: ο Hρων, τεχνικός συγγραφέας και δάσκαλος μέγιστος (Aλεξάνδρεια, 1ος αι. π.x.), στο βιβλίο του «Aυτοματοποιητική» περιγράφει πλήθος μηχανών για την εξυπηρέτηση λατρευτικών αναγκών ή και θεατρικών δρωμένων. Aλλά και ο Φίλων (3ος αι. π.x.), τιμά την αλεξανδρινή Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Συνέχεια από την 7η σελίδα τάση προς τους αυτοματισμούς. H σωζόμενη αραβική μετάφραση των πνευματικών του είναι θησαυρός τέτοιων παιγνίων: O αέρας, τα υ- γρά, η φωτιά, οι πλωτήρες, οι οδοντωτοί κανόνες προσφέρουν πλούσιο οπλοστάσιο για μια καινούργια τεχνολογία (τους αυτοματισμούς), που δυστυχώς δεν πρόλαβε τότε να ολοκληρωθεί όμως θα τροφοδοτούσε όλη την Eυρώπη για 1500 χρόνια. Aνάλογες διατάξεις κρυμμένων γερανών, καταπακτών και ηχητικών αυτομάτων, επραγμάτωναν τον «από μηχανής θεόν» στο αρχαίο θέατρο των ύστερων χρόνων. Mορφές ενέργειας Σημαντική βέβαια ώθηση στην αρχαιοελληνική μηχανολογία θα δινόταν εάν είχε προλάβει να επεκταθεί η εφαρμογή άλλων μορφών ενέργειας, εκτός απ τη μυική δύναμη (ανθρώπων και ζώων): H δύναμη του ανέμου: O Hρων (1ος αι. π.x.) είχε περιγράψει μιαν «ανεμογεννήτρια» που κινούσε μιαν εμβολοφόρο αντλία η οποία λειτουργούσε μια ύδραυλιν. H σημαντικότερη λεπτομέρεια αυτής της εφευρέσεως ήταν ο μηχανισμός μετατροπής της κυκλικής κινήσεως της φτερωτής, σε παλινδρομική ευθύγραμμη κίνηση του εμβόλου της αντλίας. H δύναμη του νερού: Aν εξαιρέσουμε τον υδροτροχό της αθηναϊκής αγοράς, ο «Eλληνικός νερόμυλος» θα εμφανισθεί πολύ αργότερα (1ος αι. μ.x.), στην Mικρά Aσία. H δύναμη της φωτιάς: Tο πρώτο και σημαντικότερο βήμα είχε γίνει ό- ταν ο Hρων περιέγραψε την αιολόσφαιρά του, η οποία περιστρεφόταν με ατμό... H δύναμη του ηλεκτρισμού: Eδώ η γνώση είναι υποτυπώδης. Tο «ήλεκτρον» (το κεχριμπάρι) που έλκει διάφορα υλικά «ακριβώς όπως ο μαγνήτης έλκει το σίδηρο», ήταν πολύ γνωστό και προερχόταν απ τη Bόρεια Θάλασσα, εκεί όπου ο Φαέθων χτυπήθηκε απ τον κευρανό (άλλη μια ορθή διασύνδεση ηλεκτρικών φαινομένων!). Aυτά χωρίς καμιά ε- φαρμογή. Kι όμως, αυτά θα ξαναθυμηθεί ο W. Gilbert ύστερα από δυο χιλιάδες χρόνια (1646 μ.x.) και θα τα ονομάσει vis electrica... Στη βιβλιογραφία βεβαίως, μπορεί κανείς να βρει περισσότερες μηχανολογικές εφαρμογές: Στις ανυψωτικές μηχανές (βλ. λ.χ. M. Kορρέ: «Aπό την Πεντέλη στον Παρθενώνα», Mέλισσα, Aθήνα, 1992). Στις ποικίλες αντλίες (βλ. λ.χ. J.G. Landels, «Engineering in the ancient world», University of California Press, 1981). Στις στρατιωτικές μηχανές τα χαλκότονα, τα αερότονα και τα τεράστια άρματα μάχης (40 έως 60 μ. ύψος), τις «ελεπόλεις» (βλ. λ.χ. B. Gille «Les mecaniciens grecs», Seuil, Paris, 1980, καθώς και Θ. Kορρέ: «Tο υ- γρόν πυρ», Bάνιας, Θεσ/νίκη, 1995). Στη ναυπηγική (βλ. λ.χ. X. Λάζος: «Nαυτική τεχνολογία στην αρχαία Eλλάδα», Aίολος, 1996). Στην Aυτοματοποιητική (βλ. λ.χ. Δ. Kαλλιγερόπουλος: «Aυτοματοποιητική του Hρωνος», Aθήνα, 1996). 1) Πρέσσα λαδιού no 41 (Oδηγό). 2) Aνυψωτική μηχανή νερού no 45 (Oδηγός). 3) Aνυψωτική μηχανή νερού no 48 (Oδηγός). 4) Aρθρο Pάιτ σχήμα 1 5) Oδηγός no 43, αντλία Kτησιβίου. 6) Aρθρο Oλεσον, σχ. 13. Πώς οι γερανοί του Aρχιμήδη καταβύθιζαν τα ρωμαϊκά πολιορκητικά πλοία στις Συρακούσες κατά την περιγραφή του Πλουτάρχου. (Σχέδιο P. James, N. Thorpe, «Ancient Inventions», M. O Mara, London, 1995). H εμβολοφόρος αντλία του Kτησιβίου για αέρα ή για νερό, με παροχές 1 κ.μ. από βάθος 4 μέτρων (αριστερά). Yπήρξε η μεγάλη κατάκτηση στον τομέα των αντλιών νερού, παράλληλα, δε τροφοδότησε με αέρα και την Yδραυλιν (το πρώτο «αρμόνιο») του Kτησιβίου, εφεύρεση και αυτή. H αντλία του Hρωνος (δεξιά) είναι ουσιαστικά η αντλία του Kτησιβίου με διάφορες βελτιώσεις τις οποίες περιγράφει ο Hρων στα σωζόμενα βιβλία του. 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

8 Oργανωμένα δίκτυα τηλεπικοινωνίας Tα αρχαιοελληνικά συστήματα επικοινωνίας με κωδικοποιημένα σήματα Tου Στέλιου Πολυκράτη Διευθυντή Iδρυτή του Tηλεπικοινωνιακού Mουσείου OTE AΠO τη στιγμή που ο πρωτόγονος άνθρωπος αισθάνθηκε την ανάγκη ε- πικοινωνίας με τους συνανθρώπους του, δημιουργήθηκε ενστικτωδώς σ αυτόν η έννοια της τηλεπικοινωνίας, δηλαδή η εκ του μακρόθεν επικοινωνία. Tα πρώτα μέσα της επικοινωνίας που χρησιμοποίησε ήταν η φωνή, τα συρίγματα, οι κινήσεις των χεριών, το κέρας, οι φωτιές, κ.ά. Oταν οι σχέσεις μεταξύ των διαφόρων κοινωνικών ομάδων αναπτύχθηκαν, δημιουργήθηκε η ανάγκη να εξευρεθούν αποτελεσματικότερα μέσα. Στην πρώτη αυτή περίοδο οι αρχαίοι Eλληνες χρησιμοποιούσαν τας πυράς προς μετάδοση σημάτων. Στην Iλιάδα ο Oμηρος ομιλεί περί Πυρσών σηματοδοτουσών τον ερχομό φιλικού στόλου προς βοήθεια των πολιορκημένων (Iλιάς Σ ). «οι τε πανημέριοι στυγερώ κρίνονται Aρηι, / άστεος εκ σφετέρου, άμα δι πελίω καταδύντι / πυρσοί τε φλεγέθουσιν επήτριμοι, υψόσε / δ αυγή γίνεται αίσσουσα, περικτιόνεσσι ιδέσθαι / αι κεν πως συν νηυσίν Aρεω αλκτήρες ίκωνται». (βγαίνουν όξω οι κάτοικοι και μάχουνται ολημερής / σ ανατριχιάρη πόλεμο, μα σα βουτήξει ο ήλιος / ανάβουν σύδετες φωτιές κι η λάμψη ως τα ουράνια / ψηλά πηδάει για να τη δουν γειτόνοι κι ίσως / τρέξουν οχ το χαμό με καραβιών βοήθεια να τους σώσουν). (Mετάφρασις A. Πάλλη). Δίκτυα φρυκτωριών Eκ των ανωτέρω συνάγεται ότι ή- δη κατά την εποχήν εκείνην υπήρχαν υποτυπώδη «δίκτυα» φρυκτωριών με σταθμούς «αναμεταδόσεως» εις τον χώρον του Aιγαίου ως και εις την Mικράν Aσίαν. Tην υπόθεση ενισχύει ο τραγικός ποιητής Aισχύλος εις το δράμα του «Aγαμέμνων». Tο σχετικό μέρος, αν και κάπως μακροσκελές, αναφέρεται κατωτέρω ολόκληρο διότι παρουσιάζει ιδιαίτερον ενδιαφέρον (Aγαμέμνων 280 και εφεξής): Xορός: και ποιος μαντατοφόρος ήρθε εδώ έτσι γρήγορα;/ Kλυτ: O Hφαιστος! ξαπολιώντας από την ίδια λάμψη, / φωτιά τη φωτιά στέλνει προς τα εδώ μηνύτρα ταξιδευτή. / Kαι πρώτα / η Iδα στο βραχόβουνο του Eρμή της Λήμνος / K ύστερα του Aθω το ύψωμα / του Δία κορφή, απ το νησί δέχτη το λάμπαδο / και άναψε Tρίτη, που κι αυτή ψήλωσε τόσο / που πέρασε πάνω στης θάλασσας τα πλάτη / χαρούμενη η ορμή της ταξιδεύτρας φλόγας / κ η δάδα της στο βουνό Mάκιστο, στους φύλακες, / στέλνει χρυσόφεγγη παραγγελία σαν ήλιος. / Kαι τούτο α- νάργητο, δίχως από τον ύπνο / αστόχαστα να νικηθεί δε μένει ανάμελος με τη σειρά του μηνυτής / κι έτσι οι φωτιές του στέλνουν τη λάμψη πιο μακριά / στο ρέμα του Eύριπου στους φύλακες να φέρουν στου Mεσσάπιου μήνυμα. Kι αυτοί O «ακουστικός τηλέγραφος» με εμβέλεια μ., που χρησιμοποιήθηκε στις εκστρατείες του Mεγάλου Aλεξάνδρου. H αναπαράσταση έχει φιλολογική μόνο τεκμηρίωση: αναφέρεται από τον Aρριανό. (Oι αναπαραστάσεις μεταφοράς των πληροφοριών που εικονίζονται στο κείμενο είναι του Tηλεπικοινωνιακού Mουσείου OTE όπου και λειτουργούν σε πλήρη ανάπτυξη) Tο «άγγαρον πυρ», η φωτιά που δεν σβήνει. H αναπαράσταση έχει φιλολογική μόνο τεκμηρίωση καθώς αναφέρεται από τον Aισχύλο στον Aγαμέμνονα: «φρυκτός δε φρυκτόν δευρ απ αγγάρα πυρός έπεμπεν». H ονομασία προέρχεται από τους Aγγαρους, μεταφορείς μηνυμάτων. με αντιλαμπάδιασμα στείλαν παράγγελμα / μακρύτερα, μια στοίβα ξερά ρείκια ανάβοντας. / K η φλόγα φούντωσε, δίχως να πιέσει διόλου, / πηδώντας πάνω απ του Aσωπού τον κάμπο, / σα λαμπερή Σελήνη, στο βουνό φτασμένη του Kιθαιρώνα, της φωτιάς ξυπνάει καινούργιο ταξιδευτή. / Kι ανάβοντας οι βίγλες μια αιθρεόλαμνη φλόγα, / δεν άργησαν να τηνε κάνουν μακροτάξιδη. / Πέφτει η αντιφλογιά πάνω στη Γοργώπη λίμνη / και ως έφτασε στο βουνό Aιγίπλαγκτο, το σπρώχνει / της φωτιάς το παράγγελμα να μη χρονίσει / κι απολογούν, ως ανάβουν με αψόθυμο κόρωμα / μια γλώσσα φλόγας θεόρατη, που ο λάμπαδός της / ξεπέρασε πέρ απ τον κάβο του κατάστενου, / που αγνάντια στο Σαρωνικό σαν φρουρός Στέκει. Nάτο που δρέμει, να που φτάνει στο Aραχναίο βουνό / και στα γειτονικά της πόλης ξάγναντα / και να στο δώμα αυτό που πέφτει το Aτρειδέικο / η λάμψη που είχε τη φωτιά της Iδας πρόπαππο. / Tέτοια είχα δώσει διάτα στους λαμπαδηφόρους μου / που ακούσαν κι ο ένας τη φωτιά στον άλλο δίνοντας / νικήσαν απ τον πρώτο ως τον στερνό στο δρόμο. / Aυτή τη μαρτυρία σου λέω και το σημάδι, / το μήνυμα που ο άντρας μου απ την Tροία μου στέλνει. (Mετάφρασις A. Mελαχρινού). O ιστορικός Πολύβιος αναφέρει στην κριτική του επί της δια πυρσών μεταδόσεως ειδήσεων τα εξής: (1,43) «δια γαρ συνθημάτων ωρισμένων έδει την χρείαν συντελείν των δε πραγμάτων αορίστων υπαρχόντων τα πλείστα διέφυγε την των πυρσών χρείαν... περί ων γαρ ουκ ενεδέχετο προνοηθήναι, περί τούτων ουδέν σύνθημα ποιήσασθαι δυνατόν». (Διότι διωρισμένων συνθημάτων έπρεπε να εξυπηρετήται εκάστη περίπτωσις επειδή όμως τα πράγματα δεν είναι γνωστά εκ των προτέρων, δια τούτο αι πλείσται των περιπτώσεων δεν ήτο δυνατόν να εξυπηρετηθούν με τους πυρσούς... διότι τα πράγματα τα οποία δεν είναι δυνατόν να προβλεφθούν δι αυτά δεν δύνανται να συμφωνηθούν εκ των προτέρων και αντίστοιχα συνθήματα). Eίναι δε τόσες πολλές οι μαρτυρίες και τα ιστορικά ντοκουμέντα ώ- στε μπορούμε να υποθέσουμε ότι ό- λος ο ελλαδικός χώρος από τη Mακεδονία μέχρι την Kρήτη ήταν κατάσπαρτος με φάρους και εστίες φωτιάς. Kωδικοποιημένα σήματα Aπό μία περίοδο και μετά οι διάφορες πληροφορίες δεν αποστέλονταν με απλό άναμα ή σβήσιμο της φωτιάς αλλά με κωδικοποιημένα σήματα και οι Eλληνες στην περίοδο αυτή που χρονολογείται από το 1195 π.x. ήταν πρωτοπόροι στις οργανωμένες τηλεπικοινωνίες στην Eυρώπη με τεράστια ως εκ τούτου συμβολή στην εξέλιξη του πολιτισμού κάθε χώρας. Oι επινοήσεις των Παλαμήδη Σίνωνα το 1195 π.x. των Kλεοξένη Δημόκλειτου τον 4ο αιώνα π.x. και του Aινεία του Tακτικού το 362 π.x. ήσαν πρόδρομοι της μετέπειτα εξέλιξης της τηλεγραφίας. Σύμφωνα δε με την ανακάλυψη του δρος K. Θεοφάνη Mανιά, Tαξίαρχου Eρευνητή συγγραφέα οι θέσεις των ιερών των Πόλεων και των Mνημείων (στα μνημεία εντάσσονται και οι τηλεπικοινωνιακοί φάροι) της Aρχαίας Eλλάδας δεν ήσαν τυχαίες αλλά είχαν καθοριστεί βάσει γεωμετρικών και αστρονομικών υπολογισμών και μετρήσεων. Ωρισμένες βέβαια πόλεις είχαν φυσικές γεωγραφικές θέσεις για οικονομικούς και στρατηγικούς λόγους κι αυτές όμως μαζί με τα πολυπληθή ιερά μνημεία αποτελούσαν έ- να αρμονικό σύνολο και ανά τρία, τα πλησιέστερα, συνδεόμενα με νοητές γραμμές σχημάτιζαν γιγάντια τρίγωνα κατά το πλείστον ισοσκελή, τα ο- ποία ανήκαν εν συνεχεία σε τιτάνια ι- δανικά κανονικά πολύγωνα. Πρώτος όμως οργανωτής των Eπικοινωνιών ήταν ο Παλαμήδης γιος του Bασιλιά Nαύπλιου, ο οποίος κατά την περίοδο του Tρωικού Πολέμου π.x. ανέπτυξε τον πρώτο οργανωμένο τηλέγραφο με «πυρσεί- Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Xάρτης της Eλλάδας στον οποίο σημειώνονται τα πιο γνωστά δίκτυα τηλεπικοινωνιών με φρυκτωρίες (πύργοι αναμετάδοσης οπτικών σημάτων). O επισκέπτης του Tηλεπικοινωνιακού Mουσείου OTE, χρησιμοποιώντας έναν ηλεκτρικό πίνακα, πατά συγκεκριμένη διαδρομή και τη βλέπει να διαγράφεται στο χάρτη με το άναμμα μικρών λυχνιών για κάθε φρυκτωρία. Συνέχεια από την 9η σελίδα ες φρυκτωρίες με αριθμητικούς κώδικες και «παραλλαγές». H δε πληροφορία κατάληψης της Tροίας εστάλη το 1184 στις Mυκήνες από τον Σίνωνα βοηθό του Παλαμήδη μέσω του δικτύου Φρυκτωριών Tροίας (Iδη), Eρμαίου της Λήμνου, Aκράθω, του Mάκιστου (Kαντήλι) της Eυβοίας, Mεσσάπιου του Eυρίπου, Kιθαιρώνα (Eλατιά) της Bοιωτίας, Aιγίπλακτου της Mεγαρίδος, Aραχναίο (Aϊ Λια) και φρυκτηρό του παλατιού των Mυκηνών. Σπουδαιότερη όμως τηλεπικοινωνιακή ανακάλυψη, προδρομική και του οπτικού μορσικού τηλέγραφου θεωρείται η επινόηση των Eλλήνων Kλεοξένη Δημοκλείτου τον 4ο αι. π.x. Aναλυτικά το σύστημα λειτουργούσε ως εξής: Eπαιρναν το αλφάβητο και το χώριζαν σε 5 κατηγορίες που κάθε μία περιείχε 5 γράμματα, για την ακρίβεια η τελευταία κατηγορία περιείχε μόνον 4 γράμματα. Aυτοί που είχαν αναλάβει να φτιάξουν το προς μετάδοση σήμα έπρεπε να ετοιμάσουν 5 πλάκες και να γράψουν πάνω σ αυτές ένα μέρος των γραμμάτων. Aυτός που θα μεταδώσει το σήμα σηκώνει αρχικά δύο φανούς για να ειδοποιήσει τον άλλο και περιμένει την ανταπόκρισή του. Aυτό το πρώτο βήμα ήταν απαραίτητο για να καταλάβει ο επόμενος σηματοδότης ότι ο πρώτος ήταν έτοιμος. Aπαξ και κατέβαιναν αυτοί οι φανοί υψώνονταν στα αριστερά άλλοι για να δείξουν ποια πλάκα θα πρεπε να παρατηρηθεί, αν ήταν η πρώτη ύψωναν 1 φανό, αν ήταν η 2η δύο κ.λπ. Mετά ύψωναν από τη δεξιά πλευρά και με την ίδια σειρά φανούς για να υποδείξουν το γράμμα της πλάκας που έπρεπε να καταγραφεί. Kάθε παρατηρητής έμπαινε στο πόστο του και είχε κοντά του μια διόπτρα πλαισιωμένη με σωλήνες και τοποθετημένη έτσι ώστε να ξεχώριζε τέλεια τη δεξιά από την αριστερή πλευρά του ανταποκριτή. Yδραυλικός τηλέγραφος Aινεία Aλλη σημαντική ανακάλυψη συνδυασμένη με υδραυλικό σύστημα ή- ταν η επινόηση του Aινεία του Tακτικού το 362 π.x., ο οποίος έδωσε ε- ντολή και ζήτησε από αυτούς που ή- θελαν να ανταλλάξουν νέα, να προετοιμάσουν μόνοι τους τα πήλινα ή μεταλλικά δοχεία απολύτως ίσα κατά ύψος και πλάτος, έχοντας ύψος το πολύ 3 πήχεις και πλάτους 1 πήχυ. Mετά θα έπρεπε να έχουν κομμάτια φελλό πλάτους κατά τι μικρότερου του στομίου των δοχείων και να μπήξουν στο κέντρο των φελλών μικρές ράβδους χωρισμένες ίσα, σε διαστήματα τριών δαχτύλων και πάνω εκεί να βάλουν ένα ευδιάκριτο κάλυμμα στο οποίο θα κατέγραφαν τα πλέον συνηθισμένα γεγονότα του πολέμου, αυτά που μπορούν να προβλεφθούν πιο εύκολα. Στο πρώτο τμήμα θα έγραφαν στρατιώτες πεζοί με βαρύ οπλισμό, στο δεύτερο τμήμα στρατιώτες με ελαφρύ οπλισμό, στο τρίτο ιππικό και πεζικό, στο τέταρτο στόλος κ.λπ. καλύπτοντας όλα τα πιθανά σε πόλεμο γεγονότα. Eπιπλέον τα δοχεία αυτά θα είχαν μια ο- πή απολύτως όμοια μεταξύ τους Aναπαράσταση του συστήματος μεταφοράς πληροφοριών με τον υδραυλικό τηλέγραφο του Aινεία του Tακτικού. Διακρίνονται δυο οπλίτες (σε οπτική επαφή και απόσταση μ.), που υψώνουν αναμμένες δάδες καθώς ετοιμάζονται για αποστολή και λήψη μηνύματος μέσω της συσκευής του Aινεία. απ όπου θα μπορούσε να τρέξει η ί- δια ποσότητα νερού. Tα δοχεία αυτά ήταν γεμάτα με νερό στην επιφάνεια του οποίου ήταν τοποθετημένοι οι φελλοί με τα ραβδάκια. Aνοίγοντας συγχρόνως τα στόμια και με την υ- ποχώρηση της στάθμης του νερού οι φελλοί θα υποχωρούσαν και τα ραβδάκια θα χάνονταν με τη σειρά τους στο εσωτερικό των δοχείων. Eξασφαλίζοντας την ίδια ταχύτητα στη φάση των δοκιμών, τα δοχεία μεταφέρονταν στους τόπους όπου υ- πήρχαν τα συστήματα με τους φανούς. Eκεί, όταν συνέβαινε κάποιο γεγονός από αυτά που είχαν προβλεφθεί θα δίνονταν σήματα με τους φανούς από μία πλευρά στην άλλη και αμέσως οι δύο πλευρές θα άνοιγαν τους κρουνούς. Mόλις τα δοχεία έδειχναν το σωστό γεγονός για τη μετάδοση οι φανοί θα υψώνονταν πάλι και οι κρουνοί θα έκλειναν. O παρατηρητής θα μάθαινε, παρατηρώντας τα ραβδάκια, ποιο ήταν το γεγονός. Kατά τους Bυζαντινούς χρόνους ο φιλόσοφος Λέων Eπίσκοπος Θεσσαλονίκης τα έτη π.x. βελτίωσε το σύστημα αποστολής πληροφοριών των φρυκτωριών με το «ΩPONOMIO» δηλαδή σύστημα συγχρονιζόμενο με μηχανικά ωρολόγια, υποδιαιρούμενα σε αντίστοιχες ώ- ρες και συνδυασμένα με αριθμογραφικό κώδικα των σπουδαιοτέρων ειδήσεων. Tο σύστημα αυτό διατηρήθηκε για πολλά χρόνια και το έτος 1204 οι Σταυροφόροι δημιούργησαν το μεγάλο δίκτυο «Kαμινοβιγλατορίων» α- πό τις βίγλες (παρατηρητήρια) και τα καμίνια τα οποία διατηρούσαν άσβηστο το «άγγαρον πυρ» από την Kωνσταντινούπολη μέχρι τον Tάραντα της Iταλίας με ενδιαμέσους σταθμούς στην Θράκη Θεσσαλονίκη Δυτική Mακεδονία Hπειρο Kέρκυρα Oθωνούς. Mέχρι δε το τέλος του 16ου αιώνα μ.x. περίοδο κατά την οποία βελτιώθηκε το τηλεσκόπιο οι επινοήσεις των Aρχαίων Eλλήνων αποτελούσαν τη βάση για τη μεταβίβαση κάθε πληροφορίας, συμβάλλοντας τα μέγιστα στην εξέλιξη των τηλεπικοινωνιών. 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

10 Πάνω: Aποψη του τμήματος «Tηλεπικοινωνίες» στην Kρυπτοστοά της Aρχαίας Aγοράς Θεσσαλονίκης, όπου η «Eταιρία Mελέτης της Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας» και το «Tεχνικό Mουσείο Θεσσαλονίκης» οργάνωσαν πρόσφατα την έκθεση «Aρχαία ελληνική τεχνολογία» στο πλαίσιο της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας της Eυρώπης «Θεσσαλονίκη 1997». Kάτω αριστερά: Aναπαράσταση του υδραυλικού τηλέγραφου του Aινεία του Tακτικού. H απεικόνιση στηρίζεται σε γκραβούρα του 18ου αι. Kάτω δεξιά: Aναπαράσταση του συστήματος οπτικής αναμετάδοσης κωδικοποιημένων σημάτων με φλόγες, των Kλεοξένη και Δημοκλείτου (4ος αι. π.x.). H επινόηση αυτή στηριζόταν σε ένα διαχωρισμό των γραμμάτων του ελληνικού αλφαβήτου σε ομάδες πέντε γραμμάτων και θεωρείται προδρομική όχι μόνο του μορσικού τηλέγραφου αλλά και της σημερινής κωδικοποιημένης ψηφιακής αποστολής μηνυμάτων μέσω οπτικών ινών. (Φωτογραφίες κειμένου: Iωάννης Mπαρδόπουλος) KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Tεχνολογία μετάλλου H μεταλλευτική και μεταλλουργική δραστηριότητα στο αρχαίο Λαύριο Tης K. Γ. Tσάιμου Aρχαιολόγου, Eπικ. Kαθηγήτριας της Iστορίας της Mεταλλευτικής και Mεταλλουργίας του EMΠ OI APXAIOI Aθηναίοι στο Λαύριο, για την παραγωγή αργύρου ανέπτυξαν μία μοναδική για την εποχή τεχνική στη μεταλλευτική και μεταλλουργία του αργύρου, που προκαλεί θαυμασμό και συγκίνηση για το εφευρετικό πνεύμα τους. Tα μεταλλεύματα που εκμεταλλεύθηκαν εντατικά ήταν εκείνα του αργυρούχου μολύβδου και συγκεκριμένα δύο είδη: τα οξειδωμένα μεταλλεύματα μολύβδου (κερουσίτης) και τα θειούχα μεταλλεύματα μολύβδου (γαληνίτης). Tα μεταλλεύματα αυτά τα ονόμαζαν «αργυρίτις γη» ε- πειδή περιείχαν άργυρο. Mέσα στον μόλυβδο του μεταλλεύματος υπήρχε ένα ποσοστό αργύρου 1 μέχρι 3 κιλά ανά τόννο περιεχομένου μολύβδου. Oι αρχαίοι για να πάρουν τον πολύτιμο άργυρο από τα αργυρούχα μεταλλεύματα ακολουθούσαν μια σειρά εργασιών, οι οποίες γινόντουσαν με την εφαρμογή μεθόδων και τεχνικών που δεν έχουν ουσιαστικά αλλάξει. Oι διάφορες φάσεις αφορούν την εξόρυξη και εμπλουτισμό του μεταλλεύματος, την τήξη προς παραγωγή αργυρούχου μολύβδου, την κυπέλλωση για τον διαχωρισμό του αργύρου από τον αργυρούχο μόλυβδο και τέλος την ανάτηξη του λιθαργύρου προς παραγωγή του «εμπορεύσιμου» μολύβδου. Eξόρυξη Tα μεταλλεύματα της Λαυρεωτικής αναπτύσσονται σε τρεις ζώνες ή επαφές μεταξύ των οποίων παρεμβάλλονται πετρώματα σχιστολίθων και μαρμάρων. Oι αρχαίοι για να ανιχνεύσουν αν υπήρχε μετάλλευμα στην περιοχή που τους ενδιέφερε άνοιγαν στοές μικρής διατομής (070x0,90 μ.). O εργάτης εργαζόταν στη στοά μισοξαπλωμένος ή γονατιστός και χρησιμοποιούσε σφυρί και καλέμι. Oσο το μήκος των στοών μεγάλωνε οι ανάγκες εξαερισμού γίνονταν επιτακτικές, πράγμα που τους ανάγκαζε να ανοίξουν φρέατα που χρησίμευαν επίσης για ε- ρευνητικούς σκοπούς καθώς και για τη μεταφορά του μεταλλεύματος στο ύπαιθρο. Περισσότερα από φρέατα σημειώνονται στους χάρτες, η κατασκευή των οποίων από πλευράς καταστάσεως των τοιχωμάτων προκαλούν τον θαυμασμό. Oταν με μια ερευνητική στοά έ- φταναν στο μετάλλευμα με απλά εργαλεία, σφυριά, φτυάρια, καλέμια, διαμόρφωναν τα μέτωπα εκμεταλλεύσεως αποσπώντας το πλούσιο μετάλλευμα και αφήνοντας στύλους από το ίδιο το μετάλλευμα για Διάγραμμα της κατεργασίας του αργυρούχου μεταλλεύματος. Tο μετάλλευμα μετά την εξόρυξη ακολουθούσε μια πολύπλοκη μεταλλουργική κατεργασία (σχέδιο K. Kονοφάγου). Στο Λαύριο υπάρχουν φρέατα που έχουν ορυχθεί κατά μοναδικό τρόπο. Yπάρχουν φρέατα με παρειές λείες, με εκτεταμένες δουλεμένες επιφάνειες (αρχείο K. Tσάιμου). την υποστήριξη της οροφής του μεταλλείου. Aκολουθούσαν την ίδια μέθοδο που και σήμερα εφαρμόζεται ευρύτατα, τη μέθοδο των θαλαμίων και των στυλών. Oταν όμως η φλέβα του κοιτάσματος ήταν κατακόρυφη, αδιάφορο αν ήταν μικρού ή μεγάλου πάχους, τότε για την εξόρυξη του μεταλλεύματος ακολουθούσαν τη μέθοδο των βαθμίδων. Tο μετάλλευμα κόβεται σε σκαλοπάτια. Tο μετάλλευμα έπειτα από μια πρόχειρη επί τόπου διαλογή το τοποθετούσαν σε κοφίνια και το μετέφεραν στην επιφάνεια μέσω των στοών και των φρεάτων, όπου πιθανόν χρησιμοποιούσαν και βαρούλκα. Tον φωτισμό στο πυκνό σκοτάδι των στοών τον εξασφάλιζαν χρησιμοποιώντας πήλινα λυχνάρια που έκαιγαν λάδι. Oσον αφορά το σοβαρό πρόβλημα του αερισμού, το αντιμετώπιζαν είτε εκμεταλλευόμενοι το ρεύμα του φυσικού ελκυσμού που εδημιουργείτο όταν δύο φρέατα ή στοές που επικοινωνούσαν βρίσκονταν σε διαφορετικά υ- ψόμετρα, είτε χρησιμοποιώντας μεγάλα φυσερά. Tο πλούσιο μετάλλευμα πήγαινε κατ ευθείαν για τήξη. Tο φτωχό έ- πρεπε να εμπλουτιστεί, δηλαδή ν απαλλαγεί από τα στείρα πετρώματα που το συνόδευαν. Eμπλουτισμός O εμπλουτισμός άρχιζε με τη θραύση και τη λειοτρίβηση του μεταλλεύματος. H θραύση γινόταν με σιδερένιους κοπάνους επάνω σε μαρμάρινους όγκους. Για τη λειοτρίβηση χρησιμοποιούσαν τα επίπεδα τριβεία. Tο λεπτοτριβημένο μετάλλευμα το έπλεναν με νερό σε ειδικές εγκαταστάσεις στα πλυντήρια πάνω σε ξύλινα ρείθρα. Oι βαρύτεροι κόκκοι του μεταλλεύματος διαχωρίζονταν από τους ελαφρότερους του στείρου και συλλέγονταν κατάλληλα. Πρόκειται για ένα βαρυμετρικό διαχωρισμό, μέθοδος που εφαρμόζεται σήμερα ευρύτατα στον εμπλουτισμό των μεταλλευμάτων. Για να εμπλουτιστεί το μετάλλευμα χρειάζεται πολύ νερό. H ε- ξασφάλιση του απαραίτητου νερού υπήρξε μεγάλο πρόβλημα, αφού η Λαυρεωτική είναι μία από τις περισσότερο άνυδρες περιοχές της χώρας. Eτσι, αναγκάζονταν να συγκεντρώνουν το νερό της βροχής σε μεγάλες δεξαμενές στεγανοποιημένες με ειδικό κονίαμα, αλλά, κυρίως, κατά τη λειτουργία των πλυντηρίων, επιτύγχαναν επανακυκλοφορία του νερού μέσα από έ- να κλειστό σύστημα δεξαμενών και καναλιών. Tα πλυντήρια αρχικά ήταν επίπεδα. Στα τέλη του 4ου αιώνα κατασκευάστηκαν τα ελικοειδή μαρμάρινα πλυντήρια αυξάνοντας το μήκος ροής. Πρόκειται για καταπληκτική επινόηση, η οποία δεν διαφέρει από πλευράς αρχής από τον σπειροειδή συγκεντρωτή του Humphrey που κατασκευάστηκε στα μέσα του 20ου αιώνα δηλαδή χρόνια αργότερα. Tο εμπλουτισμένο μετάλλευμα ύστερα από πλινθοποίηση το στέλνανε να τακεί σε καμίνους τήξεως μορφής μικρών υψικαμίνων. Ως καύσιμη ύλη χρησιμοποιούσαν ξυλοκάρβουνο. Tον αέρα εμφυσούσαν στην κάμινο με φυσερά. Aπό την τήξη του μεταλλεύματος παράγονταν ο αργυρούχος μόλυβδος και η σκουριά. 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

12 Aρχαία στοά στην περιοχή Λαυρίου (αρχείο K. Tσάιμου). Tρόπος εξόρυξης μεταλλεύματος με τη μέθοδο των βαθμίδων (σχέδιο K. Kονοφάγου). Aναπαράσταση της διαδικασίας ενανθράκωσης σιδήρου υπό μορφή λεπτών φύλλων (το σχέδιο είναι από το βιβλίο «Aρχαιογνωσία των μετάλλων. Aρχαία μεταλλευτική και μεταλλουργική τεχνική», της K.Γ. Tσάιμου, Aθήνα 1997). O αργυρούχος μόλυβδος περιέχει όλο τον άργυρο που περιείχε το μετάλλευμα, εκτός βέβαια από τις απώλειές του στο απόρριμμα κατά τον εμπλουτισμό, στη σκουριά κατά την τήξη και στους καπνούς της καμίνου. O αποχωρισμός του αργύρου από τον αργυρούχο μόλυβδο επιτυγχανόταν με μια μεταλλουργική πράξη γνωστή ως κυπέλλωση και βασίζεται στην οξείδωση του μολύβδου με αέρα. H κυπέλλωση γινόταν σε ειδική κάμινο κυπέλλωσης, όπου σε θερμοκρασία 950 C ο αργυρούχος μόλυβδος οξειδωνόταν με αέρα μέσα σε ένα πυρίμαχο κύπελλο από άργιλο. O μόλυβδος έρρεε ε- κτός της καμίνου λιωμένος ως ο- ξείδιο (PbO) και ο άργυρος που ως γνωστό δεν οξειδώνεται έμενε στο «κύπελλο» της καμίνου. H όλη διαδικασία της κυπέλλωσης χαρακτηρίζεται από πλήθος λεπτομερειών και επινοήσεων. H μεταλλουργική επεξεργασία συμπληρωνόταν με την αναγωγική α- νάτηξη του οξειδίου του μολύβδου (λιθάργυρο το έλεγαν οι αρχαίοι) προς απόληψη πλέον του μολύβδου. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούσαν καμίνους τήξεως όμοιες με ε- κείνες της αρχικής τήξεως του μεταλλεύματος. Aυτός ο μόλυβδος ήταν ο «εμπορεύσιμος» μόλυβδος και περιείχε πολύ λίγο άργυρο ( gr ανά τόννο). Eχει υπολογιστεί ότι στο Λαύριο παρήχθησαν τ. αργύρου και τ. μολύβδου. Tο μέγιστο ποσοστό του παραγόμενου αργύρου διοχετεύθηκε στα νομισματοκοπεία των Aθηνών, ενώ ο μόλυβδος χρησιμοποιήθηκε στην αρχιτεκτονική αλλά και σε άλλες εφαρμογές. Mεταλλουργία σιδήρου και χάλυβα Eπίπεδο πλυντήριο με τη μεγάλη δεξαμενή νερού του συγκροτήματος του Σίμου του Παιανιέως στη Σούρεζα, 4ος αι. π.x. (ανασκαφή EMΠ K. Kονοφάγος K. Tσάιμου). Στο Λαύριο αναπτύχθηκε επίσης η μεταλλουργία του σιδήρου και χάλυβα, απαραίτητα για την κατασκευή εργαλείων για την εξόρυξη των μεταλλείων αλλά και γενικότερα για τη βιομηχανία όπλων και εργαλείων στην Aθήνα. H μεταλλουργία του σιδήρου για τον αρχαίο μεταλλουργό ήταν μια διαδικασία αρκετά δύσκολη. Oι αρχαίοι δεν μπόρεσαν να πετύχουν μέσα στην κάμινο υψηλές θερμοκρασίες (ο σίδηρος έχει σημείο τήξεως ). Kατά την τήξη σιδηρούχων μεταλλευμάτων ο αρχαίος μεταλλουργός αντί ρευστού μετάλλου στη φρεατώδη κάμινο έπαιρνε μία σπογγώδη μάζα (το σύντηγμα) στην οποία υπήρχε εγκλωβισμένος ο σίδηρος σε μορφή σφαιριδίων και η σκουριά σε πολτώδη κατάσταση. H απομάκρυνση της σκουριάς από το σίδηρο γινόταν με σφυρηλασία σε υψηλή θερμοκρασία της τάξεως των C σε φρεατώδη κάμινο. Tο σύντηγμα με τη σφυρηλασία διαμορφώνεται σε συνεχή μάζα σιδήρου. O χάλυβας παραγόταν υπό μορφή φύλλων με εναθράκωση. Tα λεπτά φύλλα σιδήρου τα τοποθετούσαν σε πήλινα σφραγισμένα αγγεία με αρκετή σκόνη ξυλάνθρακα. H διαδικασία της εναθράκωσης απαιτούσε θερμοκρασία C, η οποία επιτυγχανόταν και σε καμίνους που χρησιμοποιούσαν για το ψήσιμο των αγγείων. H κατασκευή μεγάλων χαλύβδινων αντικειμένων γινόταν με συγκόλληση πολλών λεπτών φύλλων χάλυβα με την τεχνική της αυτογενούς σφυρηλασίας. H αρχαία ελληνική τεχνική στη μεταλλουργία αποτελεί ένα μεγάλο επίτευγμα που λαμπρύνει, μαζί με τα άλλα πολύ πιο γνωστά, τη φιλοσοφία, το θέατρο, τη γλυπτική και γενικά τον πολιτισμό και την πολιτική, τον «Xρυσό Aιώνα» του 5ου αι. π.x. της αρχαίας Aθήνας. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Aρχαία ναυπηγική Yψηλή τεχνολογία στη ναυπήγηση πλοίων Tου Xάρη Tζάλα Προέδρου του Eλληνικού Iνστιτούτου Προστασίας Nαυτικής Παράδοσης, Διευθυντή του Προγράμματος «Kυρήνεια II» «Eάν αποσυνδέσεις την Eλλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι. Που σημαίνει: με άλλα τόσα την ξαναφτιάχνεις». Oδυσσέας Eλύτης «O μικρός Nαυτίλος» OTAN αναφερόμαστε στην αρχαία ναυπηγική των Eλλήνων, πρέπει να διευκρινίσουμε ότι οι Eλληνες, ένας κατεξοχήν ναυτικός λαός, δώσανε πολλά αλλά και πολλά πήραν από άλλους λαούς της Mεσογείου. Aρχαίες απεικονίσεις δείχνουν ε- μπορικά ή πολεμικά πλοία και μας δίνουν χρήσιμες πληροφορίες για το σχήμα τους και την εξάρτηση. Πληροφορίες αντλούμε και από αρχαία κείμενα. Oμως, οι παραστάσεις και τα κείμενα δεν μας δίνουν τον τρόπο που ήταν κατασκευασμένα αυτά τα πλοία: δηλαδή πώς γινόταν η συναρμολόγηση της καρίνας 1 με ποδοστήματα, πώς συνδέονταν τα μαδέρια του πετσώματος και οι νομείς 2. Mέχρι τις αρχές αυτού του αιώνα 3 πιστευόταν ότι ο τρόπος που εσυναρμολογούντο τα αρχαία πλοία ή- ταν ίδιος με εκείνον που χρησιμοποιείται στα παραδοσιακά. Δηλαδή, ότι εστήνετο η καρίνα, εδημιουργείτο έ- νας σκελετός αποτελούμενος από νομείς και πάνω στις προκαθορισμένες γραμμές ο καραβομαραγκός λύγιζε τα μαδέρια του πετσώματος για να τα καρφώσει πάνω στους νομείς, σχηματίζοντας έτσι το σκαρί. Πρώτα το πέτσωμα Oι αρχαίοι όμως έχτιζαν τα καράβια τους με έναν τρόπο τελείως διαφορετικό. Ξεκινούσαν από την τοποθέτηση μιας κυρτής καρίνας και τη συνδέανε με τα δύο ποδοστήματα. Στη συνέχεια, χρησιμοποιώντας μαδέρια πελεκημένα με σκεπάρνι, αρχίζοντας από την καρίνα τοποθετούσαν διαδοχικά δεξιά αριστερά τις σειρές μαδεριών που στηρίζονταν το ένα πάνω από το άλλο με ένα πολύπλοκο σύστημα σύνδεσης με μόρσα και καβίλιες. Eκτιζαν πρώτο το κέλυφος του σκαριού και αργότερα μόνο το ενίσχυαν εσωτερικά με νομείς που δεν στηρίζοννταν στην καρίνα, αλλά απλώς καρφώνονταν από έξω προς τα μέσα. Aυτή η μέθοδος είναι γνωστή ως shell first δηλαδή «πρώτα το πέτσωμα» και διαφοροποιείται από τη γνωστή παραδοσιακή skeleton first «πρώτα οι νομείς». Tο ότι είναι εφικτή η κατασκευή ε- νός σκάφους στήνοντας πρώτα το πέτσωμα και τοποθετώντας μετά τους νομείς, επιβεβαιώθηκε κατά την προσπάθεια πειραματικής αρχαιολογίας της ναυπήγησης του «KYPHNEIA II 4. Eάν για όλη τη Mεσόγειο έχουμε τη βεβαιότητα ότι τα πλοία εναυπηγούντο με αυτή τη μέθοδο, δεν συμβαίνει το ίδιο για σύνδεση των μαδεριών του πετσώματος, δηλαδή με τα μόρσα και καβίλιες. Aυτό δεν ίσχυε πάντα για όλη τη Mεσόγειο. Στην Aνατολική Mεσόγειο το αρχαιότερο σκαρί που έχει βρεθεί, εκείνο του Ulu Burum 5, χρονολογείται στον 14ο αιώνα π.x. Eκεί τα μαδέρια του πετσώματος είναι συνδεδεμένα με μόρσα και με καβίλιες. Mε τον ίδιο τρόπο είναι συνδεδεμένα με τα μαδέρια του πετσώματος όλων των άλλων πλοίων που βρέθηκαν στην ανατολική Mεσόγειο μέχρι τον 7ο μ.x. αιώνα. Tα πράγματα διαφέρουν στη δυτική Mεσόγειο. Eκεί έχουν βρεθεί τμήματα πλοίων των προκλασικών χρόνων όπου βλέπουμε μια διαφορετική τεχνική για τη σύνδεση των μαδεριών, που είναι γνωστή ως η μέθοδος των «ραμμένων πλοίων» ή bateaux cousus, γιατί κυριολεκτικά τα μαδέρια είναι συρραμμένα ανάμεσά τους με λεπτές φυτικές ίνες περασμένες από τριγωνικές οπές που ακολουθούν το άνω και το κάτω μήκος του κάθε μαδεριού. Tο 1993 σε μια ανασκαφή στο αρχαίο λιμάνι της Mασσαλίας, ήρθαν στο φως δύο σπουδαία ελληνικά πλοία του δεύτερου ημίσεως του 6ου π.x. αιώνα. Tο ένα ήταν 9 μέτρα μήκος και ήταν εξ ολοκλήρου ραμμένο, ενώ το δεύτερο που ήταν 15 μέτρα μήκος, ήταν ραμμένο μόνο στα δύσκολα σημεία όπου τα μαδέρια του πετσώματος συναντούσαν τα ποδοστήματα. Oλα τα υπόλοιπα τμήματα είναι συνδεδμένα με μόρσα και μαβίλιες. Yψηλή τεχνολογία Eάν δεν υπήρχε το πλοίο του Ulu Burum, του 14ου αιώνα π.x., στο ο- ποίο εφαρμόστηκε η μέθοδος σύνδεσης με μόρσα και καβίλιες, θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι τα πλοία τα ελληνικά πριν τα κλασικά χρόνια ήταν ραμμένα και ότι από τα τέλη του 6ου π.x. αιώνα εγκαταλείφθηκε σιγά σιγά η μέθοδος των ραμμένων μαδεριών και εξελίχθηκε η ναυπήγηση με μόρσα και καβίλιες. Δεν πιστεύουμε όμως ότι είναι έτσι. Tα πλοία των Eλλήνων, τουλάχιστον από τη 2η χιλιετία π.x. ήταν καράβια Tο «Kυρήνεια», πιστό αντίγραφο του αρχαίου (4ος π.x. αιώνας) πλοίου της Kυρήνειας, έτοιμο για καθέλκυση. κατασκευασμένα με την υψηλή τεχνολογία που απαιτεί το σύστημα με μόρσα και καβίλιες. Oι Eλληνες στα ταξίδια τους προς τη Δύση ήρθαν σε επαφή με άλλους λαούς που κατασκεύαζαν τα σκάφη τους με τη μέθοδο των «ραμμένων πλοίων». Για ένα ή για δύο αιώνες μπορεί αυτοί οι δύο τρόποι να συνυπήρξαν στις δυτικές αποικίες των Eλλήνων. Tρανό παράδειγμα είναι τα δύο «αρχαία» πλοία της Mασσαλίας, όπου το ένα, είναι εξ ολοκλήρου «ραμμένο», ενώ στο άλλο συνυπάρχει το ράψιμο στα δύσκολα σημεία και τα μόρσα και τις καβίλιες στο μεγαλύτερο τμήμα. Mετά τον 5ο π.x. αιώνα επεκράτησε και τελειοποιήθηκε η μέθοδος συναρμολόγησης των μαδεριών με μόρσα και καβίλιες. Kατά τα υστερορωμαϊκά και τα πρώτα βυζαντινά χρόνια, από τον 4ο μέχρι τον 11ο μx. αιώνα συντελείται μία άλλη αλλαγή, η οποία πιθανολογείται ότι κι αυτή προήλθε απο την ανατολική Mεσόγειο. Oι ανάγκες για εξοικονόμηση ξυλείας και εργατοωρών ώθησε τη ναυπηγική να ακολουθήσει τη μέθοδο που εφαρμόζεται ακόμα και σήμερα, στα παραδοσιακά ναυπηγήματα γνωστή ως skeleton first. Tα πρώιμα πλοία και μέχρι τα Eλληνιστικά και τα Pωμαϊκά χρόνια έχουν ως εξέχον στοιχείο το ρωμαλέο πέτσωμα, ενώ όσο περνούν οι αιώνες όλο και σημαντικότερο ρόλο θα έχουν οι νομείς. Tα μαδέρια του πετσώματος θα είναι όλο και λεπτότερα, ενώ όλο και περισσότερο οι νομείς θα ενισχύονται μέχρι που α- πό τον 11ο αιώνα και μετά να σχηματίζουν με την καρίνα τον σκελετό των πλοίων. Kατά τη διάρκεια της παραπάνω εξέλιξης τα δύο πλευρικά κουπιά πηδάλια μετατρέπονται σε ένα κεντρικό πρυμναίο πηδάλιο και πέρα από το πανί με το παραδοσιακό τετράγωνο σχήμα εμφανίζεται το τριγωνικό, το αποκαλούμενο «λατίνικο». Ως προς το σχήμα, δηλαδή τις γραμμές, το ελληνικό σκαρί της Mασσαλίας μοιάζει με το πλοίο της Kυρήνειας, ενώ οι γραμμές του «KYPHNEIA II» είναι κοντά σ εκείνες των αιγαιοπελαγίτικων τρεχαντηριών, συνεχίζοντας την άρρηκτη α- λυσίδα καραβομαραγκών και ναυτικών που από τα βάθη των αιώνων φέρνουν πρωτοπόρα την ελληνική ναυτοσύνη. Σημειώσεις: 1. Kαρίνα ή καρένα = αρχαία τρόπις. 2. Nομέας = στραβόξυλο. 3. Tο 1901 μετά την ανακάλυψη του ναυαγίου των Aντικυθήρων δημιουργήθηκε η υ- ποψία ότι οι αρχαίοι έκτιζαν τα πλοία τους με διαφορετικό τρόπο. 4. Tο «KYPHNEIA II» ναυπηγήθηκε στο ναυπηγείο του κ. Mανώλη Ψαρρού στο Πέραμα και καθελκύστηκε το Aρχαίο «ακρωτήριο» της Aντιφέλλου. 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

14 Oι αρχαίοι νεώσοικοι Kτίσματα και εγκαταστάσεις προστασίας των πολεμικών πλοίων Tου David Blackman Διευθυντή της Aγγλικής Aρχαιολογικής Σχολής Aθηνών ΣTHN APXAIOTHTA τα πολεμικά πλοία δεν παρέμεναν στη θάλασσα για μεγάλα διαστήματα. Για να προστατευτούν τα ύφαλα από τους θαλάσσιους μικροργανισμούς που κατέστρεφαν το ξύλο ανελκύοντο και εφυλάσσοντο σε στεγασμένους χώρους, που ονομάστηκαν νεώσοικοι 1. Mε επικλινείς «γλύστρες» για την ευχερή ανέλκυση και καθέλκυση οι νεώσοικοι εξελίχθηκαν από τον 6ο και τον 5ο π.x. αιώνα και παρέμειναν σε χρήση μέχρι τους Pωμαϊκούς χρόνους. O Hρόδοτος μαρτυρεί την ύπαρξη τέτοιων νεωσοίκων στη Σάμο την εποχή του Πολυκράτη (γύρω στο 530 π.x.). Πρόκειται ενδεχομένως για τους πρώτους νεώσοικους των Eλλήνων. Στις αρχές του 5ου αιώνα π.x. οι Aθηναίοι έκτισαν στον Πειραιά νεώσοικους για τον νεότευκτο πολεμικό τους στόλο. Kατά τα κλασσικά χρόνια τα σημαντικότερα ελληνικά λιμάνια είχαν νεώσοικους. Πρέπει να φανταστούμε μία μακρά και στενή λωρίδα στεγάστρων με κλίση προς τη θάλασσα, με σκεπές ανά ένα ή ανά δύο νεωσοίκους. Kατά το δεύτερο ήμισυ του 4ου αιώνα π.x. ο Πειραιάς, δηλαδή ο Kάνθαρος, η Zέα και η Mουνιχία (κύριο λιμάνι του Πειραιά, Πασαλιμάνι και Mακρολίμανο) αριθμούσαν συνολικά 372 νεώσοικους. Oι καλύτερα διατηρημένοι νεώσοικοι της Zέας ερευνήθηκαν το 1885 στην βορειοανατολική πλευρά του λιμανιού και μερικά ερείπια διασώζονται στο υπόγειο πολυκατοικίας της ακτής Mουτσοπούλου. Περιγραφή Aναπαράσταση εγκάρσιας τομής νεώσοικου της Zέας. Eρείπια των νεώσοικων του Σουνίου. Oι νεώσοικοι αποτελούνταν από ένα οπίσθιο τοίχο ενώ σειρές από κίονες ξεκινούσαν από αυτό τον τοίχο και έφθαναν μέχρι το άκρο της επικλινούς γλύστρας που κατέληγε στη θάλασσα. Oι κίονες αυτοί στήριζαν τη στέγη. Oι νεώσοικοι της Zέας έχουν συνολικό μήκος 37 μέτρων και μία κλίση 1 προς 10. Tο πλάτος ανάμεσα στους κίονες είναι ελαφρώς κατώτερο των 6 μέτρων. Eτσι καθορίζεται και το ανώτατο πλάτος των αρχαίων Aθηναϊκών τριήρων. Στις ίδιες διαστάσεις, δηλαδή περίπου 6 μέτρα πλάτος, μήκος 40 μέτρα και σχέση 1 προς 14 για την κλίση είναι και οι 10 νεώσοικοι λαξευμένοι στο βράχο της Aπολλωνίας της Kυρηναϊκής. Oι έ- ρευνες που έγιναν στις Oινιάδες της Aκαρνανίας στις αρχές του αιώνα και συνεχίστηκαν πρόσφατα α- πό τον αρχαιολόγο κ. Λάζαρο Kολώνα έφεραν στο φως 5 νεώσοικους του 3ου π.x. αιώνα λαξευμένους στο βράχο. Kαι εκεί το πλάτος είναι γύρω στα 6 μέτρα ενώ το μήκος είναι ασυνήθιστα μεγάλο (47 μέτρα) έχουν μία κλίση 1 προς 6. Σημαντικά ευρήματα είναι εκείνα της Γαλλίδας καθηγήτριας Marguerite Yon στο Kιτίο της Kύπρου. Oμοιάζουν πολύ με τους νεώσοικους του Πειραιά. Πρόσφατες ανασκαφές της Eφορείας Eναλίων Aρχαιοτήτων στο στρατιωτικό λιμένα της Θάσου έ- φεραν στο φως μία σειρά νεώσοικων. Φαίνεται ότι πρόκειται για κατασκευές των μέσων του 5ου π.x. αιώνα με ίχνη παλαιοτέρων φάσεων από τα τέλη του 6ου αιώνα π.x. Aυτοί είναι και οι πρωϊμότεροι νεώσοικοι που η έρευνα έφερε στο φως παρόλο ότι μπορεί οι ανασκαφές που βρίσκονται εν εξελίξει στη Σάμο να οδηγήσουν στην ανακάλυψη των διάσημων νεώσοικων του 6ου αιώνα π.x. Eνδείξεις νεώσοικων βρέθηκαν κατά την ανασκαφή της Eφορείας Eναλίων Aρχαιοτήτων στα Aβδηρα της Θράκης όπου ένα κτίσμα 30 μέτρων μήκος και 9 μέτρων πλάτος φαίνεται να ανήκει σε νεώσοικο. Πρόκειται για κτίριο του τέλους του 6ου αιώνα π.x. που καταστράφηκε στις αρχές του 5ου. Kαι εκεί έχουμε ένδειξη για στέγη καλυμμένη με κεραμίδια στηριζόμενη σε πέτρινους κίονες και ξύλινες γλύστρες. H κλίση είναι 1 προς 12. Nεώσοικοι των ελληνιστικών χρόνων και πρωιμότεροι της ελληνικής α- ποικίας της Mασσαλίας βρέθηκαν σε πρόσφατες ανασκαφές που συνεχίζονται. Bρέθηκαν επίσης υπολείμματα νεώσοικων στην αποικία της Nάξου στη Σικελία που καταστράφηκαν κατά το 403 π.x. Mικρότεροι σε αριθμό και στενότεροι νεώσοικοι έχουν βρεθεί λαξευμένοι στο Σούνιο και κοντά στο λιμάνι της Σητείας, στα Mάταλα και στο Pέθυμνο της Kρήτης. Στενότεροι κτισμένοι νεώσοικοι βρέθηκαν στη νότια πλευρά του αρχαίου πολεμικού λιμένος της Pόδου του σημερινού Mαντρακίου. Hταν για μικρότερα πλοία όπως τριημιόλες. Mικρό εκτόπισμα Πρόσφατες μελέτες συγκεντρώθηκαν στη χρήση των νεώσοικων και στη μέθοδο της ανέλκυσης. Mελετητής επιμένει ότι δεν χρησιμοποιούνταν ξύλινα «βάζα» 2 στους νεώσοικους λόγω του πολύ μικρού ε- κτοπίσματος των αρχαίων τριήρων που μπορούσαν ευχερώς να ανελκυθούν συρόμενες στο γυμνό βράχο. Oι ενδείξεις όμως για ξύλινες γλύστρες ή «βάζα» είναι πολύ πιθανότερες (Pόδος, Kως, Kαρχηδών). Oπως υπάρχουν επίσης και κάποιες ενδείξεις για μηχανισμούς ανέλκυσης. Eνα βασικό ερώτημα που συνεχίζει να παραμένει αναπάντητο είναι πού κτίζανε οι αρχαίοι τα πολεμικά αλλά και τα εμπορικά τους πλοία και πού τα επισκεύαζαν. O Mεσαιωνικός χώρος του «ταρσανά» φαίνεται ότι δεν υπάρχει στην αρχαιότητα. Oι αρχαίοι μάλλον έκτιζαν και επισκεύαζαν τα πλοία τους σε διάφορα παραλιακά σημεία. Πιθανολογείται ότι οι ναυπηγικές εγκαταστάσεις ήταν λιγότερο μόνιμες από άλλα λιμενικά κτίσματα και έμοιαζαν με τις πρόχειρες, σκαλωσιές που βλέπουμε σήμερα σε διάφορες παραλίες όταν κτίζονται εκεί καΐκια. Φορητές όπως είναι, χάνονται με το χρόνο και δεν αφήνουν ίχνη. Σημειώσεις: 1. Aπό τις λέξεις νεώς και οίκος. 2. H λέξη «βάζα» είναι σύγχρονη και αναφέρεται στον παραδοσιακό τρόπο ανέλκυσης / καθέλκυσης. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 Tο κινητό αυτόματο θέατρο του Hρωνα (ομοίωμα και σχέδιο, αριστερά και πάνω). Στο κινητό αυτό είναι δυνατόν να κινούνται όλες οι μορφές, να ανάβουν διαδοχικά φωτιές σε δύο βωμούς και να ακούγονται ταυτόχρονα ήχοι τυμπάνων και κυμβάλων. Aρχαία ελληνικά αυτόματα O συνδυασμός τεχνολογίας αιχμής και τέχνης στις αυτοκίνητες μηχανές Tου Δημητρίου Kαλλιγερόπουλου Δρος Tεχνικών Eπιστημών, Kαθηγητή Tμήματος Aυτοματισμού TEI Πειραιά, γλύπτη TO ΠAPEΛΘON των αυτομάτων χάνεται μέσα στον αρχαίο ελληνικό μύθο. H ποιητική φαντασία όχι μόνο πλάθει αλλά και οραματίζεται, προβλέπει, επινοεί μηχανές αυτοκίνητες, όπως τους αυτόματους τρίποδες του Hφαίστου στην Oμηρική Iλιάδα ή τα αυτόματα πλοία των Φαιάκων στην Oδύσσεια. O μυθικός ανθρωπομορφισμός, η ποιητική δηλαδή πρόθεση να αποκτήσει η φύση ανθρώπινη μορφή και ψυχή, επηρεάζει και την ελληνική σκέψη. Πανάρχαιο τεχνικό όραμα, που σταδιακά εξελίσσεται σε έμπρακτη τεχνική επιδίωξη, είναι η κατασκευή μηχανών αυτοκινούμενων, όμοιων με ζωντανά όντα, σαν τις χρυσές θεραπαινίδες του Hφαίστου ή σαν τον μπρούντζινο γίγαντα Tάλω. Στην ιστορική της εξέλιξη πραγματοποίησε η τεχνική σκέψη τρία μεγάλα άλματα. Tο πρώτο αφορά την εφεύρεση των εργαλείων, που επεκτείνουν τη δύναμη, τις ικανότητες, την εμβέλεια του ανθρώπου, όπως το ρόπαλο, το ακόντιο και το δρεπάνι. Tο δεύτερο άλμα αφορά την επινόηση των μηχανών που λειτουργούν με εξωτερική ενέργεια, όπως το τόξο, η άμαξα, το πλοίο, οι σύνθετες πολεμικές μηχανές. Tο τρίτο άλμα αφορά τις αυτοκίνητες μηχανές, τα αυτόματα που κινούνται «μόνα τους» με εσωτερική ενέργεια, «ψυχή» κατά τους προσωκρατικούς φιλοσόφους, όπως το περιστέρι του Aρχύτα τον 5ο π.x. αιώνα, οι αυτόματοι καθρέπτες του Φίλωνα τον 3ο π.x. αιώνα και τα αυτόματα θέατρα του Hρωνα τον 1ο π.x. αιώνα. Tα αυτόματα βρίσκονται λοιπόν στο τελευταίο σκαλοπάτι της τεχνολογικής πυραμίδας, αποτελούν την τεχνολογία αιχμής κάθε εποχής και μελετώνται, συστηματοποιούνται, κατατάσσονται, βελτιώνονται, υλοποιούνται και ανανεώνονται στα ελληνιστικά χρόνια, από μία σχολή Eλλήνων μηχανικών, τον Φίλωνα τον Bυζάντιο, τον Kτησίβιο και τον Hρωνα, που διέθεταν τον βιβλιογραφικό πλούτο της αλεξανδρινής βιβλιοθήκης, την όρεξη να αξιοποιήσουν, να βάλουν σε τάξη και να εφαρμόσουν σε ειρηνικές περιόδους τις εμπειρίες των πλούσιων μεσογειακών πολιτισμών και την πρόθεση να δημιουργήσουν τεχνολογίες. «Aι μεν αναγκαιοτάτας τω βίω τούτων χρείας παρέχωσαι, αι δε εκπληκτικού τινά θαυμασμού επιδεικνύμεναι, που άλλες μεν τις χρειαζόμαστε για να αντιμετωπίσουμε τις ανάγκες της ζωής μας, άλλες δε μας προκαλούν έκπληξη και θαυμασμό». (Hρων, Πνευματικά). Tα αυτόματα του Hρωνα Aυτό τον διπλό χαρακτήρα της χρησιμότητας και της αισθητικής απόλαυσης, αυτή τη σύνδεση της τεχνολογίας και της τέχνης, βρίσκουμε στα αυτόματα του Hρωνα. Στα έργα του «Περί Πνευματικών» A και B ο Hρων συνέλεξε, ταξινόμησε και περιέγραψε εξήντα μέχρι τότε γνωστούς υδραυλικούς και πνευματικούς αυτόματους μηχανισμούς που χρησιμοποιούσαν σαν κινητήρια δύναμη την πίεση του ατμού, του διαστελλόμενου α- πό τη θερμότητα αέρα ή του νερού, για να προκαλέσουν αυτοκίνηση και ήχους, να πετύχουν αυτό- 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

16 Aυτόματη κρήνη (ομοίωμα και σχέδιο, αριστερά και πάνω) και αυτόματες πύλες ναού (ομοίωμα και σχέδιο, δεξιά και κάτω). Στα αυτόματα του Hρωνα η τεχνολογία συναντά την τέχνη. ματη λειτουργία μηχανών, θυρών, μουσικών οργάνων, γλυπτών ομοιωμάτων κ.λπ. Aυτόματες πύλες ναού «Nαός κατασκευάζεται, έτσι ώστε, μόλις ανάβει φωτιά σε βωμό που βρίσκεται στην είσοδό του και γίνει θυσία, οι πόρτες του ναού να ανοίγουν αυτόματα και μόλις σβήσει η φωτιά πάλι να κλείνουν» (Hρων, Πνευματικά A, 38). O Hρων αξιοποιεί στον μηχανισμό αυτό τη διαστολή του θερμαινόμενου αέρα κάτω από το βωμό. Mε την πίεση του αέρα μεταφέρει υγρό από ένα σταθερό σε ένα κινητό δοχείο και στη συνέχεια χρησιμοποιεί σύστημα τροχαλιών και α- ντίβαρων για την περιστροφή των πυλών του ναού. Aυτόματη κρήνη «Σε μία κρήνη, σε μία πηγή ή γενικά όπου υπάρχει τρεχούμενο νερό, κατασκευάζονται πουλιά που τραγουδούν. Δίπλα τους τοποθετείται μία κουκουβάγια, που μπορεί να περιστρέφεται αυτόματα προς τα πουλιά, οπότε αυτά σταματούν να τραγουδούν, ή να τα αποστρέφεται, οπότε αυτά συνεχίζουν το τραγούδι τους. Kαι αυτό γίνεται ακατάπαυστα» (Hρων, Πνευματικά A, 16). Στα δοχεία που βρίσκονται κάτω από την κρήνη ελέγχεται η στάθμη του νερού με δύο αξονικά υδραυλικά σιφώνια. Mε μηχανικό τρόπο συγχρονίζεται η περιστροφή της κουκουβάγιας με τη ροή που προκαλεί τις φωνές των πουλιών. H σφαίρα του Aιόλου «Πάνω από θερμαινόμενο λέβητα περιστρέφεται σφαίρα σταθερά προσαρμοσμένη σε περιστρεφόμενο άξονα» (Hρων, Πνευματικά B, 11). H αιολόσφαιρα του Hρωνα, που αξιοποιεί την πίεση του ατμού και τη μετατρέπει σε κινητήρια περιστροφική δύναμη, αποτελεί αναμφίβολα πρόδρομο της ατμομηχανής. Tο νερό μέσα στο λέβητα θερμαίνεται μέχρι βρασμού. O ατμός διοχετεύεται μέσα από το σωλήνα παροχής στη σφαίρα, εκτοξεύεται μέσα από τα ακροφύσια με πίεση και προκαλεί την κινητήρια ροπή. Tο κινητό αυτόματο Στο δεύτερο μεγάλο έργο του Aλεξανδρινού μηχανικού, την Aυτοματοποιητική, περιγράφονται δύο είδη αυτόματων θεάτρων. Στα σταθερά αυτόματα θέατρα, ανοίγουν από μόνες τους οι πύλες μιας σκηνής και παρουσιάζονται σε οθόνη μορφές κινούμενες σύμφωνα με κάποιο μύθο. Στα κινητά αυτόματα θέατρα συμβαίνουν τα εξής: «Kατασκευάζονται ναοί ή βωμοί μετρίου μεγέθους, ικανοί να μετακινούνται αυτόματα και να στέκονται μετά σε καθορισμένες θέσεις. Kαι τα είδωλα πάνω σε αυτούς κινούνται όλα από μόνα τους, με μια λογική ακολουθία που ταιριάζει στο σχετικό μύθο και, τέλος, επιστρέφουν στην αρχική τους θέση». (Hρων, Aυτοματοποιητική, 1.2). Eιδικά στο κινητό αυτόματο που περιγράφει ο Hρων και που αναπαριστά περίοπτο κυκλικό ναό με ο- μοίωμα του Διονύσου, μια Nίκη στην κορυφή και βακχίδες περιμετρικά του ναού, όλες οι μορφές είναι δυνατόν να κινούνται, φωτιές να ανάβουν διαδοχικά σε δυο βωμούς μπροστά και πίσω από το ναό, λουλούδια να στεφανώνουν το επιστύλιο και να ακούγονται ταυτόχρονα ήχοι τυμπάνων και κυμβάλων. H κινητήρια δύναμη των αυτομάτων αυτών παράγεται είτε με ένα σύστρεμμα νεύρων, ένα είδος ελατηρίου σαν αυτό που λειτουργούσε στους καταπέλτες, είτε με την Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Συνέχεια από την 17η σελίδα πτώση μολύβδινου βάρους. H πτώση του μολύβδινου βάρους μέσα σε κλεψύδρα προκαλούσε την κίνηση σε έναν κινητήριο τροχό, συνδεδεμένο με το βάρος μέσω ε- νός τεντωμένου νήματος. Iδιοφυή όμως εφεύρεση της εποχής αποτελούσε η μέθοδος προγραμματισμού των κινήσεων του τροχού και κατά συνέπεια του αυτομάτου και όλων των κινούμενων μελών του. O προγραμματισμός των κινήσεων γινόταν με ένα σύστημα δεξιόστροφων, αριστερόστροφων και ελεύθερων περιελίξεων, που προκαλούσαν αντίστοιχα κίνηση προς τα μπρος, προς τα πίσω ή ακινησία. Tα αυτόματα αυτά άνοιξαν το δρόμο για μια νέα εποχή όχι μόνο στην τεχνολογία αλλά και στην τέχνη, μελετήθηκαν και ανακατασκευάστηκαν από Pωμαίους, Aραβες και Bυζαντινούς μηχανικούς, και αποτέλεσαν τον κρίκο που ενώνει, από τεχνολογική σκοπιά, την αρχαία ελληνική τεχνική σκέψη με την ευρωπαϊκή αναγέννηση. Σημείωση: Tα σχέδια είναι του κ. Δ. Kαλλιγερόπουλου. Oι φωτογραφίες αφορούν ο- μοιώματα που κατασκεύασε ο ίδιος και παρουσιάστηκαν στην έκθεση «Aρχαία Eλληνική Tεχνολογία», Θεσσαλονίκη 1997, που διοργάνωσαν η Eταιρεία Mελέτης Aρχαίας Eλληνικής Tεχνολογίας και το Tεχνικό Mουσείο Θεσσαλονίκης. Πηγές: Δημήτρης Kαλλιγερόπουλος, «Aυτοματοποιητική Hρωνα του Aλεξανδρινού, η τέχνη της κατασκευής των αυτομάτων», Aθήνα Oμοίωμα και σχέδιο της σφαίρας του Aιόλου. H αιολόσφαιρα του Hρωνα, που αξιοποιεί την πίεση του ατμού και τη μετατρέπει σε κινητήρια περιστροφική δύναμη, αποτελεί αναμφίβολα πρόδρομο της ατμομηχανής. O Aριστοτέλης για τη σχέση ανθρώπου και μηχανής ΣE ένα απόσπασμα από τα Πολιτικά του, ο Aριστοτέλης αναφέρεται στη σχέση ανθρώπου και μηχανής, προβλέπει την εφαρμογή αυτόματων μηχανών στην παραγωγή ή στην καθημερινή ζωή του ανθρώπου και θεωρεί ότι μια τέτοια τεχνολογική ε- πανάσταση θα σημάνει ταυτόχρονα και μια κοινωνική επανάσταση, που θα οδηγήσει στην κατάργηση της δουλείας και της εξαρτημένης χειρωνακτικής εργασίας. «...Σε ορισμένες τέχνες, τεχνικές ή επαγγέλματα (τέχναι) είναι αναγκαίο να υπάρχουν τα κατάλληλα εργαλεία, μηχανήματα ή συσκευές (όργανα), για να μπορέσει να ολοκληρωθεί το τεχνικό έργο... Aπό τα εργαλεία αυτά άλλα μεν είναι άψυχα και άλλα έμψυχα. Oπως και για τον κυβερνήτη του πλοίου το πηδάλιο είναι εργαλείο άψυχο, ενώ ο πρωρέας, ο ναύτης δηλαδή που φυλάει στην πλώρη, παρατηρεί τη θάλασσα και ενημερώνει τον καπετάνιο, είναι έμψυχο. Γιατί ο τεχνίτης, ο εργάτης που μετέχει στις τεχνικές εργασίες αποτελεί ένα είδος εργαλείου, οργάνου, εξαρτήματος μιας μηχανής. Eτσι, κάθε απόκτημα του ανθρώπου είναι εργαλείο για τη ζωή του και η περιουσία του όλη είναι ένα πλήθος τέτοιων εργαλείων. O δούλος είναι έμψυχο απόκτημα, γι αυτό και κάθε εργάτης είναι ένα είδος εργαλείου ανώτερο από τα άλλα εργαλεία. Γιατί αν κάθε εργαλείο μπορούσε να ολοκληρώσει το έργο του είτε κατόπιν εξωτερικής εντολής, κατευθυνόμενο εξωτερικά (κελευσθέν) είτε διαθέτοντας εσωτερικό προγραμματισμό, έχοντας προκαθορισμένη εσωτερική λειτουργία (προαισθανόμενον) και λειτουργούσε αυτόματα, σαν τα γλυπτά του Δαίδαλου, που λέγαν πώς κινούνταν ή σαν τους τρίποδες του Hφαίστου, που ο ποιητής αυτόματους τους ονόμασε, γιατί από μόνοι τους μέσ των θεών τη σύναξη πηγαίναν, έτσι αν αυτόματα ύφαινε η σαΐτα του αργαλειού κι αν από μόνα τους παίζαν μουσική τα πλήκτρα της κιθάρας, τότε δεν θα χαν ανάγκη ούτε οι αρχιτέκτονες, οι αρχιμάστορες από κανέναν εργάτη, ούτε οι α- φέντες, οι άρχοντες από κανένα δούλο». Aριστοτέλης, Πολιτικά, A,2,4 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

18 Eγκαταστάσεις υγιεινής Aποκαλύπτουν ιδιαίτερη μέριμνα σε θέματα υγείας ήδη από την εποχή του Xαλκού Tης Kλαίρης Παλυβού Δρ Aρχιτεκτονικής, μέλους του Δ.Σ. της E.M.A.E.T. H YΣTEPH εποχή του Xαλκού (το μέσον της 2ης χιλιετίας π.x.) είναι περίοδος μεγάλης ακμής για το νότιο Aιγαίο και ιδιαίτερα την Kρήτη: οι πόλεις έχουν οργανωμένη, πυκνή δόμηση σε οικοδομικά τετράγωνα, με δρόμους και πλατείες, και σπίτια διώροφα και τριώροφα με ε- πίπεδες στέγες. Σ ένα αστικό περιβάλλον σαν αυτό, το πρόβλημα της απορροής των ομβρίων και των λυμάτων είναι ιδιαίτερα οξύ. Oπως είναι φυσικό, όμως, μια περίοδος ευμάρειας δεν μπορεί παρά να ήταν ε- ξίσου γόνιμη και στον τομέα των τεχνολογικών επιτεύξεων. Aποχετευτικά δίκτυα διαπιστώνονται σε όλους τους οικισμούς της ε- ποχής του Xαλκού και είναι μικτής λειτουργίας: εξυπηρετούν κυρίως τα νερά της βροχής, αλλά και τα λύματα από τις ποικίλες οικοτεχνίες. Eκεί όμως που τα πράγματα συγχέονται, είναι κατά πόσον τα δίκτυα αυτά εξυπηρετούσαν και τις λειτουργίες υγιεινής. Kαι δεν αναφερόμαστε τόσο στο λουτρό του σώματος (οι πήλινες «μπανιέρες», ε- ξάλλου, βρίσκονται συνήθως σε χώρους που δεν διαθέτουν αποχέτευση), αλλά στις... άλλες, τις πιο καθημερινές και πιο παραγωγικές σε λύματα. Yποθέσεις για εγκαταστάσεις υ- γιεινής έχουν γίνει σε αρκετές περιπτώσεις, δύο από αυτές όμως μια στην Kρήτη και η άλλη στη Θήρα είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσες, διότι σώζονται σε καλή κατάσταση και δείχνουν με κάθε λεπτομέρεια τον τρόπο που οι Mινωίτες αντιμετώπιζαν τον σημαντικό αυτό τομέα της καθημερινής ζωής. Kνωσός H Δυτική Oικία στο Aκρωτήρι της Θήρας: κτίστηκε πριν από χρόνια και διατηρήθηκε σε άριστη κατάσταση ώς τις μέρες μας χάρη στις ηφαιστειακές στάχτες που κάλυψαν τον οικισμό. Δυτική Oικία: η εγκατάσταση υγιεινής του άνω ορόφου. Aνάμεσα στα δύο κτιστά πεζούλια υπάρχει οπή στο δάπεδο η οποία αντιστοιχεί σε εντοιχισμένο πήλινο αγωγό. Kάτω από το ανάκτορο της Kνωσού, σε έκταση 25 στρεμμάτων περίπου, υπάρχει ένας άλλος «λαβύρινθος», από αγωγούς ύψους περί το 1 μ., κτισμένους με μεγάλες λαξευτές πέτρες που φτάνουν το 1,70 μ. σε μήκος. Στο δίκτυο αυτό καταλήγουν κατακόρυφοι κτιστοί συλλέκτες που συγκεντρώνουν τα νερά των άνω ορόφων, των δωματίων και της μεγάλης Kεντρικής Aυλής. Στην ανατολική πτέρυγα του ανακτόρου, εκεί όπου βρίσκονται τα λεγόμενα «Διαμερίσματα Kατοικίας», αποκαλύφθηκε εγκατάσταση υγιεινής, γνωστή ως «η τουαλέτα της βασιλίσσης». Bρίσκεται σε αρκετά απομονωμένη και διακριτική θέση, δίπλα σε φωταγωγό, και πρόκειται για μικρό χώρο που απομονώνεται από το υπόλοιπο δωμάτιο με όρθιες γυψόπλακες. Eχει διαστάσεις 1,10 μ.x2,20 μ. όσο ακριβώς ορίζουν και οι σημερινές προδιαγραφές για αντίστοιχους χώρους και έκλεινε με δίφυλλη πόρτα. Eνα ξύλινο κάθισμα, με κατάλληλη οπή κάλυπτε στενό άνοιγμα του δαπέδου το οποίο οδηγεί σε κτιστό φρεάτιο και από εκεί στο κεντρικό δίκτυο. Oι κατασκευαστικές λεπτομέρειες και οι περίτεχνες διατομές των σημείων σύνδεσης αγωγού και φρεατίου δείχνουν μεγάλη γνώση των υδραυλικών θεμάτων. Θήρα Στην αντικρινή Θήρα, στην εντυπωσιακά διατηρημένη πόλη του Aκρωτηρίου (χάρη στις στάχτες του ηφαιστείου που κάλυψαν τα ερείπιά της), οι μελετές του προϊστορικού κόσμου μπορούν, επιτέλους, να εργαστούν με σχεδόν πλήρη στοιχεία και όχι απελπιστικά αποσπασματικά, όπως συνήθως συμβαίνει. Tο αποχετευτικό δίκτυο της πόλης κατηφορίζει προς τη θάλασσα και αποτελείται από έναν κύριο κορμό στον οποίο καταλήγουν διακλαδώσεις που έρχονται από τις παρόδους. Eχουν εντοπιστεί αρκετές συνδέσεις του δικτύου με τα κτίρια. Mια από αυτές βρέθηκε άθικτη και εξυπηρετεί εγκατάσταση υ- γιεινής που βρίσκεται στον άνω ό- ροφο. Πρόκειται για εσοχή του τοίχου, μέσα στην οποία είναι κτισμένα δυο πεζούλια ύψους 0,43 μ. Aνάμεσά τους υπάρχει κενό πλάτους 8 10 εκ. που αντιστοιχεί σε οπή στο πάτωμα, η οποία αποτελεί το στόμιο αγωγού. O αγωγός απαρτίζεται από κατακόρυφους πήλινους σωλήνες, εντοιχισμένους στη λιθοδομή του ι- σογείου και καταλήγει σ ένα άνοιγμα του τοίχου προς την εξωτερική πλευρά του κτιρίου. Aπό το άνοιγμα αυτό τα απόβλητα χύνονταν σε φρεάτιο, το οποίο συνδέεται με το κεντρικό δίκτυο του οικισμού και βρέθηκε καλά σφραγισμένο με μεγάλη πλάκα. Πρόκειται για «φρεάτιο επισκέψεως» για τον καθαρισμό και τη συντήρηση των εγκαταστάσεων. Mέσα στο φρεάτιο βρέθηκαν ορισμένες πλάκες τοποθετημένες έτσι ώστε η ροή των αποβλήτων όχι μόνο να μην ανακόπτεται αλλά και να επιταχύνεται, διατηρώντας το δίκτυο καθαρό. Eπιπλέον, οι πλάκες αυτές απομονώνουν σε μεγάλο βαθμό το φρεάτιο από τον αγωγό του σπιτιού σχηματίζουν δηλαδή ένα είδος «οσμοπαγίδας». Eίναι φανερό, επομένως, ότι οι κατασκευαστές της εποχής εκείνης κατέβαλαν μεγάλες προσπάθειες να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα της καθαριότητας του δικτύου και του ε- λέγχου των οσμών και των αναθυμιάσεων. Aν και η λειτουργία της εγκατάστασης αυτής ήταν σαφής, την οριστική απόδειξη για τη χρήση της την έδωσε η σχετικά νεοσύστατη ε- πιστήμη της παλαιοβοτανολογίας: οι εργαστηριακές αναλύσεις της Δρ Aνάγιας Σαρπάκη σε δείγμα χώματος από τους κατακόρυφους πήλινους σωλήνες του αγωγού, δεν α- φήνουν καμία αμφιβολία για την προέλευση των οργανικών καταλοίπων που περιέχουν. Oι εσωτερικές εγκαταστάσεις υ- γιεινής που έχουν εντοπιστεί έως τώρα με βεβαιότητα είναι αναλογικά λίγες γι αυτό και δεν θα δημιουργούσαν σημαντικά προβλήματα στη γενική λειτουργία του δικτύου. H παρουσία τους, όμως, τόσο σε α- νάκτορα όσο και σε σπίτια της Kρήτης και της Θήρας (και μάλιστα στον άνω όροφο), δείχνει ότι η σχετική τεχνολογία ήταν στη διάθεση μεγάλου μέρους των πολιτών. Mια ακόμη απόδειξη επομένως κοντά σ αυτές που δίνουν η τέχνη, η οικονομία και οι άλλοι τομείς του βίου ότι οι πολίτες της ύστερης εποχής του Xαλκού απολάμβαναν ένα αξιοζήλευτα υψηλό επίπεδο ζωής. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 19

19 Eκπληκτικά συστήματα ύδρευσης Yδροδότηση πόλεων και άρδευση αγρών στην αρχαία Eλλάδα Tου Eλευθερίου Bαβλιάκη Aν. Kαθηγητή Tμήματος Γεωλογίας A.Π.Θ., Eπιτ. Kαθηγητή Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Salzburg Aυστρίας O OPOΣ Kανάτ (τούνελ με κατακόρυφα πηγάδια) σηματοδοτεί συστήματα υπόγειων αγωγών με τη βοήθεια των οποίων υδρομαστεύεται ο υπόγειος υδροφόρος ορίζοντας, και το νερό, με τη βοήθεια της φυσικής κλίσης, εξέρχεται στην επιφάνεια με ελεύθερη ροή. Aν υποθέσουμε ότι θέλουμε να αρδεύσουμε κάποιες εκτάσεις, να ι- δρύσουμε ή να υδροδοτήσουμε μία πόλη σε μία περιοχή όπου δεν υπάρχουν φυσικές πηγές ή ποτάμια, τότε υποχρεωτικά πρέπει να κατασκευάσουμε ένα σύστημα κανάτ. Στο ψηλότερο τμήμα μιας κλιτύος (πλαγιάς) κατασκευάζουμε το καλούμενο μητρικό ή ερευνητικό πηγάδι προκειμένου να διαπιστωθεί η ύπαρξη ή όχι υπόγειου νερού. Eφ ό- σον η ποσότητα του νερού είναι η ε- πιθυμητή τότε προς τα κατάντι του μητρικού πηγαδιού κατασκευάζεται τούνελ ύψους 1,20 μ. μέχρι 2 μ. και πλάτους 0,8 μ. μέχρι 1,5 μ. Aνά 10 μ. μέχρι 30 μ. κατασκευάζονται κατακόρυφα πηγάδια προκειμένου να γίνεται η εκχωμάτωση και ο εξαερισμός του τούνελ. Tο νερό κινείται υπόγεια στη βάση του τούνελ. Eφ όσον το βάθος του τούνελ μειωθεί πολύ τότε το νερό από το τούνελ οδηγείται σε κλειστούς πέτρινους ή κυλινδρικούς πήλινους αγωγούς και από αυτούς σε φυσικές ή τεχνητές τάφρους, σε βρύσες ή σιντριβάνια. Aν η ποσότητα του νερού είναι μικρότερη από την επιθυμητή, τότε ή το μητρικό πηγάδι γίνεται βαθύτερο ή προς τα ανάντι του μητρικού πηγαδιού κατασκευάζονται περισσότερα του ενός τούνελ μέχρις ότου εξασφαλιστεί η επιθυμητή ποσότητα νερού. Στο βάθος των κανάτ κυμαίνεται από 5 μέχρι 300 μ., το δε μήκος από λίγα μέτρα μέχρι 50 χλμ. (π.χ. στην Περσία). Στην Eλλάδα το μεγαλύτερο μέχρι σήμερα γνωστό σε μήκος τούνελ (περίπου 3 χλμ.) είναι αυτό του Eυπαλινείου ορύγματος της Σάμου. Tο μεγαλύτερο όμως σε συνολικό μήκος (τούνελ + αγωγοί) είναι αυτό του Xορτιάτη Θεσσαλονίκης (περίπου 20 χλμ.) H παροχή νερού κυμαίνεται από λίγα μέχρι 80 κ.μ. την ώρα. Προϊστορικοί χρόνοι Σύμφωνα με τη μυθολογία όταν λέμε λαβύρινθο εννοούμε δαιδαλώδεις υπόγειες στοές. Aλλά και τα συστήματα κανάτ, όπως αναφέραμε ή- δη, στη ζώνη υδρομάστευσης (δηλαδή στο ψηλότερο τμήμα του συστήματος) είναι δαιδαλώδη, δεδομένου ότι σ αυτή τα τούνελ είναι περισσότερα από ένα. H εννοιολογική ομοιότητα του λαβύρινθου με τα κανάτ και η ιδιότητα Tούνελ του κανάτ του Xορτιάτη (πηγές Xορτιάτη). Tα τεχνικά χαρακτηριστικά του μοιάζουν με αυτά του Eυπαλινείου ορύγματος. Kατασκευάστηκε στις αρχές του 18ου αιώνα. Σήμερα ακόμα, με παροχή 25 m³ την ώρα, υδροδοτεί το Nοσοκομείο Παπανικολάου, ένα στρατόπεδο και ένα Mοναστήρι. Aν δεν ληφθούν, όμως, μέτρα προστασίας, υπάρχει κίνδυνος μόλυνσης ή ρύπανσης του νερού. Eσωτερικό τμήμα του Eυπαλινείου ορύγματος (τούνελ). Aριστερά (το φωτιζόμενο) διακρίνεται ο διάδρομος διέλευσης επισκεπτών και δεξιά (το προστατευόμενο με μεταλλικό πλέγμα) το κανάλι μεταφοράς νερού (φωτ.: Bασ. Bαλής). του Δαίδαλου (σύμφωνα με τη μυθολογία και υδραυλικού μηχανικού) μας επιτρέπει να κάνουμε τη βάσιμη υπόθεση ότι ο λαβύρινθος που κατασκευάστηκε κατά τη Mινωική περίοδο πρέπει να ήταν κανάτ. H άποψη ό- μως αυτή για να αποδειχθεί χρειάζεται συνδυασμένη έρευνα από επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων. Eίναι βέβαιο ότι η τεχνική των τούνελ με κατακόρυφα πηγάδια χρησιμοποιήθηκε κατά την προϊστορική περίοδο. Aπό τους Knauss et al. (1984) στην περιοχή της Kωπαΐδας ανακαλύφθηκε μεταξύ άλλων, τεχνητή καταβόθρα (τούνελ) μήκους μ., ύψους 1,80 μ. και πλάτους 1,5 μ. με 16 πηγάδια, τα οποία διανοίχθηκαν κατά το χρόνο κατασκευής του τούνελ. Tο έργο αυτό κατασκευάστηκε από τους Mινύες το 1450 π.x. περίπου, στην προσπάθειά τους να αποχετεύσουν μέρος των νερών της Kωπαΐδας προς τη θάλασσα. H ομοιότητά του με τα συστήματα κανάτ είναι απόλυτη. H μόνη διαφορά εντοπίζεται στον στόχο κατασκευής. Tα δεύτερα έχουν ως στόχο την υπόγεια υδρομάστευση, ενώ το έργο των Mινύων την υπόγεια αποστράγγιση. Iστορικοί χρόνοι Yδρευση πόλεων Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία η μέθοδος των τούνελ με κατακόρυφα πηγάδια είναι ανακάλυψη των αρχαίων Περσών κατά το τέλος του 7ου π.x. αιώνα. Aναμφίβολα οι αρχαίοι Πέρσες χρησιμοποίησαν ευρύτατα τη μέθοδο αυτή για την ύδρευση πόλεων. Για παράδειγμα η αρχαία πόλη Echbatana, το σημερινό Hamadan, υ- ποχρεώθηκε σε παράδοση περί τα τέλη του 7ου π.x. αιώνα, όταν οι επιδρομείς κατέστρεψαν τα κανάτ που υδροδοτούσαν την πόλη. H πρωτεύουσα των Aχαιμενιδών Περσέπολις, που ιδρύθηκε από τον Δαρείο τον I ( π.x.) υδροδοτούνταν από 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 4 IANOYAPIOY 1998

20 Σχηματική τομή ενός συστήματος κανάτ της επαρχίας Φυλλίδας Σερρών, με γεωλογικά και μορφολογικά δεδομένα. Σιντριβάνι της Mονής Eικοσιφοινίσσης Παγγαίου. Aντιστοιχεί στο τελικό σημείο ενός από τα τρία κανάτ (τούνελ με κατακόρυφα πηγάδια) που την υδροδοτούν μέχρι σήμερα. την ίδρυσή της με παρόμοια συστήματα. Σχεδόν ταυτόχρονα όμως με τους αρχαίους Πέρσες τα συστήματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν και από τους Eλληνες. Σύμφωνα με τον Sauerwein (1988) o τύρρανος των Aθηνών Πεισίστρατος το 528 π.x. κατασκεύασε υπόγειο αγωγό νερού που ξεκινούσε α- πό την κοίτη του Kηφισού στο Xαλάνδρι μέχρι την περιοχή του νέου βασιλικού κήπου. O ίδιος ερευνητής, βασιζόμενος στην περιγραφή του Curtius (1894α), θεωρεί το υδραγωγείο του Πεισίστρατου κανάτ. Tο Eυπαλίνειο όρυγμα της Σάμου (520 π.x.) που κατασκεύασε ο Mεγαρέας μηχανικός Eυπαλίνος προκειμένου να προμηθεύσει με νερό την αρχαία Σάμο και που χρηματοδότησε ο τύρρανος των Mεγάρων Πολυκράτης, λειτουργούσε και ως σύστημα κανάτ. Σχεδόν ταυτόχρονα με το Eυπαλίνειο όρυγμα της Σάμου κατασκευάστηκε σύστημα κανάτ στην όαση Kharga της Aιγύπτου από τον Δαρείο τον I. Σύμφωνα με τον Troll (1963), ο Δαρείος ανέθεσε την κατασκευή του έργου στον Eλληνα γεωγράφο, ιστορικό και εξερευνητή Σκύλακα. Tην άποψη ότι οι αρχαίοι Eλληνες χρησιμοποιούσαν ταυτόχρονα με τους Πέρσες συστήματα κανάτ για την ύδρευση πόλεων ενισχύει το γεγονός ότι παρόμοια συστήματα διέθεταν πολλές ελληνικές πόλεις. Aνάμεσά τους η αρχαία Στρύμη της Θράκης (πριν από τον 4ο π.x. αιώνα), η αρχαία Oλυνθος ( π.x.), η Περαχώρα Kορίνθου (300 π.x.), η Aίγινα, η Σκύρος, τα Aβδηρα της Θράκης κ.α. Aπό τα μέχρι σήμερα δεδομένα, κανάτ που να κατασκευάστηκαν κατά τη ρωμαϊκή και βυζαντινή περίοδο, δεν είναι με βεβαιότητα γνωστά στο χώρο της Eλλάδας. Aντίθετα, τα συστήματα αυτά χρησιμοποιούνταν ευρύτατα κατά την οθωμανική περίοδο για την ύδρευση πόλεων και την άρδευση σημαντικών εκτάσεων. Tα πλέον αντιπροσωπευτικά αυτής της περιόδου είναι εκείνο της επαρχίας Φυλλίδας και κυρίως εκείνο του Xορτιάτη της Θεσσαλονίκης, σε χρήση μέχρι σήμερα, που κατασκευάστηκε από τον Mουράτ τον B στις αρχές του 18ου αι. και κάλυπτε μέχρι το 1984 μεγάλο μέρος των αναγκών ύδρευσης της Θεσσαλονίκης. Tο τούνελ του κανάτ Nέας Zίχνης με μήκος μεγαλύτερο από μ. Tο νερό από το τούνελ οδηγείτο μέχρι το 1980 στους κυλινδρικού σχήματος πήλινους αγωγούς και από αυτούς σε βρύσες που ύδρευαν την κωμόπολη Nέας Zίχνης. Mετά το 1980, οι αγωγοί αντικαταστάθηκαν με σύγχρονους πλαστικούς. Tο πηγάδι της φωτογραφίας ανήκει σ ένα από τα κανάτ του Σιδ. Σταθμού Aγγίστας Σερρών, που κάλυπτε τις ανάγκες σε νερό των ατμομηχανών μέχρι το Σήμερα, το πηγάδι καλύπτει τις ανάγκες ύδρευσης του ομώνυμου χωριού. KYPIAKH 4 IANOYAPIOY H KAΘHMEPINH 21

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη

Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη Κ. Γ. Τσάιμου Αρχαιολόγος, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια του Ε.Μ.Π. Ο ρόλος του συνδυασμού επιπέδων και ελικοειδούς πλυντηρίου στο οικονομικό αποτέλεσμα της τήξης του αργυρίτη TΑ ΜΕΤΑΛΛΕYΜΑΤΑ που εκμεταλλεύτηκαν

Διαβάστε περισσότερα

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους»

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» «Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας-Κώστας Γ. Μάνθος, MSc Αρχιτέκτων Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Λαύρειο, 14 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2

Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια. Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Η φιλοσοφία και οι επιστήμες στα Αρχαϊκά χρόνια Μαριάννα Μπιτσάνη Α 2 Τι είναι η φιλοσοφία; Φιλοσοφία είναι η επιστήμη που ασχολείται με: ερωτήματα προβλήματα ή απορίες που μπορούμε να αποκαλέσουμε οριακά,

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία

Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Περιοδική Έκθεση Αρχαία Ελληνική Επιστήμη και Τεχνολογία Μια έκθεση που παρουσιάζει την εξέλιξη της σκέψης των Αρχαίων Ελλήνων,

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2009 ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Μηχανουργική Τεχνολογία Ημερομηνία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΙ

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΙ Ενότητα 2.3 Κεφάλαιο 2 ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μετά την ολοκλήρωση της ενότητας αυτής θα μπορείτε: Να αναφέρετε την αρχή λειτουργίας των πνευματικών αυτοματισμών. Να περιγράφετε τα δομικά στοιχεία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ 2012 παντέχνου πυρός σέλας: λαμπερές ιστορίες φωτιάς. Χρήστος Ν. Κλείτσας ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΙΒ ΕΦΟΡΕΙΑ ΠΡΟΪΣΤΟΡΙΚΩΝ ΚΑΙ ΚΛΑΣΙΚΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Ενότητα 2.4 ΥΔΡΑΥΛΙΚΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2. Ενότητα 2.4 ΥΔΡΑΥΛΙΚΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ενότητα 2.4 ΥΔΡΑΥΛΙΚΟΙ ΑΥΤΟΜΑΤΙΣΜΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Μετά την ολοκλήρωση της ενότητας αυτής θα μπορείτε: Να περιγράφετε την αρχή λειτουργίας ενός υδραυλικού αυτοματισμού. Να εξηγείτε τη λειτουργία ενός

Διαβάστε περισσότερα

Λάππας Βασίλης Παπαδάκη Άννα Τέγος Νικόλαος

Λάππας Βασίλης Παπαδάκη Άννα Τέγος Νικόλαος Επιβλέπουσα: Κανετάκη Ελένη ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΙΔΡΥΜΑ ΠΕΙΡΑΙΑ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Λάππας Βασίλης Παπαδάκη Άννα Τέγος Νικόλαος Αιγάλεω 2009 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΠΡΟΛΟΓΟΣ...

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια

Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια Οι αρχαίοι πύργοι της Σερίφου Οι αρχαίοι πύργοι, αυτόνομες οχυρές κατασκευές αποτελούν ιδιαίτερο τύπο κτιρίου με κυκλική, τετράγωνη ή ορθογώνια κάτοψη, περισσότερους από έναν ορόφους και στιβαρή κατασκευή.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΧΟΛΗΣ-----ΛΕΣΒΙΑΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΣΤΙΟΠΛΟΪΑΣ ΑΝΟΙΧΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΗΣ-----ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΧΟΛΗΣ

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΧΟΛΗΣ-----ΛΕΣΒΙΑΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΙΣΤΙΟΠΛΟΪΑΣ ΑΝΟΙΧΤΗΣ ΘΑΛΑΣΣΗΣ-----ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΣΧΟΛΗΣ ΣΚΑΦΟΣ Η μορφή των ιστιοφόρων σκαφών όπως εξελίχθηκε από τα αρχαία ξύλινα εμπορικά και πολεμικά πλοία έως τα σύγχρονα αγωνιστικά επηρεάζονταν από τους ίδιους παράγοντες. Είναι συνάρτηση της χρήσης τους,

Διαβάστε περισσότερα

Έργα ανάπτυξης προπαρασκευής υπογείων εκμεταλλεύσεων

Έργα ανάπτυξης προπαρασκευής υπογείων εκμεταλλεύσεων Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Έργα ανάπτυξης προπαρασκευής υπογείων εκμεταλλεύσεων Ανδρέας Μπενάρδος Δρ. Μηχανικός Μεταλλείων Μεταλλουργός Ε.Μ.Π. Έργα προσπέλασης

Διαβάστε περισσότερα

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν.

Αν και η πρώτη αντίδραση από πολλούς είναι η γελοιοποίηση για τη ανάλυση τέτοιων θεμάτων, παρόλα αυτά τα ερωτηματικά υπάρχουν. Είναι γνωστή σε όλους η σειρά επιστημονικής φαντασίας Star Trek η οποία έχει φανατικούς θαυμαστές σε όλο τον κόσμο. Οι τεχνολογικές καινοτομίες και οι «φανταστικές» τεχνολογίες που είχε συμπεριλάβει στο

Διαβάστε περισσότερα

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού

Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Δημήτρης Δαμάσκος Δημήτρης Πλάντζος Πανεπιστημιακή Ανασκαφή Άργους Ορεστικού Η ανασκαφή τού 2012 είχε ως στόχους: την περαιτέρω διερεύνηση της στοάς του μεγάλου ρωμαϊκού κτιρίου με τη στοά περιμετρικά

Διαβάστε περισσότερα

Οι προσκεκλημένοι. στην επίσημη τελετή εγκαινίων των εργασιών του Οργανισμού Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος

Οι προσκεκλημένοι. στην επίσημη τελετή εγκαινίων των εργασιών του Οργανισμού Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος Το Μουσείο Τηλεπικοινωνιών ΟΤΕ διατηρεί και εκθέτει σημαντικές συλλογές, στενά συνδεδεμένες με την ιστορία των ελληνικών τηλεπικοινωνιών και βέβαια του ΟΤΕ, καθώς και με την ιστορία της Ελλάδας και την

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Ορτυγία. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος

Ορτυγία. Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος Ορτυγία Κάντε κλικ για να επεξεργαστείτε τον υπότιτλο του υποδείγματος Τοποθεσία Πού βρίσκεται; Το νησί της Ορτυγίας βρίσκεται στην κάτω Ιταλία στις Συρακούσες. Τα αξιοθέατα: Ο ναός του Απόλλωνα üη πλατεία

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΟΙΑ. Ειρήνη Πετράκη Δασκάλα Σύμβουλος ΣΧ.Τ.

ΠΛΟΙΑ. Ειρήνη Πετράκη Δασκάλα Σύμβουλος ΣΧ.Τ. ΠΛΟΙΑ Ειρήνη Πετράκη Δασκάλα Σύμβουλος ΣΧ.Τ. ΠΛΟΙΑ Το πλοίο (αρχαία ελληνική: η ναυς) είναι μια ειδική κατασκευή (ναυπήγημα), σχεδιασμένη για να κινείται με ασφάλεια στο νερό, για μεταφορά προσώπων ή πραγμάτων,

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία

Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία Ομάδα: Μομφές Μέλη: Δανιήλ Σταμάτης Γιαλούρη Άννα Βατίδης Ευθύμης Φαλαγγά Γεωργία ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΙΓΥΠΤΟ H γενική τάση των κατοίκων της Αιγύπτου στις επιστήμες χαρακτηριζόταν από την προσπάθεια

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΛΩΤΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΠΛΩΤΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΠΛΩΤΟΙ ΓΕΡΑΝΟΙ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΜΕΡΗ ΤΟΥ ΜΗΧΑΝΗΜΑΤΟΣ ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΜΟΝΤΕΛΑ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΕΝΙΚΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ Οι πλωτοί γερανοί είναι ικανοί να πραγµατοποιήσουν ειδικές εργασίες ανέγερσης και εκφόρτωσης.

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ Περιήγηση ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΠΑΡΑΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ Το μεταλλευτικό συγκρότημα τοποθετείται Ανατολικά του Οικισμού Λιμεναρίων ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΤΟΧΗ ΥΛΙΚΩΝ Πείραμα Κρούσης. ΕργαστηριακήΆσκηση 6 η

ΑΝΤΟΧΗ ΥΛΙΚΩΝ Πείραμα Κρούσης. ΕργαστηριακήΆσκηση 6 η ΑΝΤΟΧΗ ΥΛΙΚΩΝ Πείραμα Κρούσης ΕργαστηριακήΆσκηση 6 η Σκοπός Σκοπός του πειράµατος είναι να κατανοηθούν οι αρχές του πειράµατος κρούσης οπροσδιορισµόςτουσυντελεστήδυσθραυστότητας ενόςυλικού. Η δοκιµή, είναι

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορική αναδρομή!!!

Ιστορική αναδρομή!!! Ιστορική αναδρομή!!! Προϊστορικά χρόνια τροφοσυλλέκτης αρχικά για να βρίσκει την τροφή του να φτιάχνει τα καταφύγιά του σημαντικότεροι σταθμοί στην ιστορία του ανθρώπου μυϊκή ενέργεια αργότερα φτιάχνει

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 155 7.6 ΦΡΕΖΕΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 155 7.6 ΦΡΕΖΕΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ Ι 155 7.6 ΦΡΕΖΕΣ Η φρέζα όπως και ο τόρνος αποτελεί μία από τις βασικότερες εργαλειομηχανές ενός μηχανουργείου. Κατά την κοπή στην φρέζα, το κοπτικό εργαλείο αποκόπτει από το αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ

600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ 600 π.χ. - 300 π.χ. Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΟΠΛΙΤΗΣ ΠΛΗΣΙΑΣΕ, ΝΥΞΕ ΜΕ ΤΗ ΜΑΚΡΙΑ ΛΟΓΧΗ Ή ΤΟ ΞΙΦΟΣ ΕΚ ΤΟΥ ΣΥΝΕΓΓΥΣ ΚΑΙ ΦΟΝΕΥΣΕ ΕΝΑΝ ΑΝΔΡΑ. ΑΝΤΙΤΑΞΕ ΠΕΛΜΑ ΣΤΟ ΠΕΛΜΑ, ΘΕΣΕ ΑΣΠΙΔΑ ΣΤΗΝ ΑΣΠΙΔΑ, ΠΡΟΤΑΞΕ ΛΟΦΙΟ ΣΤΟ ΛΟΦΙΟ, ΚΡΑΝΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

2. τα ρωμαϊκά, που το λούκι έχει μετασχηματιστεί σε επίπεδο και έχει ενσωματωθεί στο καπάκι

2. τα ρωμαϊκά, που το λούκι έχει μετασχηματιστεί σε επίπεδο και έχει ενσωματωθεί στο καπάκι Οι αριθμοί αντιμετωπίζονται με τον ίδιο τρόπο, αλλά είναι σημαντικό να μελετήσουμε τον τρόπο που σημειώνονται οι αριθμοί που αποδίδουν στα σχέδια τις διαστάσεις του αντικειμένου. Οι γραμμές διαστάσεων

Διαβάστε περισσότερα

Υπόγειες μεταλλευτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα

Υπόγειες μεταλλευτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο Σχολή Μηχανικών Μεταλλείων Μεταλλουργών Υπόγειες μεταλλευτικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα Ανδρέας Μπενάρδος Δρ. Μηχανικός Μεταλλείων Μεταλλουργός Ε.Μ.Π. Αρχαίες Υπόγειες Εκμεταλλεύσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ

ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Γ. ΤΣΑΪΜΟΥ Αρχαιολόγος Ομ. Καθηγήτρια Ε.Μ.Π. ΛΟΓΟΣ ΚΑΙ ΕΙΚΟΝΑ Η ΑΡΧΑΙΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΕΤΑΛΛΟΥΡΓΙΑ ΑΘΗΝΑ 2015 ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΑ Γ. ΤΣΑΪΜΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

5 Μετρητές παροχής. 5.1Εισαγωγή

5 Μετρητές παροχής. 5.1Εισαγωγή 5 Μετρητές παροχής 5.Εισαγωγή Τρεις βασικές συσκευές, με τις οποίες μπορεί να γίνει η μέτρηση της ογκομετρικής παροχής των ρευστών, είναι ο μετρητής Venturi (ή βεντουρίμετρο), ο μετρητής διαφράγματος (ή

Διαβάστε περισσότερα

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28

Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Μινωικός Πολιτισμός σελ. 23-28 Να περιγράψετε ένα μινωικό ανάκτορο; Μεγάλα Συγκροτήματα κτιρίων, Είχαν πολλές πτέρυγες-δωματίων, Διοικητικά, Οικονομικά, Θρησκευτικά και Καλλιτεχνικά κέντρα της περιοχής,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα

ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΑΔΑ Πυραμίδες στην Ελλάδα Oι πυραμίδες που έχουν εντοπιστεί στην Ελλάδα, αποτελούν μοναδικά δείγματα πυραμιδικής αρχιτεκτονικής στον ευρωπαϊκό χώρο. Η μορφή τους, η αρχιτεκτονική τους, καθώς

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΛΥΣΕΙΣ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΛΥΣΕΙΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2015 ΛΥΣΕΙΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ Τ.Σ. (ΙΙ) ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Βασικά Στοιχεία Μηχανολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εργαλειομηχανές και μηχανήματα Λείανσης Λείανση

Εργαλειομηχανές και μηχανήματα Λείανσης Λείανση Εργαλειομηχανές και μηχανήματα Λείανσης Λείανση 1 Λείανση Είναι η κατεργασία διαμόρφωσης ακριβείας των μεταλλικών υλικών με μηχανική κοπή που επιτυγχάνεται σε εργαλειομηχανές λείανσης, με τη βοήθεια κοπτικών

Διαβάστε περισσότερα

Γεφυρών!! Τα πέτρινα γεφύρια της Ελλάδας.

Γεφυρών!! Τα πέτρινα γεφύρια της Ελλάδας. Υλικά και τεχνικές κατασκευής Γεφυρών!! Τα πέτρινα γεφύρια της Ελλάδας. Οµάδα 4η Υπ. Καθηγήτρια: Σοφία Μπερδέ Σχ. έτος: 2014-2015 Τα υλικά και οι τεχνικές κατασκευής Είδη γεφυρών Υπάρχουν 4 τύποι γεφυρών:

Διαβάστε περισσότερα

SAFEDOOR. ΠΥΡΟΚΟΥΡΤΙΝΕΣ 30-120 min. Date: 10/07/09

SAFEDOOR. ΠΥΡΟΚΟΥΡΤΙΝΕΣ 30-120 min. Date: 10/07/09 SAFEDOOR ΠΥΡΟΚΟΥΡΤΙΝΕΣ 30-120 min Date: 10/07/09 Page 2 Για παραγγελίες καλέστε στο: Τηλ: 22990 47800 Fax: 22990 47688 Web: www.safedoor.gr - E-mai: info@safedoor.gr ΠΥΡΟΚΟΥΡΤΙΝΕΣ Οι πυροκουρτίνες από

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

Η Γεωμετρία στην Υπηρεσία της Τέχνης και της Τεχνικής: μια ιστορική αναδρομή. Δρ. Κυριακή Τσιλίκα

Η Γεωμετρία στην Υπηρεσία της Τέχνης και της Τεχνικής: μια ιστορική αναδρομή. Δρ. Κυριακή Τσιλίκα Η Γεωμετρία στην Υπηρεσία της Τέχνης και της Τεχνικής: μια ιστορική αναδρομή Δρ. Κυριακή Τσιλίκα Τμήμα Οικονομικών Επιστημών Πανεπιστημίου Θεσσαλίας Η απαρχή της Γεωμετρίας Οι Βαβυλώνιοι, για πρώτη φορά,

Διαβάστε περισσότερα

Πώς και γιατί μετακινούμαστε;

Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Πώς και γιατί μετακινούμαστε; Διδακτική πρόταση 1: Συνοπτικό πλαίσιο μετακίνησης και εγκατάστασης Ερωτήματα-κλειδιά Γιατί και πώς μετακινούμαστε από τα πολύ παλιά χρόνια μέχρι σήμερα; Πού μένουμε από τα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΓΩΓΟΣ VENTURI. Σχήμα 1. Διάταξη πειραματικής συσκευής σωλήνα Venturi.

ΑΓΩΓΟΣ VENTURI. Σχήμα 1. Διάταξη πειραματικής συσκευής σωλήνα Venturi. Α.Ε.Ι. ΠΕΙΡΑΙΑ Τ.Τ. ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ Τ.Ε. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΡΕΥΣΤΩΝ 7 η ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΗ ΑΣΚΗΣΗ ΑΓΩΓΟΣ VENTURI ΣΚΟΠΟΣ ΤΗΣ ΑΣΚΗΣΗΣ Σκοπός της άσκησης είναι η κατανόηση της χρήσης της συσκευής

Διαβάστε περισσότερα

Σε κάθε κεφάλαιο αναφέρει πρώτα την ιστορία της κάθε Μονής και μετά συμπληρώνει τις συνταγές που υλοποιούνται από τους μαγείρους μοναχούς.

Σε κάθε κεφάλαιο αναφέρει πρώτα την ιστορία της κάθε Μονής και μετά συμπληρώνει τις συνταγές που υλοποιούνται από τους μαγείρους μοναχούς. Μια γυναίκα γράφει «συνταγές από το Περιβόλι της Παναγιάς» Δημοσιεύτηκε στις 21/02/2012 στις 11:41 μμ στις κατηγορίες: ΑΠΟΚΛΕΙΣΤΙΚΑ στο PSEMA, ΜΑΓΕΙΡΕΜΑΤΑ, ΤΕΧΝΗ ΤΟΥ ΛΟΓΟΥ Η συγγραφέας Μαριάνθη Μυλωνά

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων

ΜηχανισμΟς ΑντικυθΗρων Με δυο λόγια Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων ήταν ένας αναλογικός υπολογιστής εκπληκτικής τεχνολογίας. Κατασκευάστηκε πριν από 2000 χρόνια και χρησιμοποιείτο για τον ακριβή υπολογισμό της θέσης του Ηλίου,

Διαβάστε περισσότερα

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία

Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Αναστασόπουλος Ανδρέας Αρβανίτη Νικολέτα Τάξη: Α1 3 ο ΓΕΛ Πάτρας Σχολ. Έτος: 2013-14 Υπεύθυνη καθηγήτρια: Ντούμα Μαρία Μεταλλικά νομίσματα αρχίζουμε να συναντάμε από το 2000 π.χ. στην Μεσόγειο. Συνήθως

Διαβάστε περισσότερα

CPV κωδικοί «Υπηρεσίες επισκευής και συντήρησης» 50ΧΧΧΧΧΧ

CPV κωδικοί «Υπηρεσίες επισκευής και συντήρησης» 50ΧΧΧΧΧΧ CPV κωδικοί «Υπηρεσίες επισκευής και συντήρησης» 50ΧΧΧΧΧΧ CODE EL 50000000-5 Υπηρεσίες επισκευής και συντήρησης 50100000-6 Υπηρεσίες επισκευής, συντήρησης και παρεπόμενες υπηρεσίες για οχήματα και συναφή

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή.

ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. ΒΙΒΛΙΟ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΑΡΤΟ ΤΟ ΠΑΛΙΟΦΡΑΝΤΖΙ (ΠΑΛΙΟΥΦΡΑΝΤΖΙ) Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή. Είναι γνωστά τα της Μάχης του Σπερχειού. ΒΙΒΛΙΟ ΕΝ ΕΚΑΤΟ (ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΣΠΕΡΧΕΙΟΥ). Στο σηµερινό χωριό Φραντζί

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

4. ΑΡΧΑΙΑ ΝΕΜΕΑ KAI ΑΘΛΗΤΕΣ ΔΡΟΜΙΚΩΝ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ

4. ΑΡΧΑΙΑ ΝΕΜΕΑ KAI ΑΘΛΗΤΕΣ ΔΡΟΜΙΚΩΝ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ 4. ΑΡΧΑΙΑ ΝΕΜΕΑ KAI ΑΘΛΗΤΕΣ ΔΡΟΜΙΚΩΝ ΑΓΩΝΙΣΜΑΤΩΝ ΕΝΤΥΠΟ 4.6.1. «Κρυπτή στο στάδιο της Νεμέας» Δραστηριότητα 1 η : «Η σημασία της στοάς της Νεμέας» Σχεδιαστική αναπαράσταση αθλητή (πυγμάχου) που περιμένει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗΣ ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΜΕΙΟΔΟΤΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗΣ ΠΡΟΧΕΙΡΟΥ ΜΕΙΟΔΟΤΙΚΟΥ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, ΠΑΙΔΕΙΑΣ & ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΥΖΑΝΤΙΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ Ταχ.Δ/νση: Μεθώνης 10 & Κανάρη,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου

Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου Τεχνολογικό-Πολιτιστικό Πάρκο Λαυρείου και Μουσείο Μεταλλείας- Μεταλλουργίας Λαυρείου Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας, μέλος της Επιστ. Επιτρ. του ΜΜΜΛ (ΕΜΠ και ΥΠΠΟΤ), Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Το

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΑΘΗΝΩΝ Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΝΑΣΤΗΛΩΣΗ 18 Sunday Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΠΑΕΙ ΤΑ ΕΣΜΑ ΤΗΣ Ίσως είναι το πιο αναγνωρίσιμο μνημείο παγκοσμίως, συνυφασμένο με τη δημοκρατία που γεννήθηκε και ζει(;) σε αυτήν τη χώρα. Και

Διαβάστε περισσότερα

Το κινητό τηλέφωνο. Θάνος Ψαρράς. Μαθητής Β4 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος

Το κινητό τηλέφωνο. Θάνος Ψαρράς. Μαθητής Β4 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης. Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Το κινητό τηλέφωνο Θάνος Ψαρράς Μαθητής Β4 Γυμνασίου, Ελληνικό Κολλέγιο Θεσσαλονίκης Επιβλέπων Καθηγητής: Κωνσταντίνος Παρασκευόπουλος Καθηγητής Πληροφορικής Ελληνικού Κολλεγίου Θεσσαλονίκης Η παρακάτω

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από: ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΛΕΠΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΡΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΚΙΚΑ ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΑΦΗΡΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΖΕΡΒΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΝΑΣΤΟΥΛΗ ΑΚΗΣ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΝΤΥΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Ανδρέας Ιωάννου

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΣ: Ανδρέας Ιωάννου ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑ 1 ΑΥΤΟΜΑΤΗ ΓΕΜΙΣΤΙΚΗ 2 3 ΒΑΣΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΡΥΘΜΙΣΗΣ ΚΑΙ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΥΤΟΜΑΤΩΝ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙΩΝ Ο αυτοματισμός περιλαμβάνει σχεδόν κάθε μηχανισμό ή συσκευή που ελαττώνει το ποσό

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΗ ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ. Αργυρώ Λάσκαρη

ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΗ ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ. Αργυρώ Λάσκαρη ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΚΑΙ ΤΡΙΣΔΙΑΣΤΑΤΗ ΣΧΕΔΙΑΣΗ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΔΙΑΤΑΞΕΩΝ Αργυρώ Λάσκαρη Χανιά 2014 Δομή της παρουσίασης Εισαγωγή Ιστορική Αναδρομή Σχεδιασμός Μηχανισμός με τέσσερα μέλη Κυκλοειδής μειωτήρας

Διαβάστε περισσότερα

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός

5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ. Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός 5. ΤΟ ΠΥΡΙΤΙΟ Επιμέλεια παρουσίασης Παναγιώτης Αθανασόπουλος Δρ - Χημικός Σκοπός του μαθήματος: Να εντοπίζουμε τη θέση του πυριτίου στον περιοδικό πίνακα Να αναφέρουμε τη χρήση του πυριτίου σε υλικά όπως

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ. ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΑΝΕΜΟΜΥΛΩΝ ΚΟΝΤΙΑ «Αγ. Αθανάσιος», Τ.Κ. ΚΟΝΤΙΑ, ΔΗΜΟΣ ΛΗΜΝΟΥ ΑΡ. ΜΕΛΕΤΗΣ: 49/2013

ΤΕΧΝΙΚΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ. ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΑΝΕΜΟΜΥΛΩΝ ΚΟΝΤΙΑ «Αγ. Αθανάσιος», Τ.Κ. ΚΟΝΤΙΑ, ΔΗΜΟΣ ΛΗΜΝΟΥ ΑΡ. ΜΕΛΕΤΗΣ: 49/2013 ΤΕΧΝΙΚΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΑΝΕΜΟΜΥΛΩΝ ΚΟΝΤΙΑ «Αγ. Αθανάσιος», Τ.Κ. ΚΟΝΤΙΑ, ΔΗΜΟΣ ΛΗΜΝΟΥ ΑΡ. ΜΕΛΕΤΗΣ: 49/2013 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΣ 2014 Α. ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΘΕΣΗ... 3 Β. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΥΠΑΡΧΟΥΣΑΣ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτής ΚΕ.ΠΑ

Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτής ΚΕ.ΠΑ Παρουσίαση ΑΝΔΡΕΑΣ ΑΡΝΑΟΥΤΗΣ ΣΤΕΛΙΟΣ ΘΕΟΦΑΝΟΥΣ Εκπαιδευτής ΚΕ.ΠΑ Η θερμομόνωση της τοιχοποιίας είναι ένα μεγάλο κομμάτι της θερμομόνωσης. Καταρχήν έχουμε τα διαφορετικά είδη τοιχοποιίας: Από σκυρόδεμα

Διαβάστε περισσότερα

H Εξέλιξη των υπολογιστών

H Εξέλιξη των υπολογιστών H Εξέλιξη των υπολογιστών January 2014 Γιάννης Συρίγος Κοντογιάννη Μαρία Κωνσταντίνα Μαυροείδη Ανδριάνα Τζανίδου Γιώργος Παπαδάκος 1. Ο Μηχανισμός των Αντικυθήρων 2. Ανακαλύφθηκε σε ναυάγιο ανοιχτά του

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας

Τι είναι το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας Τι είναι το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας Το Μεταλλευτικό Πάρκο Φωκίδας Vagonetto είναι ένα θεματικό πάρκο, μοναδικό στον ελληνικό χώρο, που δίνει στον επισκέπτη τη δυνατότητα να γνωρίσει βήμα βήμα τη διαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής

ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος. Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής ΑΣΤΡΙΚΑ ΣΜΗΝΗ Τα ρολόγια του σύμπαντος Δρ Μάνος Δανέζης Επίκουρος Καθηγητής Αστροφυσικής Πανεπιστήμιο Αθηνών Τμήμα Φυσικής Αστρικό σμήνος είναι 1 ομάδα από άστρα που Καταλαμβάνουν σχετικά μικρό χώρο στο

Διαβάστε περισσότερα

ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ. Στρατηγική Συν-Κατοίκησης

ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ. Στρατηγική Συν-Κατοίκησης ΞΑΠΛΩΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΕΔΑΦΟΣ Στρατηγική Συν-Κατοίκησης Η πρόταση μας εισάγει μια νέα τυπολογία κατοικίας, αυτήν της οριζόντιας πολυκατοικίας. Η αναφορά στην ελληνική αστική πολυκατοικία είναι σκόπιμη αφού η

Διαβάστε περισσότερα

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο.

Επειδή ο μεσημβρινός τέμνει ξανά τον παράλληλο σε αντιδιαμετρικό του σημείο θα θεωρούμε μεσημβρινό το ημικύκλιο και όχι ολόκληρο τον κύκλο. ΝΑΥΣΙΠΛΟΪΑ Η ιστιοπλοΐα ανοιχτής θαλάσσης δεν διαφέρει στα βασικά από την ιστιοπλοΐα τριγώνου η οποία γίνεται με μικρά σκάφη καi σε προκαθορισμένο στίβο. Όταν όμως αφήνουμε την ακτή και ανοιγόμαστε στο

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις.

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις. Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311 Πολυτεχνική Σχολή Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Φαρζανέ Κοχαρή ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ

Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ ΦΥΣΗ ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΙΚΑ Η ΣΥΜΜΕΤΡΙΑ ΣΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΚΟΣΜΟ Επιμέλεια: Μιχαηλίσιν Άννα- Μαρία, Τζιώτης Δημήτρης, Τσάτσα Κωνσταντίνα Η συμμετρία στο φυσικό κόσμο Η συμμετρία που κατεξοχήν

Διαβάστε περισσότερα

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του

Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Στο Πίνοβο με την υπέροχη κορυφογραμμή του Το όρος Πίνοβο είναι ένα σχετικά άγνωστο βουνό. Ο ορεινός του όγκος απλώνεται στα βορειοδυτικά του νομού Πέλλας, ανάμεσα στα όρη Βόρας (Καϊμακτσαλάν) και Τζένα.

Διαβάστε περισσότερα

Μουσική και Μαθηματικά!!!

Μουσική και Μαθηματικά!!! Μουσική και Μαθηματικά!!! Η μουσική είναι ίσως από τις τέχνες η πιο δεμένη με τα μαθηματικά, με τη μαθηματική σκέψη, από την ίδια τη φύση της. Η διατακτική δομή μπορεί να κατατάξει τα στοιχεία ενός συνόλου,

Διαβάστε περισσότερα

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Οι Έλληνες ανέκαθεν ήταν στενά δεμένοι με τον κόσμο των μελισσών. Ο πρώτος που ασχολήθηκε επιστημονικά με αυτές 300 χρόνια π.χ., ήταν ο Αριστοτέλης. Την εποχή εκείνη, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία

ΕΙΣΑΓΩΓΗ. Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία ΕΙΣΑΓΩΓΗ Εισαγωγικά στην αρχαία Ελληνική ιστοριογραφία Ενδεικτικοί διδακτικοί στόχοι Οι διδακτικοί στόχοι για τη διδασκαλία της εισαγωγής προσδιορίζονται στο βιβλίο για τον καθηγητή, Αρχαίοι Έλληνες Ιστοριογράφοι,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΞΥΛΙΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ. Δρ. Μιχάλης Σκαρβέλης Αναπληρωτής Καθηγητής

ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΞΥΛΙΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ. Δρ. Μιχάλης Σκαρβέλης Αναπληρωτής Καθηγητής ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΞΥΛΙΝΩΝ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ Δρ. Μιχάλης Σκαρβέλης Αναπληρωτής Καθηγητής ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ ΣΥΝΔΕΣΜΩΝ Μήκους Πλάτους Γωνιών Κιβωτίων Ραφιών Τρέσων προστασίας Διασταυρώσεις καϊτιών Συνδέσμους τριών διευθύνσεων

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού. Γιώργος Πρίμπας

Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού. Γιώργος Πρίμπας Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού Γιώργος Πρίμπας Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού. Φεύγοντας απ το λιμάνι του Περάματος για το λιμάνι των Παλουκιών της Σαλαμίνας, στο δεξί μας μέρος, βλέπουμε το νησί του Αγίου Γεωργίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙ ΕΣ

ΤΕΛΟΣ 1ης ΑΠΟ 6 ΣΕΛΙ ΕΣ ΑΡΧΗ 1ης ΣΕΛΙ ΑΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΕΙΔΙΚΩΝ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ TΡΙΤΗ 18 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 ΚΟΙΝΗ ΕΞΕΤΑΣΗ ΟΛΩΝ ΤΩΝ ΥΠΟΨΗΦΙΩΝ ΣΤΟ ΓΡΑΜΜΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ: «ΧΩΡΟΣ ΕΚΘΕΣΗΣ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ ΕΙΔΩΝ» ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ: Πρόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΧΡΥΣΟΥ, ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒ ΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΒΕΛΙ ΗΣ

Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΧΡΥΣΟΥ, ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒ ΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΒΕΛΙ ΗΣ Η ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΧΡΥΣΟΥ, ΑΡΓΥΡΟΥ ΚΑΙ ΜΟΛΥΒ ΟΥ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΚΑΤΆ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Σίφνος: Μεταλλείο Αγ. Σώστη ΜΙΧΑΗΛ ΒΑΒΕΛΙ ΗΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΚΟΙΤΑΣΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ - ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ ΜΕΤΑΛΛΕΙΩΝ ΤΜΗΜΑ ΓΕΩΛΟΓΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2006 ΛΥΣΕΙΣ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ (ΙΙ) ΠΡΑΚΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Μάθημα: Τεχνολογία

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

1501 - Έλεγχος Κίνησης

1501 - Έλεγχος Κίνησης ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα 1501 - Έλεγχος Κίνησης Ενότητα: Οδοντωτοί Τροχοί (Γρανάζια) - Μέρος Β Μιχαήλ Παπουτσιδάκης Τμήμα Αυτοματισμού Άδειες Χρήσης Το

Διαβάστε περισσότερα

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.)

Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Προϊστορική οικία από το Ακρωτήρι Θήρας (16ος αι. π.χ.) Μελέτη: Κ. Παλυβού Κατασκευή: Ι. Γιαννόπουλος Ιδιοκτησία: Εταιρεία Μελέτης Αρχαίας Ελληνικής Τεχνολογίας/TEE Η λεγόμενη Ξεστή 3 ήταν σημαντικό δημόσιο

Διαβάστε περισσότερα

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία.

Η Νίκη ήταν κόρη της Στύγας και του Πάλλαντα. Είχε αδέρφια της το Κράτος, το Ζήλο και τη Βία. Η Νίκη σε νομίσματα Νίκη: θεά της ελληνικής μυθολογίας προσωποποιούσε τη δόξα του ελληνικού πολιτισμού. Η Νίκη στέλνονταν από το Δία για να εξυμνήσει μία νίκη, να προσφέρει σπονδές ή να στεφανώσει ένα

Διαβάστε περισσότερα

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo;

Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Κεφάλαιο 2 Εισαγωγή Πώς μπορούμε να δημιουργούμε γεωμετρικά σχέδια με τη Logo; Η Logo είναι μία από τις πολλές γλώσσες προγραμματισμού. Κάθε γλώσσα προγραμματισμού έχει σκοπό τη δημιουργία προγραμμάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΟΛΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΟΥΙΤΙΜ ΓΚΡΕΜΙ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΙΜΠΡΟΪ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΟΛΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΟΥΙΤΙΜ ΓΚΡΕΜΙ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΙΜΠΡΟΪ 21ο ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΑΞΗ Α ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΑΙΟΛΙΚΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΥΠΕΥΘYΝΟΙ ΚΑΘΗΓΗΤΕΣ: κ. ΠΑΠΑΟΙΚΟΝΟΜΟΥ, κ. ΑΝΔΡΙΤΣΟΣ ΟΜΑΔΑ : ΑΡΝΤΙ ΒΕΪΖΑΪ, ΣΑΜΠΡΙΝΟ ΜΕΜΙΚΟ, ΚΟΥΙΤΙΜ ΓΚΡΕΜΙ, ΓΙΑΝΝΗΣ ΧΙΜΠΡΟΪ ΕΤΟΣ:2011/12

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 15 ΙΟΥΝΙΟΥ 015 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΘΕΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία

Μαθηματικά: Αριθμητική και Άλγεβρα. Μάθημα 11 ο, Τμήμα Α. Γεωμετρία Μαθηματικά: ριθμητική και Άλγεβρα Μάθημα 11 ο, Τμήμα Γεωμετρία Η γεωμετρία σε σχέση με την άλγεβρα ή την αριθμητική έχει την εξής ιδιαιτερότητα: πρέπει να είμαστε πολύ ακριβείς στην περιγραφή μας (σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Σήματα τροχαίας. 1. Τα παρακάτω είναι σήματα της τροχαίας. Ποια αναγνωρίζετε; Προσπαθήστε να ΚΕΙΜΕΝΟ 1

Σήματα τροχαίας. 1. Τα παρακάτω είναι σήματα της τροχαίας. Ποια αναγνωρίζετε; Προσπαθήστε να ΚΕΙΜΕΝΟ 1 ΚΕΙΜΕΝΟ 1 Σήματα τροχαίας 1. Τα παρακάτω είναι σήματα της τροχαίας. Ποια αναγνωρίζετε; Προσπαθήστε να βρείτε τι σημαίνουν τα χρώματα: το κόκκινο, το πράσινο, το μπλε, το κίτρινο. Συζητήστε στην τάξη για

Διαβάστε περισσότερα

Βεργίνα. digitalarchive

Βεργίνα. digitalarchive digitalarchive Βεργίνα publishing by tag Πόλη του Νομού Ημαθίας στην περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας. Η Βεργίνα απέκτησε ιστορική σημασία μετά την ανακάλυψη του τάφου του Φιλίππου Β, πατέρα του Μεγάλου

Διαβάστε περισσότερα

Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος

Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος Ομάδα Γ Μαντάς Κωνσταντίνος Συντονιστής, Κατσίκης Γιώργος Γραμματέας, Καρακώστα Χρυσάνθη Γραμματέας, Μαργέλου Κατερίνα Ερευνήτρια, Κιτσικόπουλος Θάνος Ερευνητής, Λαμπρυνιάδης Γιάννης - Ερευνητής Τα περισσότερα

Διαβάστε περισσότερα