ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ. Έκδοση του Συλλόγου Αποφοίτων Φαρμακοποιών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Συντακτική Επιτροπή Περιοδικού

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ. Έκδοση του Συλλόγου Αποφοίτων Φαρμακοποιών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Συντακτική Επιτροπή Περιοδικού"

Transcript

1 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ Έκδοση του Συλλόγου Αποφοίτων Φαρμακοποιών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Παλαιό φαρμακευτικό βιβλίο με χειρόγραφες συνταγές για θεραπείες ασθενειών Συντακτική Επιτροπή Περιοδικού Λένια Ιωαννίδου Βέρα Μίου Γιάννης Κουής Γιαννούλα Αγγελοπούλου Τάκης Αγγελόπουλος Η Συντακτική Επιτροπή του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ διατηρεί το δικαίωμα να μη δημοσιεύει ή να περικόβει κατά την κρίση της οποιοδήποτε χειρόγραφο. Ενυπόγραφα άρθρα δεν απηχούν απαραίτητα και τη γνώμη της Συντακτικής Επιτροπής και δημοσιεύονται χωρίς γλωσσική επιμέλεια. Ανυπόγραφες παρουσιάσεις είναι προϊόν συλλογικής δουλειάς. Το Copyright των ενυπογράφων άρθρων ανήκει στους συγγραφείς. Διοικητικό Συμβούλιο ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ Γιαννούλα Αγγελοπούλου: Πρόεδρος Γιάννης Κουής: Αντιπρόεδρος Χρύσω Πετρίδου: Γραμματέας Χαράλαμπος Κέκκος: Ταμίας Κύπρος Καίμης μέλος Σταύρος Ιακωβίδης μέλος Ταχ. Θυρ , 1307 Λευκωσία Τηλ: ή Τηλεομοιότυπο: , Διανέμεται δωρεάν σε όλους τους φαρμακοποιούς της Κύπρου Διεκπεραίωση γραφικών & στοιχειοθεσία: Microtype Designs, Καστοριάς 12, 1055 Λευκωσία - Κύπρος. Τηλ , Εκτύπωση: Tυπογραφεία ΧΡ. ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ ΛΤΔ 1

2 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ TA EN OIKΩ... 3 Χρονικό του Αριστοτέλη... 3 Δραστηριότητες των Φαρμακοποιών... 6 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ...10 Φαρμακογονιδιωματική και Εξατομικευμένη θεραπεία...10 ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗ...16 Ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας...16 Καρκίνος του Μαστού Καινούργιες Τεχνικές Ηθική και Παιδοψυχιατρική Η μεταβολή του επιδημιολογικού προφίλ στην Κύπρο Καρδιαγγειακή νόσος Ας τιθασεύσουμε τον διαβήτη τώρα ΦAPMAKEYTIKH ENHMEPΩΣH Ανθεκτικότητα στα αντιβιοτικά και κόστος Experts reach agreement on the most important attributes of combination therapies for asthma ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ Ενδυναμώνοντας το Επιστημονικό Προφίλ του Φαρμακοποιού ως Προαγωγού Υγείας ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ Βιετνάμ XΟΡΗΓΟΙ

3 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω Χρονικό του Αριστοτέλη Βέρα Μίου Φαρμακοποιός, Α.Π.Θ. Παρά την πολύμηνη απουσία μας να μας καί πάλιν πίσω, πιστοί πάντοτε στους στόχους που θέσαμε από της ίδρυσης του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. Και αμέσως θα σας παρουσιάσω τα πεπραγμένα του συλλόγου μας. πολλοί μασκαρεμένοι φαρμακοποιοί για να διασκεδάσουν και να ξεφύγουν απο τη καθημερινή ρουτίνα των φαρμακείων. Είχε μπόλικο φαγητό και ποτό και ζωντανή μουσική που μας έφερε στο τσακίρ κέφι. Χορέψαμε, τραγουδήσαμε και τσουγκρίσαμε τα ποτήρια μας γιορτάζοντας τις αποκριές με τον δικό Στις 10 φεβρουαρίου 2010 το Δ.Σ του συλλόγου μας διοργάνωσε με μεγάλη επιτυχία καρναβαλίστικο χορό, στη ταβέρνα Μεζεδόκηπος στη Λεμεσό. Οι φαρμακοποιοί μέλη και φίλοι του συλλόγου συμμετείχαν σ αυτην την όμορφη γιορτή που σκοπό είχε την ψυχαγωγία και την σύσφιξη των σχέσεων των φαρμακοποιών της Κύπρου. Στη ταβέρνα άρχισαν να καταφθάνουν μας μοναδικό τρόπο. Στο τέλος της βραδιάς έγινε κλήρωση για τους μασκαρεμένους φαρμακοποιούς με πολλά και πλούσια δώρα από πολλές φαρμακευτικές εταιρείες που πάντοτε στηρίζουν τις εκδηλώσεις του συλλόγου μας και δράττομαι της ευκαιρίας να τούς ευχαριστήσω μέσα από τις σελίδες του περιοδικού μας για τη συμβολή τους στην επιτυχία του καρναβαλίστικου χορού του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ. Στις 14 Μαρτίου 2010 πραγματοποιήθηκε η ετήσια γενική συνέλευση του συλλόγου ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ στο παραθαλάσσιο εστιατόριο Θάλασσα στο Governors beach στη Λεμεσό. Η προσέλευση των μελών η συνηθισμένη. Αφού η πρόεδρος του συλλόγου κα Αγγελοπούλου, παρέθεσε την έκθεση των πεπραγμένων του απερχόμενου Δ.Σ και ο ταμίας κος Κέκκος, την ταμιακή έκθεση, ακολούθησαν οι αρχαιρεσίες 3

4 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω για την εκλογή του νέου Δ.Σ. Η σύνθεση του νέου συμβουλίου είναι η πιο κάτω: Γιάννα Αγγελοπούλου πρόεδρος Γιάννης Κουής αντιπρόεδρος Χρύσω Πετρίδου ταμίας Πάμπος Κέκκος ταμίας Κύπρος Καίμης μέλος Σταύρος Ιακωβίδης μέλος Νοεμβρίου 2010 στο ξενοδοχείο KANIKA PAN- THEON στη Λεμεσό. Ομιλητής της ημερίδας ήταν ο διακεκριμένος Επίκουρος καθηγητής της Φαρμακογονιδιωματικής του τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών Την εξελεγκτική επιτροπή την απαρτίζουν τα μέλη: Γεωργία Προδρόμου και Άριστος Πετρίδης Το νέο Δ.Σ με την ανάληψη των καθηκόντων του, συνεδρίασε αμέσως για να αποφασίσει τη γραμμή που θα ακολουθούσε ώστε οι στόχοι του συλλόγου να επιτευχθούν και πάλιν. Ακολούθησε γεύμα με απολαυστικούς ψαρομεζέδες όπου συμμετείχαν τα μέλη του Δρ Γεώργιος Πατρινός, με θέμα «Φαρμακογονιδιωματική και εξατομικευμένη θεραπεία». Ήταν ένα μοντέρνο επιστημονικό θέμα και ο κύριος καθηγητής με την εξαίρετη παρουσίαση του, μας βοήθησε να αντιληφθούμε τη σωστή διάσταση της εξατομικευμένης θεραπείας και τη σημασία της. Χορηγός της εκδήλωσης ήταν και πάλι η εταιρεία MUNDIPHARMA PHAR- MACEUTICAL LTD που για 13 η συνεχή χρονιά στηρίζει οικονομικά τις επιστημονικές ημερίδες του ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ και μέσα από τη στήλη αυτή θέλω για μια ακόμη φορά, να εκφράσω τις ευχαριστίες του Δ.Σ και των μελών του συλλόγου, προς την διεύθυνση και το προσωπικό της εταιρείας και ιδιαίτερα στον κον Μένοικο Πέτρου που δεν αρνήθηκε ποτέ τη συνεισφορά του στο κάλεσμά μας. Κλείνοντας, θα ήθελα να σας ευχηθώ καλές γιορτές και ευτυχισμένος ο νέος χρόνος! ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ μαζί με τους συνοδούς τους. Στη πρώτη συνεδρία του Δ.Σ αποφασίστηκε η διοργάνωση της 13 ης Επιστημονικής Ημερίδας η οποία πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 14 4

5

6 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω Δραστηριότητες Φαρμακοποιών Γιάννα Αγγελοπούλου Φαρμακοποιός, Α.Π.Θ. Αγαπητοί Συνάδελφοι, Αρχίζω την αναφορά μου για τις εκδηλώσεις που μας αφορούν, με τον Καρναβαλίστικο χορό που διοργάνωσε ο σύλλογος μας "Αριστοτέλης". Ο χορός έγινε στις 10 του Φεβράρη στη Λεμεσό, στην ταβέρνα Μεζεδόκηπος. Φαρμακοποιοί και φίλοι, μασκαρεμένοι και μη, περάσαμε υπέροχα. Χορέψαμε, χαλαρώσαμε, διαγωνιστήκαμε, κατά γενική ομολογία, το διασκεδάσαμε. Ευχαριστούμε ιδιαίτερα όλες τις Φαρμακευτικές Εταιρείες που συνέβαλαν στην επιτυχία του χορού, προσφέροντας δώρα. Στις 14 του Μάρτη έγινε η Γενική Συνέλευση του Συλλόγου μας "Αριστοτέλη" στο Governors Beach στη Λεμεσό. Έγινε απολογισμός του απερχόμενου Δ.Σ και εξελέγη το νέο. Στις 17 του Μάη, στο ξενοδοχείο Αμαθούς στη Λεμεσό, η εταιρεία Johnson & Johnson Hellas και οι αντιπρόσωποι της στην Κύπρο Phadisco Ltd, διοργάνωσαν επιστημονική παρουσίαση των προϊόντων Aveeno, Nicorette και Chlor-Hexaldent. Ομιλήτρια η κα Συλβιάνα Γεωργάκη Regulatoty Affairs & Marketing Assistant of Johnson & Johnson Hellas. Μετά την παρουσίαση ακολούθησε δείπνο. Η Novartis Pharma Services Inc. διοργάνωσε επιστημονικές συναντήσεις, στις 14 του Μάη στην Πάφο (Amathus Beach Hotel), στις 4 του Ιούνη στη Λάρνακα (Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών), στις 9 του Ιούνη στη Λεμεσό (Columbia Plaza Venus Centre) και στις 10 του Ιούνη στη Λευκωσία(Holiday Inn). Η κα Βερόνικα Μιχαήλ Έλληνα, Sales & Marketing Manager της Novartis Κύπρου, έκανε σύντομη αναφορά στην εταιρεία Novartis και στην προσφορά της σε παγκόσμιο επίπεδο. Ο κος Χάρης Ιωαννίδης Brand Manager, ανέπτυξε το Θέμα: "Σύγχρονες προσεγγίσεις στη διαχείριση της υπέρτασης". Ακολούθησε δείπνο και κουβεντούλα. Η εταιρεία Γ.Παυλίδης & Αραούζος Λτδ, διοργάνωσε επιστημονική εκδήλωση στις 3 του Ιούλη του 2010, προσφέροντας στους φαρμακοποιούς ένα όμορφο, χαλαρωτικό Σαββατοκύριακο στο Columbia Beach Resort.Θέματα της εκδήλωσης "Στυτική δυσλειτουργία" α)"ένα συχνό πρόβλημα με αξιόπιστες λύσεις" με ομιλητή τον κ.ρόκκα Κωνσταντίνο, Χειρουργό Ουρολόγο-Ανδρολόγο,Διευθυντή Ιατρικού Κέντρου Σεξουαλικής Υγείας Κύπρου και β) "Πως επηρεάζει τη σχέση του ζευγαριού", με ομιλητή τον κ.aθανάσιο Ασκητή, Νευρολόγο- Ψυχίατρο, Διδάκτορα Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρο Ιατρικού Κέντρου Σεξουαλικής Υγείας Κύπρου. Η εταιρεία GlaxoSmithKline διοργάνωσε επιστημονική διάλεξη με θέμα: "Τα δερματικά προβλήματα στην καθημερινή σας πράξη". Ομιλήτρια η κα Αντρη Παντελή, Pharmacy Representative. Η διάλεξη έγινε στο Χαρουπόμυλο στη Λεμεσό, στις 16 του Ιούλη Ακολούθησε δείπνο στο εστιατόριο Καρατέλλο. Η εταιρεία S.STYLIANOU MEDISUPPLIES LTD ετέλεσε στις 30 Σεπτεμβρίου2010, τα 6

7 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω εγκαίνια των νέων Γραφείων και Εκθεσιακών της χώρων στη Λεμεσό από το Δήμαρχο Λεμεσού κ Ανδρέα Χρίστου. Ακολούθησε δεξίωση. Στη σημαδιακή ημερομηνία 10/10/10 η εταιρεία Health & Diet Food Center Ltd, πραγματοποίησε με μεγάλη επιτυχία τα εγκαίνια των νέων της κτιρίων, στην παρουσία εκπροσώπων της Εκκλησίας, της Πολιτείας, Κομμάτων, Δημοτικών Αρχών, ιατρών, φαρμακοποιών, Διευθυντικών Στελεχών των εταιρειών που αντιπροσωπεύει από το εξωτερικό, καθώς και συνεργατών και φίλων της εταιρείας. Τα εγκαίνια τέλεσε η έντιμη Υπουργός ΥΕΚΑ Κα Σωτηρούλα Χαραλάμπους. Στη συνέχεια έγινε ξενάγηση στις κτιριακές εγκαταστάσεις και ακολούθησε cocktail με εκπλήξεις και δώρα.ευχόμαστε ολόψυχα καλορίζικα και καλές δουλειές. Στις 14 του Νιόβρη 2010 πραγματοποιήθηκε η επιστημονική ημερίδα του Συλλόγου μας στο ξενοδοχείο Kanika Pantheon στη Λεμεσό. Θέμα της ημερίδας: "Φαρμακογονιδιωματική και Εξατομικευμένη Θεραπεία". Ομιλητής ο διακεκριμένος Επίκουρος Καθηγητής Φαρμακογονιδιωματικής του Τμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Πατρών Δρ. Γεώργιος Πατρινός. Το θέμα πολύ ενδιαφέρον και εξαιρετική η παρουσίαση από τον Καθηγητή. Τον ευχαριστούμε πολύ για την πρόθυμη ανταπόκριση στην πρόσκληση μας. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον χορηγό μας Εταιρεία Mundipharma Ltd. O Ελβετικός Οίκος Ganzoni & Cie,Switzerland κατασκευαστές των Sigvaris Medical Compression Stockings και η εταιρεία Perick Pharmacal Co Ltd διοργάνωσαν επαγγελματικό σεμινάριο στις 3/11/010 στο Συνεδριακό χώρο Thalassa στο ειδυλιακό Governors Beach. O κος.juerg Raduner (Area Sales Manager Middle East & Africa) μας μίλησε για την εταιρεία Sigvaris και για τα θεραπευτικά πλεονεκτήματα των ελαστικών καλτσών συμπιέσεως. Ακολούθησε δείπνο. Η εταιρεία GlaxoSmithKline διοργάνωσε, ακόμη μια επιστημονική ενημέρωση με θέμα: "Σύγχρονη Θεραπευτική Αντιμετώπιση ενός Δέρματος με Ξηρότητα, Ερεθισμό και Κνησμό". Η ενημέρωση έγινε στο Κτήμα Λανίτη στη Λεμεσό, στις 26 Νοεμβρίου 2010 από την κα Άντρη Παντελή, Pharmacy Representative και βεβαίως ακολούθησε δείπνο. 7

8 Τ Α Ε Ν Ο Ι Κ Ω Η εταιρεία Sanofi-Aventis διοργάνωσε στις 4-5 Δεκεμβρίου, εκπαιδευτικό σεμινάριο με θέμα:"επικοινωνία στο Φαρμακείο. Τεχνικές και Εφαρμογές". Το Σεμινάριο έγινε στο Amathus Beach Hotel στη Λεμεσό, με ομιλήτρια την φαρμακοποιό Πόπη Χαραμή, Σύμβουλο Marketing και Επικοινωνίας. Ο ΠΦΣ διοργάνωσε στις 4 Δεκεμβρίου εκδήλωση με θέμα: "Ο Ρόλος του Φαρμακοποιού στην Πρόληψη κατά του AIDS-Ενημερωτική Παρέμβαση για το AIDS". Έγινε διανομή ενημερωτικού υλικού και προφυλακτικών από Φαρμακοποιούς, Καλλιτέχνες, και Αθλητές. 1. Τον κο Νίκο Νουρή, Πρόεδρο Π.Φ.Σ με θέμα: "Διαδίκτυο και Πλαστά Φάρμακα- Νέοι Κίνδυνοι για τη Δημόσια Υγεία" 2. Τη Δρ. Ελένη Θεοχάρους, Ευρωβουλευτή με θέμα: "Τα Φαρμακευτικά Προϊόντα στη Στρατηγική Αντιμετώπιση της Φτώχειας" Η εκδήλωση έγινε στην αίθουσα εκδηλώσεων Σόλωνα Τριανταφυλλίδη στα Γραφεία Διοίκησης της Τράπεζας Κύπρου στην Αγία Παρασκευή. Η εκδήλωση τελούσε υπό την αιγίδα του υπουργείου Υγείας με υποστηρικτή την εταιρεία Durex. Στις 10 Δεκεμβρίου 2010, Ο Π.Φ.Σ διοργάνωσε επιστημονική εκδήλωση, αναφορικά με τους "Κινδύνους και Παρεμβάσεις για τη Δημόσια Υγεία" και ομιλητές: Τελευταία επιστημονική ενημέρωση, αυτή της εταιρείας GlaxoSmithKline με θέμα: " Σύγχρονη Θεραπευτική Αντιμετώπιση ενός Δέρματος με Ξηρότητα, Ερεθισμό και Κνησμό". Με ομιλητή τον κον Αντρέα Χαραλάμπους, Pharmacy Representative, στο Hilton Park στη Λευκωσία. Αφήνοντας σας, σας εύχομαι ολόψυχα Καλές Γιορτές και ένα 2011 γεμάτο Υγεία, Χαρά, Ευτυχία και καλές δουλειές. ΚΑΛΕΣ ΓΙΟΡΤΕΣ ΚΑΙ ΕΥΤΥΧΙΣΜΕΝΟ ΤΟ

9

10 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Κ Η Ε Π Ι Σ Κ Ο Π Η Σ Η Φαρμακογονιδιωματική και Εξατομικευμένη θεραπεία Γεώργιος Π. Πατρινός Επίκουρος Καθηγητής Φαρμακευτικής Βιοτεχνολογίας και Φαρμακογονιδιωματικής Πανεπιστήμιο Πατρών 10 Εισαγωγή Ο όρος «εξατομικευμένη θεραπεία» [personalized (individualized) therapy] αναφέρεται στη χρήση των γενετικών δεδομένων ενός ασθενούς ή ενός ατόμου γενικότερα, για την καλύτερη χορήγηση θεραπευτικής αγωγής ή/και τον προσδιορισμό της προδιάθεσης σε μια συγκεκριμένη γενετική νόσο, με απώτερο στόχο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής και τη μείωση του κόστους της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Η εξατομικευμένη θεραπεία περιλαμβάνει κυρίως τα επιστημονικά πεδία της μοριακής γενετικής διάγνωσης, της φαρμακογονιδιωματικής και τη βιοπληροφορικής. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι τη βάση της εξατομικευμένης θεραπεία έθεσε ο Ιπποκράτης, ο οποίος από την αρχαιότητα κιόλας είχε επισημάνει ότι «είναι σημαντικότερο να γνωρίζει κανείς τί είδους άνθρωπος πάσχει από κάποια ασθένεια παρά να γνωρίζει κανείς από τί είδους ασθένεια πάσχει κάποιος άνθρωπος», θέτοντας έτσι την εννοιολογική βάση της εξατομικευμένης θεραπείας. Η φαρμακογενετική και φαρμακογονιδιωματική αποτελούν τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Ειδικότερα, η φαρμακογενετική (pharmacogenetics) αφορά τη μελέτη των γενετικών παραλλαγών μεταξύ των ατόμων ως προς τις αλληλουχίες του DNA που σχετίζονται με την απορρόφηση και τον μεταβολισμό των φαρμάκων (φαρμακοκινητική) ή με τη φαρμακολογική δράση (φαρμακοδυναμική), συμπεριλαμβανομένων των γενετικών παραλλαγών στα γονίδια που κωδικοποιούν μεταφορείς, μεταβολικά ένζυμα, υποδοχείς και άλλες πρωτεΐνες. Αντίθετα, η φαρμακογονιδιωματική (pharmacogenomics) αφορά τη μελέτη των παραλλαγών μεταξύ ατόμων σε ολόκληρο το γονιδίωμα ή σε πολλά υποψήφια γονίδια, σε χάρτες μονονουκλεοτιδικών πολυμορφισμών (single nucleotide polymorphisms ή SNP), ή σε μεταβολές στη γονιδιακή έκφραση ή αδρανοποίηση οι οποίες πιθανόν να σχετίζονται με τη φαρμακολογική λειτουργία και τη θεραπευτική ανταπόκριση. Σε κάποιες περιπτώσεις, ο βιολογικός δείκτης είναι το ίδιο το πρότυπο και όχι οι μεταβολές σε μεμονωμένους δείκτες. Η αξιοποίηση φαρμακογενετικών πληροφοριών επιτρέπει να προβλεφθούν ακραίες φαινοτυπικές διαφορές στη φαρμακοκινητική ή τη φαρμακοδυναμική ενός φαρμάκου. Με άλλα λόγια, σε μία ομάδα ασθενών οι οποίοι έχουν την ίδια διάγνωση και λαμβάνουν την ίδια φαρμακευτική αγωγή (ίδιο σκεύασμα και δοσολογία), η θεραπεία θα είναι αποτελεσματική μόνο για μια ομάδα ασθενών. Αντίθετα, σε μια άλλη ομάδα ασθενών, η θεραπευτική αγωγή δεν θα είναι επωφελής, ενώ τέλος σε μια τρίτη ομάδα ασθενών, η θεραπευτική αγωγή θα προκαλέσει παρενέργειες (Εικόνα 1). Εικόνα 1 Απεικόνιση της Φαρμακογενετικής (βλ. κείμενο για επεξηγήσεις). Κατά συνέπεια, η φαρμακογενετική μπορεί να χρησιμοποιηθεί στην κλινική φαρμακολογία και τοξικολογία, στην ιατροδικαστική τοξικο-

11 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Σ Κ Ο Π Η Σ Η λογία, στην ταξινόμηση ασθενών με βάση τον κίνδυνο καρκινογένεσης και στον σχεδιασμό φαρμάκων, ενώ παράλληλα προωθεί την κατανόηση της φαρμακολογίας των φαρμακευτικών και ξενοβιοτικών ουσιών. Τα τελευταία χρόνια, οι πρόσφατες τεχνολογικές εξελίξεις οδήγησαν σε μια πληθώρα μεθόδων προσδιορισμού της γενετικής σύστασης (γονοτύπου), όπως μικροσυστοιχίες, ανάλυση αλληλουχίας DNA 2 ης γενιάς, οι οποίες έφεραν την προοπτική της εξατομικευμένης θεραπείας ακόμη πιο κοντά στην πραγμάτωση. Η εξατομικευμένη θεραπεία υπόσχεται να συμβάλει στη μείωση των παρενεργειών ή/ και στην αύξηση της αποτελεσματικότητας των φαρμάκων, συμβάλλοντας έτσι ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ασθενών, αλλά και στη μείωση των οικονομικών επιβαρύνσεων για τα συστήματα υγείας παγκοσμίως. Υπολογίζεται ότι για την αντιμετώπιση φαρμακευτικών παρενεργειών δαπανώνται εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια ετησίως, ενώ μόνο των 25-60% των ατόμων ανταποκρίνονται ικανοποιητικά στη θεραπευτική αγωγή που τους χορηγείται. Επίσης, η φαρμακογονιδιωματική συμβάλλει στην ταχύτερη παραγωγή νέων φαρμάκων, με την ομαδοποίηση των ασθενών με βάση τη γενετική τους σύσταση, γεγονός που μειώνει το χρόνο ανάπτυξης νέων φαρμάκων κατά 3 φορές περίπου (από τα χρόνια που χρειάζεται σήμερα, σε μόλις 3-5 χρόνια). Εφαρμογές της φαρμακογενετικής και φαρμακογονιδιωματικής Η ποικιλότητα μεταξύ ατόμων ως προς τις δραστικότητες των ισοενζύμων της οικογένειας του κυτοχρώματος (CYP) Ρ450 ευθύνεται για μεγάλο μέρος της διαφοροποίησης που παρατηρείται στη φαρμακοκινητική αρκετών φαρμάκων. Βέβαια, η παρουσία πολυμορφισμών στα γονίδια που κωδικοποιούν τα ένζυμα του φαρμακευτικού μεταβολισμού εξηγεί εν μέρει μόνο τις διαφορές που παρατηρούνται μεταξύ των ατόμων, ως προς τα ποσοστά ανταπόκρισής τους στις διάφορες κατηγορίες φαρμακευτικών ενώσεων. Σημαντικό ρόλο φαίνεται να παίζει επιπλέον η πολυπλοκότητα της δομής των υποδοχέων, όπου πιθανώς παρατηρούνται επίσης αρκετοί πολυμορφισμοί. Οι πολυμορφισμοί στα γονίδια που κωδικοποιούν φαρμακευτικούς στόχους (π.χ. υποδοχείς) μπορούν να τροποποιήσουν την ανταπόκριση των ασθενών, καθώς μεταβάλλουν την ευαισθησία των υποδοχέων του οργανισμού έναντι των φαρμάκων. Χάρη στις νέες τεχνικές που έχουν γίνει διαθέσιμες στα κλινικά εργαστήρια, όπως μικροσυστοιχίες (microarrays), νανοτεχνολογία, κ.λπ, οι γενετικές εξετάσεις εντοπισμού πολυμορφισμών στα εμπλεκόμενα ένζυμα καθίστανται ταχύτερες και οικονομικότερες. Λόγω της προοπτικής αυτής, η δυνατότητα εφαρμογής φαρμακογενετικών εξετάσεων για την πρόβλεψη της κλινικής έκβασης θεραπειών αποτελεί το αντικείμενο εκτενών συζητήσεων τα τελευταία χρόνια. Στις μέρες μας, η φαρμακογονιδιωματική βρίσκει κλινική εφαρμογή στην ογκολογία. Συγκεκριμένα πολλά γονίδια έχουν βρεθεί να σχετίζονται με την καλύτερη ανταπόκριση των ασθενών σε μια σειρά φαρμακευτικών ουσιών, όπως το tamoxifen και το γονίδιο CYP2D6 και το trastuzumab και το γονίδιο HER2 (EGFR2) για τη θεραπεία του καρκίνου του μαστού, το irinotecan και το γονίδιο UGT1A1 για την αποφυγή παρενεργειών στη θεραπεία ασθενών με καρκίνο του εντέρου ή η 6-μερκαπτοπουρίνη (6-ΜΡ) και το γονίδιο ΤΡΜΤ για τη θεραπεία ασθενών με αιματολογικούς καρκίνους. Επιπρόσθετα, η φαρμακογονιδιωματική εφαρμόζεται για την εξατομίκευση της θεραπείας δυο αντιθρομβωτικών φαρμάκων, της warfarin (και των αναλόγων της) και της clopidogrel, τα οποία χρησιμοποιούνται για τη θεραπεία καρδιαγγειακών παθήσεων. Επίσης, πρόσφατες μελέτες εμπλέκουν γονίδια που κωδικοποιούν παράγοντες που εμπλέκονται στο μεταβολισμό ψυχοτρόπων φαρμάκων στην εξατομίκευση της θεραπείας με αντιψυχωσικά ή αντικαταθλιπτικά φάρμακα. Επιπλέον, αδημοσίευτα, ακόμη, αποτελέσματα συσχετίζουν νουκλεοτιδικές αλλαγές σε αντίστοιχα γονίδια με την ανταπόκριση μανιοκαταθλιπτικών ασθενών στη θεραπεία με λίθιο (Squassina και Πατρινός, υπό προετοιμασία). 11

12 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Κ Η Ε Π Ι Σ Κ Ο Π Η Σ Η 12 Τέλος, ανάλυση των μεταγραφικών προτύπων ασθενών με δρεπανοκυτταρική αναιμία δείχνουν ότι οι ασθενείς εκείνοι που ανταποκρίνονται στη θεραπεία με υδροξυουρία και αυξάνουν τα επίπεδα της εμβρυϊκής αιμοσφαιρίνης έχουν διαφορετική «μοριακή υπογραφή» (molecular signature ή profile), δηλαδή διαφορετικά μεταγραφικά πρότυπα σε συγκεκριμένα γονίδια που εμπλέκονται στη μεταγραφή των εμβρυϊκών σφαιρινικών γονιδίων από εκείνους ους ασθενείς που δεν ανταποκρίνονται ικανοποιητικά στην ίδια θεραπεία (Φυλακτίδης και Πατρινός, υπό προετοιμασία). Τα αποτελέσματα αυτά επιβεβαιώνονται και με παρόμοια ανάλυση ιστών που εκφράζουν ή όχι εμβρυϊκή αιμοσφαιρίνη, αντίστοιχα. Το τελευταίο αναμένεται να συμβάλλει στην διαλεύκανση των μηχανισμών που συμμετέχουν στον μεταγραφικό έλεγχο των σφαιρινικών γονιδίων β-τύπου στον άνθρωπο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει τέλος, η μεταθανάτια φαρμακογενετική, η οποία είναι ένας νέος τομέας της ιατροδικαστικής που αξιοποιεί τις πρόσφατες εξελίξεις στη μοριακή ανάλυση των χημικών ενώσεων και της γενετικής ποικιλότητας. Υπόσχεται να προσφέρει σημαντική βοήθεια στις ιατροδικαστικές αναλύσεις ρουτίνας συνδυάζοντας τις πιο πρόσφατες εξελίξεις στη μοριακή βιολογία με την κλασική μορφολογική προσέγγιση της νεκροψίας. Η συνεισφορά της μεταθανάτιας φαρμακογενετικής στις μεταθανάτιες μελέτες ειδικότερα, ήταν περιορισμένη μέχρι στιγμής λόγω της έλλειψης υλικού δειγμάτων και λόγω ανεπαρκούς συνεργασίας ανάμεσα στο νεκροτομείο και τα εργαστήρια ιατροδικαστικής γενετικής και τοξικολογίας. Σε πολλές χώρες, η νομοθεσία περιορίζει σε μεγάλο βαθμό τις δυνατότητες λήψης μεταθανάτιων δειγμάτων για επιστημονική μελέτη. Μέχρι σήμερα έχουν δημοσιευτεί λίγες μόνο περιγραφές περιπτώσεων ή σειρών περιπτώσεων σχετικά με τις εφαρμογές της φαρμακογενετικής, με θέμα κυρίως τα υποστρώματα του γονιδίου CYP2D6. Η φαρμακογονιδιωματική έχει ήδη αρχίσει να κάνει τα πρώτα βήματα προόδου στην Ελλάδα. Συγκεκριμένα, ογκολογικές κλινικές εφαρμόζουν ήδη τη φαρμακογονιδιωματική μελέτη ασθενών με καρκίνο του μαστού και εντέρου πριν τη χορήγηση των αντίστοιχων θεραπευτικών σχημάτων. Επιπλέον, ερευνητικές ομάδες από διάφορα πανεπιστήμια της ελληνικής επικράτειας συμμετέχουν ενεργά σε ευρωπαϊκά προγράμματα, όπως το EU- PACT, ενώ άλλα συντονίζουν συνεργατικά πρωτόκολλα με πανεπιστήμια της αλλοδαπής, όπως η φαρμακογονιδιωματική μελέτη της ανταπόκρισης ασθενών με β-τύπου αιμοσφαιρινοπάθειες στην αγωγή με υδροξυουρία ή της ανταπόκρισης ασθενών με μανιοκατάθλιψη στη θεραπεία με λίθιο (Τμήμα Φαρμακευτικής Πανεπιστημίου Πατρών σε συνεργασία με το Κυπριακό Ινστιτούτο Νευρολογίας & Γενετικής και το Πανεπιστήμιο του Cagliari στην Ιταλία, αντίστοιχα). Επιπρόσθετα, το γνωστικό αντικείμενο της φαρμακογονιδιωματικής ενσωματώνεται ολοένα και περισσότερο στα προγράμματα προπτυχιακών και μεταπτυχιακών σπουδών των βιοϊατρικών σχολών της χώρας για την εκπαίδευση των νέων βιοεπιστημόνων, ενώ παράλληλα διεθνή και τοπικά συμπόσια και ημερίδες διοργανώνονται με αυτή τη θεματολογία. Στον τομέα αυτό, χαρακτηριστική είναι η πρωτοβουλία του διεθνούς Ινστιτούτου Βιοϊατρικών Επιστημών Golden Helix που διοργανώνει τις Ημερίδες «Φαρμακογονιδιωματική και εξατομικευμένη θεραπεία» σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας (Αθήνα: 2009, Θεσσαλονίκη: 2010, Αλεξανδρούπολη: 2011), ενώ διοργάνωσε πρόσφατα στην Αθήνα (15-17 Οκτωβρίου 2009) και το διεθνές Golden Helix Symposium με τίτλο «Pharmacogenomics: Paving the path to personalized medicine» (http://www.goldenhelixsymposia.org) με τη συμμετοχή διακεκριμένων ομιλητών από όλον τον κόσμο και μεγάλη διεθνή συμμετοχή. Οι δραστηριότητες αυτές αναμένεται να συμβάλλουν στην υιοθέτηση της φαρμακογονιδιωματικής ολοένα και περισσότερο στην σύγχρονη ιατρική πράξη στη χώρα μας. Ηθικά διλήμματα και προκλήσεις Η πλήρης υιοθέτηση της εξατομικευμένης θεραπείας στις σύγχρονες υπηρεσίες υγείας συνοδεύεται από σημαντικά διλήμματα και ηθικές προεκτάσεις, παράγοντες οι οποίοι πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη, τόσο στην

13 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Σ Κ Ο Π Η Σ Η Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες. Καταρχήν, η επιλογή της τεχνολογίας προσδιορισμού του γονοτύπου σχετίζεται άμεσα με τη παροχή των υπηρεσιών γενετικής ανάλυσης. Ο προσδιορισμός του γονοτύπου μπορεί να γίνει με διαφορετικές μεθόδους, κάτι που καθιστά δύσκολο να επιλέξει κανείς με βεβαιότητα ποιά μεθοδολογία είναι η καλύτερη για ένα εργαστήριο, αν και η ανάλυση αλληλουχίας DNA αποτελεί τον χρυσό κανόνα για τον προσδιορισμό του γονοτύπου. Η αρχική επένδυση, όπως και ο αναμενόμενος όγκος αναλύσεων πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη, συμπεριλαμβανομένων των αναλωσίμων, λογισμικού, κ.α. Επιπρόσθετα, στην επιλογή της τεχνολογίας προσδιορισμού του γονοτύπου θα πρέπει να συνυπολογίζεται και η συνεχιζόμενη εκπαίδευση του προσωπικού, τόσο εκείνου που θα διενεργεί την ανάλυση όσο και εκείνου που θα παρέχει το αποτέλεσμα (γενετικός σύμβουλος). Επιπλέον, σε ότι αφορά το κόστος της γενετικής ανάλυσης, στις περισσότερες περιπτώσεις, όσο οικονομικότερη είναι η γενετική ανάλυση, τόσο ευκολότερο είναι να ζητήσει τη διενέργειά της ο θεράπων ιατρός από τον ασθενή. Δυστυχώς όμως, υπάρχουν πολλά οικονομικά εμπόδια το οποία σχετίζονται με την πλατφόρμα προσδιορισμού του γονοτύπου, ενώ επίσης η ασφαλιστική κάλυψη των αναλύσεων αυτών αποτελεί ένα ακόμη εμπόδιο για την γενικότερη εφαρμογή της εξατομικευμένης θεραπείας. Το παράδειγμα της βαρφαρίνης καταδεικνύει την πραγματικότητα όπου αν και ο Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των Η.Π.Α. προσέθεσε οδηγία για την ανάγκη διενέργειας φαρμακογονιδιωματικής ανάλυσης (η γενετική αιτιολογία της διαφορικής ανταπόκρισης σε μια θεραπευτική αγωγή) στα γονίδια CYP2C9 και VKORC1 πριν τη λήψη του φαρμάκου, η κάλυψη του κόστους της ανάλυσης αυτής δεν ήταν ομοιόμορφη στους ασθενείς στις Η.Π.Α. από τις διάφορες ασφαλιστικές εταιρείες. Επίσης, αν και υπάρχουν αδιάψευστα στοιχεία ότι η υιοθέτηση φαρμακογονιδιωματικών αναλύσεων οδηγεί σε μείωση του κόστους της ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, εν τούτοις τα κέντρα λήψης αποφάσεων στα θέματα της υγείας δεν έχουν ακόμη πειστεί για την αναγκαιότητά τους. Δυστυχώς, το ίδιο ισχύει και για τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την Ελλάδα. Ένας ακόμη παράγοντας ο οποίος αναμένεται να διευκολύνει την υιοθέτηση της εξατομικευμένης θεραπείας στις σύγχρονες υπηρεσίες υγείας είναι η εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας, όπως βιολόγοι, ιατροί, φαρμακοποιοί. Μέχρι σήμερα, η εκπαίδευση στις σχολές επαγγελμάτων υγείας δεν είναι επαρκής σε θέματα όπως π.χ. την συσχέτιση γονοτύπου και ανταπόκρισης σε κάποιο φάρμακο, τον προσδιορισμό της προδιάθεσης σε κάποια πολυπαραγοντική κληρονομική νόσο, κ.α. Για τον λόγο αυτό, γίνεται επιτακτική η ενσωμάτωση στα προγράμματα σπουδών των βιοϊατρικών σχολών της χώρας, τόσο σε προπτυχιακό όσο και σε μεταπτυχιακό επίπεδο, μαθημάτων σχετικά με την εξατομικευμένη θεραπεία. Είναι αυτονόητο ότι οι ασθενείς έχουν την απαίτηση να λάβουν την καλύτερη δυνατή ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και ιατρική συμβουλή από επαγγελματίες υγείας, οι οποίοι θα πρέπει να τους εξηγήσουν με πειστικό τρόπο τα αποτελέσματα των γενετικών αναλύσεων, κάτι που καθιστά κεφαλαιώδους σημασίας την επαρκή κατάρτιση των επαγγελματιών υγείας στο αντικείμενο της εξατομικευμένης θεραπείας. Τα πρώτα δειλά βήματα έχουν ήδη αρχίσει να γίνονται από τις διάφορες Σχολές Επιστημών Υγείας διαφόρων Πανεπιστημίων στην Ελλάδα τόσο με την καθιέρωση μαθημάτων συναφών με το αντικείμενο της εξατομικευμένης θεραπείας όσο και με την προσέλκυση εξειδικευμένων επιστημόνων για την στελέχωση των Σχολών αυτών στα συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα. Επίσης, θέματα σχετικά με την φαρμακογονιδιωματική και την εξατομικευμένη θεραπεία αποτελούν το αντικείμενο πολλών επιστημονικών συνεδρίων και ημερίδων τα τελευταία χρόνια στην χώρα μας. Επιπλέον, η έννοια της εξατομικευμένης θεραπείας θα πρέπει να διοχετευθεί βαθμιαία και στο ευρύ κοινό, ειδικά για να αποσαφηνιστεί για ποιόν λόγο οι γενετικές αναλύσεις θα πρέπει να διενεργούνται μόνο κατόπιν παραίνεσης από τον θεράποντα ιατρό και να δοθεί ιδιαίτερη προσοχή στις γενετικές αναλύσεις «προγνωστικής γονιδιωματικής» οι οποί- 13

14 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Κ Η Ε Π Ι Σ Κ Ο Π Η Σ Η ες διενεργούνται τακτικά χωρίς την παραίνεση από κάποιον επαγγελματία υγείας (direct-toconsumer) στις Η.Π.Α., την Ευρωπαϊκή Ένωση αλλά και την χώρα μας, ελλείψει μάλιστα του κατάλληλου ρυθμιστικού πλαισίου. Αποτελέσματα από μεγάλη πανελλαδική έρευνα (Κορομηλά, Mai, Πατρινός, υπό προετοιμασία) δείχνουν ότι 9 στους 10 ερωτηθέντες επιθυμούν να υποβάλλονται σε γενετικές αναλύσεις μόνο κατόπιν υπόδειξης από επαγγελματία υγείας. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η πλήρης υιοθέτηση της εξατομικευμένης θεραπείας προϋποθέτει και το κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο. Εξ ορισμού, η γενετική ανάλυση «αγγίζει» ευαίσθητα θέματα προσωπικών γενετικών. Οι κοινωνικές προεκτάσεις που απορρέουν από τις γενετικές αναλύσεις είναι πολύπλευρες. Για παράδειγμα, τα γενετικά δεδομένα ασθενών θα μπορούσαν να τους στιγματίσουν απέναντι στις ασφαλιστικές εταιρείες. Έτσι λοιπόν, τα γενετικά δεδομένα πρέπει να διασφαλίζονται με κάθε τρόπο και για τον λόγο αυτό στις Η.Π.Α. τέθηκε σε εφαρμογή ο νόμος για την διαφύλαξη της γενετικής πληροφορίας (Genetic Information Nondiscrimination Act ή GINA). Ένας τρόπος για να εξασφαλισθεί η γενετική πληροφορία είναι η συλλογή των δεδομένων αυτών σε τράπεζες δεδομένων οι οποίες πληρούν τα απαραίτητα κριτήρια διασφάλισης της πρόσβασης στα γενετικά δεδομένα. Τέτοιες τράπεζες δεδομένων μπορούν να βρίσκονται στα διάφορα νοσηλευτικά ιδρύματα και κέντρα υγείας και η πρόσβαση στα δεδομένα αυτά να διασφαλίζεται τόσο με ηλεκτρονικά τείχη προστασίας όσο και με διαβάθμιση των δικαιωμάτων πρόσβασης από τους επιλεγμένους χρήστες (ιατρούς, γενετικούς συμβούλους, ασθενείς, κ.α.). Βρισκόμαστε στην απαρχή της εξατομικευμένης θεραπείας και η επιτυχία αυτής της προσπάθειας εξαρτάται όχι μόνο από την αποκωδικοποίηση αλλά από την βαθύτερη κατανόηση των μηχανισμών που κρύβονται στο «γενετικό αποτύπωμα» του καθενός από εμάς, ειδικότερα σε ότι αφορά την ανταπόκριση σε κάποια θεραπευτική αγωγή. Είναι σαφές ότι μέχρι σήμερα έχουμε κατορθώσει να διαβάσουμε μόνο το βιβλίο της γενετικής μας πληροφορίας και μας απομένει το δύσκολο έργο της κατανόησής του. Συμπερασματικά, η υιοθέτηση της εξατομικευμένης θεραπείας στις σύγχρονες υπηρεσίες υγείας στηρίζεται στον συγκερασμό πολλών παραμέτρων (Εικόνα 2), στις περισσότερες από τις οποίες έχουμε μόλις αρχίσει να αναφερόμαστε. Εικόνα 2 Η προδιάθεση σε μία κληρονομική νόσο και η ανταπόκριση σε κάποιο φάρμακο απορρέει συνήθως από σύνθετα γενετικά και επίκτητα χαρακτηριστικά (π.χ. περιβάλλον), τα οποία μπορεί να οδηγήσουν σε εξατομικευμένη θεραπεία. Τα παραπάνω επηρεάζονται από παράγοντες όπως η εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας, η εμπιστευτικότητα, το κόστος της γενετικής ανάλυσης και η ασφαλιστική κάλυψη των αναλύσεων αυτών. Οποιεσδήποτε εποικοδομητικές παρεμβάσεις και ενέργειες στα επίπεδα αυτά μπορούν να επισπεύσουν την υιοθέτηση της εξατομικευμένης θεραπείας στην σύγχρονη ιατρική πρακτική. Ενδεικτική βιβλιογραφία Deverka PA, Vernon J, McLeod HL. (2010). Economic opportunities and challenges for pharmacogenomics. Annu Rev Pharmacol 14

15 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Σ Κ Ο Π Η Σ Η Toxicol 50, Πατρινός ΓΠ. (2010). Φαρμακογονιδιωματική και Πρωτεομική: Εφαρμογή της εξατομικευμένης ιατρικής. Μετάφραση στα ελληνικά από: Pharmacogenomics and Proteomics: Enabling the Practice of Personalized Medicine. Steven HY, Wong SH, Linder MW, Valdes R (eds). Επιστημονικές εκδόσεις Παρισιάνου, Αθήνα. Patrinos GP, Innocenti F. (2010). Pharmacogenomics: Paving the path to personalized medicine. Pharmacogenomics 11, Squassina A, Manchia M, Manolopoulos VG, Artac Μ, Lappa-Manakou C, Karkabouna S, Mitropoulos K, Del Zompo M, Patrinos GP. (2010). Realities and expectations of pharmacogenomics and personalized medicine: Impact of translating genetic knowledge into clinical practice. Pharmacogenomics 11,

16 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Η Ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας Συνεργάτης 16 Η ηλικιακή εκφύλιση της ωχράς κηλίδας (ΗΕΩ) είναι μια εκφυλιστική και προοδευτική πάθηση και αποτελεί την κύρια αιτία σοβαρής απώλειας της όρασης στον Δυτικό πληθυσμό ηλικίας άνω των 65 ετών. Το φυσιολογικό γήρας μπορεί να προκαλέσει αλλαγές στη δομή του αμφιβληστροειδούς, ωστόσο αυτό συσχετίζεται συνήθως με σχετικώς ελάχιστα συμπτώματα. Όμως, σε ασθενείς με ΗΕΩ, αυτές οι δομές μπορεί να παρουσιάσουν διάφορα παθολογικά χαρακτηριστικά που εκφράζονται κλινικά με απώλεια της κεντρικής όρασης. Τυπικά η ΗΕΩ ορίζεται ως παρουσία χοριοειδικής νεοαγγείωσης ή/και γεωγραφική ατροφία σε ένα οφθαλμό με drusen (στρογγυλές, λευκοκίτρινες εναποθέσεις) στον βυθό, που εντοπίζονται πάνω και ανάμεσα στην μεμβράνη Bruch και τον αμφιβληστροειδή (εξωτερικά του νευροεπιθηλίου). Η παρουσία drusen σε έναν τουλάχιστον οφθαλμό απαιτείται για τη διάγνωση ΗΩΕ (Bird et al, 1995; Rosenfeld et al, 2009). Η ΗΕΩ προσβάλλει εκατομμύρια άτομα παγκοσμίως. Οι εκτιμήσεις του επιπολασμού της νόσου ποικίλλουν σημαντικά (1-43%) ανάλογα με τον ορισμό της ΗΕΩ και το χρησιμοποιούμενο σύστημα διαβάθμισης, την ηλικία και το γεωγραφικό σημείο των υπό μελέτη πληθυσμών (Kliffen et al, 1997; Chan et al, 1991). Η εισαγωγή τυποποιημένης τεκμηρίωσης και συστημάτων ταξινόμησης, καθώς και ενός ενιαίου ορισμού ΗΕΩ σε πληθυσμιακές επιδημιολογικές μελέτες, θα συμβάλει σημαντικά στον προσδιορισμό του πραγματικού επιπολασμού της ΗΕΩ και συνεπώς στην ποσοτικοποίηση του αληθινού φορτίου της νόσου σε παγκόσμιο επίπεδο. Οι δύο κύριοι τύποι της ΗΕΩ είναι η μη νεοαγγειακή [επίσης γνωστή ως ξηρά (ή ξηρού τύπου)] και η νεοαγγειακή [επίσης γνωστή ως υγρά (ή υγρού τύπου) ή εξιδρωματική] ΗΕΩ (Εικόνα 1). Η μη νεοαγγειακή ΗΕΩ είναι η συχνότερη μορφή ΗΕΩ. Χαρακτηρίζεται από drusen και εκφύλιση (ατροφία) των στιβάδων και φωτοϋποδοχέων στην περιοχή της ωχράς (Εικόνα 1Α). Η μη νεοαγγειακή ΗΕΩ έχει λανθάνουσα πορεία και γενικότερα καλύτερη πρόγνωση από τη νεοαγγειακή ΗΕΩ (Fine et al, 2000; La Cour et al, 2002). Η νεοαγγειακή ΗΕΩ χαρακτηρίζεται από εξαγγείωση αίματος, φλεγμονωδών κυττάρων και πλούσιου σε λιπίδια υγρού εντός του υπαμφιβληστροειδικού χώρου λόγω του ανώμαλου χοριοειδικού νεοαγγειακού σχηματισμού (Εικόνα 1Β)(Miller et al, 2006). Αν και η νεοαγγειακή ΗΕΩ αντιπροσωπεύει μόνο το 10-15% όλων των τύπων ΗΕΩ, είναι υπεύθυνη για περισσότερο από 80% των περιπτώσεων σοβαρής απώλειας όρασης (Rosenfeld et al, 2009). Εάν δεν θεραπευτεί, η ανάπτυξη ινοαγγειακών ή δισκοειδών ουλών στην ωχρά μπορεί να οδηγήσει σε προοδευτική και σοβαρή επιδείνωση της κεντρικής όρασης (Εικόνα 1Γ). Η ΗΕΩ έχει ένα ευρύ φάσμα κλινικών εκδηλώσεων και συμπτωμάτων που περιλαμβάνει τα εξής: παραμόρφωση της κεντρικής όρασης με κυματοειδές γραμμές (μεταμορφοψία), μειωμένη κεντρική όραση με τυφλές κηλίδες (σκότωμα), απώλεια της ευαισθησίας στην αντίθεση φωτεινότητας, και μειωμένη οπτική οξύτητα (Εικόνα 2). Περίπου το 40% των ασθενών με νεοαγγειακή ΗΕΩ σε έναν οφθαλμό είναι πιθανό ότι θα αναπτύξουν τη νόσο και στον έτερο οφθαλμό σε χρονικό διάστημα πέντε ετών (Macular Photocoagulation Study Group, 1993). Η αιτιολογία της ΗΕΩ δεν είναι πλήρως κατανοητή. Ωστόσο στους αναγνωρισμένους παράγοντες κινδύνου για τη νόσο συμπεριλαμβάνονται, για παράδειγμα, η ηλικία (0.1% των ατόμων ηλικίας ετών έχουν νεοαγγειακή ΗΕΩ, ενώ το ποσοστό αυτό αυξάνεται σε 7% σε

17 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Η άτομα ηλικίας 85 ετών και άνω), το κάπνισμα (αυξάνει τον κίνδυνο για ΗΕΩ με δοσοεξαρτώμενο τρόπο) και η φυλή (πιο συχνή εμφάνιση σε Καυκάσιους σε σύγκριση με Ασιάτες ή Αφροαμερικανούς). Επίσης οι μακροχρόνιες δίαιτες φτωχές σε αντιοξειδωτικά/λουτεΐνη έχουν συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο για ΗΕΩ, καθώς και συγκεκριμένοι γενετικοί παράγοντες (η ΗΕΩ είναι, τουλάχιστον εν μέρει, κληρονομική πάθηση) (Oshinskie, 1996). A. Οφθαλμός με μη νεοαγγειακή ΗΕΩ Πάχυνση της μεμβράνης του Bruch Παρότι σπάνια προκαλεί ολική τύφλωση, η ΗΕΩ σχετίζεται με μια δραματική απώλεια της κεντρικής όρασης, η οποία διαταράσσει σημαντικά την ικανότητα του ασθενούς να εκτελεί καθημερινές δραστηριότητες που σχετίζονται με την όραση, όπως είναι το διάβασμα, η οδήγηση, τα ψώνια, η ανάγνωση της ώρας και η αναγνώριση προσώπων. Η διαταραχή της όρασης μπορεί επίσης να μειώσει την κινητικότητα του ατόμου και να αυξήσει τον κίνδυνο ατυχημάτων ή τραυματισμών που οφείλονται σε πτώσεις. Γι αυτό το λόγο η επιδείνωση της όρασης μπορεί να οδηγήσει σε απώλεια ανεξαρτησίας, χαμηλή αυτοεκτίμηση και κατάθλιψη, και επομένως, σε σημαντική μείωση της ποιότητας ζωής του ασθενούς. Πολλοί γιατροί, συμπεριλαμβανομένων των οφθαλμιάτρων, μπορεί να υποτιμούν σημαντικά την επίδραση της νόσου στην ποιότητα ζωής του ασθενούς. Συγκεκριμένα, η ΗΕΩ θεωρείται από τους ασθενείς εξίσου εξουθενωτική με άλλες χρόνιες παθήσεις που προκαλούν αναπηρία, όπως είναι η αρθρίτιδα, η χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια και το σύνδρομο επίκτητης ανοσοανεπάρκειας (ΑΙDS) (Williams et al, 1998; Drusen B. Οφθαλμός με νεοαγγειακή ΗΕΩ Nεοαγγειακές αλλοιώσεις χοριοειδούς Γ. Οφθαλμός με αγγειακή διαρροή και δισκοειδή ουλοποίηση Aγγειακή διαρροή Εικόνα 1. Σχηματική απεικόνιση των αμφιβληστροειδικών μεταβολών (αριστερά) και απεικόνιση του βυθού του οφθαλμού (δεξιά) σε διάφορα στάδια της ΗΕΩ Brody et al, 2001). Οι εκτιμήσεις υποδηλώνουν ότι η ήπια ΗΕΩ προκαλεί 17% μείωση στην ποιότητα ζωής, η οποία μπορεί να αυξηθεί σε 40% έως και >60% στην ποιότητα ζωής σε μέτριες και σοβαρές μορφές της ΗΕΩ αντίστοιχα (Brown et al, 2005). Επιπρόσθετα, η ΗΕΩ σχετίζεται με σημαντικές δαπάνες για την κοινωνία, τόσο άμεσα όσο και έμμεσα. Στις άμεσες δαπάνες περιλαμβάνονται οι δαπάνες οφθαλμικής και λοιπής περίθαλψης (π.χ. επισκέψεις υγείας κατ οίκον, ανάγκη νοσηλείας και χρήση κοινωνικών υπηρεσιών) ενώ στις έμμεσες δαπάνες περιλαμβάνονται η απουσία από την εργασία και απώλεια της παραγωγικότητας (κυρίως των ατόμων που εγκαταλείπουν την εργασία τους ή αλλάζουν τον τρόπο εργασίας τους για να περιθάλψουν ασθενείς με ΗΕΩ) (La Cour et al, 2002). Η ακριβής παγκόσμια οικονομική επιβάρυνση από την ΗΕΩ είναι δύσκολο να υπολογιστεί. Ωστόσο, με την αύξηση του προσδόκιμου ζωής στον πληθυσμό των χωρών της Δύσης, προβλέπεται ότι η ΗΕΩ θα εξελιχθεί σε μια ακόμα μεγαλύτερη πρόκληση για τα συστήματα υγείας (Miller et al, 2006). Από κοινού, τα ευρήματα αυτά τονίζουν την ανάγκη εύρεσης θεραπειών για τη νεοαγγειακή ΗΕΩ, οι οποίες θα βελτιώνουν την όραση (αποκαθιστώντας την απώλεια οπτικής οξύτητας) και επομένως την ποιότητα ζωής και την ανεξαρτησία του ασθενούς, μειώνοντας παράλληλα τη συνολική οικονομική επιβάρυνση και τις κοινωνικές δαπάνες. Ιστορικά η νόσος έχει αντιμετωπισθεί με θεραπείες όπως ακτινοθε- 17

18 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Η ραπεία, φωτοπηξία με λέιζερ ή χειρουργικές επεμβάσεις, αν και το αποτέλεσμα αυτών των τεχνικών δεν είχαν σταθερά οφέλη για τους ασθενείς (Macular Photocoagulation Study Group, 1986). Πιο πρόσφατες φαρμακολογικές προσεγγίσεις, όπως η φωτοδυναμική θεραπεία με βερτεπορφίνη (Visudyne), ή η αντιαγγειογενετική αγωγή με pegaptanib sodium (Macugen), πρόσφεραν πιο σταθερά αποτελέσματα στη αντιμετώπιση της νεοαγγειακής ΗΕΩ, ωστόσο μόνο σε ότι αφορά τη σταθεροποίηση της όρασης (Gallemore et al, 2006). Οι ενδοϋαλοειδικές αντινεοαγγειακές αγωγές δεσμεύουν και αναστέλλουν τη δράση του αγγειακού ενδοθηλιακού αυξητικού παράγοντα (VEGF), που συμβάλλει σημαντικά στη αγγειογένεση στη ΗΕΩ (Das & McGuire, 2003; Witmer et al 2003). Έχουν αναπτυχθεί αρκετές θεραπείες κατά του VEGF, οι οποίες είναι διαθέσιμες για την αντιμετώπιση της νεοαγγειακής ΗΕΩ. Το Lucentis (ranibizumab) είναι η πρώτη θεραπεία για την αντιμετώπιση της νεοαγγειακής ΗΕΩ η οποία προσφέρει στους ασθενείς τη δυνατότητα να όχι μόνο να διατηρήσουν αλλά και να βελτιώσουν την όραση τους (πάνω από την αρχική τιμή) (Rosenfeld et al, 2006; Brown et al, 2006). To Lucentis είναι ένα τμήμα μονοκλωνικού αντισώματος Fab το οποίο έχει αναπτυχθεί ειδικά για οφθαλμική χρήση (Ferrara et al, 2006; Lowe et al, 2007). Διεισδύει σε όλες τις στιβάδες του αμφιβληστροειδούς, στοχεύοντας τη αγγειακή διαπερατότητα και χοριοειδική νεοαγγείωση. Είναι η πρώτη θεραπεία της νεοαγγειακής ΗΕΩ που προσφέρει τόσο στους ασθενείς, όσο και στους γιατρούς ελπίδα για την αντιμετώπιση αυτής της καταστρεπτικού νόσου. Εικόνα 2. Μεταβολές της όρασης στην περίπτωση ΗΕΩ Βιβλιογραφία: Bird AC, Bressler NM, Bressler SB, et al (1995). An international classification and grading system for age-related maculopathy and age-related macular degeneration. The International ARM Epidemiological Study Group. Surv Ophthalmol; 39: Brody BL, Gamst AC, Williams RA, et al (2001). Depression, visual acuity, comorbidity, and disability associated with age-related macular degeneration. Ophthalmology; 108(10): Brown MM, Brown GC, Stein JD, et al (2005). Agerelated macular degeneration: Economic burden and value-based medicine analysis. Can J Ophthalmol; 40(3): Brown DM, Kaiser PK, Nichels M, et al (2006). Ranibizumab versus verteporfin for neovascular age-related macular degeneration. Ophthalmology; 108(10): Chan CWC, Billson FA. (1991) Visual disability and major causes of blindness in NSW: a study of people aged 50 and over attending the Royal Blind Society 1984 to Aust N Z J Ophthalmol. 19: Das A and McGuire PG (2003). Retinal and choroidal angiogenesis: Pathophysiology and strategies for inhibition. Prog retin Eye Res; 22(6): Ferrara N, Damico L, Shams N, et al (2006). Development of ranibizumab, an anti-vascular endothelial growth factor antigen binding fragment, as therapy for neovascular age-related macular degeneration. Retina. 26:

19 Ε Π Ι Σ Τ Η Μ Ο Ν Ι Κ Η Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Η Fine SL, Berger JW, Maguire MG, Ho AC (2000). Age-related macular degeneration. N Engl J Med. 342: Gallemore RP, Boyer DS (2006). PDT or anti-vegf for AMD treatment: What the clinical trials tell us about how to approach AMD treatment today. Review of Ophthalmology; Vol No 13:01 Issue 1/15/2006. Kliffen M, Van der Schaft TL, Mooy CM, de Jong PT (1997). Morphologic changes in age-related maculopathy. Microsc Res Tech. 36: La Cour M, Kiilgaard JF, Nissen MH. (2002). Agerelated macular degeneration: epidemiology and optimal treatment. Drugs Aging. 19: Lowe J, Araujo J, Yang J et al (2007). Ranibizumab inhibits multiple forms of biologically active vascular endothelial growth factor in vitro and in vivo. Exp Eye Res. 85: Macular Photocoagulation Study Group (1986). Recurrent choroidal neovascularisation after argon laser photocoagulation for neovascular maculopathy. Arch Ophthalmol; 104(4): Macular Photocoagulation Study Group (1993). Five-year follow-up of fellow eyes of patients with age-related macular degeneration and unilateral extrafoveal choroidal neovascularisation. Arch Ophthalmol; 111(9): Miller DG, Singerman LJ (2006). Vision loss in younger patients: a review of choroidal neovascularization. Optom Vis Sci. 83: Oshinskie LJ (1996). Age-related macular degeneration. Optom Clin; 5: Rosenfeld PJ, Brown DM, Heier JS et al (2006). Ranibizumab for neovascular age-related macular degeneration. N Engl J Med; 355: Rosenfeld PJ, Martidis A, Tennant MTS (2009). Agerelated macular degeneration. In: Ophthalmology. 3rd edn. Yanoff M, Duker JS (editors). Philadelphia: Mosby/Elsevier; pp Williams RA, Brody BL, Thomas RG, et al (1998). The psychosocial impact of macular degeneration. Arch Ophthalmol; 116(4): Witmer AN, Vrensen GFJM et al (2003). Vascular endothelial growth factors and angiogenesis in eye disease. Prog Retin Eye Res; 22(1): Η ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΕΚΦΡΑΖΟΥΝ ΤΙΣ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ΤΟΥΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΚΑΙ ΧΟΡΗΓΟΥΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ 19

20

ΕνThesis Ο όρος «εξατομικευμένη θεραπεία» [personalized (individualized) therapy] αναφέρεται στη χρήση των γενετικών δεδομένων ενός ασθενούς ή ενός ατόμου γενικότερα, για την καλύτερη χορήγηση θεραπευτικής

Διαβάστε περισσότερα

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική.

Γονίδια. τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική Από. Παρενέργειες. Φαρμακο γονιδιωματική / γενετική. Από τη Φαρμακολογία και τη Γονιδιωματική στη Φαρμακογονιδιωματική" Φυσιολογικά Ανθρώπινα Χαρακτηριστικά Ανταπόκριση στο Περιβάλλον Δέσποινα Σανούδου,, PhD FACMG Επίκουρη Καθηγήτρια Molecular Biology Biomedical

Διαβάστε περισσότερα

Εκφυλιστικές παθήσεις αμφιβληστροειδούς

Εκφυλιστικές παθήσεις αμφιβληστροειδούς Εκφυλιστικές παθήσεις αμφιβληστροειδούς Ιωάννης Βεργαδος Διευθυντής Β' Οφθαλμολογικής Κλινικής, Ιατρική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών, Αναπληρωτής Καθηγητής, Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν» ΗΛΙΚΙΑΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Ηλικιακή Εκφύλιση Ωχράς Κηλίδας

Ηλικιακή Εκφύλιση Ωχράς Κηλίδας Ηλικιακή Εκφύλιση Ωχράς Κηλίδας Μ. Νισκοπούλου, phd Εξειδ. σε Παθήσεις Ωχράς, Moorfields Eye Hospital, Λονδίνο νο Επιδημιολογικά στοιχεία Ηλικιακής Εκφύλισης Ωχράς Κηλίδας (ΗΕΩ) Επηρεάζεται η ΗΕΩ από την

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης E-Learning. Φαρμακογονιδιωματική και Εξατομικευμένη Θεραπεία. E-learning. Οδηγός Σπουδών

Πρόγραμμα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης E-Learning. Φαρμακογονιδιωματική και Εξατομικευμένη Θεραπεία. E-learning. Οδηγός Σπουδών Πρόγραμμα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης E-Learning Φαρμακογονιδιωματική και Εξατομικευμένη Θεραπεία E-learning Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. E - learning. Εξατομικευμένη Ιατρική Για Ογκολόγους. Οδηγός Σπουδών

Πρόγραμμα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. E - learning. Εξατομικευμένη Ιατρική Για Ογκολόγους. Οδηγός Σπουδών Πρόγραμμα εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης E - Learning Εξατομικευμένη Ιατρική Για Ογκολόγους E - learning Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου Πειραιά του Τμήματος

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακογονιδιωματική. G. Patrinos

Φαρμακογονιδιωματική. G. Patrinos Φαρμακογονιδιωματική G. Patrinos Εξατομικευμένη Ιατρική: Ορισμός Χρήση των γονιδιωματικών δεδομένων ενός ασθενούς για την καλύτερη χορήγηση θεραπευτικής αγωγής, τον προσδιορισμό της προδιάθεσης κάποιου

Διαβάστε περισσότερα

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ

Kλινικές ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ Kλινικές Mελέτες ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΕ ΒΑΣΙΚΑ ΕΡΩΤΗΜΑΤΑ 1Τι είναι οι κλινικές μελέτες είναι σημαντικές; > Μη διστάσετε να ρωτήσετε το γιατρό σας για οποιαδήποτε και άλλη γιατί πληροφορία ή διευκρίνηση χρειάζεστε

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιο Συνέδριο. Εταιρίας Μελέτης Παθήσεων ιαβητικού Ποδιού 6-8. Φεβρουαρίου 2014. Royal Olympic Hotel. Αθήνα. Α Ανακοίνωση

Πανελλήνιο Συνέδριο. Εταιρίας Μελέτης Παθήσεων ιαβητικού Ποδιού 6-8. Φεβρουαρίου 2014. Royal Olympic Hotel. Αθήνα. Α Ανακοίνωση o Πανελλήνιο Συνέδριο Εταιρίας Μελέτης Παθήσεων ιαβητικού Ποδιού Με διεθνή συµµετοχή 6-8 Φεβρουαρίου 2014 Royal Olympic Hotel Αθήνα Α Ανακοίνωση Χαιρετισμός Η Εταιρία Μελέτης Παθήσεων Διαβητικού Ποδιού

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιο Συνέδριο Εταιρίας Μελέτης Παθήσεων Διαβητικού Ποδιού 5-7. Α Ανακοίνωση. Φεβρουαρίου 2016 Athenaeum Intercontinental Αθήνα.

Πανελλήνιο Συνέδριο Εταιρίας Μελέτης Παθήσεων Διαβητικού Ποδιού 5-7. Α Ανακοίνωση. Φεβρουαρίου 2016 Athenaeum Intercontinental Αθήνα. Υπό την αιγίδα του Υπουργείου Υγείας 5o 5-7 Φεβρουαρίου Athenaeum Intercontinental Αθήνα Oργάνωση - Γραμματεία: free spιrιt Getting you there! Α Ανακοίνωση Χαιρετισμός Η Εταιρία Μελέτης Παθήσεων Διαβητικού

Διαβάστε περισσότερα

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη

Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη Ζητήματα συμμόρφωσης στη θεραπευτικη αγωγη 3 η Πανελλήνια Συνάντηση Συλλόγων Ατόμων και Γονέων Παιδιών με Ρευματικές παθήσεις Αθήνα 3-4 Οκτωβρίου 2014 Κατερίνα Κουτσογιάννη Πρόεδρος Σ Ρ Κ Ορισμός Ως "συμμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Υποστηρίζοντας τα παιδιά με γενετικά νοσήματα - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Πέμπτη, 16 Ιούνιος :58

Υποστηρίζοντας τα παιδιά με γενετικά νοσήματα - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Πέμπτη, 16 Ιούνιος :58 Από: K-Life (Καθημερινή) Τα γενετικά νοσήματα είναι ιδιαίτερα σπάνιες ασθένειες που οφείλονται σε μεταλλάξεις γονιδίων. Τα παιδιά που πάσχουν από αυτά χρειάζονται φροντίδα, ψυχολογική στήριξη αλλά και

Διαβάστε περισσότερα

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη

Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου του Προστάτη Τηλεφωνικό Κέντρο 210 69 66 000 Prolaris : Ο Νέος Εξατομικευμένος Υπολογισμός της Επιθετικότητας του Καρκίνου

Διαβάστε περισσότερα

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας»

«β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Εργαστήριο Κυτταρογενετικής ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» «β-μεσογειακή αναιμία: το πιο συχνό μονογονιδιακό νόσημα στη χώρα μας» Ζαχάκη Σοφία - Ουρανία Βιολόγος, MSc, PhD β μεσογειακή αναιμία Η θαλασσαιμία ή νόσος

Διαβάστε περισσότερα

εαρινή συνάντηση 12 Απριλίου Σάββατο τελικό πρόγραμμα οργάνωση Οφθαλμολογικής εταιρείας (ΟΦ.Ε.Δ.Ε.Π.) ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

εαρινή συνάντηση 12 Απριλίου Σάββατο τελικό πρόγραμμα οργάνωση Οφθαλμολογικής εταιρείας (ΟΦ.Ε.Δ.Ε.Π.) ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΟΥ ΝΟΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ οργάνωση Οφθαλμολογική Εταιρεία Δυτικής Ελλάδος & Πελοποννήσου (ΟΦ.Ε.Δ.Ε.Π.) Πανεπιστημιακή Οφθαλμολογική Κλινική Ιωαννίνων εαρινή συνάντηση Οφθαλμολογικής εταιρείας Δυτικής Ελλάδος & Πελοποννήσου (ΟΦ.Ε.Δ.Ε.Π.)

Διαβάστε περισσότερα

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας

Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Μια ενημέρωση για ασθενείς και παρόχους φροντίδας Τι είναι το FoundationOne ; Το FoundationOne είναι μια εξέταση που ανιχνεύει γενωμικές μεταβολές (π.χ. μεταλλάξεις) που είναι γνωστό ότι σχετίζονται με

Διαβάστε περισσότερα

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων

Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος: το πρότυπο των αυτόάνοσων ρευματικών νοσημάτων Φ.Ν. Σκοπούλη Καθηγήτρια τον Χαροκόπειου Πανεπιστημίου Αθηνών συστηματικός ερυθηματώδης λύκος θεωρείται η κορωνίδα των αυτοάνοσων

Διαβάστε περισσότερα

ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ ΗΛΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΤΗΣ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ(ΗΕΩ) Η ωχρά κηλίδα είναι μια περιοχή του αμφιβληστροειδούς,

ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ ΗΛΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΤΗΣ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ(ΗΕΩ) Η ωχρά κηλίδα είναι μια περιοχή του αμφιβληστροειδούς, ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ ΗΛΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΤΗΣ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ(ΗΕΩ) Η ωχρά κηλίδα είναι μια περιοχή του αμφιβληστροειδούς, αποτελείται από περίπου 5% του αμφιβληστροειδή και είναι υπεύθυνη για περίπου το 35% του οπτικού

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ

ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ Πώς να προλάβετε και πώς να αντιμετωπίσετε τη συχνότερη αιτία τύφλωσης στα άτομα άνω των 50 ετών ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Στην Ελλάδα σε περισσότερα από 50.000 άτομα έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΑΥΚΩΜΑ. προληψη και θεραπεια. επειδή είναι σηµαντικό να διατηρήσετε για πάντα την όραση σας

ΓΛΑΥΚΩΜΑ. προληψη και θεραπεια. επειδή είναι σηµαντικό να διατηρήσετε για πάντα την όραση σας ΓΛΑΥΚΩΜΑ προληψη και θεραπεια επειδή είναι σηµαντικό να διατηρήσετε για πάντα την όραση σας Τι είναι το γλαύκωµα; Το γλαύκωμα αποτελεί μια ομάδα από παθήσεις των οφθαλμών, οι οποίες έχουν σαν κοινό χαρακτηριστικό

Διαβάστε περισσότερα

«Ενημερωθείτε για την Υγεία σας, Ζήστε καλύτερα! Άνοια Νευροπαθητικός Πόνος λόγω Σακχαρώδη Διαβήτη Σεξουαλική Ζωή στην Τρίτη Ηλικία - Ακράτεια»

«Ενημερωθείτε για την Υγεία σας, Ζήστε καλύτερα! Άνοια Νευροπαθητικός Πόνος λόγω Σακχαρώδη Διαβήτη Σεξουαλική Ζωή στην Τρίτη Ηλικία - Ακράτεια» Το Εθνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων Προαγωγής Υγείας και οι Δήμος Νεάπολης-Συκεών, στα πλαίσια της συνεργασίας τους για την έγκυρη ενημέρωση των πολιτών σε θέματα Υγείας και Πρόληψης, διοργάνωσαν

Διαβάστε περισσότερα

Σας καλωσορίζουμε στην Ημερίδα της Ομάδας Νέων Ελλήνων Ογκολόγων (ΟΝΕΟ) με θέμα «Βιοπληροφορική και Ογκολογία: από την Έρευνα στην Κλινική Πράξη».

Σας καλωσορίζουμε στην Ημερίδα της Ομάδας Νέων Ελλήνων Ογκολόγων (ΟΝΕΟ) με θέμα «Βιοπληροφορική και Ογκολογία: από την Έρευνα στην Κλινική Πράξη». Πρόσκληση Αγαπητοί Συνάδελφοι και Φίλοι, Σας καλωσορίζουμε στην Ημερίδα της Ομάδας Νέων Ελλήνων Ογκολόγων (ΟΝΕΟ) με θέμα «Βιοπληροφορική και Ογκολογία: από την Έρευνα στην Κλινική Πράξη». Ο συνδυασμός

Διαβάστε περισσότερα

Υπό την Αιγίδα του Υπουργού Υγείας κ. Γιώργου Παμπορίδη Σάββατο 28η Νοεμβρίου 2015, Cine Studio, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Θα χορηγηθούν 6 Μόρια ΣΙΕ

Υπό την Αιγίδα του Υπουργού Υγείας κ. Γιώργου Παμπορίδη Σάββατο 28η Νοεμβρίου 2015, Cine Studio, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας. Θα χορηγηθούν 6 Μόρια ΣΙΕ 5η Ετήσια Ημερίδα για τον Σακχαρώδη Διαβήτη και τα Μεταβολικά Νοσήματα σε συνεργασία με την Παθολογική Εταιρεία Κύπρου και το Ιατρικό Σύλλογο Λευκωσίας- Κερύνειας Ιπποκράτη Αφιερωμένο στη μνήμη του Καθηγητού

Διαβάστε περισσότερα

Από τον Κώστα κουραβανα

Από τον Κώστα κουραβανα Από τον Κώστα κουραβανα Περιεχόμενα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Ορμονικοί-Γονιδιακοί-παράγοντες Επιπτώσεις στην υγεία Θεραπεία-Δίαιτα Γενικός ορισμός παχυσαρκίας Παχυσαρκία είναι κλινική κατάσταση στην

Διαβάστε περισσότερα

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία

Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Βιοπληροψορική, συσιημική βιολογία και εξατομικευμένη θεραπεία Φραγκίσκος Κολίσης Καθηγητής Βιοτεχνολογίας, Σχολή Χημικών Μηχανικών ΕΜΠ, Διευθυντής Ινστιτούτου Βιολογικών Ερευνών και Βιοτεχνολογίας, EIE

Διαβάστε περισσότερα

Χαιρετισμός. Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι,

Χαιρετισμός. Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι, Χαιρετισμός Αγαπητοί συνάδελφοι και φίλοι, Με ιδιαίτερη χαρά σας προσκαλούμε στο 6 ο Πανελλήνιο Συνέδριο της Ελληνικής Εταιρείας Κλιμακτηρίου και Εμμηνόπαυσης, που θα πραγματοποιηθεί στις 4 και 5 Απριλίου

Διαβάστε περισσότερα

Τι χρειάζεται να γνωρίζει ο ασθενής πριν αποφασίσει τη συμμετοχή του;

Τι χρειάζεται να γνωρίζει ο ασθενής πριν αποφασίσει τη συμμετοχή του; Τι χρειάζεται να γνωρίζει ο ασθενής πριν αποφασίσει τη συμμετοχή του; Χ. Χριστοδούλου Παθολόγος- Ογκολόγος Δ/ντής Β' Ογκολογικής Κλινικής Νοσοκομείο Metropolitan Ηθική αναγκαιότητα κλινικών μελετών Οι

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 15 (Ιατρική Γενετική) Προγεννητική διάγνωση

Κεφάλαιο 15 (Ιατρική Γενετική) Προγεννητική διάγνωση Κεφάλαιο 15 (Ιατρική Γενετική) Προγεννητική διάγνωση Η προγεννητική διάγνωση Ενδείξεις: -Προχωρημένη ηλικία μητέρας (πιο συχνό: σύνδρομο Down) -Προγενέστερο παιδί με de novo χρωμοσωμική ανωμαλία -Ύπαρξη

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω Σκληρόδερµα;

Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Μήπως έχω Σκληρόδερµα; Για να πληροφορηθώ µýëïò ôçò Σπάνιος ναι... Μόνος όχι Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών σπανίων παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

Πρωτοβουλία δημιουργίας Ολοκληρωμένου Κέντρου Έρευνας για τον Καρκίνο, στην Αθήνα

Πρωτοβουλία δημιουργίας Ολοκληρωμένου Κέντρου Έρευνας για τον Καρκίνο, στην Αθήνα Πρωτοβουλία δημιουργίας Ολοκληρωμένου Κέντρου Έρευνας για τον Καρκίνο, στην Αθήνα Αθήνα, Τρίτη 13 Δεκεμβρίου 2016 Με απόλυτη επιτυχία ολοκληρώθηκε σήμερα, Τρίτη 13 Δεκεμβρίου, η Επιστημονική ημερίδα με

Διαβάστε περισσότερα

Ε Τ Α Ι Ρ Ι Α Μ Ε Λ Ε Τ Η Σ Π Α Θ Η Σ Ε Ω Ν Δ Ι Α Β Η Τ Ι Κ Ο Υ Π Ο Δ Ι Ο Υ. µε διεθνή συµµετοχή

Ε Τ Α Ι Ρ Ι Α Μ Ε Λ Ε Τ Η Σ Π Α Θ Η Σ Ε Ω Ν Δ Ι Α Β Η Τ Ι Κ Ο Υ Π Ο Δ Ι Ο Υ. µε διεθνή συµµετοχή Ε Τ Α Ι Ρ Ι Α Μ Ε Λ Ε Τ Η Σ Π Α Θ Η Σ Ε Ω Ν Δ Ι Α Β Η Τ Ι Κ Ο Υ Π Ο Δ Ι Ο Υ Πανελλήνιο Συμπόσιο µε διεθνή συµµετοχή 21-23 Φεβρουαρίου 2013 Ξενοδοχείο «THE MET» Θεσσαλονίκη Διοργάνωση Εταιρία Μελέτης Παθήσεων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ. Πρόγραμμα Μαθημάτων. Ακαδ. Έτος 2014-2015. Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ Πρόγραμμα Μαθημάτων Ακαδ. Έτος 2014-2015 Μάθημα: Ιατρική Ευθύνη και Ηθική Ενότητα Διδάσκων / Διδάσκουσα ΜΑΘΗΜΑ 1ο 30/09/2014 Η έννοια της Βιο-ηθικής

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΒΟΛΗ ΑΙΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΕΓΚΡΙΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ

ΥΠΟΒΟΛΗ ΑΙΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΕΓΚΡΙΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ ΕΜΠΙΣΤΕΥΤΙΚΑ ΕΓΓΡΑΦΑ ΥΠΟΒΟΛΗ ΑΙΤΗΣΗΣ ΓΙΑ ΕΓΚΡΙΣΗ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ Η ΑΙΤΗΣΗ ΑΥΤΗ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΥΠΟΒΛΗΘΕΙ ΚΑΙ ΣΕ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΜΟΡΦΗ Συμπληρώνεται

Διαβάστε περισσότερα

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας

Το φαρμακείο στην εποχή του internet. Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Το φαρμακείο στην εποχή του internet Παπαδόπουλος Γιάννης Φαρμακοποιός Οικονομολόγος Υγείας Χαρακτηριστικά της εποχής μας Χαρακτηριστικά της εποχής μας είναι: η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας η ευρεία

Διαβάστε περισσότερα

Οι ασφαλισμένοι ΕΟΠΥΥ αποζημιώνονται, μόνο εφόσον έχει προηγηθεί η έγκριση του ελεγκτή ιατρού ΕΟΠΥΥ για την αποστολή του δείγματος στο εξωτερικό.

Οι ασφαλισμένοι ΕΟΠΥΥ αποζημιώνονται, μόνο εφόσον έχει προηγηθεί η έγκριση του ελεγκτή ιατρού ΕΟΠΥΥ για την αποστολή του δείγματος στο εξωτερικό. 2.α. ΟNCOTYPE Σε γυναίκες με καρκίνο του μαστού αρχικού σταδίου (με θετικούς ορμονοϋποδοχείς και αρνητικούς μασχαλιαίους λεμφαδένες) παρέχεται η τεχνική της αλυσιδωτής αντίδρασης της αντίστροφης μεταγραφάσης

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ

ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ ΗΛΙΚΙΑΚΗ ΕΚΦΥΛΙΣΗ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙΔΑΣ Τι είναι η ωχρά κηλίδα; Η ωχρά κηλίδα είναι μια μικρή περιοχή του αμφιβληστροειδούς χιτώνα, υπεύθυνη για την κεντρική όραση και την αντίληψη των χρωμάτων. Πρακτικά, όταν

Διαβάστε περισσότερα

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Φαρμακευτικές Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Χρήστος Παναγιωτίδης, Ph.D Αναπλ. Καθηγητής Κυτταρικής/Μοριακής Βιολογίας Τμήμα Φαρμακευτικής, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Email:

Διαβάστε περισσότερα

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω;

Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; Μήπως έχω µεγαλακρία; Πώς θα το καταλάβω; MegalakriaBroshure.indd 1 17/11/2010 1:27:39 μμ Η Πανελλήνια Ένωση Σπανίων Παθήσεων (Π.Ε.Σ.ΠΑ) είναι ο μόνος φορέας, μη κερδοσκοπικό σωματείο, συλλόγων ασθενών

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΕΙ (ΠΕΓΑ)

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΕΙ (ΠΕΓΑ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΑΕΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΙΚΑΙΡΟΠΟΙΗΣΗ ΓΝΩΣΕΩΝ ΑΠΟΦΟΙΤΩΝ ΑΕΙ (ΠΕΓΑ) «Οι σύγχρονες τεχνικές βιο-ανάλυσης στην υγεία, τη γεωργία, το περιβάλλον και τη διατροφή» ΒΙΟΔΕΙΚΤΕΣ ΠΑΘΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΑΤΑΣΤΑΣΕΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ANAKOYΦΙΣΤΙKΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ- ΕΝΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ

ANAKOYΦΙΣΤΙKΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ- ΕΝΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ANAKOYΦΙΣΤΙKΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ- ΕΝΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ Διακήρυξη της Πράγας: Προτρέποντας τις Κυβερνήσεις για την ανακούφιση του «υποφέρειν» και την αναγνώριση της Ανακουφιστικής Φροντίδας ως ανθρώπινο δικαίωμα

Διαβάστε περισσότερα

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας»

Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» 1 Panel II: «Πλεονεκτήματα και οφέλη για τα νοσοκομεία από την ανάπτυξη της κλινικής έρευνας» Συντονιστής: κ. Αιμίλιος Νεγκής, δημοσιογράφος, Pharma & Health Business,Virus.com.gr Ομιλητές: Δρ. Μιλτιάδης

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ. Με εκτίμηση. Κωνσταντίνος Ν. Φουντουλάκης Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής ΑΠΘ

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ. Με εκτίμηση. Κωνσταντίνος Ν. Φουντουλάκης Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής ΑΠΘ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Αγαπητοί συνάδελφοι, Έχουμε την τιμή να σας προσκαλέσουμε στoν 5 ο Κύκλο Πιστοποιημένης Εκπαίδευσης -Κλινικό Εργαστήριο (Workshop) με θέμα «Σχιζοφρένεια», ο οποίος θα διεξαχθεί στη Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα.

Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Παιδιά και νέοι με χρόνια προβλήματα υγείας και ειδικές ανάγκες. Σύγχρονες ιατρικές θεωρήσεις και ελληνική πραγματικότητα. Μαρία Φωτουλάκη Επίκουρη καθηγήτρια Παιδιατρικής-Παιδιατρικής Γαστρεντερολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience

Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την. Επικοινωνία. των ΦΕ. the value of experience Αποτελέσματα έρευνας αγοράς σε Γιατρούς, Φαρμακοποιούς & Κοινό σχετικά με την Επικοινωνία των ΦΕ Στόχος της έρευνας Αξιολόγηση της επικοινωνίας των Φαρμακευτικών Εταιριών με: Γιατρούς Φαρμακοποιούς Κοινό

Διαβάστε περισσότερα

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010

Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας. Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Η θέση της χημειοθεραπείας σε ασθενείς 3 ης ηλικίας Θωμάς Μακατσώρης Λέκτορας Παθολογίας-Ογκολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών 23-10-2010 Το πεδίο αλλάζει Αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης παγκοσμίως Καλύτερη

Διαβάστε περισσότερα

, Διευθυντής ΕΣΥ, ΓΝΑ «Γ. Γενννηματάς».

, Διευθυντής ΕΣΥ, ΓΝΑ «Γ. Γενννηματάς». Σε συνέντευξη τύπου που πραγματοποιήθηκε την Τρίτη 28 Μαρτίου οι κ.κ. Γεώργιος Τάγαρης, Νευρολόγος, Διευθυντής ΕΣΥ, Νευρολογική Κλινική Γ.Ν.Α. "Γ. ΓΕΝΝΗΜΑΤΑΣ" και Στάθης Παντελής, Νευρολόγος, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Πέτρος Γαλάνης, MPH, PhD Εργαστήριο Οργάνωσης και Αξιολόγησης Υπηρεσιών Υγείας Τμήμα Νοσηλευτικής, Πανεπιστήμιο Αθηνών Σχέση μεταξύ εμβολίων και αυτισμού Θέση ύπνου των βρεφών και συχνότητα εμφάνισης του

Διαβάστε περισσότερα

Επιστηµονική ηµερίδα: Από την πρόληψη στις ελάχιστα επεµβατικές θεραπείες

Επιστηµονική ηµερίδα: Από την πρόληψη στις ελάχιστα επεµβατικές θεραπείες Επιστηµονική ηµερίδα: Από την πρόληψη στις ελάχιστα επεµβατικές θεραπείες ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ - 26 Νοεµβρίου 2011 Αγαπητοί συνάδελφοι, Εδώ και αιώνες γίνεται έντονη προσπάθεια και συζήτηση για να απαντήσουµε στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΜΕΛΕΤΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΪΑΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΑΛΟΕΙΔΟΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΙΚΗΣ ΕΛΞΗΣ (ΣΥΕ) Ν. Λυγερός - Π. Πέτρου

ΠΡΟΜΕΛΕΤΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΪΑΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΑΛΟΕΙΔΟΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΙΚΗΣ ΕΛΞΗΣ (ΣΥΕ) Ν. Λυγερός - Π. Πέτρου ΠΡΟΜΕΛΕΤΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΠΡΟΓΝΩΣΗΣ ΘΕΡΑΠΕΪΑΣ ΣΥΝΔΡΟΜΟΥ ΥΑΛΟΕΙΔΟΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΙΚΗΣ ΕΛΞΗΣ (ΣΥΕ) Ν. Λυγερός - Π. Πέτρου Στα πλαίσια της φυσιολογικής διαδικασίας γήρανσης, το υαλώδες σώμα, το οποίο υπό φυσιολογικές

Διαβάστε περισσότερα

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού

Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Παράρτημα 1 Λόγοι έκδοσης γνώμης για τον χαρακτηρισμό φαρμακευτικού προϊόντος ως ορφανού Η Επιτροπή Ορφανών Φαρμάκων (COMP), έχοντας εξετάσει την αίτηση, κατέληξε στα ακόλουθα: Σύμφωνα με το άρθρο 3 παράγραφος

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙ ΑΣ & ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙ ΟΥΣ ΙΑΤΡΕΙΟ ΙΑΒΗΤΙΚΗΣ ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟEI ΟΠΑΘΕΙΑΣ. ιαβήτης & Οφθαλμός

ΤΜΗΜΑ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙ ΑΣ & ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙ ΟΥΣ ΙΑΤΡΕΙΟ ΙΑΒΗΤΙΚΗΣ ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟEI ΟΠΑΘΕΙΑΣ. ιαβήτης & Οφθαλμός ΤΜΗΜΑ ΩΧΡΑΣ ΚΗΛΙ ΑΣ & ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙ ΟΥΣ ΙΑΤΡΕΙΟ ΙΑΒΗΤΙΚΗΣ ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟEI ΟΠΑΘΕΙΑΣ ιαβήτης & Οφθαλμός Σακχαρώδης ιαβήτης & Όραση Ο σακχαρώδης διαβήτης είναι μία από τις κύριες αιτίες τύφλωσης στις ανεπτυγμένες

Διαβάστε περισσότερα

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία

Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής στην Εφηβεία Β. Α. Παπαγεωργίου MD, Med, Δρ. Α.Π.Θ. Παιδοψυχίατρος - TEACCH Consultant τ. Επίκουρος Καθηγήτρια Παιδοψυχιατρικής Οι Δ.Π.Τ. Δεν είναι απλώς αποκλίνουσες διατροφικές

Διαβάστε περισσότερα

Δωρεά οργάνων σώματος για ερευνητικούς σκοπούς - Η σύσταση και λειτουργία της ΠΑ.ΒΙ.Ν.Ν.

Δωρεά οργάνων σώματος για ερευνητικούς σκοπούς - Η σύσταση και λειτουργία της ΠΑ.ΒΙ.Ν.Ν. Δωρεά οργάνων σώματος για ερευνητικούς σκοπούς - Η σύσταση και λειτουργία της ΠΑ.ΒΙ.Ν.Ν. Εισηγητές: Ανεστάκης Δοξάκης Ιατρός-Παθολογοανατόμος, Επιστημονικός Συνεργάτης Ιατρικής Σχολής ΑΠΘ, Πρόεδρος ΠΑ.ΒΙ.Ν.Ν.

Διαβάστε περισσότερα

Παθήσεις του αμφιβληστροειδούς

Παθήσεις του αμφιβληστροειδούς Παθήσεις του αμφιβληστροειδούς Ο αμφιβληστροειδής χιτώνας είναι μια λεπτή, ημιδιαφανής μεμβράνη που καλύπτει την εσωτερική επιφάνεια του ματιού. Μπορούμε και βλέπουμε γιατί το φως καθώς εισέρχεται μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Αθήνα, 4/9/2014 Αρ. πρωτ.: 25/31

Αθήνα, 4/9/2014 Αρ. πρωτ.: 25/31 Αθήνα, 4/9/2014 Αρ. πρωτ.: 25/31 Προς: α) Υγειονομικές Περιφέρειες της χώρας (για ενημέρωση Μονάδων Υγείας του ΠΕΔΥ ευθύνης τους) β) Όλα τα Νοσοκομεία του ΕΣΥ της χώρας (για ενημέρωση Οφθαλμολογικών, Παιδιατρικών,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Σοβαρός ο κίνδυνος Πνευμονικής Εμβολής από τη Φλεβική Θρόμβωση τόνισαν έγκριτοι επιστήμονες στην ενημερωτική ημερίδα στο Δήμο Αμαρουσίου

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. Σοβαρός ο κίνδυνος Πνευμονικής Εμβολής από τη Φλεβική Θρόμβωση τόνισαν έγκριτοι επιστήμονες στην ενημερωτική ημερίδα στο Δήμο Αμαρουσίου ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ Σοβαρός ο κίνδυνος Πνευμονικής Εμβολής από τη Φλεβική Θρόμβωση τόνισαν έγκριτοι επιστήμονες στην ενημερωτική ημερίδα στο Δήμο Αμαρουσίου Το 93% των σχετικών με τη Φλεβική Θρόμβωση θανάτων

Διαβάστε περισσότερα

Τα οφέλη της λαπαροσκοπικής χολοκυστεκτομής στην πράξη - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Δευτέρα, 27 Δεκέμβριος :17

Τα οφέλη της λαπαροσκοπικής χολοκυστεκτομής στην πράξη - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Δευτέρα, 27 Δεκέμβριος :17 Απαντά ο κ. Θεμιστοκλής Ευκαρπίδης, Γενικός Χειρουργός Ίσως λίγοι από εμάς να είμαστε ενημερωμένοι για τη σπουδαία εργασία που εκτελεί στο σώμα μας, ένα από τα όργανα του, η χοληδόχος κύστη. Εκεί μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Γονιδιωματική. G. Patrinos

Γονιδιωματική. G. Patrinos Γονιδιωματική Η μεταγονιδιωματική εποχή... Σημαντικότερα επιτεύγματα POST GENOME ERA Ολοκλήρωση της αποκρυπτογράφησης της αλληλουχίας των γονιδιωμάτων πολλών οργανισμών. Προτύπωση μεθοδολογιών για προσδιορισμό

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας

Πρόλογος. Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας Πρόλογος Στις μέρες μας, η ελεύθερη πληροφόρηση και διακίνηση της πληροφορίας αποτελεί δημόσιο αγαθό, το οποίο πρέπει να παρέχεται χωρίς περιορισμούς και εμπόδια στα μέλη της κοινωνίας. Οι πολύπλευρα πληροφορημένοι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ. Επιστηµονικός Υπεύθυνος: Ι. Κυριόπουλος

ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ. Επιστηµονικός Υπεύθυνος: Ι. Κυριόπουλος ΙΑΧΡΟΝΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΑΠΑΝΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α- ΕΝΟΤΗΤΑ 2 η : ΜΕΛΕΤΗ ΤΟΥ ΟΓΚΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΞΙΑΣ ΤΗΣ ΦΑΡΜΑΚΕΥΤΙΚΗΣ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑ Α ΕΘΝΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΗΜΟΣΙΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟΜΕΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΤΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ

ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ ΤΑ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ Γνώσεις, στάσεις και ποιότητα ζωής σε ασθενείς με λέμφωμα Οι ασθενείς που πάσχουν από λέμφωμα στην Ελλάδα εμφανίζονται ελλιπώς ενημερωμένοι σχετικά με ζητήματα που αφορούν στην

Διαβάστε περισσότερα

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων

Χρόνιες Ασθένειες. Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Το όρια κάλυψης για την θεραπεία χρόνιων παθήσεων Χρόνιες Ασθένειες Όπως συμβαίνει με κάθε ετησίως ανανεούμενο ασφαλιστήριο συμβόλαιο, έτσι και το ασφαλιστήριο υγείας είναι σχεδιασμένο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΣΟΣ PARKINSON : ΜΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ

ΝΟΣΟΣ PARKINSON : ΜΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ ΝΟΣΟΣ PARKINSON : ΜΙΑ ΑΣΘΕΝΕΙΑ ΠΟΥ ΣΧΕΤΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΤΗ ΜΕΙΩΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΝΕΥΡΟΔΙΑΒΙΒΑΣΤΩΝ Η νόσος του Parkinson είναι μια προοδευτικά εξελισσόμενη, εκφυλιστική νόσος του κεντρικού νευρικού συστήματος, είναι

Διαβάστε περισσότερα

οίδημα της ωχράς κηλίδας που οφείλεται σε απόφραξη των φλεβών πίσω από τον αμφιβληστροειδή

οίδημα της ωχράς κηλίδας που οφείλεται σε απόφραξη των φλεβών πίσω από τον αμφιβληστροειδή EMA/491771/2014 EMEA/H/C/000715 Περίληψη EPAR για το κοινό ρανιβιζουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο η Επιτροπή

Διαβάστε περισσότερα

Νευρολογίας. Καλαµάτα. 28 o. Α Ανακοίνωση Ιουνίου 2017 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Ξενοδοχείο Elite

Νευρολογίας. Καλαµάτα. 28 o. Α Ανακοίνωση Ιουνίου 2017 ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Ξενοδοχείο Elite 28 th National Conference of the Hellenic Neurological Society Α Ανακοίνωση Χαιρετισμός Διοικητικού Συμβουλίου Αξιότιμοι κύριοι, Η Ελληνική Νευρολογική Εταιρεία (ΕΝΕ) διοργανώνει το 28 ο Πανελλήνιο Συνέδριο

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος Παχέος εντέρου

Καρκίνος Παχέος εντέρου Διοργάνωση: Ογκολογική Μονάδα Β' Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής Π.Γ.Ν. «Αττικόν» Xορηγούνται 3 Μόρια Συνεχιζόμενης Ιατρικής Εκπαίδευσης (CΜE-CPD) Επιστημονική Ημερίδα με θέμα: Καρκίνος Παχέος εντέρου

Διαβάστε περισσότερα

Συγκρότηση Ενδοπανεπιστημιακών Δικτύων Έρευνας

Συγκρότηση Ενδοπανεπιστημιακών Δικτύων Έρευνας Επιτροπή Ερευνών Πανεπιστήμιο Πατρών Δεκέμβριος 2008 Συγκρότηση Ενδοπανεπιστημιακών Δικτύων Έρευνας 1. Ορισμός...1 2. Πολιτική Έρευνας...1 3. Πρόσκληση - Θεματικές περιοχές...2 4. Τρόπος Συγκρότησης Δικτύου...2

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΟΠΑΘΕΙΑ

ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΟΠΑΘΕΙΑ ΔΙΑΒΗΤΙΚΗ ΑΜΦΙΒΛΗΣΤΡΟΕΙΔΟΠΑΘΕΙΑ Ένας ενημερωτικός οδηγός για την πραγματικότητα του σήμερα Δρ. Αναστάσιος Ιωάννης Κανελλόπουλος Καθηγητής Οφθαλμολογίας Παν/μιου Νέας Υόρκης Οφθαλμολογικό Ινστιτούτο Laser

Διαβάστε περισσότερα

4-6 Νοεµβρίου. Ελληνικής Εταιρείας Ελέγχου Λοιµώξεων. Αθήνα. www.eeel.gr. 2015 Royal Olympic. Υπό την αιγίδα

4-6 Νοεµβρίου. Ελληνικής Εταιρείας Ελέγχου Λοιµώξεων. Αθήνα. www.eeel.gr. 2015 Royal Olympic. Υπό την αιγίδα o 8Πανελλήνιο Συνέδριο Ελληνικής Εταιρείας Ελέγχου Λοιµώξεων 4-6 Νοεµβρίου 2015 Royal Olympic Αθήνα www.eeel.gr Θα χορηγηθούν µόρια Συνεχιζόµενης Ιατρικής Εκπαίδευσης από τον Πανελλήνιο Ιατρικό Σύλλογο

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες)

ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες) ΟΜΙΛΙΕΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΑ, ΣΥΜΠΟΣΙΑ, ΣΤΡΟΓΓΥΛΑ ΤΡΑΠΕΖΙΑ (Σύνολο: 47 Ομιλίες) 1. «ΑΝΤΛΙΕΣ ΚΑΙ ΣΧΗΜΑΤΑ ΕΝΤΑΤΙΚΟΠΟΙΗΜΕΝΗΣ ΙΝΣΟΥΛΙΝΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ» 7ο Σεμινάριο Μετεκπαιδευτικών Μαθημάτων «Στρατηγικές στον Σ.Δ. 2008»

Διαβάστε περισσότερα

Νεότερα από το Μέτωπο της Πρόληψης των Εγκεφαλικών Επεισοδίων στην Κολπική Μαρμαρυγή

Νεότερα από το Μέτωπο της Πρόληψης των Εγκεφαλικών Επεισοδίων στην Κολπική Μαρμαρυγή Ελληνική Εταιρεία Καρδιαγγειακής Υγείας Hellenic Society of Cardiovascular Health Νεότερα από το Μέτωπο της Πρόληψης των Εγκεφαλικών Επεισοδίων στην Κολπική Μαρμαρυγή Ένα Σεμινάριο για τη Χρήση των Νεότερων

Διαβάστε περισσότερα

9 Ιανουαρίου 2016 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ 2016. Νεώτερα Δεδομένα. 1 η Επιστημονική Ημερίδα. Ώρα προσέλευσης: 09:00 ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗ

9 Ιανουαρίου 2016 ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ 2016. Νεώτερα Δεδομένα. 1 η Επιστημονική Ημερίδα. Ώρα προσέλευσης: 09:00 ΕΙΣΟΔΟΣ ΕΛΕΥΘΕΡΗ Οργάνωση: Απεικονιστικό Τμήμα Μαστού ΜΗΤΕΡΑ Α Κλινική Μαστού ΜΗΤΕΡΑ Β Κλινική Μαστού ΜΗΤΕΡΑ Ογκολογική Κλινική ΜΗΤΕΡΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑΚΟ ΚΕΝΤΡΟ Ν. ΛΟΥΡΟΣ ΜΗΤΕΡΑ 1 η Επιστημονική Ημερίδα ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΜΑΣΤΟΥ 2016

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ & ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ. Ο. Καρδακάρη, Νοσηλεύτρια M sc,κ/δ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΓΝΙ

ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ & ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ. Ο. Καρδακάρη, Νοσηλεύτρια M sc,κ/δ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΓΝΙ ΚΑΡΔΙΑΚΗ ΑΝΕΠΑΡΚΕΙΑ & ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ: ΝΕΟΤΕΡΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ Ο. Καρδακάρη, Νοσηλεύτρια M sc,κ/δ ΚΛΙΝΙΚΗ ΠΓΝΙ Καρδιακή ανεπάρκεια & Κατάθλιψη θέμα μεγάλου ενδιαφέροντος: λόγω του υψηλού επιπολασμού τους & της τάσης

Διαβάστε περισσότερα

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης

Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Περιβάλλον και υγεία: Ορόλοςτηςβιολογικήςέρευνας στη διαμόρφωση πολιτικών προστασίας και πρόληψης Σ. Κυρτόπουλος Ινστιτούτο Βιολογικών Ερευνών & Βιοτεχνολογίας Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών Συμβολή περιβαλλοντικών

Διαβάστε περισσότερα

Ώριμη Ηλικία. Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα

Ώριμη Ηλικία. Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα Ώριμη Ηλικία Ενημέρωση και Πρόληψη για τα συχνότερα νοσήματα Οστεοπόρωση Τι είναι η οστεοπόρωση; Η οστεοπόρωση είναι η συχνότερη πάθηση των οστών. Τα κύρια χαρακτηριστικά της είναι η προοδευτική απώλεια

Διαβάστε περισσότερα

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας.

Τα αποτελέσματά μας δεν αποτελούν ελεγχόμενη μελέτη ή κλινική δοκιμή, αλλά στοιχεία μητρώου των ασθενών μας. CUMMULATINE SUCCESS SCORE % ΙΣΧΙΟ CUMMULATINE SUCCESS RATE % YΛΙΚΟ ΠΡΩΤΟΚΟΛΛΟΥ ΑΣΘΕΝΕΙΣ 42 ΑΝΔΡΕΣ 16 ΓΥΝΑΙΚΕΣ 26 ΗΛΙΚΙΑ 63.1 (42-92) ΥΨΟΣ 171 (162-191) Δ.Μ.Σ 36 (22-47) Το ποσοστό των ασθενών που αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Καρκίνος Ουροποιητικού

Καρκίνος Ουροποιητικού Διοργάνωση: Επιστημονική Ημερίδα με θέμα: Καρκίνος Ουροποιητικού Χορηγούνται 3 Μόρια Συνεχιζόμενης Ιατρικής Εκπαίδευσης (CΜE-CPD) Ορθοπαιδικό Κέντρο Έρευνας & Εκπαίδευσης Π.Ν. Σουκάκος Τρίτη 20 Μαϊου 2014

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΙΑΤΡΙΚΗΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΥΓΕΙΑΣ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΛΙΝΙΚΗΣ ΦΑΡΜΑΚΟΛΟΓΙΑΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2016 Άρθρο 1: Ίδρυση/Ονομασία/Μετονομασία

Διαβάστε περισσότερα

Μη μεταδοτική πάθηση η Ψωρίαση

Μη μεταδοτική πάθηση η Ψωρίαση Μη μεταδοτική πάθηση η Ψωρίαση Περιστέρι Ιδιαίτερα ενδιαφέροντα στοιχεία παρουσιάστηκαν στην ημερίδα με θέμα την Ψωρίαση, που διοργάνωσαν ο Δήμος Περιστερίου και το Εθνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγείας, την

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 6: Μεταλλάξεις

Κεφάλαιο 6: Μεταλλάξεις Κεφάλαιο 6: Μεταλλάξεις ΕΛΕΓΧΟΣ ΓΝΩΣΕΩΝ 1. Τι ονομάζονται μεταλλάξεις και ποια τα κυριότερα είδη τους; 2. Ποιες οι διαφορές μεταξύ γονιδιακών και χρωμοσωμικών μεταλλάξεων; 3. Οι μεταλλάξεις στα σωματικά

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΗ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΠΙΔΗΜΙΑ ΔΙΑΒΗΤΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΡΟΣΒΟΛΗ ΑΠ ΑΥΤΟΝ ΑΤΟΜΩΝ ΝΕΑΡΗΣ ΗΛΙΚΙΑΣ Δρ Γεώργιος Ι Κούρτογλου Παθολόγος-Διαβητολόγος Διδάκτωρ Ιατρικής ΑΠΘ Εκρηκτικές διαστάσεις λαμβάνει πλέον ο σακχαρώδης

Διαβάστε περισσότερα

οίδημα της ωχράς κηλίδας που οφείλεται σε απόφραξη των φλεβών πίσω από τον αμφιβληστροειδή.

οίδημα της ωχράς κηλίδας που οφείλεται σε απόφραξη των φλεβών πίσω από τον αμφιβληστροειδή. EMA/704742/2016 EMEA/H/C/000715 Περίληψη EPAR για το κοινό ρανιβιζουμάμπη Το παρόν έγγραφο αποτελεί σύνοψη της Ευρωπαϊκής Δημόσιας Έκθεσης Αξιολόγησης (EPAR) του. Επεξηγεί τον τρόπο με τον οποίο ο Οργανισμός

Διαβάστε περισσότερα

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης

Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Παχυσαρκία και Σακχαρώδης Διαβήτης Τι είναι ο Σακχαρώδης Διαβήτης τύπου 2 (ΣΔ2) Ο Σακχαρώδης Διαβήτης γενικά είναι μια πάθηση κατά την οποία ο οργανισμός και συγκεκριμένα το πάγκρεας δεν παράγει ή δεν

Διαβάστε περισσότερα

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο!

Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Καλωσορίσατε στο πρώτο Ολοκληρωμένο Διαβητολογικό Κέντρο! Η αλματώδης αύξηση της συχνότητας του Σακχαρώδη Διαβήτη δημιούργησε την ανάγκη ίδρυσης οργανωμένων Κέντρων, τα οποία διαθέτουν όλα τα σύγχρονα

Διαβάστε περισσότερα

2. Επιστημονικές προτεραιότητες και υποστηρικτικές-ενισχυτικές δράσεις

2. Επιστημονικές προτεραιότητες και υποστηρικτικές-ενισχυτικές δράσεις Περίληψη 1. Ιστορικό και σκοπός της ερευνητικής στρατηγικής Οι Νευροεκφυλιστικές Νόσοι (ND) είναι σε μεγάλο βαθμό ανίατες καταστάσεις που εξασθενούν τον ασθενή και συνδέονται στενά με την ηλικία. Μεταξύ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ

ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΒΛΑΧΤΣΗΣ ΙΑΤΡΟΣ ΩΤΟΡΙΝΟΛΑΡΥΓΓΟΛΟΓΟΣ Ι ΑΚΤΟΡΑΣ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟΥ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΡΚΙΝΟΣ ΤΟΥ ΛΑΡΥΓΓΑ ΟΓΚΟΓΕΝΕΣΗ ΚΑΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΟΡΙΑΚΟΙ ΠΡΟΓΝΩΣΤΙΚΟΙ ΕΙΚΤΕΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2006 3 Κωνσταντίνος

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΙΚΙΑΚΉ ΕΚΦΎΛΙΣΗ ΩΧΡΆΣ ΚΗΛΊΔΑΣ. Οδηγός για την κατανόηση της ηλικιακής εκφύλισης ωχράς κηλίδας

ΗΛΙΚΙΑΚΉ ΕΚΦΎΛΙΣΗ ΩΧΡΆΣ ΚΗΛΊΔΑΣ. Οδηγός για την κατανόηση της ηλικιακής εκφύλισης ωχράς κηλίδας ΗΛΙΚΙΑΚΉ ΕΚΦΎΛΙΣΗ ΩΧΡΆΣ ΚΗΛΊΔΑΣ Οδηγός για την κατανόηση της ηλικιακής εκφύλισης ωχράς κηλίδας «Αφιερώστε λίγο χρόνο για να πληροφορηθείτε σχετικά με την ηλικιακή εκφύλιση ωχράς κηλίδας μπορεί να σας βοηθήσει

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΒΟΛΗ προφορικών 30/09/2016. ΕΡΕΤΡΙΑ Miramare + Hotel. & αναρτημένων εργασιών έως

ΥΠΟΒΟΛΗ προφορικών 30/09/2016. ΕΡΕΤΡΙΑ Miramare + Hotel. & αναρτημένων εργασιών έως ΕΡΕΤΡΙΑ Miramare + Hotel ESoDiMeSO European Society of Diabetes, Metabolic Syndrome and Obesity ΥΠΟΒΟΛΗ προφορικών + & αναρτημένων εργασιών έως 30/09/2016 Αγαπητοί φίλοι και φίλες, Ως πρόεδρος της European

Διαβάστε περισσότερα

1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία;

1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία; Γράφει: Χρήστος Μαρκόπουλος, Αν. Καθηγητής Χειρουργικής Ιατρικής Σχολής Αθηνών, Διευθυντής Κλινικής Μαστού Ιατρικού Κέντρου Αθηνών, Πρόεδρος Ελληνικής Χειρουργικής Εταιρείας Μαστού 1) Τι είναι η Ορμονοθεραπεία;

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης

Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης Πτυχιακή Εργασία: «Η Ψυχιατρική Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα» Επιμέλεια Εργασίας: Ταταρίδης Μιχάλης Τουμπουλίδης Ιωάννης Η παρούσα εργασία αποτελεί την Πτυχιακή Εργασία και πραγματοποιήθηκε στα πλαίσια της

Διαβάστε περισσότερα

Γνώμες Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής Κύπρου (ΕΕΒΚ) λύσεις και αναζητήσεις. Γεώργιος Παπαντωνίου Δικηγόρος Μέλος ΕΕΒΚ

Γνώμες Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής Κύπρου (ΕΕΒΚ) λύσεις και αναζητήσεις. Γεώργιος Παπαντωνίου Δικηγόρος Μέλος ΕΕΒΚ Γνώμες Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής Κύπρου (ΕΕΒΚ) λύσεις και αναζητήσεις Γεώργιος Παπαντωνίου Δικηγόρος Μέλος ΕΕΒΚ ΕΕΒΚ- δομή Ανεξάρτητο σώμα το οποίο δεν υπόκειται στον διοικητικό έλεγχο οποιουδήποτε υπουργείου,

Διαβάστε περισσότερα

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες

εργαλείο αξιολόγησης για τη μέτρηση της επιβάρυνσης των μυοσκελετικών παθήσεων πρότυπα περίθαλψης που θα πρέπει να αναμένουν οι πολίτες Πώς μπορεί να διασφαλιστεί ότι οι άνθρωποι με οστεοαρθρίτιδα και ρευματοειδή αρθρίτιδα λαμβάνουν τη βέλτιστη δυνατή περίθαλψη σε ολόκληρη την Ευρώπη: συστάσεις του EUMUSC.NET Σε συνεργασία με τον EULAR

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ

ΕΝΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΕΝΤΥΠΟ ΕΓΓΡΑΦΗΣ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗΣ ΚΑΤΟΠΙΝ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ Τίτλος Μελέτης: Ιδιοπαθής φλεγμονώδης νόσος του εντέρου και προκαρκινικές αλλοιώσεις /καρκίνος του τραχήλου της μήτρας. Παρακαλώ διαβάστε προσεκτικά αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά

Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ. νεφρά Ε Ν Η Μ Ε Ρ Ω Σ Ο Υ νεφρά νεφρών Η υψηλή αρτηριακή πίεση (υπέρταση) είναι ένα από τα δύο κύρια αίτια χρόνιας νεφρικής νόσου παγκοσμίως (το άλλο είναι ο διαβήτης). Επίσης, τα νεφρά έχουν βασικό ρόλο στη

Διαβάστε περισσότερα

Πρακτικά ΔΣ στις 26/09/15

Πρακτικά ΔΣ στις 26/09/15 Πρακτικά ΔΣ στις 26/09/15 Σήμερα, Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου 2015 και ώρα 17:00, πραγματοποιήθηκε η 3 η συνεδρίαση του Δ.Σ. της Ένωσης Διαιτολόγων Διατροφολόγων Ελλάδας στα γραφεία του συλλόγου. Παρόντες ήταν

Διαβάστε περισσότερα

ΥΓΕΙΑ. Ασπίδα στον καρκίνο η μεσογειακή διατροφή

ΥΓΕΙΑ. Ασπίδα στον καρκίνο η μεσογειακή διατροφή ΥΓΕΙΑ Ασπίδα στον καρκίνο η μεσογειακή διατροφή Κυρ, 12 Μάιος 2013, p.1 24 ΥΓΕΙΑ Ο φιλελεύθερος ΤΗΙ ΚΥΡΙΑΚΗΣ Με την Κίκα Κασινίδου I β Y Μεσογειακή διατροφή ασπίδα για καρκίνο μαστού Σημαντικό επίτευγμα

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ. Με εκτίμηση. Κωνσταντίνος Ν. Φουντουλάκης Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής ΑΠΘ

ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ. Με εκτίμηση. Κωνσταντίνος Ν. Φουντουλάκης Αν. Καθηγητής Ψυχιατρικής ΑΠΘ ΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ Αγαπητοί συνάδελφοι, Έχουμε την τιμή να σας προσκαλέσουμε στoν 5 ο Κύκλο Πιστοποιημένης Εκπαίδευσης - Κλινικό Εργαστήριο (Workshop) με θέμα «Σχιζοφρένεια», ο οποίος θα διεξαχθεί στη Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο...2 I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική...2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ...7 ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΛΕΞΗ...

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο...2 I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική...2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ...7 ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΛΕΞΗ... ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο...2 I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας στην ιατρική...2 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΠΟΛΛΑΠΛΗΣ ΕΠΙΛΟΓΗΣ...7 ΝΑ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΕΤΕ ΤΑ ΚΕΝΑ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΛΕΞΗ...10 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 8 ο I. Εφαρµογές της βιοτεχνολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Στοιχεία Βιοηθικής της Ανθρώπινης Αναπαραγωγής. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών

Στοιχεία Βιοηθικής της Ανθρώπινης Αναπαραγωγής. Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών Στοιχεία Βιοηθικής της Ανθρώπινης Αναπαραγωγής Γεώργιος Λ. Αντωνάκης Αναπληρωτής Καθηγητής Μαιευτικής-Γυναικολογίας Πανεπιστημίου Πατρών ΑΝΤΙΣΥΛΛΗΨΗ, ΕΚΤΡΩΣΕΙΣ, ΤΟΚΕΤΟΣ Ποιοι παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται

Διαβάστε περισσότερα

Σύγχρονος Νοσηλευτής 20 & 21. Αιματολογικά Νέα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ. ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 Συνεδριακό Κέντρο Ξενοδοχείου Elite ΚΑΛΑΜΑΤΑ ΤΕΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

Σύγχρονος Νοσηλευτής 20 & 21. Αιματολογικά Νέα ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΔΙΗΜΕΡΙΔΑ. ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014 Συνεδριακό Κέντρο Ξενοδοχείου Elite ΚΑΛΑΜΑΤΑ ΤΕΛΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Θα χορηγηθούν Μόρια Συνεχιζόμενης Εκπαίδευσης ΔΙΟΡΓΑΝΩΣΗ ΑΙΜΑΤΟΛΟΓΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Γ.Ν. ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΝΟΣΗΛΕYΤΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ Γ.Ν. ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΑΡΧΕΓΟΝΟ ΚΥΤΤΑΡΟ ΑΙΜΑΤΟΣ ΥΠΟ ΤΗΝ ΑΙΓΙΔΑ ΤΟΥ ΙΑΤΡΙΚΟΥ ΣΥΛΛΟΓΟΥ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ ΜΕ

Διαβάστε περισσότερα