ΟΙ ΕΒΡΑΪΚΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΤΩΝ ΒΡΟΧΘΩΝ, ROGOS ΚΑΙ ΟΜΦΑΛΟΥ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΟΙ ΕΒΡΑΪΚΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΤΩΝ ΒΡΟΧΘΩΝ, ROGOS ΚΑΙ ΟΜΦΑΛΟΥ"

Transcript

1 ΟΙ ΕΒΡΑΪΚΕΣ ΣΥΝΟΙΚΙΕΣ ΤΩΝ ΒΡΟΧΘΩΝ, ROGOS ΚΑΙ ΟΜΦΑΛΟΥ 1. Η εβραϊκή συνοικία των Βρόχθων Σε ένα επεισόδιο που μνημονεύεται στο Βιβλίο των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου και αναφέρεται σε μια από τις πολιορκίες των Σλάβων εναντίον της πόλεως του Αγίου Δημητρίου1 περιγράφεται η ψυχολογική κατάσταση των κατοίκων μπροστά στο μεγάλο κίνδυνο που διέτρεχαν ([187]: Τότε δή άπασα ή πόλις αντί πετρών καί βελών τά δάκρυα ώς όμβροτόκους νεφέλας προς τόν πάντων δεσπότην καί Θεόν έξέχεον λέγοντες...)2 και οι ένθερμες εκκλήσεις και προσευχές τους προς τον προστάτη Αγιο της πόλεως. Το κείμενο των θαυμάτων [188] (ρξδ ') μνημονεύει θέαση του Αγίου από διαφόρους πιστούς: Τότε δή προφανώς παρά πλείστων τεθέαται ό ϋπέρμαχος οϋτος καί φιλόπατρις όντως Δημήτριος πανένδοξος μάρτυς χλαμύδα λευκήν φορών, καί πρώτον μέν τό τείχος διατρέχων, είτα δε καί επί τής θαλάττης ώς επί εδάφους δρομαίως περιπατών. Καί ταϋτα μέν ού μόνον οί τών τοϋ άγιου βαπτίσματος μεμυημενοι ώς άξιοι πλεϊστοι έθεάσαντο, άλλά γάρ καί παΐδες 'Εβραίων ά φθοροί κατά τό λεγόμενον τών Βρόχθων μέρος έθεάσαντο3. Ο P. Lemerle υποστήριξε πως το κείμενο του πρώτου Βιβλίου των θαυμάτων γράφηκε από τον αρχιεπίσκοπο Ιωάννη στα πρώτα χρόνια της βασιλείας του Ηρακλείου ( )4. Μια ακριβέστερη χρονολόγηση του συμβάντος δεν είναι προς το παρόν δυνατή. Όσοι ασχολήθηκαν με το απόσπασμα αυτό το σχολιάζουν κάπως αόριστα, όπως ο Μιχαήλ Χατζή-Ιωάννου5, ο οποίος θεωρεί ότι η μνημονευόμενη συνοικία των Βρόχθων: «άδηλον όμως είνε εάν ήτο εντός ή εκτός τής πόλεως εν τούτοις προτιμώμεν νά τό θεωρήσωμεν εντός τής πόλεως. Λέγεται αυτόθι ότι οί Εβραίοι είδον τήν σκιάν τού 'Αγ. Δημητρίου διερχομένη έκ τού ρηθέντος μέρους. Ώς φαίνεται λοιπόν ήτο συνοικία τών Εβραίων». 1. Τυϋ 'Αγίου Ίωάννου αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης ύμνοι εις Θεόν καί τόν Πανένδυξον άθλοφόρον Δημητρών εν μερική διηγήσει των θαυμάτων. Paul Lemerle, Les plus anciens recueils des miracles de Saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans, Paris I, 1979, o Ό.π., a Ό.π., a Ό.π., a Άστυγραφία Θεσσαλονίκης, Έν Θεσσαλονίκη 1880, a. 39.

2 2 N. K. Μουτσόπουλος Ο ίδιος ο Paul Lemerle σχολιάζοντας το παραπάνω κείμενο γράφει: «Désignation non attestée ailleurs, du Cartier des Juifs à Thessalonique, ou d une partie de ce quarter, de localisation incertaine»6. H φράση παΐδες Εβραίων άφθοροί, κατά τον Lemerle, δεν σημαίνει τίποτε περισσότερο από «Εβραίοι», ή γράφηκε λάθος αντί άφθονοι (άφθοροι), ή σημαίνει απλώς παιδιά Εβραίων7. Θα μπορούσε όμως κανείς να θεωρήσει ότι η λέξη «άφθοροι» είχε την έννοια «αγνοί» και επομένως άξιοι να δουν τον άγιο. Μια άλλη γενικής φύσεως πληροφορία υπάρχει στην επιστολή που έστειλε ο Pouqueville στον Tafel, το 1833, όπου γράφει μεταξύ άλλων: «Cependant on retrouve à Salonique dans le quartier de tanneurs le port creusé par l Empereur Philippe». Πρόκειται για το λιμάνι του Μεγάλου Κωνσταντίνου, το οποίο καταλάμβανε το χώρο όπου σήμερα βρίσκεται η γειτονιά η περισσότερο γνωστή ως «Λαδάδικα». Εκεί κατά την άποψή μου βρισκόταν η συνοικία των Βρόχθων8. Ας ρίξουμε μια ματιά σε όσα αναφέρει ένα παλιότερο κείμενο του Τούρκου περιηγητή του 17ου αιώνα Μουσταφά Μπεν Αμπντάλα Χατζή Κάλφα, Γεωγραφική περιήγηση Ρούμελης και Βόσνας, που μεταφράσθηκε το 1812 από τον Hammer και δημοσιεύθηκε στη Βιέννη το Παραθέτουμε το σχετικό απόσπασμα, σε μετάφραση του Μιχαήλ Χατζη-Ιωάννου10: «Ai πλείους των οικιών είσίν Τουδαϊκαί. Οί από τής χριστιανωσύνης (των Ισπανών) κρυφά διαφυγόντες Ιουδαίοι κατέφυγον ώς επί τό πλεΐστον ενταύθα καί ένφκίασαν τά χάνια καί τάς οικίας επί μακρρ προθεσμίρ. Καίτοι ήδη έν τή πόλει επικρατεί δυστυχία καί ακινησία τής αγοράς ένεκα τών προσελθόντων Ιουδαίων, έν τούτοις ή ζημία αΰτη αντισταθμίζεται διά τών γενικών ώφελειών τών κατοίκων τούτων. Διότι ούτοι είσίν οί τεχνουργούντες τούς διασήμους καί πολυποίκιλους εκείνους ποδοτάπητας, οΐτινες πρό πολλοΰ ήδη ούδαμοΰ κατεργάζονται τοσοΰτον καλώς κάλλιστα υφάσματα! Μία τών μεγαλύτερων περιεργοτήτων (!) τής Θεσσαλονίκης είναι ή έν αυτή τή Ιουδαϊκή συνοικία Σχολή, καί Χάβρα όνομαζομένη, έν ταις ύπε- 6. P. Lemerle, Les plus anciens recueils des miracles de Saint Démétrius, t. I, Paris 1979, o. 172, υποσ. 12. Πρβλ. J.- M. Spieser, Travaux et Mémoires, 5 (1973) Ό.π., o. 172, υποσ F. C. H. L. Pouqueville, A Monsieur Théophile Lucas Frédéric Tafel, που δημοσιεύθηκε στο έργο του Tafel, De via militaris romanorum Egnatia, Tubingae 1842, σ. 10. Πρβλ. και O. Tafrali, Topographie de Thessalonique, Paris 1913, σ. 16, υποσ. 4, ο οποίος σχολιάζει την παράγραφο της επιστολής του Pouqueville στον Tafel: «C est peut-être cette partie que les Actes de S. Démétrius appellent τών Βρόχθων». 9. Mustafa Ben Abdalla Hadschi Chalfa, Rumeli und Bosna, geographisch Beschriben, έκδ. Joseph Hammer, Wien 1812, σ Άστυγραφία Θεσσαλονίκης, Έν Θεσσαλονίκη 1880, σσ. 9, 10.

3 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 3 Mission de Macédoine MACÉDOINE THESSALONIQUE Planche 22bls 1-S. PORTE ANTIQUE, (PORTE DU VARDARÏ 7. STÈLE GRÉCO-ROMAINE Elx. 1. H Πύλη του BaQòaQiov (L Heuzey - H. Daumet).

4 4 N. K. Μουτσόπουλος ράνω όροφαις τής όποιας ύπάρχουσι πολλαί αϊθουσαι βιβλίων. Ενταύθα είσί πλείους των 200 διδασκάλων διδάσκοντες άπό των πρώτων στοιχείων τής γλώσσης μέχρι τής ιστορίας, οί δέ μαθηταί, παιδία μέν άπό 4-5 ετών, ανδρες δέ άπό 30-40, κάθηνται επί τών θρανίων περί τούς 1000 καί άναγινώσκουσι την Γραφήν καί τούς Νόμους. Έκ τούτων κατανοεί τις ότι άπό τού 1500 ύπήρχον αυτόθι πολυάριθμοι Ιουδαίοι. "Οσον δέ αφορά τούς τάπητας τούς όποιους κατεσκεύαζον κατά τον 16 καί 17 αιώνα, έχομεν νά προσθέσωμεν καί έτερον είδος βιομηχανίας τών Ιουδαίων τό όποιον άναφέρει ό Βενιαμίν Τουδέλας είς τόν 12ον αιώνα ούτος λέγει ότι ήσαν μηχανικοί. Τό χωρίον αύτοϋ άναφερόμενον εν τή συνοικίμ τών Βρόχθων»11. Μια άλλη πληροφορία είναι ίσως επιβοηθητική για το πρόβλημά μας, για έναν ακριβέστερο, δηλαδή, προσδιορισμό της εβραϊκής συνοικίας των Βρόχθων. Πρόκειται για το Συναξάρι της Αγίας Ματρώνας, από το οποίο αντλούμε κάποιες σύντομες πληροφορίες για τη ζωή και το μαρτυρικό της θάνατο12 : 13 Άθλησις τής άγιας μάρτνρος Ματρώνης εκ πόλεως Θεσσαλονίκης. Αϋτη θεράπαινα υπήρχε Παντίλλης τίνος Ίουδαίας, γυναικός στρατοπεδάρχου εν τή Σαλονικέων πόλεί. Ταύτης ή Παντίλλη τό λείψανον, διά τίνος Στρατονίκου άπό τοϋ τείχους εν δέρει ένειλήσασα ρίπτει κάτω, δπερ οί Χριστιανοί λαβόντες κατέθεντο πλησίον τής Λεωφόρου. Μετά δέ τόν διωγμόν, Αλέξανδρος επίσκοπος ένδον τής πόλεως εύκτήριον οίκον δειμάμενος τό άγιον λείψανον κατέθηκενη. Και μόνο από την ακροτελεύτια φράση γίνεται σαφές ότι μετά τους διωγμούς ο επίσκοπος Αλέξανδρος ίδρυσε ναό μέσα στην πόλη όπου κατέθεσε το λείψανο της Αγίας. Για την ύπαρξη του λειψάνου υπάρχουν αρκετές μαρτυρίες14. Αργότερα μας πληροφορεί ο Μιχ. Χατζη-Ιωάννου15 «ούδέν 11. Ο Βενιαμίν ο εκ Τουδέλης επιακέφθηκε τη Θεσσαλονίκη το R. Benjamin von Tudela, Die Reisebeschreibungen, έκδ. Dr. Griinhut & Adler, II, Jerusalem Πρβλ. Gilles Veinstein, «Un paradoxe Séculaire», Salonique , Paris 1992, σ Alex. Dimitrievskij, Opisanie liturgiceskich rukopisej, vol. I. Typica, Kiev 1895, σ. 61. Ο. Tafrali, Topographie de Thessalonique, Paris 1913, σ. 189, υποσ Πρβλ. και Βίκτωρος Ματθαίου, Ο Μέγας Συναξαριστής της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ^ 1960, τ. Γ', σ. 446: 27 Μαρτίου: «Μνήμη τής 'Αγίας Μάρτυρος Ματρώνης τής έν Θεσσαλονίκη». Υπήρχε και ομώνυμη μάρτυς Ματρώνα εκ Παμφυλίας. Πρβλ. Migne Patrologiae Graecae, t. 116 (Turnholi) Belgium, Μηνός Νοεμβρίου: «Βίος και πολιτεία και άσκησις της οσίας Μητρός ημών Ματρώνης (εκ Παμφιλίας)», col. 920 κ.ε. 14. Ο Μιχαήλ Χατζη-Ιωάννου, Αστυγραφία Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1880, σ. 104, αναφέρει ότι: «Τής άγιας Ματρώνας υπήρχε καί τό λείψανον, τοϋθ δπερ αναφέρει καί τό προμνημονευθέν χωρίον τοϋ Βασιλειανοΰ Μηνολογίου (28 Μαρτίου) καί δ Ανώνυμος συγγραφεύς τών Πράξεων τοϋ άγ. Δημητρίου», κεφ. 47 (σ. 121): Έπεί γάρ φιλυμάρτυρες οί τήν Θεσσαλονίκην οίκυϋντες Χριστιανοί καθειστήκεσαν, δέει του μή τά σώματα τών μαρτύρων αγίων τοΐς τών ειδωλολάτρων προδοϋναι θυμοίς, έχεμύθως ταΰτα έν γή κατετίθεσαν, ώς μηδέ μέχρι νυν τηλαυγώς μηδενός τών έν αυτή μαρτυρησάντων άγιυδόχους θήκας γνωσθήναι οποί τυγχάνυιεν άπο-

5 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 5 ακούεται ούτε περί τού ναού ούτε περί τού σώματος της 'Αγίας» Όλοι συμφωνούν ότι ο θεμελιωτής και ανιδρυτής του ναού επίσκοπος Αλέξανδρος είναι αυτός που έλαβε μέρος στην A ' Οικουμενική σύνοδο της Νίκαιας το Πιθανότατα ο ναός της Αγίας Ματρώνας χτίστηκε λίγο μετά τη χρονολογία αυτή18. Όλοι τοποθετούν το ναό κοντά στη λεωφόρο, το «φαρδύ δρόμο» των χρόνων της τουρκοκρατίας (σημερινή Εγνατία)19, βασισμένοι στο γνωστό απόσπασμα από το Συναξάρι της Αγίας (ό.π.)20. Με μοναδικό δεδομένο την πληροφορία που σώθηκε στο Συναξάρι της Αγίας Ματρώνας, όπου αναφέρεται ότι ο Στρατόνικος έριξε το λείψανο της Αγίας κάτω από το τείχος και ότι οι Χριστιανοί μυστικά το παρέλαβαν και το έθαψαν κοντά στον κυριότερο δρόμο της Θεσσαλονίκης, τη λεωφόρο, δεν μπορούμε να συναγάγουμε πολλά πράγματα. Ίσως από τη φράση: «...διά τίνος Στρατονίκου άπό του τείχους ρίπτει κάτω» θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι το ανέβασμα στα τείχη, δηλαδή στον περίδρομο των τειχών, προφανώς θα έγινε από μια από τις προσβάσεις που γνωρίζουμε ότι κατά διαστήματα υπήρχαν και μάλιστα κοντά στις πύλες ή ορισμένους πύργους. Ότι η τιμωρία αυτή, δηλαδή η περιφρονητική απόρριψη του λειψάνου, έγινε για εκφοβισμό των κατοίκων που πολλοί είχαν ασπασθεί το Χριστιανισμό, όπως διδασκόμαστε από τους διωγμούς που ξέσπασαν στα χρόνια του Μαξιμιανού κείμεναί, πλήν τής σεμνυτάτης παρθένον Ματρώνας. Τα ίδια επαναλαμβάνει και ο μεταγενέστερος του Ανωνύμου συγγραφέας των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου, αρχιεπίσκοπος Θεσσαλονικέων Ιωάννης (Miracula. Supplementum. Migne Patrologiae Graecae, t. 116, κεφ. V, A, col. 1240:...μάλιστα δέ υί κατά τόν τής είδωλυμανίας καιρόν τήν θεοφιλή ταύτην Θεσσαλονίκην υίκυϋντες Χριστιανοί καθειστήκεσαν καί δέει του μή τά τίμια σώματα των μαρτυρυύντων άγιων τοϊς των ειδωλολάτρων πρυδυϋναι θυμοΐς, έχεμύθως ταϋτα καί μυστηριωδώς εν αύτή μαρτυρησάντων άγιοδόχους θήκας γνωσθήναι, οποί τυγχάνυιεν άποκείμεναι, πλήν τής σεμνυτάτης καί παναγίας παρθένου Ματρώνης. 15. Άατυγραφία Θεσσαλονίκης, Έν Θεσσαλονίκη 1880, σ Το λείψανο της αγίας Ματρώνας μεταφέρθηκε στα χρόνια της φραγκοκρατίας στη Βαρκελώνη. Ο ναός όμως, στον οποίο κατατέθηκε το άγιο λείψανο, καταστράφηκε από πυρκαγιά την εποχή του εμφυλίου πολέμου. Ένα μόνο απειροελάχιστο τεμάχιο του λειψάνου διασώθηκε, γιατί είχε δωρηθεί παλιά στην οικογένεια που είχε ιδιαίτερα ευεργετήσει το ναό (από πληροφορίες του πρωτοσύγκελλου της Ιεράς Μητροπ. Θεσσαλονίκης Πανοσιολ. Παντελεήμονα Καλπακίδη). 17. Π. Ν. Παπαγεωργίου, «Μνημεία της εν Θεσσαλονίκη λατρείας του μεγαλομάρτυρος αγίου Δημητρίου», Byzantinische Zeitscrift 17 (1908) 345. L. Petit. «Les évêques de Thessalonique», Echos d Orient IV (1903) 139. O. Tafrali, Topographie de Thessalonique, Paris 1913, σ Ο Κωνσταντίνος A' έγινε αυτοκράτωρ Ανατολής και Δύσεως 18 Σεπτεμβρίου 324 (και παρέμεινε μέχρι 22 Μαιου 337). Πρβλ. V. Grumel, La Chronologie, Paris 1958, σ Γι αυτόν θα μιλήσουμε διεξοδικά στα επόμενα. 20. Ο. Tafrali, Topographie de Thessalonique, Paris 1913, σ. 189: «L archevêque Alexandre... éleva dans Thessalonique, près de la voie Egnatienne, une église». Raymond Janin, Les églises et les monastères des grands centres byzantins, Paris 1975, σ. 396: «Une église lui (στην Αγ. Ματρώνα) fut dédiée par l évêque Alexandre... près de la rue Egnatia».

6 6 N. K. Μουτσόπουλος (286-3 ΙΟ)21, αλλά και αργότερα, είναι προφανές. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι η κατακρήμνιση του λειψάνου έγινε από μια από τις εξόδους της λεωφόρου (της Via Egnatia), ίσως από τη δυτική είσοδο της πόλεως, από τη Χρυσή Πύλη (πύλη του Βαρδαρίου)22 (εικ. 1, 2). Η επιλογή εξαρτάται και μόνο, πιστεύω, από τον τόπο της σύλληψης της Αγίας, δηλαδή από τη γειτονιά όπου βρισκόταν η κατοικία του Εβραίου στρατοπεδάρχη της πόλεως, μια και γνωρίζουμε από το Συναξάρι ότι η Αγία Ματρώνα ήταν θεράπαινα Παντίλλης τίνος Ίονδαίας γνναικός (προφανώς Ιουδαίου) στρατοπεδάρχου εν τή Σαλονικέων πόλεί. Οι ντόπιοι όμως Εβραίοι των πρώτων αιώνων πρέπει να κατοικούσαν σε περιοχή κοντά στα παραθαλάσσια τείχη23. Η περιοχή αυτή πρέπει να βρισκόταν κοντά στις παλιότερες συναγωγές Ets-ha-Haim (Έτς ' Αχαΐμ = «Δένδρον της ζωής») και Ets-ha-Daath (Έτς "Αδαάτ = «Δένδρον της γνώσης»), των παλιότερων, των αρχαίων Εβραίων της Θεσσαλονίκης που ήσαν εξελληνισμένοι, όπως όλοι σχεδόν οι Εβραίοι της Διασποράς και που αργότερα ονομάζονταν Ρωμανιώτες ή Griegos24. Η συναγωγή Ets-ha-Haim βρισκόταν κολλητή επάνω στο θαλάσσιο τείχος στο δρόμο Ez-Haim Havrasi (των χρόνων της τουρκοκρατίας), τη σημερινή Λασκάρεως25. Ο Μπαρούχ Σιμπή όμως πιστεύει ότι βρισκόταν σ ένα σημείο της σημερινής οδού Δημοσθένους (στενού δρόμου μεταξύ της πλατείας Αριστοτέλους και της οδού Κομνηνών), κάθετης στην οδό Μητροπόλεως. Αργότερα οι δύο συναγωγές συγχωνεύτηκαν για να αποτελέσουν μία μοναδική, την «Έτς 'Αχαΐμ - Έτς Άδάατ». Από το προβάδισμα της ονομασία της Ετς Αχαΐμ συμπεραίνεται πως θα ήταν η μεγαλύτερη και συνεπώς σ αυτήν ο Απόστολος Παύλος θα κήρυξε το Ευαγγέλιο. Η συναγωγή των Ρωμανιωτών Εβραίων Ετς Αχαΐμ είχε και ιδιαίτερη «σύναξη» (εβραϊκά «Μαζχόρ»), η οποία είχε και μια ειδική προσευχή για την ανάπαυση των ψυχών των εξαναγκασθέντων με τη βία σε βάπτιση Εβραίων στα βυζαντινά χρόνια. Πρόκειται για τους πρώτους «άνουσιμ» (εξαναγκασθέντες) που αναφέρει η Ιστορία. 21. V. Grume! La Chronologie, Paris 1958, σ Πρβλ. Ο. Tafrali, Topographie de Thessalonique, σσ. 96, και χάρτη. Γ.! Θεοχαρίδης, «Καλαμαριά», Μακεδονικά 17 (Θεσσαλονίκη 1977) !- S. Emmanuel, Histoire des Israélites de Salonique, Paris 1936, σ. 37 κ.ε. 24. J. Nehama, Histoire des Israélites de Salonique, τ. Il, Salonique, σσ , τ. V, Salonique 1956, σ Βασίλης Δημητριάδης, Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της τουρκοκρατίας, Θιαπαλονίκη 1983, σ Αγκαδά σελ Πέσσαχ (επιμέλεια Μπαρούχ I. Σιμπή), έκδ. Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 10. Βασίλης Δημητριάδης, Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης, σ. 367.

7 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 7 Εικ. 2. Η Πύλη του Βαρόαρίου σε παλιά χαλκογραφία. Εικ. 3. Αεροφωτογραφία της πυρίκαυστου ζώνης (Jacques Ancel, La Macédoine, Paris 1930, πίν. LXII, σ. 289). Αιακρίνεταί η περιοχή του αρχαίου καί μεσαιωνικού Αιμανιού.

8 Ein. 4. Λεπτομέρεια τοπογραφικού διαγράμματος των χρόνων της τουρκοκρατίας. Η περιοχή τον λιμανιού και η θέση της συναγωγής (Σ).

9

10 10 N. K. Μουτσόπουλος H συναγωγή καταστράφηκε κατά τη μεγάλη πυρκαγιά της 18ης Αύγουστου Ο ένας τοίχος της συναγωγής ταυτιζόταν με το θαλάσσιο τείχος της πόλεως, που όμως γνωρίζουμε ότι κατεδαφίστηκε μεταξύ 1866 και 1879 με διαταγή του τότε Τούρκου διοικητή της Θεσσαλονίκης Σαμπρή Πασά, για να κατασκευασθεί η νέα προκυμαία (εικ. 3). Όπως γράφει ο Μπαρούχ Σιμπή, «τον παλιό καιρό, όταν οι συναγωγές καταστρέφονταν από πυρκαγιά ή άλλες αιτίες, ξαναχτίζονταν στην ίδια τοποθεσία, με τη χρησιμοποίηση των ίδιων χρήσιμων υλικών τους, γιατί, κατά το Ταλμούδ, απαγορεύεται η αποκομιδή των υλικών αυτών». Η συναγωγή, άλλωστε, Ετς Αχαΐμ είχε καταστραφεί κατά τη μεγάλη πυρκαγιά του 1890 και ξανακτίσθηκε αναγκαστικά στον ίδιο χώρο. Δεν επαναχτίσθηκε όμως στο ίδιο σημείο μετά την πυρκαγιά του 1917, γιατί το σχέδιο του Εμπράρ είχε αλλάξει ριζικά την πολεοδομία της περιοχής26. Υπάρχουν θετικές μαρτυρίες ότι οι Εβραίοι έχτιζαν κατά αρχαία παράδοση τις συναγωγές τους κοντά στη θάλασσα. Ο Ιουδαίος ιστορικός του 1ου αιώνα μ.χ. Φλάβιος Ιώσηπος (Ιουδαϊκή Αρχαιολογία XI, XXXIII) μας πληροφορεί ότι κατά τα έθιμα των πατέρων τους οι Εβραίοι της Αλικαρνασσού έχτισαν κοντά στη θάλασσα τη συναγωγή τους. Αλλά και άλλες συναγωγές γνωρίζουμε ότι χτίστηκαν κοντά στη θάλασσα ή σε ποτάμι, όπως οι συναγωγές της Δήλου, της Αίγινας, της Δούρας-Ευρωπού, της Μακεδονικής Βέροιας, η οποία μάλιστα πρόκειται να αναστηλωθεί, άλλη κοντά στους Φιλίππους κ.ά. Η συναγωγή Ετς Αχαΐμ βρισκόταν στην περίφημη συνοικία των Βρόχβων27 που αναφέρεται τον 7ο αιώνα28 βρισκόταν συνεπώς κοντά στη θάλασσα29. Έχοντας υπόψη τα παραπάνω θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι το μαρτύριο της Αγίας μάλλον δεν έγινε στην πύλη της θάλασσας που βρισκό- 26. Μπαρούχ Σιμπή, «Πού ακριβώς βρισκόταν η συναγωγή;», Μακεδονικόν Ημερολόγιον (Ν. Σφενδόνη), 1966, σ. 56, Πράξ. Αγ. Ανώνυμ. κεφ. 164: «παϊδες 'Εβραίων άφθοροι κατά τό λεγόμενον των Βρόχθων μέρος εθεάσαντυ». Πρβλ. και Αλεξ. Ν. Λέτσα, Ιστορία της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1963, σ. 2, υποσ Ο Μιχ. Χατζη-Ιωάννου, Αστυγραφία Θεσσαλονίκης, σ. 39, γράφει: «Μέρος τι, μνημονευόμενον κατά τον 7ον αιώνα, ονομάζεται των Βρόχθων». Πρβλ. Βασ. Δημητριάόη, ό.π., σ Η συνοικία Ez-Haim, γράφει ο Δημητριάδης, ό.π., σ. 171, βασισμένος στα τουρκικά τεφτέρια, είχε δρόμους Varsano (Φαραώ), Ez-Haim Havrasi (Θεοδ. Λασκάρεως), Hisar (= Κάστρου, Παυσανίου) και Kastilya Havrasi (Αγ. Νικολάου). (Πρβλ. και λεπτομερή χάρτη, σ. 169). Βρισκόταν δηλαδή μεσημβρινά του Αγίου Μηνά, στον παλιό μαχαλά του λιμανιού (λιμένος του Μεγ. Κωνσταντίνου). Η συνοικία αυτή έμεινε εβραϊκή και όλα τα χρόνια της τουρκοκρατίας. Η συναγωγή αυτή, που αργότερα ονομάστηκε λόγω συγχωνεύσεως με την άλλη «Ετς Άχάίμ Βεέτς Άδαάτ», κατεδαφίστηκε το 1904 για την εκτέλεση λιμενικών έργων. Πρβλ. Αγκαδά σελ Πέσσαχ, σ. 10.

11 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 1 1

12 12 N. K. Μουτσόπουλος ταν κοντά στη συνοικία των Βρόχθων, αλλά σε κάποιο, όπως αναφέραμε, πιο κεντρικό σημείο, ίσως στη Χρυσή πύλη, οπότε οι χριστιανοί έθαψαν το σκήνωμα της Αγίας στο πλησιέστερο και ασφαλέστερο σημείο κοντά στη λεωφόρο. Η θέση αυτή θα πρέπει λογικά να αναζητηθεί στην εγκάρσια ζώνη που έχει δυτικό όριο τη γνωστή ρωμαϊκή θριαμβευτική αψίδα κοντά στη Χρυσή πύλη και στον decumanus που διέρχεται από το Hamza Bey carni, τη σημερινή Βενιζέλου30. Το πλάτος της ζώνης είναι σχετικό και καθορίζεται από μια λογική ερμηνεία του «πλησίον της λεωφόρου» του Συναξαριού της Αγίας. Στο χάρτη που δημοσιεύει ο Tafrali στο βιβλίο του Topographie de Thessalonique, μεσημβρινά στο Hamza Bey carni και δυτικά στο Μπεζεστένι, σημειώνει «Ruines d un bâtiment byzantin». Δυστυχώς η περιοχή αυτή της πόλης έχει βάναυσα ανοικοδομηθεί και έχουν καταστραφεί από άγνοια ή από συμφέρον όσα ερείπια διασώζονταν στα θεμέλια. Τελείως τυχαία και αναπάντεχα μόνο μπορεί να φανερωθούν κάποτε τα θεμέλια του ναού της Αγίας Ματρώνας, που ανίδρυσε ο επίσκοπος Αλέξανδρος και τοποθέτησε τα ιερά λείψανα της Αγίας31. Ορισμένα δεδομένα πάντως συνηγορούν σε μια πρόταση για ταύτιση του ναού της Αγίας Ματρώνας με τα ερείπια του «άγνωστου οκταγωνικού ναού, τμήματα του οποίου ανασκάφηκαν τα τελευταία χρόνια στα θεμέλια οικοδομών της περιοχής Βαρδαρίου και συγκεκριμένα στο οικοδομικό τετράγωνο, που ορίζεται σήμερα από τις οδούς Παπαρρηγοπούλου, Ζεφύρων και Μαβίλη»32. Ο αξιόλογος και μεγάλων διαστάσεων οκταγωνικός ναός, που η θέση του συμφωνεί με όσα αναφέραμε στα προηγούμενα, συνοδεύεται και από μαρτύριο33 και βαπτιστήριο34. Η αρχαιολόγος Ευτέρπη Μαρκή πιστεύει ότι το μαρτύριο συνδέεται με «την αναμνηστική λατρεία του τόπου μαρτυρίας 30. Ο. Tafrali, Topographie, χάρτης. Ο Raymond Janin, Les églises et les monastères des Grands centres byzantins, Paris 1975, o. 396, γράφει ότι ο ναός της βρισκόταν πλησίον της Εγνατίας οδού, όπου και κατατέθηκε το λείψανό της λίγο μετά, το Σήμερα δεν σώζονται οι ψηφιδωτές εικόνες στη βασιλική του Αγίου Δημητρίου, που περιγράφει ο Πέτρος Ν. Παπαγεωργίου, «Μνημεία της εν Θεσσαλονίκη λατρείας του μεγαλομάρτυρος αγίου Δημητρίου», Byzantinische Zeitschrift 17 (1908) 345: «Το σύστημα κατακλείει σειρά εικόνων, εν προτομή μεν τριών αγίων, ανδρύς, της Παναγίας και της Ματρώνης, όλης δε κόρης, επικλινούς υπό τη τρίτη κειμένη εικόνι- τα ευγενέστατα των Ρωμαίων αγίων παρθένων πρόσωπα εν τοις μετώποις κοσμεί ο σταυρός +... Αγία δε Ματρώνα ίσως νοητέα η εν Θεσσαλονίκη μαρτυρήσασα και διά ναού του επισκόπου Αλεξάνδρου τιμηθείσα». 32. Ευτέρπη Μαρκή, «Ένας άγνωστος οκταγωνικός ναός στη Θεσσαλονίκη», Μακεδονικά 23 (Θεσσαλονίκη 1983) 117. Η θέση του μνημείου διακρίνεται καθαρά στο τοπογραφικό διάγραμμα που δημοσιεύεται, σ. 118, Σχ. 1 και πρόταση αποκατάστασής του στο σχ. 8 της σ Ευτέρπη Μαρκή, ό.π., σ. 124, σχ. 5 και σ. 125, σχ. 7, σ. 127 κ.ε. 34. Ευτέρπη Μαρκή, ό.π., σ. 125, σχ. 6, σ. 126 κ.ε.

13 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 13 του αθλητού Νέστορος»35. Τον οκταγωνικό ναό χρονολογεί η Μαρκή στα τέλη του 5ου ή τις αρχές του 6ου αιώνα36 (εικ. 5). Το περίκεντρο σχήμα ελάχιστα εξυπηρετεί τους λειτουργικούς σκοπούς της χριστιανικής λατρείας και εξαιτίας του κυρίαρχου κατακόρυφου άξονα που κυριαρχεί. Αντίθετα ταιριάζει σε μαρτύρια, σε βαπτιστήρια ή σε μαυσωλεία με πρωταρχικό παράδειγμα την περίφημη Ροτόντα του Παναγίου Τάφου. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι όσες εκκλησίες εμφανίζουν παρόμοια σχήματα πρέπει να ήταν συνδεδεμένες με κάποια ειδική λατρεία ιερών λειψάνων. Από τα περίκεντρα κτίσματα αυτά ιδίως που ακολουθούν το κυκλικό σχήμα (όπως ο St. Stefano Rotondo ή η Sta Constanza) είναι επηρεασμένα από τη Ροτόντα του Παναγίου Τάφου. Γνωρίζουμε ότι παράλληλα με το κυκλικό σχήμα, σε κάτοψη, εμφανίζεται και το οκταγωνικό, όπως λ.χ. στην περίπτωση του ανατολικού τμήματος της βασιλικής της Βηθλεέμ (4ος αιώνας). Σχετικά με το ναό της Αγίας Ματρώνας είναι σημαντική η περιγραφή του Πρώτου βιβλίου των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου, η οποία αναφέρει ότι: μηδενός τών εν αυτή μαρτυρησάντων τάς άγιοδόχους θήκας γνωσθήναι δποι τυγχάνοιεν άποκείμεναί, πλήν τής σεμνοτάτης καί παναγίας παρθένου Ματρώνης37. Η μορφή της κατόψεως, όπως και τα γειτονικά κτίσματα, θα μπορούσαν, ενδεχομένως, να αποτελέσουν τεκμήρια για μια πλέον πρώιμη χρονολόγηση38. Η εκκλησία της Αγίας Ματρώνας πρέπει να καταστράφηκε νωρίς. Τον 7ο αιώνα γνωρίζουμε ότι υπήρχε ήδη μονή της Αγίας έξω από τα τείχη της Θεσσαλονίκης39. Η καταστροφή της μπορεί να οφείλεται σε κάποιον από τους φοβερούς σεισμούς ή και τις πυρκαγιές που τόσο ταλαιπώρησαν την 35. Ευτέρπη Μαρκή, ό.π., σ Ευτέρπη Μαρκή, ό.π., σ Raymond Janin, Les églises et les monastères des grandes centres Byzantins, Paris 1975, a Luigi Crema, «Significato della Architettura Romana», BoUetino del Centro Studi per la Storia dell Architettura, n. 15, Supplemento al 1959, a , εικ Δεν μνημονεύεται επίσης, χωρίς βέβαια αυτό να αποτελεί ένα αναντίρρητο δεδομένο, από τον Ιωάννη Καμενιάτη, συγγραφέα των αρχοϊν του 10ου αιώνα, που περιέγραψε ύστερα από αίτηση του Γρηγορίου Καππαδοκίας την άλωση της γενέτειράς του από τους Σαρακηνούς της Κρήτης (31 Ιουλίου 904): Ιωάννου κληρικού και κουβουκλεισίου του Καμενιάτου, Εις την άλωσίν της Θεσσαλονίκης (Μετά τον Συνεχιστ. Θεοφάνους, Βόννης, 1838, σ. 487 κ.ε.). Πρβλ. Καρλ Κρουμπάχερ, Ιστορία της Βυζαντινής Λογοτεχνίας, Θεσσαλονίκη 41978, σ Ούτε όμως και σε μεταγενέστερους Βυζαντινούς συγγραφείς ή χρονικογράφους μνημονεύεται η μέσα στη Θεσσαλονίκη εκκλησία της αγίας Ματρώνας, ούτε κανένα ιστορικό γεγονός ή επεισόδιο από την πολυτάραχη ζωή της Θεσσαλονίκης συνδυάζεται με το ναό της.

14 14 N. K. Μουτσόπουλος πόλη (και ιδιαίτερα τους ναούς) κατά τον 6ο και 7ο αιώνα Από τους σεισμούς αυτούς καταστράφηκε, πιθανότατα, και ο παραθαλάσσιος ναός της Παναχράντου Θεοτόκου. * Το κείμενο του πρώτου Βιβλίου των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου, μετά το γεγονός της εμφανίσεως του οράματος του Αγίου Δημητρίου και την καταστροφή του στολίσκου των Σκλαβηνών, δίνει ορισμένες πληροφορίες για τις ενέργειες των Βαρβάρων που είναι χρήσιμες για την κατανόηση και τον προσδιορισμό της περιοχής των Βρόχθων. [190]: Καί τών μέν προς τοΐς κρνπτοίς ποντήλοις είσβαλόντων, εκείσε κατασπαρέντων, τών δέ νηών εκ μεγάλης ελάσεως εξω προς τφ αίγιαλφ άποοτομωσάντων καί μι) δυνηθέντων ταύτας άνακαλέσασθαι, οι σθεναροί τών πολιτών καταπηδήσαντες, έτεροι δέ δι οΰ ηλπιζον οί πολέμιοι παραπυλίον πορθεΐν την πόλιν, τοϋτο οί πολίται κατεάξαντες, δι αύτοϋ το νίκος σνμπολεμήσαντος τοϋ άθλοφόρου έκληρώσαντο^κ Για την κατανόηση της πιο πάνω παραγράφου είναι αναγκαίο να έχει κανείς υπόψη του τη χάραξη του παλαιοχριστιανικού θαλάσσιου τείχους της πόλεως, το οποίο, στη βόρεια πλευρά του λιμανιού, ασθενέστατα οχυρωμένου, πλησίαζε τη βασιλική του Αγίου Μηνά, που, πιθανότατα, την εποχή αυτή ονομαζόταν ναός της Παναγίας (τέμενος της Αχράντου Θεοτόκου)42 (εικ. 6, 7). Πότε έγινε η μετονομασία δεν είναι δυνατόν, προς το παρόν, να προσδιορισθεί με ακρίβεια. Ίσως μετά την καταστροφή του ναού, από σεισμούς, τους ίδιους που κατέστρεψαν και το ναό της Αγίας Ματρώνας. Πάντως στο Βίο του Γρηγορίου Δεκαπολίτου ( )43 υπάρχει η πρώτη μαρτυρία για την ύπαρξη ναού στη Θεσσαλονίκη αφιερωμένου στον Αγιο Μηνά44. Μνημονεύεται μάλιστα ότι ένας μοναχός, ο Ζαχαρίας, που ζούσε ακόμα την εποχή της 40. Πρβλ. πίνακα σεισμών στον V. Grumel, La Chronologie, 478. Η Μαρκή πιστεύει ότι ο οκταγωνικός ναός καταστράφηκε γύρω στο 518, πριν από την εποχή του Ιουστινιανού, ό.π., π P. Lemerle, Les plus anciens recueils des Miracles de Saint Démétrius I, Paris 1976, σ. 178, [190]: P. Lemerle, Les plus anciens recueils des Miracles de Saint Démétrius 1, Paris 1976, σ. 176, [184], 25: Τάφρον δέ τότε προς τφ πανυμνήτφ τεμένει της αχράντου Θεοτόκου τφ ΰντι πρός τφ αύτφ λιμένι έποιήσαντο, άτειχίστου του τοιυύτου καθεστώτος τύπου, ώς άπαντες έπίστανται. Πρβλ. Ο. Tafrali, Topographie de Thessalonique, Paris 1913, σ Χαραλ. Μπακιρτζής, «Η θαλασσία οχύρωση της Θεσσαλονίκης», Βυζαντινά 1 (1975) 331, F. Dvornik, La vie de saint Grégoire le Décapoiite et les Slaves Macédoniens au IXe siècle, Paris 1926, σ Raymond Janin, Les églises et les monastères des grands centres Byzantins, Paris 1975, σ Πρβλ. Μ. Καμπούρη-Βαμβούκου, «Αρχιτεκτονικά γλυπτά από τον Αγιο Μηνά Θεσσαλονίκης», Actes du Xe Congrès International d Archéologie Chrétienne, vol. Il, Città del Vaticano - Thessalonique 1984, σ. 226.

15 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 15 Εικ. 6. Η περιοχή του αρχαίου λιμανιού. Διαγραμμισμένη διακρίνεται η θέση της συναγωγής Ετς-Χαΐμ, σε επαφή με το θαλάσσιο τείχος. επισκέψεως του Αγίου Γρηγορίου Δεκαπολίτου, είχε ανοικοδομήσει το ιερό (τον σηκόν) (εικ. 8). Το σκαρίφημα που δημοσιεύει ο Χαρ. Μπακιρτζής στη μελέτη του «Η θαλάσσια οχύρωση της Θεσσαλονίκης»45 δίνει μιαν ιδέα της διατάξεως των οχυρώσεων στο λιμάνι του Μεγάλου Κωνσταντίνου, αλλά και τη θέση της σούδας46, των πουλπίτων47, των ποντήλων48 και των τύλων (τείλων/9. Πρόκειται δηλαδή για διαφόρων μορφών παγίδες, τριβόλους, τάφρους και λαγούμια που κατασκευάστηκαν για να εμποδίσουν τον εχθρό να πλησιάσει το αδύναμο σχετικά τείχος του λιμανιού Βυζαντινά 7 (1975) Σχ. 15, σ. All. 46. Σούδα, η τάφρος, το σκάμμα. Πρβλ. P. Lemerle, Les plus anciens recueils des Miracles de Saint Démétrius 1, Paris 1979, σ. 172, υποσ. 10 και σ. 177, 20. Για τις διαστάσεις και τον τρόπο κατασκευής της τάφρου πρβλ. Alphonse Dain, Sylloge tacticorum quae ohm «Inedita Leonis radica» dicebatur, Paris 1938, σ. 42 (22, 4). 47. P. Lemerle, ό.π., σ. 171, υποσ. 7 (176, 27): Πρόκειται για υπόγειες παγίδες με καρφιά (που ο λαός, στη Θράκη τουλάχιστον, ονομάζει ντολάπια) σκεπασμένες με χώμα ή άμμο. Πρβλ. J.- Μ. Spieser, Thessalonique, Paris 1984, σ. 33, υποσ Ρ. Lemerle, ό.π., σ. 173, υποσ. 15, (178, 13): Πρόκειται για ένα είδος τριβόλων (ιτ. tribolo). Πρβλ. Louis Réau, Dictionnaire Polyglotte des termes d Art et d Archéologie, Paris 1953, σ Τύλον, το ξύλο (Ησύχιος), νενεκρωμένη σαρξ, άπυσκίρωμα των γονάτων, τό τετυλωμένυν καί πεπιλημένυν της ααρκός, όποιον πυλλάκις έπί του ώμου γίνεται τυΐς άχθυφόροις έκ τον βαστάζειν συνεχώς... (Λεξικόν Σούδα λ.) η καμπούρα. Πρβλ. Μ. Vickers, «The byzantine Sea walls of Thessaloniki», Balkan Studies 11,2, Θεσσαλονίκη 1970, σ Paul Lemerle, Les plus anciens recueils des Miracles de Saint Démétrius et la pénétration des Slaves dans les Balkans I, Paris 1979, σ. 176, 31 (177): Τάφρον δέ τότε προς τφ πανυμνήτφ

16 16 N. K. Μουτσόπουλος H πιθανότητα της απορρίψεως του σκηνώματος της Αγίας Ματρώνας από τα τείχη σε κάποιο σημείο του λιμανιού ή των δυτικών τειχών ενισχύεται και από μιαν άλλη πληροφορία από το Βίο του Οσίου Δαυίδ: ού προσώρμησε τφ λιμένι αλλά προς δυσμάς τής πόλεως ώρμησεν εν φ τόπω έρρίφθησαν τά σώματα τών άγιων Θεοδούλου καί Άγαθόποδος [...] καί προσορμήσαντες τφ λίμένι ευθέως έμήνυσαν τφ άγιωτάτω άρχίεπισκόπω Αριστείδη [,..]51. * Ας δούμε τι γνωρίζουμε για την πολεοδομική άρθρωση της Θεσσαλονίκης κατά την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή εποχή και ιδίως τα πρώτα χρόνια του χριστιανισμού. Οι πληροφορίες μας είναι ελάχιστες. Και από τους αξιόλογους πνευματικούς και λόγιους άνδρες που έζησαν την εποχή αυτή στην πόλη, όπως ο Κικέρων, που βρισκόταν τότε εξόριστος στη Θεσσαλονίκη (49/50) και έγραψε σχετικά, τίποτε το σημαντικό δεν μαθαίνουμε, τουλάχιστον για την πολεοδομία της πόλεως. Πολλοί επιστήμονες πιστεύουν πως η Αγορά, δηλαδή το πολιτιστικό κέντρο της Θεσσαλονίκης, με όλα τα σχετικά ιδρύματα, με τα ιερά και όλες τις δημόσιες υπηρεσίες, ήταν πολύ πιο κοντά στο δυτικό της κάστρο και στο λιμάνι52. Στην ίδια περιοχή και μάλιστα κοντά ή και σε επαφή με το λιμάνι τοποθετεί και το εμπορικό κέντρο της ελληνιστικής πόλεως και ο Michael Vickers53 (εικ. 7). Σ αυτήν ακριβώς την περιοχή έγινε και η πρώτη εγκατάσταση Εβραίων «αμέσως μετά την ανίδρυση της πόλεως»54. Ακολουθεί νέα εγκατάσταση Εβραίων και περιπέτειες της πόλεως τον Ιο π.χ. αιώνα. «Τότε συγκροτήθηκε η μεγάλη και τόσο γνωστή από την εποχή του Χριστού εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης»55. Μητρική γλώσσα των Εβραίων αυτών ήταν η ελληνική που τεμένει τής άχράντυυ Θευτόκυυ τφ όντι προς τφ αύτφ λίμένι έποιήσαντο, άτειχίστυυ τυΰ τυιυύτου καθεστώτος τόπου, ώς άπαντες έπίστανται καί ή τών πουλπίτων διά γυνατίων ήλωτών μηχανή κατεσκεύαστο εν τή γή κρυφηδόν άποτεθέντων καί έξ ολίγης ϋλης τίνος σκεπααθέντων, όπως τή τών τυιούτων οργάνων άορασίρ οί τήν ορμήν τής έπιβάσεως πυιεΐσθαι μέλλοντες πολέμιοι έν αύτοίς έμπαρώσι καί έν τφ έκεισε δέ μ ώ λ φ, καί αύτφ άτειχίστφ τότε, διά σανίδων καί ξύλων τινών ώς μέχρι στήθους τειχίσαι, καί τά λοιπά δέ τών άλλων μαγγάνων άμυντήρια τά πρός παράταξιν ήτοι όργανα κατεσκευάσθησαν. 51. J.-M. Spieser, Thessalonique, Paris 1984, σ. 34, υποσ. 41. Τη φράση όμως του κειμένου «εις τόν πρός δύσιν τής εκκλησιαστικής σκάλας πύργον» ο συγγρ. θεωρεί ότι είναι «délicat à interpréter». 52. Γιάννης Τσάρας, «Τοπογραφικά της Θεσσαλονίκης II», Μακεδονικά 22 (1982) «Hellenistic Thessaloniki», J.H.S. 92 (1972) 149: «There was possible an agora in the upper city from the beginning, but the principal commercial agora of the Hellenistic city was probably closer to the sea». 54. Απόστ. E. Βακαλόπουλος, Ιστορία της Θεσσαλονίκης 315 π.χ , Θεσσαλονίκη 1947, σ Ο.π., σ. 14.

17 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 17 Εικ. 7. Σκαρίφημα της διαμορφώσεως του λιμανιού στα χρόνια του Χριστού. Εικ. 8. Σκαρίφημα της διαμορφώσεως τον λιμανιού την εποχή των σλαβικών επιδρομών.

18 18 N. K. Μουτσόπουλος τη χρησιμοποιούσαν ακόμη και στις επιτύμβιες επιγραφές56. Οι γύρω από το λιμάνι εβραϊκές συνοικίες συνέχισαν να υπάρχουν και κατά το 16ο αιώνα. Και, όπως γράφει ο Γ. Θεοχαρίδης, συνοικίες υπήρχαν «εις πλείονα τού ενός, καί δη έκ των νοτιωτέρων καί πρός την θάλασσαν μέρη τής πόλεως»57. Μεγάλο γεγονός στην ιστορία της πόλεώς μας υπήρξε η επίσκεψη του Αποστόλου των Εθνών. Τρία Σάββατα κατά συνέχεια μίλησε ο Παύλος στη συναγωγή των Εβραίων με τους παρευρισκομένους58. Από τις Πράξεις των Αποστόλων (κεφ. 17,1-6) μαθαίνουμε τα εξής: 1. Αιοδεύσαντες δε την Αμφίπολιν καί Απολλωνίαν ήλθον εις Θεσσαλονίκην, όπου ήτο ή συναγωγή των Ιουδαίων Καί τινες εξ αυτών έπείσθησαν καί ήνώθησαν μετά τοϋ Παύλου καί τοϋ Σίλα, καί εκ των θεοσεβών Ελλήνων πολύ πλήθος καί έκ των πρώτων γυναικών ούκ όλίγαι. 5. Φθονήσαντες δε οί μή πειθόμενοι Ιουδαίοι καί λαβόντες μεθ ' εαυτών κακούς τινας άνθρώπους εκ τών χυδαίων καί όχλαγωγήσαντες, εθορύβουν τήν πόλιν. Και πολλοί Εβραίοι της Θεσσαλονίκης ακολούθησαν τη διδασκαλία του Παύλου, όπως πληροφορούμαστε από την Πρώτη προς Θεσσαλονικείς Επιστολή του (Β ' 14): Διότι σείς εγίνετε, αδελφοί, μιμηταί τών εκκλησιών τοϋ Θεού, αιτινες είναι εν τή Ίουδαίμ έν Χριστώ Ίησοϋ, επειδή καί σείς έπάθετε τά αυτά υπό τών ιδίων υμών ομοεθνών, καθώς καί αυτοί υπό τών Ιουδαίων. Είναι δυστυχώς άγνωστο πού βρισκόταν η συναγωγή, στην οποία κήρυξε ο Απόστολος Παύλος. Αν όμως λάβουμε υπόψη μας την αρχαία παράδοση, σύμφωνα με την οποία οι συναγωγές στις χώρες της Διασποράς έπρεπε να βρίσκονται κοντά στη θάλασσα ή σε ποτάμι59, τότε η γνωστή μας συναγωγή Ets-ha-Haim (η Ez-Haim των τούρκικων τεφτεριών)60, που βρισκόταν πολύ κοντά, σε επαφή σχεδόν, με το θαλάσσιο τείχος, στο δρόμο Ez-Haim Havrasi 56. Ό.π., σ Γ.Θεοχαρίδης, «Αγνωστα τοπογραφικά της Θεσσαλονίκης»,Μακεδονικά 5 (1961/63) Πράξεις των Αποστόλων 17, 1-6: Καί κατά τήν συνήθειάν του ύ Παύλος είσήλθε πρός αυτούς καί τρία σάββατα όιελέγετο μετ αύτών όπό τών γραφών... Απόστ. Ε. Βακαλόπουλος, Ιστορία της Θεσσαλονίκης 315 π.χ , Θεσσαλονίκη 1947, σ Φλ. Ιώσηπος,Ιουδαϊκή Αρχαιολογία XIV, 258:...τά τε σάββατα άγειν καί τά ιερά συντελείν κατά τούς 'Ιουδαίων νόμους καί τάς προσευχάς πυιεϊσθαι πρός τή θαλάσση κατά τό πάτριον έθος. Πράξεις των Αποστόλων ΙΣΤ ', 13: Καί τή ήμέρρ τοϋ σαββάτου έξήλθομεν εξω τής πόλεως (τών Φιλίππων) πλησίον τοϋ ποταμού, όπου έσυνηθίζετυ νά γίνηται προσευχή... Άγκαàâ σέλ Πέσσαχ, Επιμέλεια Μπαρούχ, I. Σιμπή, Έκδοση Ισραηλιτικής Κοινότητας. Θεσσαλονίκη 1987, σ Β. Δημητριάδης, Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της τουρκοκρατίας , Θεσσαλονίκη 1983, σ. 367.

19 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 19 IAMZ.AIÖCJI ^Kc r να η b ara ^ g$t L PIRE K I Haraz i Typ isi cac>0 $>' jmbrke'l. N t 1 CAR DAK. Kivi [bskici Tp<mc50 i* ißypqxpwkns lea.* dn V«vìt» N Kc*oM*ù>v ' [ΚΑ-RfL AR JHEIVACI KADI *θ» /J-?*prf T9 r. i 'όχ-υίρον T ΡΊο«Λ Ipcvwpos! I y^ TOrJT^r? δβββπί ASKER ΓνΐΓ Iwyinpoç^ ικ. 9. H θέση της συναγωγής Ετς-Χαΐμ (με διαγράμμιση) (Σ) σε χάρτη της εποχής της τουρκοκρατίας: Β. Δημητριάδης.

20 20 N. K. Μουτσόπουλος (Θεοδώρου Λασκάρεως)61, Hisar (Κάστρου), Παυσανίου και Kastilya Havrasi (Αγίου Νικολάου)62, θα μπορούσε να ταυτισθεί με τη συναγωγή που μίλησε ο Παύλος (εικ. 4, 9). Η περιοχή της συνοικίας Ez-ha-Haim πρέπει να είναι η συνοικία που αναφέρεται στο πρώτο Βιβλίο των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου. Έξω ακριβώς από τα τείχη και την εποχή αυτή των σλαβικών επιδρομών (αρχές του 7ου αιώνα) η στενή λωρίδα της παραλίας θα ήταν βαλτώδης και υγρή και από τις εκβολές των γειτονικών ποταμιών. Γνωρίζουμε άλλωστε ότι δημιουργούνταν ευρύτατα έλη στη δυτική πλευρά, έξω από τα τείχη, και από τις προσχώσεις τους κινδύνευε το λιμάνι, γι αυτό, σε συνδυασμό με το μόλο του λιμανιού (περιοχή «Μπάρας»)63, αλλά και από την απορροή πιθανότατα των ακαθάρτων της πόλεως, κατασκευάσθηκε λιμενοβραχίονας που στο κείμενο του βιβλίου Περί της Αλώσεως της Θεσσαλονίκης από τους Τούρκους (του Ιωάννη Αναγνώστη) ονομάζεται τζερέμπουλον64 (εικ. 7, 8). Ο Tafel την αποστροφή του Ιωάννου Αναγνώστου Τζερέμπουλον «τοϋ κατά θάλασσαν προβεβλημένου διατειχίσματος» ερμηνεύει: «τζερέμπουλον canalis subterraneus, in speciem έμβολον (porticus arcuate) factus quo aqua in urbes arcesque ducitur»65. Από το Τζερέμπουλο κατάφεραν να διαφύγουν οι επίσημοι Βενετοί μετά την άλωση της Θεσσαλονίκης, μπαίνοντας στις γαλέρες που είχαν αράξει σ αυτό από το λιμάνι66. Για να δραπετεύσουν όμως, χωρίς οι Τούρκοι οι οποίοι είχαν καταλάβει την πόλη να το αντιληφθούν, οι Βενετοί θα πρέπει να έφθασαν κρυφά μέχρι το σημείο όπου είχαν προσδεθεί τα πλοία. 61. Βλ. Άγκαδά σέλ Πέσσαχ (επιμέλεια Μπαρούχ, I. Σιμπή), έκδ. Ισραηλιτικής Κοινότητας, Θεσσαλονίκη 1970, σ. 10: «Ή Ετς Αχαΐμ ακουμπούσε στο παραλιακό τείχος της πόλεως, που αποτελούσε έναν από τους τέσσερις τοίχους αυτής». 62. Στη συνοικία αυτή, στα χρόνια της τουρκοκρατίας, υπήρχαν είκοσι σπίτια, εννέα καταστήματα, δύο ποτοποιεία, πέντε οικόπεδα και η συναγωγή Ez-Haim. Πρβλ. Β. Δημητριάδη, ό.π., και χάρτη σ Bara, ρυάκι, αυλάκι. Βουλγαροελληνικό Λεξικό της Ακαδημίας Επιστημών της Βουλγαρίας, Σόφια 1960, σ Ιωάννου Αναγνώστου, Διήγηαις περί της τελευταίας αλώσεως της Θεσσαλονίκης. (Μονωδία έπί τή άλώσει της Θεσσαλονίκης), Γιάννη Τσάρα, Θεσσαλονίκη 1958, 13,30 (σ. 38): Οϊ καί διά του κατά θάλατταν προβεβλημένου διατειχίσματος (Τζερέμπουλον τούτο καλείν πάντες είώθαμεν) εις τάς τριήρεις είσίασι. Πρβλ. Μιχ. Χατζη-Ιωάννου, Αστυγραφία, σ. 35, 67. Χαρ. Μπακιρτζής, Βυζαντινά 1 (1975 ) 318 κ.ε. Απ. Βακαλόπουλος, «Ιστορικές έρευνες έξω από τα τείχη της Θεσσαλονίκης», Μακεδονικά 17 (Θεσσαλονίκη 1977) 2. Ο. Tafrali, Topographie de Thessalonique, Paris 1913, σ. 17. M. Vickers, «The Byzantine Sea Walls of Thessaloniki», Balkan Studies li, 2 (Θεσσαλονίκη 1970) 268. X. Μπακιρτζής, «Το Τζερέμπουλον της Θεσσαλονίκης», Αρχαιολογικά Ανάλεκτα εξ Αθηνών VI, 2 (1973) 332 κ.ε. Γιάννης Τσάρας, «Εκβολος - Εκβολή» (Τοπογραφικά Θεσσαλονίκης I), Βυζαντινά 2 (1982) T. L. F. Tafel, De Thessalonica, Berolini 1839, σ Γιάννης Τσάρας, Η τελευταία άλωση της Θεσσαλονίκης (1430), Θεσσαλονίκη 1985, σ. 56 (13).

21 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 21 Πιστεύω ότι το Τζερέμπουλο ήταν μια καμαροσκέπαστη δίοδος, μια «καταφυγή», από την οποία χύνονταν και τα ακάθαρτα νερά της πόλεως στο Θερμαϊκό, για να μην προσχωθεί το λιμάνι, αλλά και για λόγους υγιεινής. Σύμφωνα με τον Ιωάννη Καμενιάτη (50, 51), η άποψη αυτή επαληθεύεται ενμέρει, αν δεχτούμε την άποψη του Γιάννη Τσάρα ότι ο κεντρικός αποχετευτικός αγωγός της πόλεως λεγόταν Τσερέμπουλος (Τσερέμπουλος-λαγούμι): Το ϋδωρ έκεΐνο τής πόλεως ών (ον) άπάσης των άφέδρων απόρροια67. Ο Μιχαήλ Χατζη-Ιωάννου, στην Αστυγραφία της Θεσσαλονίκης (σ. 67), είδε λείψανα του λαγουμιού αυτού λίγο πριν το 1880, κοντά στο Βαρδάρι και γράφει: «Φρονούμεν ότι τό τσυρέμβολον είνε εκείνο τού οποίου λείψανα φαίνονται έν τή όδώ τή έκ των πλαγίων τού Βοσνάκ χάν. Είνε οικοδόμημα θολωτόν έκ πλίνθων καί ούχί υπόγειον. Διά τούτου τού τσυρεμβόλου, ώς λέγει ό Αναγνώστης, ότε έάλω ή Θεσσαλονίκη, έδραπέτευσεν ή φρουρά τού λιμένος, εις τάς πρό μικρού προσορμισθείσας τρεις ένετικάς τριήρεις. Τό τσυρέμβολον τούτο πιστούται καί διά τής αυτόθι εύρεθείσης άνω φλιάς τής πύλης τού λιμένος, ώς είκάζομεν»68. Ο Γιάννηςς Τσάρας όμως διαφοροποιεί τον Τζερέμπουλο-λαγούμι των ακαθάρτων από τον Τζερέμπουλο-μόλο του λιμανιού, γιατί γράφει: «Απ τ όνομα του λαγουμιού αυτού πήρε τ όνομά του και ο μόλος και μόνο το κοινό όνομα Τσερέμπουλος είναι που συνδέει τον Τσερέμπουλο-λαγούμι με τον Τσερέμπουλο-μόλο»69. Ο Ευστάθιος70 ετυμολογεί το όνομα από τις λέξεις σύριγξ και έμβολος (συριγγέμβολος, συρέμβολος, τζυρέμβολος). Ποια όμως ήταν η μορφή του Τζερέμπουλου; Εικασίες μόνο με βάση τα κείμενα και μια κατασκευαστική λογική μπορούμε να εκφράσουμε. Αν πράγματι, όπως πιστεύω, ο λιμενοβραχίονας-μόλος ήταν προέκταση (πράγμα λογικό εξάλλου, γιατί δεν θα μπορούσε ο αποχετευτικός αγωγός να καταλήξει στα ρηχά νερά του λιμανιού στο σημείο ακριβώς που κινδύνευε η ακτή από τις προσχώσεις των εκβολών των ποταμών) του αποχετευτικού αγωγού, θα είναι λογικό να θεωρήσουμε ότι ήταν σκεπασμένος με έναν κυλινδρικό επιμήκη θόλο (καμάρα), πρόταση που δικαιολογείται και από το πρώτο συνθετικό της ονομασίας του: σύρίγξ. Από την ερμηνεία αυτή δικαιολογείται απόλυτα και ο τρόπος διαφυγής των Βενετών αξιωματούχων το Ιωάννης Καμενιάτης, κεφ. 57. (Γιάννης Τσάρας, Ιωάννου Καμενιάτου στην άλωση της Θεσσαλονίκης (904 π.χ.), Θεσσαλονίκη 1987, σ Γιάννης Τσάρας, «Τοπογραφικά Θεσσαλονίκης II», Μακεδονικά 22 (1982) Ό.π., σ Φ. Κουκούλες, Θεσσαλονίκης Ευσταθίου, τα Λαογραφικά, ι. Α', Αθήνα 1950, σ Του ίδιου, Θεσσαλονίκης Ευσταθίου τα Γραμματικά, Αθήνα 1953, σ. 127.

22 22 N. K. Μουτσόπουλος H φράση τέλος του Ιωάννου Αναγνώστου: τοϋ κατά θάλασσαν προβεβλημένου διατειχίσματος71 μας βοηθάει στην εξωτερική και μάλιστα στην ανώτερη διαμόρφωση του Τζερέμπουλου σε μορφή παρόμοια με του γνωστού προτειχίσματος των τειχών της Θεσσαλονίκης Η μορφή του προτειχίσματος είναι γνωστή είναι η ίδια με του τείχους, αλλά μικρότερη. Και το προτείχισμα έχει περίδρομον και επάλξεις. Οπωσδήποτε ίδια θα ήταν και η μορφή του διατειχίσματος, το οποίο, πιθανότατα, είχε επάλξεις και προς τη θάλασσα και ίσως προς το εσωτερικό του λιμανιού, όπως ακριβώς το Β. τείχος της Θεσσαλονίκης, όπου μεταξύ πόλεως και ακροπόλεως υπάρχουν δίδυμες επάλξεις. Ο I. von Hammer δίνει ενδιαφέρουσες πληροφορίες73. Ο Γιάννης Τσάρας74 γράφει ότι το τζερέμπουλο «ήταν μια στοά από έναν σαμαρωτό τοίχο», ο δε Tafel πιστεύει ότι ήταν «ένα υπόγειο κανάλι για το καθαρό νερό της Θεσσαλονίκης»75. Αν λάβουμε, τέλος, την ετυμολογία της λέξεως βρόχθ-ος, = βρόγχος - φάρυγξ76, 77 βροχθίζω, 78 καταπίνω καί καθαρίζω τόν λαιμόν διά τινός11 βροχθώδης, -ες, αβαθής, ρηχός, επιπόλαιος (βροχθώδης λίμνη, βροχθώδης τόπος του Νείλου), τότε μπορούμε με βάση και τις λεπτομέρειες, που αναφέραμε στα προηγούμενα, για τη διαμόρφωση της θαλάσσιας όχθης στην περιοχή, τις προσχώσεις, τα έλη της Μπάρας και τον αγωγό απορροής ακαθάρτων του Λιμανιού να θεωρήσουμε σχεδόν βέβαιο πως η φράση του Πρώτου Βιβλίου των θαυμάτων του Αγίου Δημητρίου:...κατά τό λεγόμενον τών Βρόχθων μέρος...18 αναφέρεται στη γειτονιά μέσα από τα τείχη της περιοχής του λιμανιού και, πιθανότατα, ότι στα θεμέλια της παλιάς συναγωγής των Ρωμανιωτών Ez-ha-Haim υπήρχαν τα λείψανα της αρχαίας συναγωγής όπου εδίδαξε ο Απόστολος Παύλος Ιωάννης Αναγνώστης, κεφ Ρ. Lemerle, ό.π., 152, von Hammer, Geschichte des Osmanischen Reiches, τ. I, Pestìi, 1834, σ. 334α. 74. «Τοπογραφικά της Θεσσαλονίκης II», Μακεδονικά 22 (1982) Tafel, De Thessalonica ejusque agro, σ Henry George Liddell-Robert Scott, A Greek-English Lexicon, Oxford 1953, σ. 331, λ. «βρόχθος». Δημ. Β. Δημητράκου, Νέον Λεξικόν, Αθήναι 21959, σ λ. «βρόχθος». Την ίδια ερμηνεία δίνει και ο P. Lemerle, Les plus anciens recueils des miracles de Saint Demétrius I, Paris 1979, n. 172: «Le quartier dit des gorges». 77. Liddell-Scott, ό.π., σ. 331, λ. «βροχθίζω». Δημ. Β. Δημητράκου, Νέον Λεξικόν, Αθήναι 21959, σ. 297, λ. «βροχθίζω». 78. P. Lemerle, ό.π., I, 1979, σ. 178 [188], 79. Αγκαδά σελ Πέσοαχ, σ. 10: «Πιστεύεται πως σ αυτήν την συναγωγήν εκήρυξεν ο Απόστολος Παύλος, όταν επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη», Πρβλ. Μπ. Σιμπή, Μακεδονικόν Ημερολόγιον 1966, σ. 55.

23 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 23 Εικ. 10. «Τα Είδωλα» βρίσκονται, σήμερα στο ισόγειο του Μουσείου τον Λούβρου (φωτογρ. Ν. Μουτσόπουλου 1970).

24 24 N. Κ. Μουτσόπουλος Είκ. 11. Αεροφωτογραφία του Ν. τμήματος της Αρχαίας σκαρίφημα, στο πρώτο πλάνο, η θέση των «Μαγεμένων»

25 ΐχοράς. Αίακρίνεται το Λουτρό (Bey Hamam) καί σε Ειδώλων», «Incantadas») (φωτ. Γ. Τσαονσάκη, 1984). Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 25

26 26 N. K. Μουτσόπουλος Για τον ιστορικό βίο της εβραϊκής παροικίας τους επόμενους αιώνες μηδαμινές είναι οι ιστορικές πληροφορίες. Τον 7ο αιώνα είδαμε να αναφέρονται, στο πρώτο Βιβλίο των θαυμάτων, παίδες Εβραίων άφθοροι,, που για τη σημασία της λέξεως «άφθοροι» δεν έχουμε ακόμα καταλήξει σε μια αποδεκτή ερμηνεία80 η αναφορά αυτή γίνεται σε μια περιοχή που μας ενδιαφέρει. Προηγουμένως, επίσης, είδαμε στο Βίο της Αγίας Ματρώνας την αναφορά της κατοικίας του Εβραίου στρατοπεδάρχη της πόλεως, που υποθέτουμε πως και αυτή θα βρισκόταν στη συνοικία του Λιμανιού (των Βρόχθων). Μετά οι πηγές σιωπούν. Το 12ο αιώνα (1170) ο ραβίνος Βενιαμίν από την Τουδέλα της Ισπανίας (Benjamin de Tudéle) αναφέρει κατά την επίσκεψή του στην πόλη μας 500 Εβραίους81. Λίγο αργότερα ο μητροπολίτης Ευστάθιος82 μας δίνει ικανές πληροφορίες για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης (κατά τα τέλη του 12ου αιώνα)83. Στις επιστολές του ο Ευστάθιος μας πληροφορεί για εγκατάλειψη των εβραϊκών συνοικιών και κατάληψη από τους Εβραίους χριστιανικών σπιτιών και αδέσποτων οικοπέδων, ημιερειπωμένων ακινήτων (ερημοτόπια) ύστερα, προφανώς, από τις καταστροφές και την ερήμωση της πόλεως από την άλωση του 904 από τους Σαρακηνούς και το 1185 από τους Νορμανδούς: 'Εγώ δέ καί ετι τολμών δέομαι. 'Επί τινων προ έμοϋ του άχρειοτάτου άγιων άρχιερέων παρεχωρήθησαν Εβραίοι πλατυνθήναι- ούκ οίδ, είτε κατά λήθην, είτε καί κατά εΐδησιν εκείνων, είτε καί κατά θείαν τινα κέλευσιν. Καί φκησαν οί μέν εν ερειμοτοπίοις χριστιανικοΐς, άνοικισθεϊσιν ύπ αυτών οί δέ καί εν οίκήμασιν, εν οίς φκουν χριστιανοί, ών οικημάτων τινά καί θείοις εικόνισμασιν ήγλαΐζοντο καί έψάλλοντο- καί ούδείς ήν εως καί χθές ό λ αλών Και σε άλλο σημείο: Ή τι άλλο τό Εβραϊκόν φϋλον άφήκε τή χριστιανική πολιτείςι καί συμπαροικεϊν, καί ελέους τυγχάνειν, καί τρόπον τινά συζήν; Οίς θρησκεύειν άφίεται, ώς αύτώ φίλον, καί τών αναγκαίων πάντων μετέχειν, τών μέν άφθόνως- τών δ έφ όσον εξεστι. Καί μην διακρίσεως μή προϋπαρχούσης, μηδέ συγγνώμης εφεπομένης, ούκ άν ήσαν παρ ήμίν ούτε 'Ιουδαϊκά φϋλα, ουδέ μήν τά τών κακών Χριστιανών, τό δέ μεϊζον ουδέ τά τών 80. Πρβλ. P. Lemerle, ό.π., 1, α. 172, υποα R. Benjamin von Tudela, Die Reisebeschreibungen, II. Jerusalem 1903, σ. 15. O. Tafrali, Thessalonique aux XlVe siècle, Paris 1913, o. 39, υποα. 6. Gilles Veinstein, «Un paradoxe séculaire», Salonique, , Paris 1992, o K. Κρουμπάχερ, Ιστορία της Βυζαντινής Λογοτεχνίας, τ. Γ', (Μετάφραση Γ. Σωτηριάδου), εκδ. Πάπυρος, τ. Γ ', εν Αθήναις 1964, α Opuscula, εκδ. Th. L. F. Tafel, Francoforti ad Moenum 1832, επιστ. λβ '. 84. Επιστολή Ay ' πρός τόν υίκουμεν. πατριάρχην. Τ. L. F. Tafel, De Thessalonica, Berolini 1839, Prolegomena α. XII.

27 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 27 άθεων85. * Στα χρόνια της τουρκοκρατίας οι Εβραίοι και οι Έλληνες, γράφει ο Β. Δημητριάδης86, «περιορίζονται στο πεδινό τμήμα της πόλης. Οι Εβραίοι εγκαθίστανται στο κέντρο, από την Εγνατία και κάτω... Τα σπίτια τους είναι μικρά και πυκνοχτισμένα, χωρίς αυλές, και οι δρόμοι στενοί, βρώμικοι και ανθυγιεινοί. Κατοικούν ακόμη στο ανατολικό μέρος της Αγοράς, πίσω και ανάμεσα σε καταστήματα, εργαστήρια και αποθήκες». 2. Η συνοικία τον Ομφαλού Την ύπαρξη ιερού του Διονύσου, γράφει ο Γ. Μπακαλάκης στη μελέτη του «Ιερό Διονύσου και φαλλικά δρώμενα στη Θεσσαλονίκη»87, «όπου ετελούντο και φαλλικά δρώμενα, που έδωσαν και το όνομα Φαλλός σε μια συνοικία της αρχαίας πόλης, έρχεται να μας τη βεβαιώσει ένα πολύ ενδιαφέρον βυζαντινό κείμενο». Πρόκειται για μια ομιλία του Αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Δέοντος του Μαθηματικού που θα πρέπει να εκφωνήθηκε το 842 στη γιορτή του Ευαγγελισμού της Θεοτόκου88. Στο χειρόγραφο (αντίγραφο του 12ου αιώνα) που σώζεται στον αγιορείτικο Κώδικα 375 (Γ. 117) της Μεγίστης Λαύρας αναφέρεται ένα θαύμα. Μια κωφάλαλη Εβραιοπούλα ονειρεύεται πως πήγε συνοδευόμενη από άνδρα στα κάτασπρα ντυμένο και από γυναίκα «σεμνήν τό ήθος» στον «σεβάσμιον οίκον τής δεσπίνης ημών καί άγιας ά- χράντου Θεοτόκου». Στην περιοχή αυτή είχε βρεθεί παλιά και μια ενεπίγραφη στήλη. Το ναό αυτό ο V. Latent ταύτισε με τη βασιλική της Αχειροποιήτουεπάνω σ αυτές τις μαρτυρίες προβληματίζεται ο Γ. Μπακαλάκης: «Πόσο όμως δυτικά από τη θέση της εκκλησίας μπορούσε να ήταν η αρχική θέση της ενεπίγραφης στήλης αυτό δεν μπορούμε να το ξέρουμε. Μπορεί να ήταν στο πιο ανατολικό μέρος της ιουδαϊκής συνοικίας, που, όπως θα δούμε παρακάτω, πήγαινε αρκετά, πέρα, προς τα βορειοδυτικά της θέσης της εκκλησίας»89. Τελικά ο V. Laurent ενστερνίζεται τη γνώμη του Γ. I. Θεοχαρίδη ότι το μεσαιωνικό ghetto βρισκόταν «στη δυτική πλευρά της αρχαίας αγοράς» Ευστάθιος, Opuscula, σ. 66, 78 κ.ε. T. L. F. Tafel, De Thessalonica, Berolini 1839, Prolegomena σ. XVII. 86. Τυπογραφία της Θεσσαλονίκης, Θεσσαλονίκη 1983, σ Αρχαία Μακεδονία, Τρίτο Διεθνές Συμπόσιο. Ίδρυμα Μελετών Χερσονήσου του Αίμου, Θεσσαλονίκη 1983, σ (= Μελέτες για την αρχαία Θεσσαλονίκη. Θεσσαλονίκην Φιλίππου Βασίλισσαν, Θεσσαλονίκη 1985, σ. 983). 88. V. Laurent, Studi e Testi 232, Città del Vaticano, 1964 (Mélanges Tisserant, II, 281 κ.ε.). Γ. Μπακαλάκης, ό.π., σ Γ. Μπακαλάκης, «Ιερό Διονύσου και φαλλικά δρώμενα στη Θεσσαλονίκη», Αρχαία Μακεδονία III, σ. 38, υποσ Γ. I. Θεοχαρίδης, «Αγνωστα τοπογραφικά της Θεσσαλονίκης», Μακεδονικά 5 (1961/

28 28 N. K. Μουτσόπσυλος Και o Edson παραδέχεται ότι στο τέλος της πρώτης δεκαετίας του αιώνα μας οι Ιουδαίοι κατοικούσαν στον Αγιο Μηνά και στην Παναγία Ελεούσα, δυτικά δηλαδή από την Αγία Σοφία. Σε αφιερωτήριο έγγραφο της Μονής Διονύσου του 1420 διαβάζουμε: Αϋτη οϋν ή κόρη μήτε άκούειν, μήτε λαλεΐν δυναμένη, τήν ειδησιν εχουσα προς τφ ψάλλω (Φαλλώ) τοϋτο δέ ήν ιερόν Διονύσου, ένθα τήν τών Φάλλων (Φαλλών) οί "Ελληνες ήγον άσχήμονα τελετήν, τήν ψύσιν εκπομπεύοντες, ή, άληθέστερον είπεΐν, οίς έμνοϋντο ταύτην καί τόν ταύτης ποιητήν καθυβρίζο- ντες. Ο Laurent91 αναζητεί το ιερό του Διονύσου κοντά και γύρω από την Αχειροποίητο, επειδή εκεί κοντά βρέθηκε η γνωστή επιγραφή Inscriptiones Graecae X, 2, I (αρ. 503,8)92. Επίσης ο J. Μ. Spieser, στην εργασία του «Inventaires en vue d un recueil des inscriptions historiques de Byzance, I. Les Inscriptions de Thessalonique» που δημοσιεύθηκε στα Travaux et Mémoires (5, 1973, σ. 150), περιγράφει μιαν ενδιαφέρουσα επιγραφή που βρέθηκε στην περιοχή της Παναγίας των Χαλκέων: «Plaque de revêtement en marbre, brisée en 11 morceaux, trouvée à proximité de la Panagia ton Chalkéôn». H στήλη αυτή, όμως, με τη δίγλωσση επιγραφή, που βρέθηκε κομματιασμένη «κάπου κοντά στην Παναγία των Χαλκέων και μιλεί για μια προσευχή ή συναγωγή»93, δεν αποτελεί αποδεικτικό στοιχείο για την ύπαρξη συναγωγής τον 5ο ή 6ο αιώνα στο σημείο της περιοχής των λεγομένων «Δικαστηρίων» (Αγοράς). Στο κείμενο όμως του χειρογράφου αναφέρονται και τα εξής:...μήτε τών προσόντων μοι γονικών επιμελεΐσθαι κτημάτων, ών έστι καί τό εν τή γειτονία τοϋ Όμψαλοϋ διακείμενον, προς δύσιν καί μεσημβρίαν κείμενον τής παλαιός πυρικαύστου Έβραίδος, έλεύθερον... κελλύδριον εις τό όνομα τιμώμενον τών... Μαρτύρων Τεσσαράκοντα94. Η σύγχυση, κατά τη γνώμη μου, για τη θέση της κατοικίας της Εβραίας κοπέλας του θαύματος οφείλεται στην ταύτιση του αναφερόμενου ναού, τον «σεβάσμιον οίκον τής δεσποίνης ημών καί άγιας άχράντου Θεοτόκου» με την Αχειροποίητο, ενώ, εφόσον η μαρτυρία του κειμένου της ομιλίας του αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης Δέοντος του Μαθηματικού, το 842, αναφέρεται σε θαύμα που συνέβη «γύρω στα 500»95, πιθανότατα αναφέρεται στην προκάτοχο 63) V. Laurent, ό.π., σ Ό.π., ο. 295 κ.ε. 93. L. Heuzey - Η. Daumet, Mission Arch, de Macédoine, 1876, 280, ar E. Πελεκανίδη, Πεπραγμένα IX Συνεδρίου Βυζαντινών Σπουδών, 1953 I, Αθήνα 1955, α. 408 και πίν Γ. Μπακαλάκης, «Ιερό Διονύσου και φαλλικά δρώμενα», ό.π., ο. 986.

29 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 29 Εικ. 12. J. Stuart & N. Revett ( ), «Thé Antiquities of Athens», Αονδίνο Ein. 13. Παραλλαγή της Χαλκογραφίας των Stuart & Revett.

30 30 N. K. Μουτσόπουλος του Αγίου Μηνά βασιλική της «αγίας αχράντου Θεοτόκου» που βρισκόταν, όπως και στην αρχή αναφέραμε, στην καρδιά της αρχαίας Εβραΐδας που ήταν γύρω από τον Αγιο Μηνά με προς νότον τη συνοικία των ΒρόχΟων. Στην απογραφή του 1478 οι συνοικίες της Θεσσαλονίκης διατηρούν ακόμα τις βυζαντινές τους ονομασίες, όπως «του Ομφαλού» (Ofalo)96 Τούρκοι κάτοικοι 600, Έλληνες 60 hâne = 392 κάτοικοι). Η ίδια συνοικία στις αρχές του 16ου αιώνα είχε 51 ελληνικές οικογένειες, περίπου 515 κατοίκους. Άλλη συνοικία που μας ενδιαφέρει είναι του Αγίου Μηνά (Ayo Mine). Η γειτονιά της «παλαιάς Εβραΐδος», το Γκέτο των παλαιών βυζαντινών Εβραίων, πριν έλθουν από την Ισπανία οι Sefaradin, βρισκόταν δυτικά της Παναγίας των Χαλκέων97. Η γειτονία του Ομφαλού» γύρω από το άνοιγμα της ρωμαϊκής και της βυζαντινής πλατείας της Αγοράς, προ της βασιλικής του Αγ. Δημητρίου. Η σημερινή πλατεία με την άστοχη ονομασία «Πλατεία Δικαστηρίων» ελέγετο κατά τη βυζαντινή περίοδο «Ομφαλός», κατά τον Θεοχαρίδη. Ο Β. Δημητριάδης, στην αξιόλογη μελέτη του Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης κατά την εποχή της τουρκοκρατίας , Θεσσαλονίκη 1983, υποστηρίζει ότι «η βυζαντινή συνοικία του Ομφαλού βρισκόταν ανατολικά από την Χρυσή και δυτικά από το σημερινό Διοικητήριο» Και συμπληρώνει ο Δημητριάδης: «συνεπώς η γειτονιά της παλαιάς Εβραΐδος, η εβραϊκή δηλαδή συνοικία της Θεσσαλονίκης, πριν από την άλωση της πόλης, δεν βρισκόταν δυτικά από την Παναγία των Χαλκέων, αλλά κάπου γύρω στη θέση που σήμερα είναι το Διοικητήριο». Με την άποψη αυτή του Δημητριάδη διαφωνεί ο Γ. Θεοχαρίδης, ο οποίος επιμένει ότι η εβραϊκή συνοικία βρισκόταν στον «Ομφαλό», στο ανοικτό μέρος, δηλαδή, της ρωμαϊκοβυζαντινής Αγοράς, κάτω από τον Άγιο Δημήτριο". Μετά τη δημοσίευση όμως της μελέτης του Γ. Μπακαλάκη: «Ιερό Διονύσου και φαλλικά δρώμενα στη Θεσσαλονίκη» (.Αρχαία Μακεδονία III) διορθώνει την προηγούμενη άποψή του και καταλήγει ότι και η «παλαιά πυρίκαυστος Εβραΐς» (του εγγράφου του 1420) και η βυζαντινή συνοικία του Ομφαλού μετακινούνται ακόμη δυτικότερα της αρχαίας Αγοράς, από όπου τις είχε τοποθετήσει η παλαιότερη έρευνα Raymond Janin, Les églises et les monastères des grands centres byzantins, Paris 1975, a. 376: «vers la fin du Ve siècle». 97. B. Δημητριάδης, Τοπογραφία της Θεσσαλονίκης, κατά την εποχή της τουρκοκρατίας, , Θεσσαλονίκη 1983, σ Γ. Θεοχαρίδης, Τοπογραφία καί πολιτική Ιστορία της Θεσσαλονίκης κατά τον ΙΑ ' αιώνα, Θεσσαλονίκη 1959, σ Ό.π.,σ Γ. Θεοχαρίδης, Βιβλιοκρισία, Μακεδονικά 23 (1983) 383.

31 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 31 Εικ. 14. J. Stuart & N. Revett ( ), «The Atniquities of Athens», vol ΙΠ, London H συνοικία Rogoz (ή Rogos) και οι Incantadas Η μοναδική εβραϊκή συνοικία που βρισκόταν βόρεια από την Εγνατία ήταν η συνοικία Rogoz και ο Β. Δημητριάδης στο βιβλίο του που αναφέρουμε την προσδιορίζει με βάση το τούρκικο κτηματολογικό βιβλίο του 1875 με ακρίβεια101. Ήταν η περιοχή γύρω από την Παναγία των Χαλκέων και το Bey Hammam. Σχετικά με την ονομασία της συνοικίας Ρογός, Ρωγός, Rogos και Rogoz είναι δυνατόν να υποστηριχθούν οι εξής ερμηνείες: 1. Ρόγαν- τον φονέα τον αύτόχειρα ρογεί- όργεί άκμάζει, δαμάζει ρογενς- βαφεύςχμ 101. Γ. Θεοχαρίδης, ό.π., σ Βασ. Δημητριάδης, ό.π., σ Liddell-Scott, λ.α Ησύχιος (Ησυχίου Αλεξανδρέως Λεξικόν) Maurigius Schmidt, 1975, στ Ησύχιος, ό.π., στ

32 32 N. K. Μουτσόπουλος Εικ. 15. H περιοχή της αρχαίας Αγοράς στα χρόνια της έσχατης τουρκοκρατίας. Διακρίνεται η προτεινόμενη θέση των «Ειδώλων» (Inca.nta.da) μεσημβρινά του Ωδείου και ΒΔ του ναού του Αγίου Νικολάου τον Τρανού. Κατά Β. Δημητριάδη (χάρτης 1:2000: Η Θεσσαλονίκη στις αρχές του 20ού αιώνα).

33 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 3 3 Δημήτριος, 8. Προτείνόμενη θέση «Ειδώλων».

34 34 N. K. Μουτσόπουλος Εικ. 17. Τοπογραφικό διάγραμμα του 1917 όπου σημειώνεται η θέση των Ειδώλων κατά τονχαρ. Μπακιρτζή (Αρχαία Μακεδονία II, Σχ. 3). 4. ρογοί- σωροί σιτικοί, σιτοβολώνες ρόγα- ή των βασιλέων ευσέβεια καί φιλοτιμία ρωγαί ρήξεις καί άπορρωγαί, άπο(ρ)ρήξεις ρωγαλέα- διεσχισμένα (κατερρηγμένα) ρώγας- οί μεν τήν όρθοθύραν- οί δε τήν εκτομάδα, οί δέ τάς θυρίδας- άλλοι τάς κλίμακας, καί αυτούς τούς βαθμούς τών κλιμάκωνρωγάδας- άνά ρώγας μεγάριο (χ. 143)m 8. ρωγμός- όγκος, κοίλος τόπος, ρήξις109 Με την ερμηνεία αρ. 6 του Ησυχίου συσχετίζεται και η σημασία του Ηπειρωτικού κάστρου των Ρωγών110. Ο Μιχαήλ Χατζη-Ιωάννου, στην Αστυγραφία της Θεσσαλονίκης (1880, σ. 41), ερμηνεύει πως «Rogus, σημαίνει υπόγειον, τάφος κ.λ.π. Έκ τούτου δέ καί πολλών άλλων συμπεραίνω οτι αυτόθι έκειτο ή χαλκευτική στοά ή Καταφυγή» Ησύχιος, ό.π Ησύχιος, ό.π., Liddell-Scott, σ. 1573: ήοχός, ό, in Sicily and Magna Graecia, Granary, barn Λεξικόν Σούδας (Σονΐόα), Imm. Bekker, E', σ Ησύχιος, στ Λεξικόν Σούδας, σ Ησύχιος, στ Γ. Σωτηρίου, «Το κάστρο των Ρωγών της Ηπείρου», Ηπειρωτικά Χρονικά Β ' (1927)

35 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 35 Εικ. 18. Τοπογραφικό διάγραμμα της αρχαίας Αγοράς κατά Χαρ. Μπακιρτζή (Αρχαία Μακεδονία II, Σχ. I). Αν όμως η ονομασία εμφανίζεται αμέσως μετά την άφιξη των προσφύγων Εβραίων από την Ισπανία, των ίδιων που ονόμασαν και τη στοά με τα αγάλματα Las Incantadas (οι μαγεμένες), τότε στην εβραιο-ισπανική διάλεκτο ίσως θα έπρεπε να αναζητήσουμε και την ερμηνεία της ρίζας της ονομασίας. Το ρήμα «Rogar» έχει τις εξής δύο σημασίες: 1. προσεύχεσθαι, άπευθύνειν προσευχήν τφ Θεφ, στούς άγιους: rogar por la vida de uno. 2. «Sollicitez d une pouvoir mystique une faveur, un privilege: te rogo i te nomoro «je t en prie, je t en suplie: a rogar, σε μεγάλη αφθονία los frutos estan a rogar.

36 36 N. K. Μουτσόπουλος Παρ όλα αυτά η ονομασία της συνοικίας, εφόσον είναι αρχαιότερη της σφίξεως των Εβραίων από την Ισπανία, θα μπορούσε να προέρχεται και από το ρογεύς- ο βαφεύς, γιατί γνωρίζουμε την ενασχόληση των Εβραίων με την ταπητουργία και τις σχετικές βοηθητικές εργασίες, και ιδίως με την υφαντική111. Το ανατολικό τμήμα της συνοικίας γνωρίζουμε ότι έφθανε (σύμφωνα και με την άποψη του Β. Δημητριάδη, αλλά και το χάρτη του A. Nar στο βιβλίο Salonique : La ville des Juifs «et le réveil des Balkans» Série Mémoires No 12, του Gilles Veinstein, 1992, σ ) επάνω από το Bey Hamami και μέχρι της οδού Αγίου Νικολάου (Aya Nikola Klisasi). Το δρομάκι επάνω από το λουτρό του Μπέη ονομαζόταν Kadindar Hamami (Λουτρόν των Γυναικών), οδός Ιακώβου παλιά. Ονομαζόταν έτσι, γιατί από το δρομάκι αυτό γινόταν η προσπέλαση προς τα γυναικεία διαμερίσματα του λουτρού112. Στο τετράγωνο επάνω από το δρομάκι Kadinlar Hamami πιστεύω ότι βρισκόταν το τετράγωνο που έμεινε γνωστό από την παλιά χαλκογραφία του 1754 των Stuart και Revet. Στη χαλκογραφία αυτή απεικονίζεται η διώροφη στοά με τις γνωστές απεικονίσεις των αγαλμάτων, τα οποία το 1864 απέσπασε με την έγκριση του Τούρκου πασά της Θεσσαλονίκης ο Γάλλος παλαιογράφος και επιγραφολόγος Emm. Miller και τα μετέφερε στο Λούβρο όπου εκτίθενται στην πτέρυγα Denon (εικ. 10). Μέχρι σήμερα πολλές υποθέσεις και προτάσεις έχουν γίνει για τη θέση της περίφημης αυτής στοάς των «ειδώλων», που οι Τούρκοι ονόμαζαν Suretier υπήρχε μάλιστα και ομώνυμος δρόμος απέναντι ακριβώς από το ναό του Αγίου Νικολάου στο τζαμί Abdülmalik που υπήρχε το 16ο αιώνα και μέχρι το Το 1835 δεν υπήρχαν πια ούτε η γειτονιά ούτε το τζαμί113. Η ακριβής θέση της στοάς μπορεί να ορισθεί με βάση την αλληλογραφία του Emm. Miller, στην οποία καταγράφει με κάθε λεπτομέρεια τους τρόπους και τα μέσα που μεταχειρίστηκε για τη διάλυση του μνημείου και τη μεταφορά του στο λιμάνι που, την εποχή αυτή, πρέπει να βρισκόταν μισοχωμένο και η φόρτωση και η εκφόρτωση γινόταν με «σκάλες». Σε ένα γράμμα λοιπόν με ελλιπή χρονολογία (Lundi, 28 [1864])114 ο Miller γράφει: «Pour que vous puissez vous rendre compte du monument que 111. Dictionnaire du Judeo - Espagnol - Jos. Nehama, C.S.I.C., Instituto «Benito Arias Montano», Madrid 1977, a. 483 λ. «rogar» S. Emmanuel, Histoire de l industrie des tissus des Israélites de Salonique, r. I, Lausane B. Δημητρίάδης, ό.π., α Emm. Miller, Le Mont Athos, Vatopédi l Ile de Thasos, Paris 1889, [Rapports de M. E. Miller à l empereur sur ses missions en Orient.] ο. 359.

37 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 37 Εικ. 19. Το οικοδομικό τετράγωνο της Στοάς Χορτιάτη (Α) (βλ. εικ. 15) με τα αποτελέσματα των ανασκαφών.

38 38 N. K. Μουτσόπουλος j étais chargé d emporter, je vous envoie une photographie qui a été priseé d une fenêtre voisine. Vous la trouverez dans la brochure grecque que j envoie à M. Faugére et qui accompagne cette lettre: On n aperçoit que le haut, les colonnes étant cachées par le mur et se trouvant dans la cour de la maison». Σε ένα άλλο γράμμα (Mercredi, 7 décembre [1864]) υπάρχουν κάποιες άλλες βοηθητικές πληροφορίες: «...Il y a toujours les quatre marbres monstrueux: je ferai un essai avec vingtquatre buffles; si je ne réussis pas, je les abandonnerai au profit de l église de Saint-Nicolas. J ai trouvé le bas de la colonne; le socle est peu de chose, il y a seulement deux boudins ronds, bien conservés. Je ferai faire une tranchée de dix-huit pieds le long, j y ferai coucher la colonne et j emporterai ce petit socle comme échantillon. Pourvue que ce magnifique soleil et ce temps sec continuent pendant plusieurs jours. Il facilite singulièrement mes travaux». Με βάση τα δεδομένα αυτά και την απεικόνιση της διπλής κορινθιακής κιονοστοιχίας (εικ. 10, 12, 13, 14) μπορούμε να συμπεράνουμε, με βάση και τις απεικονίσεις των μαχαλάδων σε παλιούς χάρτες των χρόνων της τουρκοκρατίας, όπως αυτός που δημοσίευσε ο Sentavi Eyice (Dogumunun WO. Vilinda. Atatürk e Armagan: Atatürk ün dogdugu Yillarda Selänik, Istanbul 1981) (το 1882/83), από το εβραϊκό σπίτι που εικονίζεται στη χαλκογραφία, καθώς και από τα δύο που βρίσκονται, στο βάθος, πίσω από τον μανδρότοιχο, ότι η στοά ήταν παράλληλη με την Εγνατία και κάθετη με το στενό σοκάκι, τη μετέπειτα οδό Μητρ. Γενναδίου (εικ. 15, 16). Παλιότερα άλλοι ερευνητές και ιδιαίτερα ο Χαρ. Μπακιρτζής είχαν τοποθετήσει τη στοά των Ειδώλων παράλληλα μεν με την Εγνατία οδό, αλλά σε σημείο μεταξύ της Παναγίας των Χαλκέων και του Bey Hamam (εικ. 17, 18) που προεκτεινόμενο ενωνόταν με την προέκταση της ομώνυμης οδού, που αποκάλυψαν οι ανασκαφές ανατολικά και σε επαφή με τη βασιλική του Αγίου Δημητρίου115. Ο Αγιος Νικόλαος ο Τρανός κάηκε στην πυρκαγιά του 1917 και στη θέση του σήμερα υπάρχει ένας μικρός ομώνυμος ναός. Το 1883, στην Τοπογραφία Θεσσαλονίκης, ο Γ. Κ. Μωραϊτόπουλος116 γράφει: «Έν τη ενορία τού 'Αγίου Νικολάου είς στενόν δρομίσκον μεταξύ Εβραϊκών οικιών υπάρχει μέρος τι, όπερ καί σήμερον ακόμη καλοΰμεν τα είδωλα. Κατά τήν άρχαίαν εποχήν ήτο εκεί ή αγορά, ένθα έγίνοντο αί συνελεύσεις τού λαού. 'Υπήρχεν εκεί στοά μέ δύο σειράς ώραίων ελληνικών αγαλμάτων, τά όποια, κατά τό 1865 μετα Β. Δημητριάδης, ό.π., σ. 345, 346. Την άποψη, που πλησιάζει περισσότερο με την πραγματικότητα, υποστήριζε ο Γ. Θεοχαρίδης, Τυπογραφία, α Εν Αθήναις, 1883, σ. 23.

39 Οι εβραϊκές συνοικίες των Βρόχθων, Rogos και Ομφαλού 39 φέρθησαν εις Παρισίους». Στο νοτιοανατολικό τετράγωνο, απέναντι από το χώρο της αρχαίας Αγοράς και απέναντι από το Bey Haman, όπου άλλοτε η Στοά Χορτιάτη, διενεργήθηκαν ανασκαφές, ήδη από το 1933, από τον Δ. Ευαγγελίδη (σημ. οικοπ. Εγνατία 61 και Μητροπολίτου Γενναδίου 8). Μια πρώτη ανακοίνωση έγινε στη διάρκεια των εργασιών του 5ου Διεθνούς Βυζαντινολογικού Συνεδρίου (Ρώμη: Σεπτεμβρίου 1936)117 και εκτενέστερα το επόμενο έτος στην Αρχαιολογική Εφημερίδα118. Κατά τη διάρκεια της ανασκαφής βρέθηκαν λείτμανα μιας ιδιότυπης τρίκλιτης βασιλικής (;), την οποία ο ανασκαφέας ονομάζει «τρίκλιτον κατασκεύασμα»119. Ο ίδιος υποστηρίζει ότι ίσως αρχικά θεμελιώθηκε ο κεντρικός πυρήνας120. Με βάση τον ανεικονικό διάκοσμο του μνημείου ο Δ. Ευαγγελίδης θεώρησε το ναό ως έργο της εικονομαχικής περιόδου121 και μάλιστα των τελευταίων χρόνων του πρώτου μισού του 9ου αιώνα122. Τα ερείπια της εκκλησίας που αποκάλυψαν οι ανασκαφές του Δ. Ευαγγελίδη το 1933 ταυτίστηκαν με πειστικά επιχειρήματα από τον Γ. Θεοχαρίδη με τη μονή Λεοντίου ή Προδρόμου123, η οποία περιγράφεται και στα Acta της Μ. Ιβήρων του Αγίου Όρους124 και η οποία γνωρίζουμε ότι ιδρύθηκε μεταξύ των ετών από το μοναχό Νικόλαο, σύμφωνα με χρυσόβουλλο του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Πορφυρογέννητου125. Στα ερείπια του καθολικού της μονής χτίστηκε, στα χρόνια της τουρκοκρατίας, το Σουλεϊμάν τζαμί που κάηκε στην πυρκαγιά του 1917 και αργότερα, το 1922, δημιουργήθηκε η Στοά Χορτιάτη126 (εικ. 19). Πολύ αργότερα, το , διενεργήθηκαν ανασκαφές στο γειτονικό οικόπεδο που ορίζεται από την οδό Μητρ. Γενναδίου δυτικά, Εγνατία μεσημβρινά και Μενελάου ανατολικά και έτσι ολοκληρώνεται η ανασκαφή του οικοδομικού τετραγώνου που συνορεύει κατά τη ΝΑ γωνία του χώρου της Ρω 117. D. Évangelidès, «Restes de fresques de l époque des inconoclastes à Thessalonique», Atti del V Congresso Internationale di Studi Bizantini II, Roma 1936, a Δ. Ευαγγελίδης, «Είκονομαχι,κά μνημεία έν Θεοσαλονίκη», Αρχαιολογική Εφτιμερίς 1937, Δ. Ευαγγελίδης, ό.π., σ. 342, πίν Δ. Ευαγγελίδης, ό.π., ο Δ. Ευαγγελίδης, ό.π., α Δ. Ευαγγελίδης, ό.π., σ Γ. Θεοχαρίδης, «Μία εξαφανισθείσα μεγάλη μονή της Θεσσαλονίκης. Η μονή του Προδρόμου», Μακεδονικά 18 (Θεσσαλονίκη 1978) J. Lefort, N. Oikonomidis, D. Papachryssanthou, Actes d Iviron II, Paris 1990, σ R. Janin, Les églises et les monastères des grands centres byzantins, Paris 1975, σ E. Μαρκή, «Ανασκαφή Στοάς Χορτιάτη», Το Αρχαιολογικό Έργο στη Μακεδονία και τη Θράκη, Θεσσαλονίκη 1992, σ. 333.

40 40 N. K. Μουτοόπσυλος μαϊκής Αγοράς. Όπως αποκάλυψαν οι ανασκαφές, το αρχαίο αυτό οικοδομικό τετράγωνο είχε διαστάσεις: 40 μ. (Α-Δ) x 50 μ. (Β-Ν), οπότε αποκτούμε μια υπεύθυνη γνώση της αρχαίας insula, σε σχέση με τον σημερινό οικοδομικό κάνναβο127 (εικ. 19). Οι ανασκαφές που διενήργησε η 9η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων, στο σημείο αυτό ιδιαίτερα, όπως άλλωστε σε πολλά σημεία της Θεσσαλονίκης, αποκαλύπτουν με τον περισσότερο αυθεντικό τρόπο τη συνέχεια του ιστορικού βίου από την αρχαιότητα στην περιοχή αυτή της Θεσσαλονίκης. Αύγουστος 1995 N. Κ. ΜΟΥΤΣΟΠΟΥΛΟΣ 127. Ευτ. Μαρκή, ό.π., α. 327.

41 SUMMARY N. K. Moutsopoulos, The Jewish Quarters of Vrochthoi, Rogos, and Omfalos. In the Book of the Miracles of St Demetrius (188) reference is made to the «Vrochthi quarter», an area for which no satisfactory identification has ever been proposed. The present study attempts to locate the site of this Jewish quarter on the basis of historical sources, hagiological texts, and the evidence of various travellers. It must have been somewhere near the oldest synagogue, Ets-ha-Haim, which was built against Thessaloniki s sea-wall and the site of which can be located with some precision. It was probably the ancient synagogue at which St Paul preached the gospel to the Hellenised Jews of Thessaloniki. The Omfalos district, in the centre of the city, was connected with the Sanctuary of Dionysus and the phallic ceremonies which were held there in antiquity. It is generally agreed today that the Jewish ghetto was located to the west of the ancient market, around the Churches of St Menas and the Panagia Eleousa. However, the references in certain Byzantine manuscripts to a district «of the Holy Immaculate Mother of God» should not be identified with Acheiropoetos Church, as they usually are, but rather with the older Church of the Virgin on the ruins of which the Church of St Menas was built. Light is thus shed on the connection between the two old Jewish quarters of Vrochthi and Evraïdas, the latter being located to the west of the Church of the Panagia Chalkeon. The Rogos (or Rogoz) quarter appeared immediately after the arrival of the Jewish refugees from Spain, who themselves named the portico with the statues La Incantadas («the Enchanted Ones»). The east end of the district extended above Bey Hammami as far as Ayiou Nikolaou Street. The writer then tries to locate the site of the Incantadas portico in the south-east section of the Roman agora, or the forum of the Byzantine period.

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ

Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η ΒΑΣΙΛΙΚΗ «ΑΓ. ΣΟΦΙΑ» Η ΝΕΚΡΟΠΟΛΗ Η σημερινή βασιλική «Αγ. Σοφία» βρίσκεται στο κέντρο της κύριας νεκρόπολης της αρχαίας πόλης Σέρντικα. Σ αυτή την περιοχή έχουν ανακαλυφθεί

Διαβάστε περισσότερα

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ & ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ

ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ & ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ ON SALONICA SOCCER CUP ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ & ΠΕΡΙΗΓΗΣΕΙΣ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΑΨΙΔΑ ΤΟΥ ΓΑΛΕΡΙΟΥ ΠΛΑΤΕΙΑ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΟΥΣ ΚΑΣΤΡΑ & ΤΕΙΧΗ ΡΩΜΑΪΚΗ ΑΓΟΡΑ ΜΟΥΣΕΙΟ ΤΟΥ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΠΛΑΝΗΤΑΡΙΟ ΒΕΡΓΙΝΑ Μπείτε στην Pentagon... ταξιδέψτε

Διαβάστε περισσότερα

Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού

Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Οικονομική Προσφορά για την οργάνωση της πενθήμερης εκδρομής της Γ τάξης Λυκείου του Πρότυπου Πειραματικού Γενικού Λυκείου Ηρακλείου στη Θεσσαλονίκη Χρόνος πραγματοποίησης εκδρομής: Μεταξύ 23/2/2012 και

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη

4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 4. Η Καινή Διαθήκη Β : Οι Επιστολές και η Αποκάλυψη 1. Τι ήταν και γιατί γράφτηκαν οι επιστολές του αποστόλου Παύλου; Ήταν γράμματα που έστελνε ο απόστολος στις χριστιανικές κοινότητες που είχε ιδρύσει.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων

ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων ΔΕ3. Η Καινή Διαθήκη Α: Τα Ευαγγέλια και οι Πράξεις των Αποστόλων 1. Ποια είναι τα βιβλία της Καινής Διαθήκης 1. Ιστορικά Ευαγγέλια 1. κατά Ματθαίον 2. κατά Μάρκον 3. κατά Λουκάν 4. κατά Ιωάννην 5.Πράξεις

Διαβάστε περισσότερα

Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι.

Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι. Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι. Η Θεσσαλονίκη υδρευόταν κυρίως από τις πηγές στο Χορτιάτη, το Ρετζίκι και τη Σταυρούπολη. Μέσα στην πόλη υπήρχαν επίσης πηγάδια, δεξαμενές

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει.

Παρακαλούμε όποιον γνωρίζει το που μπορούμε να βρούμε ολόκληρα τα κείμενα στα ελληνικά, να μας ενημερώσει. Η μετάφραση των κειμένων στα ελληνικά, που παρατίθεται εδώ, είναι βασισμένη στις μεταφράσεις από τα κοπτικά και ελληνικά στα αγγλικά των: Wesley W. Isenberg, Stephen Patterson, Marvin Meyer, Thomas O.

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ ΤΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ ΕΥΑΓΓΕΛΙΑ (Mατθαίος-Μάρκος-Λουκάς) Από τον 2ο αιώνα και εξής η λέξη ευαγγέλιο δηλώνει: τα βιβλία εκείνα της Καινής Διαθήκης που περιέχουν και αφηγούνται το γεγονός της

Διαβάστε περισσότερα

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ.

Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Η γλώσσα της Κ.Δ. είναι η «κοινή» ελληνιστική, δηλαδή η δημώδης και η γλώσσα που ομιλείτο από τον 3 ο αι. π.χ. μέχρι τον 3 ο αι. μ.χ. Οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου και η πολιτική ενοποίηση του χώρου

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΝΕΑΣ ΠΛΕΥΡΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων

Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ερμηνεία των Πράξεων των Αποστόλων Ενότητα 1.2: Ειδική εισαγωγή - Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ Σωτήριος Δεσπότης Θεολογική Σχολή Τμήμα Κοινωνικής Θεολογίας Τα συνοπτικά Ευαγγέλια ΙΙ (Λουκάς - Πράξεις) 1 Ευαγγέλιο

Διαβάστε περισσότερα

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο

Φρούρια, Κάστρα Κέρκυρα. Παλαιό Φρούριο Παλαιό Φρούριο Είναι χτισμένο σε μια δίκορφη φυσική τοποθεσία από τον 16ο αιώνα στην άλλοτε Βυζαντινή πόλη της Κέρκυρας. Το Παλιό φρούριο είναι ένα χαρακτηριστικό σύμβολο της παλιάς πόλης και οι δύο κορυφές

Διαβάστε περισσότερα

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου

Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ομιλία στην Σχολική Εορτή των Τριών Ιεραρχών Γυμνάσιο Ξυλοφάγου Ήταν γύρω στον 11 ου αι. στα χρόνια του Αλέξιου Κομνηνού όταν στην Κωνσταντινούπολη ξέσπασε με νέα διαμάχη. Άνθρωποι των γραμμάτων και μη,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1

Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ. Γιώργος Ε 1 Ο ΔΗΜΟΣ ΜΑΣ Γιώργος Ε 1 ΣΩΤΗΡΑ ΑΜΜΟΧΩΣΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Η Σωτήρα έχει Αγιολογική ονομασία: φέρει το όνομα του Σωτήρος Χριστού. Εξάλλου στις 6 Αυγούστου τελείται μεγάλο πανηγύρι κατά τη γιορτή της Μεταμορφώσεως

Διαβάστε περισσότερα

Ιουδαϊσµός. α) Παρουσίαση θρησκείας:

Ιουδαϊσµός. α) Παρουσίαση θρησκείας: Ιουδαϊσµός α) Παρουσίαση θρησκείας: Ο Ιουδαϊσµός είναι η παραδοσιακή θρησκεία των Εβραίων. Σύµφωνα µε τον ορθόδοξο Ιουδαϊσµό και τους βαθιά θρησκευόµενους Εβραίους, ο βιβλικός πατριάρχης Αβραάµ ήταν ο

Διαβάστε περισσότερα

43378.JPG. Παλαιά παραλία. 43380.JPG 43379.JPG 43382.JPG. Πορτρέτο στρατιωτικού. Στιγμιότυπο σεπεριοχή της Θεσσαλονίκης. 43383.JPG 43386.JPG 43384.

43378.JPG. Παλαιά παραλία. 43380.JPG 43379.JPG 43382.JPG. Πορτρέτο στρατιωτικού. Στιγμιότυπο σεπεριοχή της Θεσσαλονίκης. 43383.JPG 43386.JPG 43384. 43375.JPG Παλαιά παραλία. 43377.JPG Παλαιά παραλία. 43378.JPG Παλαιά παραλία. 43379.JPG 43380.JPG Πορτρέτο στρατιωτικού. 43382.JPG Στιγμιότυπο σεπεριοχή της Θεσσαλονίκης. 43383.JPG Άποψη του Λευκού Πύργου.

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ

ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ ΚΑΙ ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Το Δ ευαγγέλιο και η σχέση του με τα Συνοπτικά «Πνευματικό» ευαγγέλιο- «σωματικά» ευαγγέλια Ομοιότητες-διαφορές Δε διασώζει καμία από τις 50 και πλέον παραβολές

Διαβάστε περισσότερα

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας

Πατρ τ ιάρχης Αλ εξα εξ νδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας Ο Μέγας Αθανάσιος: αγωνιστής της ορθής πίστης Πατριάρχης Αλεξανδρείας Πατριάρχης Αλεξανδρείας ένας από τους πέντε μεγάλους Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας των πρώτων χριστιανικών αιώνων (Μέγας Αθανάσιος,

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΣΤΡΑΤΟΥ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο

Λίγα Λόγια Για Την Αγιογράφο Αγιογράφος Ραλλού Λιόλιου Κούση Βυζαντινές Εικόνες Οι βυζαντινές εικόνες είναι ιεροί πνευματικοί θησαυροί του Ανατολικού Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Η βυζαντινή ζωγραφική είναι ένα από τα πιο σημαντικά επιτεύγματα

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ

ΤΟ ΚΑΤΑ ΜΑΡΚΟΝ ΕΥΑΓΓΕΛΙΟ Ο συγγραφέας και εδώ δε γράφει το όνομά του, αλλά η αρχαία εκκλησιαστική παράδοση ομόφωνα αποδίδει το ευαγγέλιο αυτό στον Μάρκο και το συνέδεσε κατά ένα ιδιαίτερο τρόπο με το όνομα του απ. Πέτρου. 1. ΜΑΡΤΥΡΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού.

Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. Το Μεσαιωνικό Κάστρο Λεμεσού. 1 Περιεχόμενα: Εισαγωγή σελ.3 Ιστορική αναδρομή σελ.4 Περιγραφή του χώρου σελ.5-7 Βιβλιογραφία σελ.8 Παράρτημα σελ.9-10 2 Εισαγωγή. Στο κέντρο της Λεμεσού υπάρχει το Κάστρο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά

Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι. Ελληνικά 1 Κείμενο Εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι Ελληνικά 2 ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΟΥ ΤΙΜΙΟΥ ΣΤΑΥΡΟΥ ΣΤΟ ΠΕΛΕΝΤΡΙ Η εκκλησία του Τιμίου Σταυρού στο Πελέντρι φαίνεται να χτίστηκε λίγο μετά τα μέσα του 12 ου αιώνα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ!

ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! ΥΠΑΡΧΕΙ ΜΟΝΟ ΕΝΑΣ ΘΕΟΣ! (There is only one God) Πού μπορείς να πάς ώστε να απομακρυνθείς από το Θεό; Ο Θεός γεμίζει κάθετόπο και χρόνο. Δεν υπάρχει τόπος χωρίς να είναι εκεί ο Θεός. Ο Θεός μίλησε μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ

ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΗΣ ΛΙΝΔΟΥ ΣΟΦΙΑ ΒΑΣΑΛΟΥ ΒΠΠΓ Περιγραφή μνημείου Το αρχαίο θέατρο της Λίνδου διαμορφώνεται στους πρόποδες της δυτικής πλαγιάς του βράχου της λινδιακής ακρόπολης. Το κοίλο χωρίζεται σε

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ. Αδέλφια στο σχολείο ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Αδέλφια στο σχολείο Οι συμμαθητές και οι συμμαθήτριές μου Οι μαθήτριες του Χριστού Κάποτε, μια γυναίκα, που ονομαζόταν Μάρθα, υποδέχτηκε στο σπίτι της τον Ιησού. Η Μάρθα, ήταν αδελφή του

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων

Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Τίτλος: Διδακτική αξιοποίηση εκπαιδευτικών επισκέψεων Βαθμίδα: Δευτεροβάθμια Θεματική περιοχή δραστηριότητας: Θεολογία Δημιουργός παρουσίασης: Ξανθή Αλμπανάκη Επικοινωνία: xalbanaki@gmail.com Εκπαιδευτικός

Διαβάστε περισσότερα

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987.

Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (1450-1830), τ. 1, Αθήνα 1987. Μανόλης Χατζηδάκης, Έλληνες ζωγράφοι μετά την Άλωση (14501830), τ. 1, Αθήνα 1987. Παναγιώτης Λ. Βοκοτόπουλος, Εικόνες της Κέρκυρας, Αθήνα 1990. Κερκυραίοι ζωγράφοι: 19ος20ος αι., επιμ. Αθ. Χρήστου, Κέρκυρα

Διαβάστε περισσότερα

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου

Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου Αγία Αναστασία η Μεγαλομάρτυς η Φαρμακολύτρια 22 Δεκεμβρίου http://www.google.com.cy/imgres?imgurl=http://www.pigizois.net/sinaxaristis/12/22.jpg&imgrefurl=http://www.saint.gr/3239/saint.aspx&usg= 3Fna2LMd87t9UxeDDztnUV4LuDo=&h=835&w=586&sz=63&hl=en&start=1&zoom=1&tbnid=bpzYaMtyqRnVnM:&t

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ

ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ ΤΟ ΘΑΥΜΑ ΤΟΥ ΧΩΜΑΤΟΣ Μαρτυρία της νεαρής Σοφίας από την Αθήνα για το θαύμα που έζησε, στο οποίο ξαφνικά βρέθηκε να τρώει χώμα στο περιστατικό που περιγράφει αναλυτικά η ίδια, επιβεβαιβεώνοντας τα προφητικά

Διαβάστε περισσότερα

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ

Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε Ρ Γ Α Σ Ι Α Μ Α Θ Η Τ Ω Ν ΤΗΣ Ε ΚΑΙ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΗΡΙΩΝ «ΑΘΗΝΑ» ΘΕΜΑ: ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ Ε ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΣΤ ΗΜΟΤΙΚΟΥ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΛΕΝΗ ΓΕΡΕΝΤΕ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΤΡΑΚΑ ΗΜΗΤΡΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή

ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ. Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή ΒΙΒΛΙΟ ΠΕΜΠΤΟ Η ΑΓΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ Του Αντιστρατήγου ε.α. Παναγιώτη Πανταζή Όταν λέµε Αγία Παρασκευή εννοούµε τη µικρή Εκκλησία, που είναι δυτικά του χωριού στη θέση Παναγία (Παναΐα), την οποία βλέπουµε στην

Διαβάστε περισσότερα

Προσκυνηματική Εκδρομή

Προσκυνηματική Εκδρομή Προσκυνηματική Εκδρομή στους Αγίους Τόπους ραγματοποιήθηκε από τις 23 μέχρι και τις 27 Αυγούστου πενθήμερη προσκυνηματική εκδρομή στους Αγίους Τόπους των μελών και των φίλων των Χριστιανικών Συνδέσμων

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9. "Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού"

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9. Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9 "Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού" Περιοχές αρχαιοτήτων κλασική περίοδος ελληνιστική ρωμαϊκή περιόδος μεσαιωνική περίοδος νεοκλασσική περίοδος Η θέση

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Περίληψη ηµιουργία έντυπου και ψηφιακού υλικού για την Τουριστική Προβολή του ήµου Νέας Προποντίδας.

Περίληψη ηµιουργία έντυπου και ψηφιακού υλικού για την Τουριστική Προβολή του ήµου Νέας Προποντίδας. Α Π Ο Σ Π Α Σ Μ Α Από το υπ αρ. 4/2011 πρακτικό Συνεδριάσεων Τ.Σ. της Τοπικής Κοινότητας Ν.Σιλάτων του ήµου Νέας Προποντίδας Χαλκιδικής 7/2011 Απόφ. Αριθ. Περίληψη ηµιουργία έντυπου και ψηφιακού υλικού

Διαβάστε περισσότερα

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου

Συγγραφέας Τίτλος Τίτλος (ελληνικά) Κατηγορία α/α τόμου 1. Ζώρας Γ. Θ. Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος ΚΕΙΜΕΝΑ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΕΣ 2 7 46 1948 Ελληνικά 2. Τωμαδάκης Ν. Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος και η διαθήκη αυτού 3. Σπανάκης Στ. Κανονισμός της

Διαβάστε περισσότερα

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος

κάντε κλικ στη Τρίτη επιλογή : Οι Θεσσαλονικείς αδελφοί ισαπόστολοι Κύριλλος και Μεθόδιος ΤΑΞΗ Δ ΜΑΘΗΜΑ : ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: Κύριλλος και Μεθόδιος : Ιεραπόστολοι στους σλαβικούς λαούς. ΔΙΔΑΚΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ 1. Να αντιληφθούν οι μαθητές ότι μέσα από την ιεραποστολή του Κυρίλλου

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ Ο ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ, στις διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνει κάθε χρόνο, προσπαθεί να αφυπνίσει τους μαθητές για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Κύπρος εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα.

Ενα πλακόστρωτο μονοπάτι οδηγεί βόρεια από τη Μονή Γουβερνέτου μέσα στο φαράγγι Αυλάκι που κατηφορίζει μέχρι τη θάλασσα. Η Μονή Γουβερνέτου Η Μονή Γουβερνέτου μοιάζει σαν κάστρο, με πύργους που χρησίμευαν για την προστασία από επιδρομείς. Ειδικά η εξωτερική όψη του μοναστηριού φανερώνει τις έντονες ενετικές επιδράσεις: μοιάζει

Διαβάστε περισσότερα

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 1 ο - ΣΧΕΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Θέμα: Η ενότητα σώματος και ψυχής: το μυστήριο του Ευχελαίου (κεφ.27) Σχολείο:Περιφερειακό Λύκειο Αγίου Χαραλάμπους, Έμπα Τάξη:Α Λυκείου Καθηγητής: Νικόλαος Καραμπάς Π.Μ.Π.: 16951

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ ΘΕΜΑΤΑ ΓΙΑ ΘΕΟΛΟΓΟΥΣ Οι ερωτήσεις προέρχονται από την τράπεζα των χιλιάδων θεμάτων του γνωστικού αντικειμένου των θεολόγων που επιμελήθηκε η εξειδικευμένη ομάδα εισηγητών των Πανεπιστημιακών Φροντιστηρίων

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΕΙΧΟΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΕΙΧΟΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΕΙΧΟΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της έρευνας της τοπογραφίας της Θεσσαλονίκης αποτελεί το θαλάσσιο τείχος της πόλης, καθώς και όλα εκείνα τα κτίσματα

Διαβάστε περισσότερα

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12)

1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16) Βαθ. 1,0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12) ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΣΤΑ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΤΑΞΗ: Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟ Α ΟΜΑΔΑ: 1 1. Ποιος μαθητής πήγε στους Αρχιερείς; Τι του έδωσαν; (Μτ 26,14-16),0 2. Πόσες μέρες έμεινε στην έρημο; (Μκ 1,12),0 3. Ποιοι είναι οι μαθητές του

Διαβάστε περισσότερα

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας

Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας Μικρό Νηστειοδρόμιο - Οι νηστείες της Εκκλησίας μας 1. Η Μεγάλη Τεσσαρακοστή: Αρχίζει την Καθαρά Δευτέρα και τελειώνει την Κυριακή της Αναστάσεως. Είναι η πιο αυστηρή νηστεία όλου του χρόνου (λάδι καταλύουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ

ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ E. N. Τσιγαρίδας, 'Ερευνες στους ναούς της Καστοριάς 379 ΕΡΕΥΝΕΣ ΣΤΟΥΣ ΝΑΟΥΣ ΤΗΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΣ Στη διάρκεια των υπηρεσιακών μεταβάσεών μου στην Καστοριά, την περίοδο κυρίως 1970-1975 και συμπληρωματικά την

Διαβάστε περισσότερα

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά

Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Ακολούθησέ με... στην Καστροπολιτεία του Μυστρά Μυστράς Η καστροπολιτεία απλώνεται στις πλαγιές του φυσικά οχυρού λόφου του βυζαντινού Μυζηθρά, που έδωσε

Διαβάστε περισσότερα

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ

Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου. Τμήμα: Β 2. Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ Σχολείο: Λύκειο Αυλωναρίου Τμήμα: Β 2 Θέμα: ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΑΥΛΩΝΑΡΙΟΥ ΟΝΟΜΑΤΑ ΜΑΘΗΤΩΝ: Γιάννης Περιβολάρης Χριστίνα Μπενάκη Γιώργος Ρέτσας Στέλλα Φάσο Μαρία Τάλο Παναγιώτης Παναγιώτου Μαρία Σταμέλου

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ. Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ Α ΘΕΜΑΤΙΚΗΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ Συντάκτης: Ευάγγελος Δεναξάς 1) Πού έγινε η Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδος; Α. Κωνσταντινούπολη Β. Έφεσο Γ. Νίκαια Δ. Χαλκηδόνα 2) Ποιος Πατριάρχης Αλεξανδρείας καθαιρέθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Στο ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στη Κρήτη, έχουν εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους τέσσερις θεατρικοί χώροι διαφορετικών εποχών.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΜΑΣ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ Η πολυπόθητη μέρα για την εκδρομή μας στην Κωνσταντινούπολη είχε φτάσει! Βαλίτσες, φωτογραφικές μηχανές, τα λόγια που είχε να μάθει ο καθένας από όσους συμμετέχουμε

Διαβάστε περισσότερα

31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο

31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο 31.03 01.04 02.04 Γ Υ Μ Ν Α Σ Ι Ο 2η στάση 3 ΒΕΡΟΙΑ ΙΩΑΝΝΙΝΑ Άφιξη περίπου... Στο Epirus Palace 5* 7ο χλμ. Ιωαννίνων-Αθηνών Τηλέφωνο: 2651 093555 0 λεπτά ΜΟΥΣΘΕΝΗ 1η στάση 15 λεπτά ΞΑΝΘΗ Αναχώρηση 07.00

Διαβάστε περισσότερα

Ολοι είμαστε αδέλφια

Ολοι είμαστε αδέλφια ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού (Μέρος Α ) Ολοι είμαστε αδέλφια ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Γ Δημοτικού Ολοι είμαστε αδέλφια (Μέρος A )

Διαβάστε περισσότερα

Ταξίδι στην Καβάλα. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

Ταξίδι στην Καβάλα. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Ταξίδι στην Καβάλα Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Ταξίδι στην Καβάλα Παρασκευή, 28 Αύγουστος 2015 Παραλία Άσπρης Άμμου Αφήνοντας την πόλη της Καβάλας

Διαβάστε περισσότερα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα

από το 1985. Φορβίων, από προέρχεται Η εκκλησία αποτελεί το αιώνα Η εκκλησία της Παναγίας της Φορβιώτισσας, περισσότερο γνωστή ως η Παναγία της Ασίνου, βρίσκεται στις βόρειες υπώρειες της οροσειράς ο του Τροόδους. Είναι κτισμένη στην ανατολική όχθη ενός μικρού χείμαρρου,

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Ο Πειραιάς (Αρχαία Ελληνικά: Πειραιεύς) είναι πόλη της περιφέρειας Αττικής και διαθέτει τον σημαντικότερο λιμένα της Ελλάδας και της ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

Μασονία. Εμφανίζεται τον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη. Μασονισμός ή τεκτονισμός Ελευθεροτεκτονισμός Free mansory. Παγκόσμια οργάνωση

Μασονία. Εμφανίζεται τον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη. Μασονισμός ή τεκτονισμός Ελευθεροτεκτονισμός Free mansory. Παγκόσμια οργάνωση Μασονία Μασονισμός ή τεκτονισμός Ελευθεροτεκτονισμός Free mansory Παγκόσμια οργάνωση Εμφανίζεται τον Μεσαίωνα στη Δυτική Ευρώπη masson Τεχνίτης ή τέκτονας Σωματεία οικοδόμων Συνθηματική γλώσσα Μυστικά

Διαβάστε περισσότερα

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης;

Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Είναι αυτή η πρώτη πόλη της υτικής Ευρώπης; Μέρος της οχύρωσης Οι αρχαιολογικές ανασκαφές που διενεργούνται στην περιοχή της La Bastida (Totana, Murcia στην Ισπανία) έχουν αποκαλύψει ένα επιβλητικό οχυρωματικό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ

ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 2012 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ 1. Ἡ Καινή Διαθήκη, Θεσσαλονίκη 2010. 2. Ἱερός Ναός ἁγίου Γεωργίου (Ροτόντα), Κατάθεση μαρτυρία, Θεσσαλονίκη

Διαβάστε περισσότερα

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις

Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις ΜΑΘΗΜΑ 10 Ο ΠΡΟΣΚΥΝΟΥΜΕΝ ΣΟΥ ΤΑ ΠΑΘΗ,ΧΡΙΣΤΕ Να ξαναγράψετε το κείμενο που ακολουθεί συμπληρώνοντας τα κενά με τις κατάλληλες λέξεις που δίνονται στην παρένθεση. Σε κάθε κενό αντιστοιχεί μια λέξη. «Η Μεγάλη

Διαβάστε περισσότερα

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών

ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ. Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ. ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΗΘΙΚΗ Ενότητα 1: Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΜΑΡΙΑ Κ. ΚΑΡΑΜΠΕΛΙΑ Τμήμα Ιερατικών Σπουδών Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης Creative Commons. Για εκπαιδευτικό υλικό,

Διαβάστε περισσότερα

1 η μέρα 4/3/12: ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ Συγκέντρωση στο λιμάνι του Ηρακλείου, επιβίβαση στο πλοίο και αναχώρηση για Πειραιά. Διανυκτέρευση εν πλω.

1 η μέρα 4/3/12: ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ Συγκέντρωση στο λιμάνι του Ηρακλείου, επιβίβαση στο πλοίο και αναχώρηση για Πειραιά. Διανυκτέρευση εν πλω. 1 η μέρα 4/3/12: ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΠΕΙΡΑΙΑ Συγκέντρωση στο λιμάνι του Ηρακλείου, επιβίβαση στο πλοίο και αναχώρηση για Πειραιά. Διανυκτέρευση εν πλω. 2 η μέρα 5/3/12: ΠΕΙΡΑΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ Άφιξη το πρωί στο λιμάνι

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ.

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΣΤΗΝ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗ ΤΟΥ ΣΥΝΔΕΣΜΟΥ ΦΙΛΟΛΟΓΩΝ Ν.ΣΕΡΡΩΝ. Ένα μοναδικό ταξίδι, οδοιπορικό στην ιστορία του πολιτισμού και της εκπαίδευσης των Ελλήνων, σχεδίασε

Διαβάστε περισσότερα

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου

Περπατώντας τις εποχές του Βυζαντίου Στην Αγορά των αρχαίων Αθηναίων (με τον Κ. Βέτση), Γνώση, Αθήνα 19893, Καλειδοσκόπιο, Αθήνα 20064 (έκδοση αναθεωρημένη και εμπλουτισμένη) Αρχαιολογία Ένα ταξίδι στο παρελθόν, οδηγός για παιδιά, Κέδρος,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες.

ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ. Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις στις τρεις (3). Κάθε ερώτηση βαθμολογείται με τέσσερις (4) μονάδες. ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ Μάθημα: Μεσαιωνική και Νεότερη Ιστορία Τάξη: Β Γυμνασίου Ενότητα: Οι πρώτοι αιώνες του Βυζαντίου Χρόνος εξέτασης: 45 ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ Από τις πέντε (5) ερωτήσεις να απαντήσεις

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από:

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Αρχαία Πόλη: Βρίσκεται: Ταυτίζεται με: Κατοικείται από: ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΛΕΠΑΚΟΥ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΙΑΜΑΝΤΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΚΑΛΟΓΕΡΟΠΟΥΛΟΣ ΝΙΚΟΣ ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΣ ΜΑΡΙΑ ΓΙΑΡΙΚΑ ΓΕΩΡΓΙΑ ΓΚΙΚΑ ΘΟΔΩΡΗΣ ΚΑΦΗΡΑΣ ΑΓΓΕΛΟΣ ΖΕΡΒΟΠΟΥΛΟΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΑΝΑΣΤΟΥΛΗ ΑΚΗΣ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ ΑΡΙΣΤΟΦΑΝΗΣ ΑΝΤΥΠΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014

Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Εγκαίνια έκθεσης 23.10.2013, 13.00 Διάρκεια Έκθεσης 19.10.2013 19.1.2014 Επιμέλεια έκθεσης Αγαθονίκη Τσιλιπάκου, Νίκος Μπονόβας Mε την περιοδική έκθεση «Η τιμή του αγίου Μάμαντος στη Μεσόγειο: Ένας ακρίτας

Διαβάστε περισσότερα

Συμβολή στη γεωμορφολογική εξέλιξη της πόλης της Θεσσαλονίκης, συσχετίζοντας την ηλικία με τη θέση των ιστορικών μνημείων

Συμβολή στη γεωμορφολογική εξέλιξη της πόλης της Θεσσαλονίκης, συσχετίζοντας την ηλικία με τη θέση των ιστορικών μνημείων Συμβολή στη γεωμορφολογική εξέλιξη της πόλης της Θεσσαλονίκης, συσχετίζοντας την ηλικία με τη θέση των ιστορικών μνημείων Β. Χρηστάρας Καθηγητής Τεχνικής Γεωλογίας, Τμήμα Γεωλογίας, ΣΘΕ, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ

ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ Θρησκευτικά B Δημοτικού (Μέρος Α ) Ομορφος κόσμος ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΟ ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ Θρησκευτικά Β Δημοτικού Ομορφος κόσμος (Μέρος A ) Συγγραφική ομάδα:

Διαβάστε περισσότερα

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης

1.ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ. Μουσείο της Ακρόπολης ΠΡΟΤΥΠΟΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟΙΩΝΙ ΕΙΟΥ ΙΩΝΙ ΕΙΟΥΣΧΟΛΗΣ ΟΜΙΛΟΣ: Πάµε Μουσείο ΣΧΟΛΙΚΟ ΕΤΟΣ: : 2013-14 14 ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Παραράς Ι. ΗΜΙΟΥΡΓΟΙ: Καπιζιώνη Σπυριδούλα Χατζηφούντα Μαριάννα Χιώτη

Διαβάστε περισσότερα

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή;

Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Γιατί μελετούμε την Αγία Γραφή; Ποιες γνώμες έχετε ακούσει για τη Βίβλο; Τι θα θέλατε να μάθετε γι αυτή; Είναι ένα σπουδαίο βιβλίο Το πιο πολυδιαβασμένο στον κόσμο. Το πρώτο που τυπώθηκε από τον Γουτεμβέργιο

Διαβάστε περισσότερα

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης

Ιερού Παλατίου Ιππόδρομο ανακτόρου των Βλαχερνών, του ανακτόρου του Μυρελαίου σειρά καταστημάτων της Μέσης BYZANTINH TEXNH:AΡXITEKTONIKH kαι ΖΩΓΡΑΦΙΚΗ H Βυζαντινή αρχιτεκτονική και ως αναπόσπαστο τμήμα της η ζωγραφική: - Ψηφιδωτή και νωπογραφία- νοείται η τέχνη που γεννήθηκε και ήκμασε μεταξύ 4ου και 15ου αιώνα,

Διαβάστε περισσότερα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα

ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ. Της Μαρίας Αποστόλα ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΟΣ ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ Της Μαρίας Αποστόλα Η Ελλάδα υπήρξε από τους πρώτους δέκτες του Χριστιανισμού και τα μνημεία της ελληνικής ορθοδοξίας αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εθνικής κληρονομιάς, αποτελώντας

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Κηπουρός ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΝΑΚΤΟΡΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ Θράκη 2006, Ιστορικό Ανακτορικό Συγκρότημα Διδυμοτείχου

Χρήστος Κηπουρός ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΝΑΚΤΟΡΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ Θράκη 2006, Ιστορικό Ανακτορικό Συγκρότημα Διδυμοτείχου Ιστορικό Ανακτορικό Συγκρότημα Διδυμοτείχου 1 ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΑΝΑΚΤΟΡΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΔΙΔΥΜΟΤΕΙΧΟΥ Copyright 2006, Χρήστος Κηπουρός Μαυρομιχάλη 13 Διδυμότειχο xkipuros@otenet.gr Ιστορικό Ανακτορικό Συγκρότημα Διδυμοτείχου

Διαβάστε περισσότερα

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ.

2η: Στις 5 Ιανουαρίου παραμονή των Θεοφανείων τρώμε μόνον ΑΛΑΔΑ, εάν όμως συμπέσει Σάββατο ή Κυριακή τρώμε ΛΑΔΕΡΑ. Οι Νηστείες της Αγίας μας Εκκλησίας Οι νηστείες, όπως αρχίζουν από την αρχή σχεδόν του χρόνου, είναι οι εξής: 1η: Από την ημέρα των Χριστουγέννων μέχρι τις 4 Ιανουαρίου τρώμε τα πάντα είτε έχουμε ΤΕΤΑΡΤΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΗΡΑΚΛΕΙΟ - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΠΟΛΗΣ

ΗΡΑΚΛΕΙΟ - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΠΟΛΗΣ 1 η μέρα: ΗΡΑΚΛΕΙΟ - ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΠΕΡΙΗΓΗΣΗ ΠΟΛΗΣ Συγκέντρωση στο αεροδρόμιο Ν. Καζαντάκης. Επιβίβαση στο αεροσκάφος και με απευθείας πτήση αναχώρηση για την Θεσσαλονίκη. Άφιξη και αναχώρηση για μια πρώτη

Διαβάστε περισσότερα

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου)

(Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Εν αρχή ην ο Λόγος. (Εξήγηση του τίτλου και της εικόνας που επέλεξα για το ιστολόγιό μου) Στις νωπογραφίες της οροφής της Καπέλα Σιξτίνα φαίνεται να απεικονίζονται μέρη του ανθρώπινου σώματος, όπως ο εγκέφαλος,

Διαβάστε περισσότερα

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη

Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη Η Βυζαντινή Κωνσταντινούπολη ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΠΑΓΚΑΛΟΣ Ε ΤΑΞΗ ΔΗΜΟΤΙΚΟΥ Σελίδα 1 Κωνσταντινούπολη Η ξακουστή και δοξασµένη πολιτεία, µε τη λαµπρή, χιλιόχρονη ιστορία, που για δέκα αιώνες δέσποζε πρωτεύουσα της

Διαβάστε περισσότερα

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ

ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ ΚΑΛΑΜΠΑΚΑ-ΜΕΤΕΩΡΑ ΜΕΤΕΩΡΑ Στο δρόµο Τρικάλων- Καλαµπάκας, 3 χιλιόµετρα πριν από ταμετέωρα, ορθώνεται πάνω από το χωριό Θεόπετρα ένας βραχώδης ασβεστολιθικός όγκος, στη βορειοανατολική πλευρά του οποίου

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ

ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗΣ ΣΤΗΝ ΚΑΙΝΗ ΔΙΑΘΗΚΗ Ο όρος διαθήκη Οι Εβδομήντα μεταφράζουν την εβραϊκή λέξη berith στα ελληνικά διαθήκη Απαντάται στις εκφράσεις παλαιά διαθήκη και καινή διαθήκη. Σημαίνει συμφωνία (γάμου), που συντελέσθηκε ανάμεσα στο Θεό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ

ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ ΔΙΑΛΕΞΗ ΕΝΔΕΚΑΤΗ ΚΕΙΜΕΝΑ ΥΣΤΕΡΗΣ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗΣ 1. Πτωχοπρόδρομος - Το κείμενο έχει πολλές διαφορετικές γραφές στα χειρόγραφα που διασώζεται, λόγω του σχετικά δημώδους αλλά και σκωπτικού του χαρακτήρα. Δυσχεραίνει

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ

Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ 1 Η ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΑΜΑΝΕ Ο Σμυρναϊκός Μανές ή αλλιώς Μανέρως. Κατά τους Αρχαίους συγγραφείς ο Μανέρως ήταν θλιβερός ήχος και τον ονομάζανε Μανέρω ή Λίναιος θρήνος διότι κατά τα λεγόμενα με τον ήχο αυτό

Διαβάστε περισσότερα

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος

Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος ...... Δημοσθένης Μακέτα εξωφύλλου - Σελιδοποίηση: Ευθύµης Δηµουλάς Επιμέλεια κειμένου - Διορθώσεις: Νέστορας Χούνος 2010 ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΜΕΛΑ & EKΔOΣEIΣ «AΓKYPA» Δ.A. ΠAΠAΔHMHTPIOY A.B.E.E. Λάµπρου Κατσώνη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού

ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ. Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού ΠΕΡΙΑΔΙΑΒΑΙΝΟΝΤΑΣ ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΚΑΙ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ Πολιτιστικό πρόγραμμα με βάση την Ιστορία της Ε Δημοτικού Υπεύθυνη Εκπαιδευτικός: Χρύσα Κουράκη, Δασκάλα, Δρ. Παιδικής Λογοτεχνίας Παν/μίου Ιωαννίνων

Διαβάστε περισσότερα

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης

Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης PROJECT Β ΤΕΤΡΑΜΗΝΟΥ Αξιοθέατα Μακεδονίας, Στερεάς Ελλάδας και Θράκης Μέλη: Αλέξανδρος Χατζόπουλος, Δέσποινα Γρηγοριάδου, Μαρία Γούλα, Αθανάσιος Ουζούνης, Ευθύμης Καραβίτης, Δημήτρης Χατζηβλασίου Επιμελητές:

Διαβάστε περισσότερα

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας

Όψεις Βυζαντίου... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας. Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσπρωτίας... στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας Το φυλλάδιο αυτό είναι του/της... που επισκέφθηκε το Αρχαιολογικό Μουσείο Ηγουμενίτσας στις... Το φυλλάδιο που κρατάς στα χέρια σου

Διαβάστε περισσότερα