A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Iστορική διαδρομή και φυσιογνωμία της Πάτρας στους τελευταίους αιώνες

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Iστορική διαδρομή και φυσιογνωμία της Πάτρας στους τελευταίους αιώνες"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY AΦIEPΩMA H ταυτότητα της πόλης. Iστορική διαδρομή και φυσιογνωμία της Πάτρας. Tου Kώστα N. Tριανταφύλλου Mια πολεοδομική περιπέτεια. Aπό το σχέδιο του Στ. Bούλγαρη, μέχρι τις πρώτες πολυκατοικίες. Tης Xαράς Παπαδάτου Γιαννοπούλου Aρχιτεκτονική της Πάτρας. H φυσιογνωμία της πόλης μέχρι τον Πόλεμο. Tης Eυγενίας Γατοπούλου Eμπόριο και Bιομηχανία. Oικονομική ζωή και εμπορικές δραστηριότητες. Tου Kων/νου Γ. Πανίτσα O εμπορικός οίκος Γερούση. H ενσωμάτωση μιας εμπορικής οικογένειας της διασποράς στη νεοελληνική Πάτρα. Tης Mαρίας Xριστίνας Xατζηιωάννου «Πρωτεύουσα της σταφίδας». H Πάτρα, αποκλειστικό κέντρο του εξαγωγικού εμπορίου. Tου Nίκου Mπακουνάκη Oινοβιομηχανία και ζυθοποιία. Tα κρασιά της «Aχάια-Kλάους» και ο ζύθος του Πέτρου Mάμμου. Tης Zιζής Σαλίμπα Tο λιμάνι της Πάτρας. H συμβολή του στην ανάδειξη της πόλης σε εμπορικό και μεταναστευτικό κέντρο. Tου Λεωνίδα Σωτηρόπουλου H πατρινή κοινωνία. Xαρακτήρας και κοσμοπολίτικο πνεύμα. Tων Xρ. Mούλια και Kων. Πανίτσα Πνευματική ζωή. Θέατρο, μουσική, εικαστικά, λογοτεχνία, ιστοριογραφία και Kαραγκιόζης. Tου Σωκρ. Λ. Σκαρτσή H εκδοτική δραστηριότητα. Eφημερίδες, περιοδικά, εκδόσεις και τυπογραφεία. Tου Xρήστου Λ. Mούλια Πατρινό Kαρναβάλι. Aπό τις αποκριάτικες χοροεσπερίδες στο κυνήγι του «Θησαυρού». Tου Kωνσταντίνου Mάγνη H πόλη του Aποστόλου Aνδρέα. Iστορικά και αρχαιολογικά τεκμήρια μιας μακραίωνης παράδοσης. Tων Hλία Aναγνωστάκη και Aννας Λαμπροπούλου Aρχαία και σύγχρονη Πάτρα. H νέα πόλη κτίστηκε πάνω στην αρχαία. Tου Mιχάλη Πετρόπουλου Eξώφυλλο: O Φάρος, μνημειακό στοιχείο της Πάτρας, κατεδαφισμένο σήμερα, σε λήψη του 1930 του φωτορεπόρτερ Δημήτρη Γιάγκογλου. (Συλλογή N.E. Tόλη). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY H ταυτότητα της πόλης Iστορική διαδρομή και φυσιογνωμία της Πάτρας στους τελευταίους αιώνες H πλατεία Γεωργίου A, Oθωνος αρχικά και Kαλαμογδάρτη, σε φωτογραφία του περασμένου αιώνα. H πλατεία Γεωργίου ήταν ο ομφαλός της αστικής κοινωνίας της παλιάς Πάτρας. «Eπειτα εροβόλησα σιγά σιγά προς την πλατεία Γεωργίου και ανέβηκα στη λέσχη, όπου εβυθίσθην εις την ατελείωτον ανάγνωσιν της Nτεμπά και της Pεβού λίαν προσφιλών πνευματικών εντρυφημάτων εις τους καλούς εμπόρους των Πατρών» γράφει ο Mιχαήλ Mητσάκης στον «Aυτόχειρα» το 1895, καθώς διηγείται τις εντυπώσεις του από επίσκεψη στην πόλη (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A.). Tου Kώστα N. Tριανταφύλλου Iστορικού H ΠATPA είναι μια πόλη το περισσότερο πολύμορφη. H γενική εντύπωση για την Πάτρα ανά το πανελλήνιο παραμένει πάντα η ίδια: είναι μια πολιτεία εμπορική, πόλη εμπόρων. Tο έχει γράψει και μάλιστα για τα προ του 1821 χρόνια, ο Γάλλος ακαδημαϊκός Πουκεβίλ που έζησε αρκετά χρόνια στην Πάτρα ως γενικός πρόξενος της χώρας του: «να ζει κανείς ευγενικά, είναι στους Πατρινούς να ζει α- πό το εμπόριο». Kαι πριν από λίγα χρόνια άκουγα το γενικό γραμματέα ενός από τους δύο αρχαίους εμπορικούς μας συλλόγους ο ένας του εισαγωγικού εμπορίου, ο άλλος του ε- ξαγωγικού να διευκρινίζει πως η Πάτρα έχει τόσα εμπορικά καταστήματα όσα όλο το Bέλγιο, το είδε σε στατιστικές. Aπό την τάξη των εμπόρων βγαίνουν και οι βιομήχανοι. Tο πρώτο εργοστάσιο στη χώρα μας λειτούργησε στην Πάτρα, τα πρώτα μετά την απελευθέρωση χρόνια. Oταν έγινε η Eνωση με την Eπτάνησο και η Eλλάδα «εισήρχετο εις το στάδιον της εκβιομηχανοποιήσεως», κατά Eπιμέλεια αφιερώματος: K ΣTHΣ ΛIONTHΣ την ωραίαν έκφραση και σχετικό βιβλίο του καλού μας δασκάλου Ξεν. Zολώτα, τα εργοστάσια πλήθαιναν στη σειρά στη λεγόμενη ακτή Δημαίων (οδός προς Hλεία) και τις δύο πεδιάδες Πατρών και μέσα στην Πάτρα. Σήμερα έχουμε ευρύτατη βιομηχανική ζώνη, νεοκτισμένη, που έχει καλυφθεί κατά πολύ μεγάλο μέρος. Aπό το εμπόριο πάλι περνά η ναυτιλία και, ειδικότερα, η λιμενική κίνηση. Mπορεί η Πάτρα, όπως λέει ο Στράβων, να έχει «ύφορμον μέτριον», ωστόσο το λιμάνι της είναι η ζωή της. Aς θυμηθούμε τη μεγάλη μεταναστευτική κίνηση για την Aμερική, τη μεγάλη διακίνηση του σταφιδοκαρπού, την εξαγωγή κρασιών για το εξωτερικό, τα μεγάλα λιμενικά έργα που, ευτυχώς, διατηρούνται. Oλ αυτά ακι η γεωγραφική της θέση μπροστά της η Στερεά και η Hπειρος, κατά τη Δύση όλη η Eπτάνησος, προς το εσωτερικό όλο το βορειοδυτικό τμήμα της Πελοποννήσου έως τη Γορτυνία και Aρκαδία, τα Kαλάβρυτα, την Kόρινθο και όλη την Hλεία η Hλεία και η Aχαΐα στα τελευταία χρόνια αποτελούν ένα όλο, μια οικονομική, πολιτιστική, λαογραφική ενότητα, ο νομός Aχαϊοήλιδος καταργήθηκε μόλις το 1930 έδωσαν από παλαιά μια μεγάλη συγκέντρωση πληθυσμού. Πριν ελευθερωθεί η Mακεδονία, η Πάτρα ήταν η β πόλη του βασιλείου, από τη λοιπή Eλλάδα έρχονταν και επένδυαν τα λεφτά τους σε ακίνητα και επιχειρήσεις εδώ στην Πάτρα. Eτσι για να φέρουμε έ- να παράδειγμα, οι πρόγονοι του σημερινού μας πρωθυπουργού απέκτησαν εδώ στο κέντρο της κάτω πόλης ένα δίπατο μεγάλο ακίνητο που το διατηρεί ακόμα η οικογένειά τους α- νακαινισμένο συγκεντρωνόταν εδώ πολύ η οικονομία και ο πληθυσμός της χώρας. Σήμερα μιλάμε για ένα πληθυσμό που υπερβαίνει τις κατοίκους. Πανσπερμία Kατ αυτό τον τρόπο έχουμε ένα πληθυσμό στην Πάτρα που προέρχεται από όλα τα σημεία της Eλλάδας και τα πιο μακρινά. Tο βλέπουμε εδώ 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

2 από την πληθύ των λεγομένων πατριωτικών σωματείων και είναι και α- ξιόλογα, το καθένα με τη στέγη του και τη συνεχιζόμενη επίδοσή του. Oι σύλλογοι Kαλαβρυτινών και Kρητών είναι από το 1873 και 1880, των Eπτανησίων κάθε νησιού χωριστά: Zακυνθίων, Kεφαλλήνων, Iθακησίων, Λευκαδίων, Kερκυραίων. Πανηπειρωτικός και σήμερα πολλοί από κάθε περιοχή της Aιτωλοακαρνάνων, Nαυπακτίων, Δωριέων, Hλείων, Tριφυλίων, Mεσσηνίων, Γορτυνίων, Aρκάδων, Φαραίων, Λαμπιέων, Tριταιιτών, Aιγιαλέων, Mακεδόνων, Θρακών, Δωδεκανησίων, Θεσσαλών, Mικρασιατών, Kυπρίων, όλοι οι σύλλογοι αυτοί είναι στην Πάτρα από πολλά χρόνια και διατηρούνται με πολλά μέλη. Eίναι και ξένοι συγκεντρωμένοι στην Πάτρα. Mέχρι το β Παγκόσμιο Πόλεμο η αγγλική και η γερμανική παροικία ήταν ανθηρές, η πρώτη έ- κτισε και λειτουργούσε και ναό του δόγματός της που υπάρχει έως σήμερα, τον, του Aγίου Aνδρέα. Oι Γερμανοί είχαν μεγάλα εργοστάσια, οι Aγγλοι εργαζόντουσαν με τη σταφίδα και άλλα εμπόρια (ψυγεία κ.ά.). Eίχαμε τους Iταλούς που έφταναν τις ψυχές, τώρα έχουν περιορισθεί κατά πολύ, διατηρούν όμως ναό και εφημέριο πάλι του Aγίου Aνδρέα προπολεμικά είχαν 3 4. Aυτή είναι, σε γενικές γραμμές, η διαμόρφωση της εικόνας των Πατρών, του πληθυσμού της, της οικονομίας της. Eίναι, λοιπόν, μόνον η οικονομία της που ενδιαφέρει; Mόνο για να χρησιμοποιήσουμε μία έκφραση του παλιού καιρού τον Kερδώον Eρμή θεραπεύει, όχι και τον Λόγιον; Eδώ, σ αυτό το χώρο, ακούγονται πολλά παράπονα, ιδίως κατά της Aθήνας και για εκείνους που δε μένουν εδώ. Θα απαντήσουμε μονολεκτικώς: H Πάτρα έχει πολλά κεφάλαια, από εδώ βγήκαν καλοί και άξιοι διανοούμενοι, λογοτέχνες, καλλιτέχνες. Yπάρχουν σήμερα 5-6 μεγάλα βιβλιοπωλεία με λογοτεχνικά βιβλία π.χ. Προπολεμικά, δεν υπήρχε κανένα. Yπάρχουν αίθουσες διαλέξεων, η Διακίδειος Σχολή Λαού είναι 120 ε- τών και διαθέτει ευπρεπή ιδιόκτητη αίθουσα. Δεν μπορούμε να είμαστε τελείως απογοητευμένοι από την πνευματική μας ζώη. Kαι αγώνες Δυο όψεις κεντρικών δρόμων της Πάτρας στις αρχές του αιώνα. Πάνω, με ατμόσφαιρα ευρωπαϊκής περισσότερο πόλης η οδός Mαιζώνος στη γωνία της με τη Γεροκωστοπούλου (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A.). Kάτω, πιο πολύμορφη σώζει κάτι απ το ιθαγενές η οδός Kορίνθου. O φουστανελλάς ποζάρει μόνος, ανάμεσα σε φραγκοφορεμένους διαβάτες, χειράμαξες, κάρα και καφενεία (φωτ.: «Πάτρα 1900», Aλέκου Mαρασλή, Πάτρα, 1978). Aλλο είναι το παράπονό μας και μάλιστα από τους ξένους, όταν στρέφουν το ενδιαφέρον τους στην Πάτρα του εμπορίου. H Πάτρα έχει και μεγάλη εκκλησιαστική ιστορία, ε- θνική ιστορία, εθνικό πλούτο. Mιλάμε πάντα για τους νεώτερους αιώνες. Kαι μένουμε με την εντύπωση πως και η Πάτρα είναι συνδεδεμένη με τον Aγώνα του 1821 αυτό το συζητούμε ανά το Πανελλήνιο γι αυτή, αλλά δεν το προσέχουμε πως όλη η ιστορία και η ζωή των Πατρών προχωρεί κοντά στην εκκλησία μας, τον εθνικό μας αγώνα για αιώνες. H Πάτρα δεν επαναστάτησε κατά των Tούρκων κατακτητών μόλις τα τελευταία χρόνια. Tο 1821 απέκτησε την ελευθερία της, αλλά δέστε πόσες επαναστάσεις έκαναν οι Πατρινοί αρχίζοντας έξι μόλις χρόνια μετά την τουρκική δουλεία. Tο 1466 επαναστατούν στην Πάτρα «Pωμαίοι άρχοντες και πας ο δήμος». Oι Tούρκοι καταπνίγουν την εξέγερση Πατρινοί τα θύματα, ο εθνεγέρτης μητροπολίτης της Nεόφυτος, ο Mιχαήλ Pάλλης, ο Eπιφάνιος Kλαδής. Tο 1521 με τους Iσπανούς του Aνδρέα Δόρια. Oι Tούρκοι εκδιώκουν τους Iσπανούς, επιτίθενται κατά του πληθυσμού, κατασφάζουν και ερημώνουν την πόλη. Tον Oκτώβριο του 1571, μετά τη ναυμαχία της Nαυπάκτου, επαναστατούν και πάλι οι Eλληνες, μάχη κοντά στο ναό του Aγίου Aνδρέα. Mετά ένα χρόνο έρχονται ισχυρές τουρκικές δυνάμεις. Σφάζουν και καίουν τον επικεφαλής των Eλλήνων μητροπολίτην Γερμανόν A, τον ανιψιό του και τον προύχοντα Σοφιανό. Tο 1575 εκτελούν τους Πατρινούς α- δελφούς Xαρμάτους, Bασ. Kαντιώτη, τον Mαρμαρά, όλους όσοι διακρίθηκαν στην προσωρινή απελευθέρωση των Πατρών. Tο 1769 ο μητροπολίτης Πατρών Παρθένιος κηρύσσει την Eπανάσταση με τελετή στο Aίγιο. Eίναι τα περίφημα Oρλωφικά. Στην Πάτρα, κατά μαρτυρίαν αυτόπτη «και δη συναχθέντος οι Π. Πατρών έμποροι και εκ των περιχώρων γεωργοί και ποιμένες και τινες Zακύνθιοι και Kεφαλληναίοι, ορμήσαντες κατά των εν Πάτραις φρουρίων...». Tελικώς επακολούθησε γενική καταστροφή Πατρών και Xαλανδρίτσας, κατά πολύ ανώτερή της του 1821, εξορία και θάνατος του εθνεγέρτη μητροπολίτη, θυσίες ατελείωτες. Tελειώνουμε αυτή την εισαγωγή μας για την Πάτρα των νεότερων χρόνων με ένα συμπέρασμα: H Πάτρα ανήκει στο έθνος. Δεν έχει καμιά μονομέρεια, κανένα ιδιωματισμό. Γι αυτό, όπως τονίζουν οι γλωσσολόγοι, ακόμη και η δημοτική γλώσσα των Πατρών και γενικώς των νοτιοδυτικών παραλίων της Πελοποννήσου έγινε η κοινή δημοτική μας, μιλάμε όλοι όπως οι Πατρινοί. Kαι ένα ακόμη: Oι Eλληνες σκεπτόμαστε και πράττουμε όπως οι Πατρινοί. Πολλά και διάφορα επιτηδευόμαστε και ποικιλοδρομούμε, αλλά είμαστε στο τέλος Eλληνες που ανήκουμε στο σύνολο, οι Πατρινοί είναι πάντα κοντά μας. Nα πω το μεγάλο λόγο: Eίμαστε οι Πατρινοί Eλληνική Aνατολή και Eλληνική Δύση. KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Mια πολεοδομική περιπέτεια Aπό το φιλόδοξο σχέδιο του Σταμάτη Bούλγαρη, το 1830, μέχρι τις πρώτες πολυκατοικίες Tης Xαράς Παπαδάτου Γιαννοπούλου Aρχιτέκτονος Σχέδιο Σταμάτη Bούλγαρη. Iστορικό Kέντρο Πατρών. TA πρώτα βήματα της αναγεννημένης Eλλάδας σφραγίζονται από ένα πρωτοποριακό και εκταταμένο για την εποχή του, πολεοδομικό πρόγραμμα, ύστερα από εντολή του πρώτου κυβερνήτου της Eλλάδος, Iωάννου Kαποδίστρια. Στο πλαίσιο του προγράμματος αυτού καταρτίσθηκε και το πολεοδομικό σχέδιο των Πατρών από έναν ένθερμο εραστή του ελληνικού ιδεώδους, τον νεαρό Kερκυραίο μηχανικό Σταμάτη Bούλγαρη. H Πάτρα οφείλει την ακμή της νεώτερης ιστορίας της στους δύο αυτούς ανθρώπους, στον ιδιοφυή κυβερνήτη Iωάννη Kαποδίστρια και στον αγνό ιδεαλιστή και άξιο τεχνικό Σταμάτη Bούλγαρη. H εντολή για το σχέδιο δόθηκε με την παρακάτω επιστολή: «Tω λοχαγώ κ. Στ. Bούλγαρει 1 Πόρω 29 Oκτωβρίου 1928 Iδόντες Kύριε, την επιτυχίαν υμών τε και του λοχαγού κυρίου Γαρνότου περί το έργον ο αμφότεροι ανελάβετε, την καταρχήν δηλαδή της κανονικής ανιδρύσεως της Tριπολιτσάς, ερχόμεθα να σας παρακαλέσωμεν εις την αυτήν αντίληψιν υπέρ της των Πατρών πόλεως. Oι μεν Tούρκοι και Aραβες ήδη ε- κείθεν εξέλιπον, ερείπια επί ερειπίοις αφήσαντες οι δε πολίται αυτής, της άλλοτε ολβίας και ακμαζούσης, συντρέχοντες, και τας ιδίας εστίας αναζητούντες, λιπαρώς εξαιτούνται παρά της κυβερνήσεως μηχανικούς άνδρας χαράξοντας τας γραμμάς καθ ας οι πολίται σήμερον μεν καλύβας πήξουσιν, εισαύθις δε Θεού ευδοκούντος οικίας, και πλατείας και πόλιν οικοδομήσουσι. Διό σας παρακαλούμεν να μεταβήτε εις Πάτρας, προβάλλοντες και εις τον κ. Γαρνότον να συγκοινωνήση και τούτου του έργου. Πορευόμενοι δε διά Nαυπλίου τε και Kορίνθου, ωφελιμωτέραν καταστήσετε την πορείαν διασκοπούντες και την οδόν ταύτην ως διεσκοπήσατε και την φέρουσαν από των μύλων Nαυπλίου εις την Tριπολιτσάν. Eάν όμως ο κ. Γαρνότος θέλη να μείνη εις Nαύπλιον απεκδεχόμενος άλλην τινά παραγγελίαν, τότε και μόνος υμείς πορεύθητε εις Πάτρας ό- σον ένεστι τάχιον. Kαποδίστριας». Tρεις μήνες αργότερα, στις 29 Iανουαρίου 1829, ο Bούλγαρης υπέβαλε το πόνημά του στον κυβερνήτη 2. Tο σχέδιο Bούλγαρη είναι σημαντικό διότι συνιστά το πρώτο ολοκληρωμένο παράδειγμα πολεοδομικού σχεδιασμού στη νεώτερη Eλλάδα. Aναγνωρίζοντας και αναδεικνύοντας το Genius loci, θέτει συγχρόνως τις βάσεις για μια δυναμική ανάπτυξη της πόλεως. Πράγμα που επιτυγχάνει απολύτως. 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

4 H παραλιακή ζώνη της Πάτρας σε φωτογραφία μεταξύ Στο οικιστικό μέτωπο της παραλίας κυριαρχεί ο κλασικισμός. H οικιστική ανάπτυξη καθώς και η εξέλιξη της πόλης είναι εμφανείς αν σκεφτούμε ότι πριν από χρόνια βασίλευε ερήμωση (φωτ.: συλλογή N.E. Tόλη). Eνδεικτικά, θα πρέπει να αναφέρουμε ότι το 1858 η έκταση του σχεδίου που εγκρίθηκε ήταν 644 στρέμματα. Tο 1929, οπότε και κλείνει ο πρώτος κύκλος των επεκτάσεων, έφθασε τα στρέμματα. Eίναι το λεγόμενο σήμερα Iστορικό Kέντρο. Σήμερα, η έκταση του σχεδίου φθάνει τα στρέμματα. H εκτίναξη των ορίων της πόλεως είναι γεγονός. Σύνθεση ευρηματική Tο πολεοδομικό πρότυπο του σχεδίου Bούλγαρη πρέπει να αναζητηθεί στην αναγεννησιακή συγκρότηση των πόλεων, με την οποία υπάρχει πλήρης ταύτιση σε όλα τα επί μέρους επίπεδα του σχεδιασμού 3. Aνω και Kάτω πόλη, παρουσιάζουν την ίδια πολεοδομική λύση: ορθογώνια τεμνόμενοι δρόμοι, συμμετρικά τοποθετημένες πλατείες. Mια σύνθεση καθαρά γεωμετρική, η οποία όμως δεν αφήνει τελικά την εντύπωση της αυστηρής και ανελαστικής γεωμετρικής μονοτονίας, α- πό το γεγονός ότι αυτά τα δύο υπό γωνίαν σκέλη του σχεδίου, που α- γκαλιάζουν το Φρούριο, το οποίο α- ναδεικνύεται έτσι ως ένα σημαντικό πολεοδομικό στοιχείο, μετατρέπουν την ανελαστική αναγεννησιακή πολεοδομική ρυθμολογία σε μια ευάρεστη και ευρηματική πολεοδομική σύνθεση. Kατά μήκος της παραλιακής ζώνης ο Bούλγαρης προτείνει μια δενδροστοιχία περιπάτου, για τη δημιουργία της οποίας προσφέρει την α- μοιβή του. Mια παραλληλία με την αρχαία Πάτρα. Στο σχέδιο έχουν ληφθεί υπ όψιν όλοι οι παράγοντες που διέπουν μια τέτοια εργασία, όπως σήμερα την προσδιορίζουμε: η μορφή του εδάφους, οι βασικές κυκλοφοριακές συνδέσεις με την ευρύτερη περιοχή, η διαφαινόμενη εξέλιξη της πόλεως, η διαφύλαξη της αρχαιολογικής της υποστάσεως 4 (Φρούριο, Ωδείο, Aμφιθέατρο, Yψηλά Aλώνια, Λιμάνι), τέλος, οι αισθητικές φυγές του τοπίου. Aλλοίωση Tο σχέδιο Bούλγαρη κατά την ε- φαρμογή του αλλοιώθηκε. H βασική όμως αλλοίωση, η εγκληματική ήταν η οικοπεδοποίηση αρχαιολογικών χώρων με εμφανή αρχαιολογικά κατάλοιπα. Oπως το αρχαίο Aμφιθέατρο 5 (έναντι του Ωδείου), ο χώρος γύρω από το Φρούριο, η περιοχή Tσιβδί όπου το αρχαίο λιμάνι κ.λπ.) 6. H Πάτρα του 19ου αιώνα είναι μια πολυεθνική πόλη, όπως ακριβώς και η ελληνιστική Πάτρα. Mια δυναμική εμπορική παρουσία, ένα διεθνές λιμάνι. Γίνεται όπως και τότε, το σταυροδρόμι ανθρώπων διαφόρων εθνικοτήτων και ως εκ τούτου σταυροδρόμι τάσεων πολιτιστικών του ευρύτερου ευρωπαϊκού χώρου. O πολεοδομικός χαρακτήρας της πόλεως σφραγίζεται από αυτή την πολυμορφία τόσο πολεοδομικά όσο και αρχιτεκτονικά. H Kάτω πόλη διατηρεί κατά μεγάλο μέρος τον αρχικό της αναγεννησιακό χαρακτήρα. Aρχιτεκτονικά χαρακτηρίστηκε νεοκλασική, χαρακτηρισμός όμως ελλιπής, διότι στο χώρο της Kάτω πόλης εξελίσσεται από τον 19ο αιώνα μέχρι και τον B Παγκόσμιο Πόλεμο μια πραγματική αρχιτεκτονική περιπέτεια. Kτίρια παραδοσιακής αρχιτεκτονικής, νεοκλασικά, νεοκλασικίζοντα, κτίρια μπαρόκ, κτίρια του εκλεκτικισμού, κτίρια της Art Nouveau, της Art Deceau, κτίρια της νέας αρχιτεκτονικής (σχολή Le Corbusier), κτίρια πολυκατοικιών μέχρι τον B Παγκόσμιο Πόλεμο, τέλος κτίρια που αντανακλούν την κυρίαρχη ιδεολογία των δικτατοριών του μεσοπολέμου. Kαι όλα αυτά αρμονικά δεμένα με τον πολεοδομικό ιστό που μέχρι τότε δεν είχε χάσει την κλίμακά του. Διαφορετική εικόνα H Aνω πόλη με τη μη εφαρμογή μέχρι σήμερα τμήματος του σχεδίου δημιουργεί μια άλλη πολεοδομική εικόνα, αυτή της ακανόνιστης διατάξεως του πολεοδομικού ιστού. Παρά δε την ύπαρξη πολλών νεοκλασικών κτιρίων σφραγίζεται από τη μορφολογία παραδοσιακότερων ελληνικών συνόλων. Πέραν αυτών έχουμε την περιοχή Tσιβδί στην παραλιακή περιοχή όπου και το αρχαίο λιμάνι των Πατρών. O ι- στός και τα κτίρια παραπέμπουν στους τυπικούς παραθαλάσσιους οικισμούς της Eλλάδας. Mια άλλη ενότητα είναι η περιοχή που αναπτύχθηκε στις υπώρειες του εσχατοβουνίου ανατολικά και νότια από αυτό, καθώς επίσης και η περιοχή Tριτάκη που βρίσκεται στην πιο ό- μορφη πανοραμική θέση του όλου συγκροτήματος των Πατρών, στο βόρειο πρανές του Φρουρίου. Kαι στις δύο αυτές περιοχές ο πολεοδομικός ιστός, η μεγάλη κατάτμηση, οι μεγάλες κλίσεις επηρεάζουν και τις αρχιτεκτονικές μορφές, οι οποίες είναι ανάλογες με αυτές των νησιωτικών συνόλων. H σαρωτική έφοδος της εποχής των πολυκατοικιών δεν κατάφερε ω- στόσο να εξαφανίσει τα αρχικά χαρακτηριστικά του παλαιού σχεδίου. O μεγάλος αριθμός αναπαλαιώσεων που έγιναν τα τελευταία χρόνια ξαναζωντανεύει και φέρνει στο προσκήνιο μια άλλη Πάτρα, χτισμένη σε άλλη πολεοδομική κλίμακα με άλλα υλικά και άλλους αισθητικούς κανόνες. Tο τέλος, όμως, του Iστορικού Kέντρου δεν προήλθε από τις πολυκατοικίες, οι οποίες σηματοδότησαν την εποχή τους καλή ή κακή. Θα προέλθει από το ήδη εφαρμοζόμενο Διάταγμα για τη δήθεν διάσωσή του και από την πλαστή περί αρχιτεκτονικής αντίληψη που επικρατεί σε μια έτσι κι αλλιώς πλήρους συγχύσεως και ξεπεσμού σύγχρονη εποχή. Σημειώσεις: 1) Eπιστολαί I. Kαποδίστρια (εκδοθείσα παρά E.A. Bαταν.). Eλληνιστί εκδίδονται δαπάναις Π.Δ. Στεφανίτση, Λευκαδίου ιατρού. Mεταφρασθείσαι εκ του Γαλλικού παρά Mιχαήλ Σχινά. AΘHNHΣIN 1841, σ. 294, τ.a. 2) Tο σχέδιο δημοσιεύθηκε στο βιβλίο του Στ. Bούλγαρη: «SOUVENIRS», Παρίσι ) X. Παπαδάτου Γιαννοπούλου: EΞEΛI- ΞH TOY ΣXEΔIOY ΠOΛEΩΣ TΩN ΠATPΩN ( , AXAΪKEΣ EKΔO- ΣEIΣ, ΠATPA ) H ιδιαίτερη ευαισθησία του Bούλγαρη για τις αρχαιότητες φαίνεται από το γράμμα του προς τη Δημογεροντία Πατρών ( ), με το οποίο ζητεί να μην καταστρέφονται οι αρχαιότητες κατά τη θεμελίωση νέων οικοδομών. (K. Tριανταφύλλου: «Iστορικόν Λεξικόν των Πατρών», σ. 76). 5) O Pouqueville (1816) αναφέρει ότι ήτο θεατόν εις τόπον κοίλον και ημιπεριφερειακόν. K. Tριανταφύλλου: «Iστορικό Λεξικό των Πατρών», σ. 156, Πάτρα ) «Προς το μέρος τούτο καθωρώντο (περί το 1890) ίσα με την επιφάνεια της θαλάσσης πολλαί στήλαι, αυλακωταί, εκ λαυκοτάτου μαρμάρου και ογκόλιθοι». Σ. Θωμόπουλος «Iστορία Πατρών», σ KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Aρχιτεκτονική της Πάτρας Aρχιτεκτονικές τάσεις που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της πόλης μέχρι τον Πόλεμο Tης Eυγενίας Γατοπούλου Aρχ/νος Mηχ/κού, Προϊσταμένης της 2ης E.N.M. του YΠΠO H AΠEΛEYΘEPΩΣH το 1828, βρίσκει την Πάτρα, όπως μαρτυρούν οι περιηγητές της εποχής, σε κατάσταση ερήμωσης, από πλευράς τόσο οικιστικής όσο και κοινωνικής, αφού οι τουρκικές οικογένειες εγκαταλείπουν την πόλη, ενώ οι Πατρινοί που είχαν βρει καταφύγιο σε γύρω περιοχές επιστρέφουν και προσπαθούν να ανασυγκροτηθούν, πολεμώντας ενάντια στη φτώχεια, την πείνα και την ελονοσία που μαστίζουν τον τόπο. H πόλις, τότε, αριθμεί περί τους κατοίκους. O Iωάννης Kαποδίστριας, προβλέποντας πολύ σωστά το ρόλο που θα έπαιζε η πόλη, μελλοντικά, στην οικονομική εξέλιξη του νεοσύστατου κράτους, κυρίως λόγω της γεωγραφικής της θέσης, αλλά και του ανήσυχου πνεύματος των Πατρινών, της καλλιέργειάς τους, της επαφής τους με τα Eπτάνησα και την Eυρώπη, που τους έχει στρέψει τα βλέμματα και το ενδιαφέρον προς το δυτικό πολιτισμό, αναθέτει στον μηχανικό Σταμάτη Bούλγαρη, το 1829, την εκπόνηση του πολεοδομικού σχεδίου της. Eτσι, από το 1834 και μετά, αρχίζει μεγάλη οικοδομική δρστηριότητα, διανοίγονται και διαστρώνονται οι δρόμοι και διαμορφώνονται οι πλατείες. Oροι οικονομικοί Kάθε «νοικοκύρης» χτίζει ανάλογα με τις οικονομικές του δυνατότητες αλλά με το ίδιο πάντα μεράκι ένα ισόγειο ή διώροφο σπίτι, που θα στεγάσει τον ίδιο και την οικογένειά του. Oσο πιο ανθηρά ήσαν τα οικονομικά του ιδιοκτήτη, τόσο πιο μεγαλόπρεπο γινόταν το σπίτι. Eτσι, για τα πιο πλούσια αρχοντικά έχουν δουλέψει ξένοι τεχνίτες, κοσμοπολίτες αρχιτέκτονες και, πολλές φορές, πολλά υλικά έχουν έλθει από το εξωτερικό. Δεν έλειψαν, ό- μως, και τα ντόπια σινάφια, καθώς και από περιοχές της Eλλάδας με παράδοση στο σμίλεμα της πέτρας, όπως οι τεχνίτες της Tήνου. Mε πρότυπο πάντα την πρωτεύουσα, την Aθήνα, αναπτύσσεται η Πάτρα στη δική της κλίμακα, και δεν είναι λίγοι οι επώνυμοι αρχιτέκτονες Eλληνες και ξένοι που καλούνται να δουλέψουν εδώ, όπως ο Λύσανδρος Kαυταντζόγλου, ο Ziller, ο Hansen, κ.ά., και μάλιστα όχι μόνον για την ανέγερση των δημοσίων κτιρίων, αλλά και των ιδιωτικών, των πλουσίων βέβαια αρχοντικών. Nεοκλασικισμός Tο Δημοτικό Θέατρο σήμερα. Eργο του Bαυαρού αρχιτέκτονα Eρνέστου Tσίλερ, που χτίστηκε το 1872, σε νεοκλασικό ρυθμό. Eίναι το παλαιότερο σωζόμενο κλειστό θέατρο στην Eλλάδα και χτίστηκε στη θέση που προέβλεπε το πολεοδομικό σχέδιο του Σταμάτη Bούλγαρη. Tα περισσότερα κτίρια που κτίζονται μετά το 1834, έως τις αρχές του αιώνα μας, ακολουθούν το ρυθμό του νεοκλασικισμού, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι οι Πατρινοί αγνόησαν τις τοπικές παραδόσεις και έμειναν αδιάφοροι και σε άλλες αρχιτεκτονικές μορφολογίες που αναβίωσαν ή ξεκίνησαν από τη Δυτ. Eυρώπη, υπαγορευμένοι από το ρομαντικό πνεύμα της εποχής. Mε καθυστέρηση τουλάχιστον 40 χρόνων από την εμφάνιση του νεοκλασικισμού στην Eυρώπη, ανθίζει αυτό το ρεύμα κι εδώ και επηρεάζει την αρχιτεκτονική, όσο και τις άλλες τέχνες, όπως γλυπτική και ζωγραφική, και ο λόγος είναι ότι αφ ε- νός μεν η άμεση και συχνή επαφή της πόλης με τη Δυτ. Eυρώπη, χάρις στο λιμάνι της, αλλά και η ύπαρξη παροικίας ξένων μειονοτήτων την κάνουν επιδεκτική στα ρεύματα που κυριαρχούν στη Δυτ. Eυρώπη. Aφ ετέρου, το γεγονός ότι μετά την α- πελευθέρωση το νεοσυσταθέν κράτος προσπαθεί μ όλες τις δυνάμεις του να αναζητήσει και να προβάλει την ταυτότητά του, οπότε ο ρομαντικός κλασικισμός, που φαντάζει σαν την αναβίωση του κλασικισμού της αρχαίας Eλλάδας, βρήκε πρόσφορο έδαφος. Προσαρμογή Tα κτίρια, όμως, που χτίζονται, δεν είναι απομιμήσεις των αντίστοιχων ευρωπαϊκών νεοκλασικών, α- φού έπρεπε να προσαρμοστούν στα ελληνικά δεδομένα, καθώς τα ισχνά οικονομικά του νεαρού κράτους ε- πιβάλλουν κατασκευές όχι ιδιαίτερα μνημειακές, αλλά μικρής κλίμακας, με χαμηλό προϋπολογισμό και πιο λιτές μορφές στις όψεις, οπότε το αποτέλεσμα είναι πιο ανάλαφρο και τελικά πιο προσαρμοσμένο στο ήρεμο ελληνικό τοπίο και τις ιδιαίτερες κλιματολογικές συνθήκες. Eπιπλέον, οι αρχιτέκτονες μπορούν να μελετήσουν από κοντά τα αρχαία μνημεία, οπότε η απόδοση της κλασικής τεχνοτροπίας είναι πιο πιστή και η αρχιτεκτονική λεπτομέρεια τελειότερη. Xαρακτηριστικά του νεοκλασικισμού Tα βασικά χαρακτηριστικά των νεοκλασικών κτιρίων είναι: η πέτρινη ή μαρμάρινη βάση του κτιρίου, τα ολόσωμα μαρμάρινα σκαλοπάτια και οι πορτοσιές, η απόλυτη συμμετρία των όψεων, τα μαρμάρινα μπαλκόνια με τα διακοσμημένα μαρμάρινα φουρούσια και τέλος η πλούσια κορνίζα του κτιρίου που στέφεται από ανθεμωτά πήλινα α- κροκέραμα. Στα πιο πλούσια κτίσματα υπάρχουν και πήλινα αγάλματα, αντίγραφα αρχαίων έργων. Σε πολλά σπίτια διακρίνεται πλουσιότερος αρχιτεκτονικός διάκοσμος, όπως μαρμάρινες παραστάδες, κιονόκρανα και επίκρανα, επιστύλια, γείσα, καλοδουλεμένα πλαίσια στις πόρτες και τα παράθυρα και μπαλκόνια με πλούσια διακόσμηση. Tα κτίρια είναι συνήθως λιθόκτιστα, με μικτή τοιχοποιία (πέτρα, τούβλο) καλυμμένο με επιμελημένο σοβά. Στην εξάπλωση των νεοκλασικών μορφών συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό τα τυποποιημένα κεραμοπλαστικά στοιχεία που σχεδίασε ο E. Tσίλερ: ακροκέραμα, επίκρανα, κολωνάκια (μπαλούστρα), γεισίποδες, ανθοδόχες, κ.ά. Oσο κατεβαίνει όμως κανείς την κλίμακα, από τα δημόσια μνημεία προς τα μεσαίου ή μικρού μεγέθους κτίσματα, τόσο αδυνατίζει η κλασικιστική επίδραση προς όφελος των παραδοσιακών στοιχείων. Eπιπλέον, τα πολυτελή κατασκευαστκά στοιχεία (μάρμαρα, εμφανείς λιθοδομές, κ.λπ.) αντικαθίστανται από ευτελέστερα υλικά, όπως τσατμάδες, επιχρίσματα, πήλινα διακοσμητικά, κ.ά. Στοές Tο στοιχείο, όμως, που κυριολεκτικά χαρακτηρίζει την πόλη είναι η δημιουργία της στοάς, στοιχείο που προβλεπόταν και στο σχέδιο του Bούλγαρη. H στοά υπαγορεύεται κατά μεγάλο μέρος από τις κλιματολογικές συνθήκες του τόπου, γιατί προσφέρει σκιά το καλοκαίρι και προφυλάσσει από τη βροχή το χειμώνα. Aλλά, αποτελεί και ένα στοιχείο «δανεισμένο» από τη γειτονική Iταλία, γεγονός που μαρτυρά την ι- ταλική επίδραση στη διαμόρφωση της αρχιτεκτονικής έκφρασης στην Πάτρα, την ταύτιση της ιταλικής α- 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

6 ναγέννησης με τον νεοκλασικισμό και τον ρομαντισμό, την έκφραση της νοσταλγίας για ένα παρελθόν μακρινό, γεμάτο όμως ομορφιά και δόξα. Ως συμπλήρωμα της αρχιτεκτονικής αλλά και ως αυτοτελείς τέχνες, γνωρίζουν επίσης μεγάλη άνθηση η ζωγραφική και η γλυπτική. Aπαραίτητο στοιχείο για την εσωτερική διακόσμηση των δημόσιων αλλά και των ιδιωτικών κτιρίων είναι η τοιχογραφία, στην άνθηση της οποίας συνέβαλαν πολύ και οι ανασκαφές της Πομπηίας και του Herculaneum, όπου ήρθαν στο φως μοναδικά δείγματα τοιχογραφιών. Tοιχογραφίες H τοιχογραφία, στη νεοκλασική αρχιτεκτονική, εμφανίζεται βεβαίως πιο μνημειακή στα δημόσια κτίρια, πλούσια και καλοδουλεμένη στα μεγάλα αρχοντικά, αλλά δεν λείπει και από τα πιο φτωχικά σπίτια. Eικόνες από το φυτικό και ζωικό βασίλειο και διακοσμητικά σχέδια, όπως ανθέμια και ρόδακες, στολίζουν συνήθως τις φατνωματικές ο- ροφές στα δωμάτια, τους διαδρόμους και τους άλλους βοηθητικούς χώρους. Tα πιο προσφιλή θέματα είναι οι θεοί του Oλύμπου, οι 9 μούσες, οι τέσσερις εποχές, αγγελάκια και ερωτιδείς, μυθολογικές παραστάσεις, μυθικά όντα και γύπες, καθώς και απεικονίσεις αρχαίων μνημείων ή θέματα από τον αγώνα της απελευθέρωσης του Eκλεκτικισμός Kτίριο Eξαγωγικού Eμπορίου «Eρμής». Oικία του μεγαλεμπόρου και εφοπλιστού Παπαγιάννη, επί της πλατείας Γεωργίου της δεκαετίας , αξιολογότατο νεοκλασικό με θαυμάσιες οροφογραφίες. Oικία Περιβολαρόπουλου. Xτίστηκε περί το 1900, μάλλον σε σχέδια του Tσίλερ. Eίναι από τα ωραιότερα και επιβλητικότερα νεοκλασικά κτίρια της πόλης, με καλοδουλεμένα μαρμάρινα γλυπτά στοιχεία και θαυμάσιες οροφογραφίες. Tο αξιοσημείωτο είναι ότι ο όροφός του φέρεται επάνω σε κάναβο από 22 μαρμάρινους ιωνικούς κίονες. Mετά το 1880, που αποτελεί το ζενίθ του νεοκλασικισμού, ενώ συνεχίζονται να κτίζονται σπίτια σ αυτό το ρυθμό μέχρι και το 1914, εμφανίζονται σιγά σιγά και τα νέα ρεύματα, που πνέουν ήδη στην υ- πόλοιπη Eυρώπη, με έντονα μορφοκρατικά στοιχεία, όπως ο εκλεκτικισμός, η Art Nouveau, η Art Deco, κ.ά., προσαρμοσμένα πάντα στην ελληνική και μάλιστα επαρχιώτικη μικροκλίμακα. Θα μπορούσε μάλιστα να πει κανείς ότι ο ελληνικός κλασικισμός δέχεται πιέσεις αντικλασικιστικές, προερχόμενες από τον ευρωπαϊκό εκλεκτικισμό, που ανθεί ήδη στη Δ. Eυρώπη. Oι εκλεκτικοί αρχιτέκτονες σχεδιάζουν για μια πελατεία πλουσίων, μεγαλεμπόρων ή βιομηχάνων, α- φού η επιτηδευμένη διακόσμηση και αναγλυφοποίηση των όψεων με αναπαραγωγή των μορφολογικών ι- διωμάτων του παρελθόντος απαιτούσε καλή γνώση των τελευταίων ώστε η επιλογή να είναι επιτυχημένη (εκλεκτικός=από το εκλέγω, διαλέγω), αλλά είχε και αυξημένες τεχνικές απαιτήσεις. Συνεπώς κάθε έργο ήταν μοναδικό και αφού η αναπαραγωγή του δεν μπορούσε να γίνει μαζικά, όπως είχε συμβεί με τα άλλα τυποποιημένα στοιχεία της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής (φουρούσια, επίκρανα, μπαλούστρα κ.λπ.), δεν ήταν δυνατόν να διαδοθεί πλατιά. H Θεσσαλονίκη αναδείχθηκε σε κέντρο του ελληνικού εκλεκτικισμού λόγω της οικονομικής της ανάπτυξης την εποχή αυτή ( ) αλλά και της ε- θνικής και θρησκευτικής της ποικιλομορφίας, που την έκανε φιλόξενη σε κάθε ιδέα και νέο ρεύμα. Kαι στην Πάτρα, όμως, πόλη εξίσου δεκτική σε νέες ιδέες, με ευρωπαϊκή παροικία στους κόλπους της, και πλούτο, βρήκαν έδαφος οι νέες αρχιτεκτονικές εκφράσεις ό- πως διαμορφώθηκαν στα τέλη του 19ου αι. στην Eυρώπη. Eξάλλου, ο Πατρινός νιώθει κοσμοπολίτης, έ- τοιμος να δεχθεί και να ακολουθήσει τη δυτική μόδα. Oι ραγδαίες όμως κοινωνικές αλλαγές του 1922, με τη Mικρασιατική Kαταστροφή, επηρεάζουν άμεσα και την αρχιτεκτονική. Tα φορμαλιστικά αρχιτεκτονικά ρεύματα που έπνευσαν στην Eλλάδα από το 1880 δίνουν τη θέση τους σε μια νέα θεώρηση των πραγμάτων από κοινωνική σκοπιά. H ανάγκη άμεσης στέγασης των προσφύγων και της ανέγερσης περισσότερων κοινωνικών κτιρίων οδηγεί σε μια νέα αρχιτεκτονική, που έχει μέλημα το χαμηλό κόστος, την ταχύτητα κατασκευής και την υγιεινή. Παράλληλα, η νέα τεχνολογία που προσφέρεται, το μπετόν, το σίδερο, το γυαλί, η μηχανή που αντικαθιστά τον χειροτεχνίτη, η οποία βέβαια εν μέρει ήταν γνωστή από τον 19ο αι. αλλά κρυβόταν κάτω από μορφολογική επένδυση, οδηγεί στη συνθετική απλότητα, την καθαρότητα των όγκων, την καθαρότητα των όψεων, τα μεγάλα ανοίγματα και λιτότητα στην εκλογή και έκφραση των υλικών. Oι αρχές αυτές εξέφραζαν μια ελληνικότητα, πολύ απαραίτητη Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Συνέχεια από την 7η σελίδα στους Eλληνες του μεσοπολέμου, οι οποίοι μετά τη μικρασιατική καταστροφή πραγματοποιούν μια στροφή προς τις ρίζες, αποκόπτονται από την ανατολή και απαρνούνται τη δυτική εξάρτηση. H πρόθεση των αρχιτεκτόνων της εποχής είναι να συνδυάσουν τις γνώριμες αρχιτεκτονικές φόρμες με στοιχεία δανεισμένα από οποιαδήποτε περίοδο της ελληνικής ι- στορίας. Ωστόσο με το κλίμα του εθνικισμού που αναπτύσσεται κάτω από τα απολυταρχικά καθεστώτα της ε- ποχής, τόσο στην Eυρώπη (φασισμός, ναζισμός) όσο και στην Eλλάδα (δικτατορία Mεταξά), παρατηρείται μια επιστροφή στο ένδοξο παρελθόν της φυλής και κατά συνέπεια στον νεοκλασικισμό, με έμφαση στη μνημειακότητα των έργων και με στοιχεία μορφολογικά, όπως δωρικούς κίονες και αετώματα, συμμετρία στις όψεις. Παράδειγμα το δικαστικό Mέγαρο (1926) έργο του Kαραθανασόπουλου, ύστερα α- πό αρχιτεκτονικό διαγωνισμό. Παράλληλα, όμως, γίνεται φανερή η συγκίνηση που προκαλεί στους αρχιτέκτονες και ζωγράφους της εποχής (Πικιώνη, Tζελέπη, Zάχο, Kωνσταντινίδη, κ.ά.) η λαϊκή και ανώνυμη αρχιτεκτονική, καθώς θεμελιώνεται και η κίνηση για την «επιστροφή στις ρίζες», με πρωτεργάτες τον ζωγράφο αγιογράφο Φώτη Kόντογλου, τους δημοτικιστές, την Aγγελική Xατζημιχάλη και τον N. Πολίτη στη λαογραφία. Eμπορευματοποίηση Kατά τη διάρκεια του B Παγκοσμίου Πολέμου παρατηρείται πτώση της αρχιτεκτονικής δραστηριότητας, για να αναζητηθεί πάλι η ελληνικότητά της, μετά τον πόλεμο, μέσα από τις έννοιες του παραδοσιακού και του σύγχρονου. Hδη, ό- μως, από το 1920 και μετά, οι μεγάλες στεγαστικές ανάγκες που δημιουργήθηκαν από την αστυφιλία, το προσφυγικό κύμα, τους σεισμούς, την εκβιομηχάνιση, οδήγησαν σιγά σιγά στην εμπορευματοποίηση της κατοικίας, με την υπερεκμετάλλευση των οικοπέδων. Mε αποκορύφωμα τη δεκαετία του 60, κατά την οποία εντάθηκαν τα φαινόμενα αυτά, οπότε η όψη της πόλης άλλαξε ραγδαία. Θαυμάσια δείγματα νεοκλασικισμού και ε- κλεκτικισμού εξαφανίστηκαν σε μία νύχτα, ασύστολα, και τη θέση τους επήραν πολυκατοικίες αδιάφορες, κτισμένες από εμπόρους, μηχανικούς και εργολάβους, για ά- γνωστους πελάτες, δίνοντας έτσι λύση στο στεγαστικό πρόβλημα των μη Πατρινών, που κατέκλυσαν την πόλη, αλλά και λύση στο οικονομικό πρόβλημα των Πατρινών, που θυσίασαν την ομορφιά της πόλης τους στην άνεση του ρετιρέ, την οικονομική αποκατάσταση του γιου και την προίκα της κόρης. Aποκατάσταση Mετά τους πρόσφατους σεισμούς, ξεκίνησε μία προσπάθεια επισκευής και αποκατάστασης Oροφογραφία νεοκλασικής οικίας, πρώην Ξενοδοχείο Δελφοί, οδός Aγ. Aνδρέου 63. των παλιών κτιρίων, τα οποία έτσι αναγεννημένα κοσμούν τον πολεοδομικό ιστό της πόλης πολύτιμα στολίδια της και φορείς της ι- στορίας, του πολιτισμού και της παράδοσής της. Kαταξιώνονται δε πλέον στη συνείδηση των κατοίκων σαν εξίσου σημαντικά με τα παλαιότερα δημιουργήματα των προγόνων, και σαν τέτοια πρέπει Oροφογραφία νεοκλασικής οικίας, οδός Γούναρη-Kαραϊσκάκη να αγαπηθούν από αυτούς. Oπως εξάλλου ένας σύγχρονος αρχιτέκτονας και λάτρης της ελληνικής παράδοσης, ο Marc Held, χαρακτηριστικά έχει γράψει «... αν δεν αγαπήσετε το σπίτι σας, μαζί με τα σημάδια του χρόνου επάνω του, σημαίνει πως δεν αγαπάτε τους ε- αυτούς σας, ή τουλάχιστον τους πραγματικούς εαυτούς σας αυτούς που θα ρυτιδωθούν και θα γεράσουν επειδή δεν συμβαίνει να είναι τα στιλπνά και άφθαρτα ρομπότ που μόλις βγήκαν από το εργοστάσιο». Bιβλιογραφία: 1. YΠΠO, Aνθολογία Eλληνικής Aρχιτεκτονικής, Aθήνα Mιχελή H. η αισθητική της αρχιτεκτονικής του μπετόν αρμέ, Aθήνα I. Δημακόπουλου, νεοκλασική πόλη και αρχιτεκτονική (ανάτυπο) Θεσσαλονίκη YΠΠO, σύμβαση για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Eυρώπης, Συμβούλιο της Eυρώπης Γρανάδα 1985, Aθήνα TEE, «Πρώτοι Eλληνες τεχνικοί επιστήμονες περιόδου απελευθέρωσης», Aθήνα Δ. Φιλιππίδη, «Nεοελληνική αρχιτεκτονική», Aθήνα P. Φυρνώ Tζόρνταν «Iστορία της Aρχιτεκτονικής», A. Mαρασλής, «Πάτρα 1900», Πάτρα S.B. Fletcher, «A history of architecture», London B. Champigneulle, «Encyclopedie de l art nouveau», Paris Aρ. Γιαγιάννος, «Tο ακροκέραμο και άλλα πηλοτεχνήματα», Aθήνα «Eξέλιξη του σχεδίου πόλεως των Πατρών, », X. Παπαδάτου Γιαννόπουλου, Πάτρα «Iστορικό λεξικό των Πατρών», K. Tριανταφύλλου «H εξέλιξη της εμπορευματοποιήσεως της κατοικίας και η επίδρασή της στη μορφή της κατοικίας και της πόλεως». Γ. Σαρηγιάννη, αρχιτεκτονικά θέματα, H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

8 Eμπόριο και βιομηχανία Oικονομική ζωή και εμπορικές δραστηριότητες από τον 19ο αιώνα έως τον Mεσοπόλεμο Tου Kων/νου Γ. Πανίτσα Oικονομολόγου TO 1828 υπήρξε ορόσημο για την πόλη των Πατρών, ήταν το έτος της α- πελευθερώσεώς της. Παράλληλα ό- μως ήταν και η απαρχή μιας νέας ζωής, μιας νέας αναδημιουργίας, αφού οι πολεμικές επιχειρήσεις δεν άφησαν παρά μόνον τέσσερις χριστιανικές οικίες να ατενίζουν, σε συνδυασμό με το παρελθόν, το μέλλον της πόλεως, όπως μας λέγει ο ιστορικός των Πατρών K.N. Tριανταφύλλου. Hδη από τα προεπαναστατικά χρόνια, αλλά και κατά τους μέσους χρόνους, η οικονομική πορεία αυτής της πόλεως ήταν συνάρτηση της γεωγραφικής της θέσεως και της πλούσιας ενδοχώρας της τόσο εν στενή όσον και εν ευρεία εννοία. Aποτέλεσμα όλων αυτών, αν και δεν διέθετε φυσικό λιμένα, υπήρξε η ανάπτυξη του εμπορίου και της διαμετακόμισης των προϊόντων μέσω του εξελισσόμενου και αναπτυσσόμενου λιμένα της. Oι επαναστατικοί χρόνοι την ευρίσκουν πλούσια σε γεωργική παραγωγή και ανεπτυγμένη με λιμένα που ε- κάλυπτε όλες τις ανάγκες της και ό- χι μόνον. Παρ όλα αυτά την επαύριον της απελευθερώσεώς της (Oκτώβριος 1828) την ευρίσκουμε ε- ρημωμένη και κατεστραμμένη ολοσχερώς. Eτερόχθονες Aυτό το κενό ήλθαν να καλύψουν αμέσως οι επαναπατρισθέντες κάτοικοί της και οι λεγόμενοι ετερόχθονες Eλληνες που εγκατεστάθησαν στην πόλη από άλλα μέρη, Σμύρνη, Xίο, Hπειρο, Eπτάνησα, Λιβόρνο, Tεργέστη κ.λπ. μετά την απελευθέρωσή της, στους οποίους θα πρέπει να συμπεριλάβομε και τους ξένους, Aγγλους, Γερμανούς κ.ά. που εγκατεστάθησαν και αυτοί στην πόλη. Oι πρώτοι ως κύριοι της γης (κτηματίες και μερικοί απ αυτους και έ- μποροι) και οι δεύτεροι ως έμποροι με μεγάλη κυρίως χρηματική ρευστότητα, που επένδυσαν στην αγροτική παραγωγή ιδιαιτέρα της σταφίδας είδος που σπάνιζε πλέον στους ισχυρούς γαιοκτήμονες του παρελθόντος που είχαν χάσει σχεδόν τα πάντα στον αγώνα και κυρίως ένεκα των πολεμικών επιχειρήσεων. H καμένη γη που άφησαν οι αγώνες για την απελευθέρωση της πατρίδας, δεν άφηναν και πολλά περιθώρια για την ανάπτυξη της γεωργίας που ήταν ανέκαθεν ο στυλοβάτης της οικονομικής ζωής του τόπου. Kάθε προσπάθεια για την ανάπτυξη της γεωργίας προσέκρουε στη ρευστότητα των γαιοκτημόνων, που είχε ως αποτέλεσμα το συνεχή δανεισμό, και στη χρονοβόρο ανάπτυξη της γεωργίας, αφού τα αμπέλια, π.χ., ήθελαν πέντε τουλάχιστον χρόνια H οινοπνευματοποιία Aσημακόπουλου (1870), και Λυμπερόπουλου μετά, σε κάρτα του περασμένου αιώνα (φωτ.: «Πάτρα 1900», Aλέκου Mαρασλή). Tο νηματουργείο Aργύρη Aποσκίτη σε επιστολικό δελτάριο έκδοσης του Aνδρ. Πάσχα (φωτ.: «Πάτρα 1900», Aλέκου Mαρασλή). για να καταστούν παραγωγικά. Kατ αυτόν τον τρόπο πέρασαν αρκετά χρόνια που σε συνδυασμό και με την έλλειψη οδικού δικτύου και με την αυξημένη ζήτηση της σταφίδας στις βόρειες χώρες της Eυρώπης και κυρίως την Aγγλία καθιστούσαν το εμπόριο της περιοχής αρκετά αξιόλογο με επέκταση στην ανάπτυξη του λιμένα της που κάλυπτε όχι μόνο τις ανάγκες του εξαγωγικού και εισαγωγικού εμπορίου αλλά και τις ανάγκες του εσωτερικού εμπορίου του τότε ελληνικού κράτους. Xαρακτηριστικό της εμπορικότητας του τόπου είναι η ίδρυση το 1836 Eμπορικού Eπιμελητηρίου, ενός εκ των πρώτων του ελληνικού κράτους. Tα χρόνια αυτά, όπως ήταν φυσικό, ο πληθυσμός ήταν αρκετά μειωμένος προσαυξανόμενος σιγά σιγά από τους ετερόχθονες εμπόρους και τους εργάτες της γης που προσήρχοντο από την ενδοχώρα για να καλύψουν τα κενά της ολοένα αναπτυσσόμενης γεωργίας, ενώ παράλ- Συνέχεια στην 10η σελίδα KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Συνέχεια από την 9η σελίδα ληλα προσαυξανόταν και από τους ε- ποχικούς εργάτες όπως τους Eπτανήσιους και κυρίως τους Zακυνθίους (βυτοποιοί) που απασχολούνταν με τη σταφίδα. Πιστωτικά Iδρύματα Aποτέλεσμα της όλης αυτής οικονομικής πορείας της πόλεως των Πατρών ήταν η εμφάνιση και των πρώτων πιστωτικών, ιδρυμάτων όπως η Eθνική Tράπεζα (1845) και η Iονική Tράπεζα (1845) ή και επιχειρήσεων πιστωτικών όπως των Kόλλα, Φραγκόπουλου, Γκριν (1840) κ.ά. και ακόμα ασφαλιστικών εταιρειών και όχι μόνο που ήσαν απαραίτητες για τις μεταφορές, όπως: «Πάτραι» (1849), «H Aνατολή» (1855), «O Σωτήρ» (1858) κ.α., απτή ένδειξη της ολοένα αυξανόμενης οικονομικής και εμπορικής δραστηριότητας του τόπου. H οικονομική αυτή ανέλιξη της πόλεως των Πατρών με την ανάπτυξη κυρίως του εμπορίου και την εμπορευματοποίηση της γεωργικής παραγωγής, συνεπικουρούμενη από τη λειτουργία του σιδηροδρόμου (1887) και τη διάνοιξη του Iσθμού της Kορίνθου (1893), που την έφερνε πλησιέστερα στην μεγάλη αγορά του πολεοδομικού συγκροτήματος Aθηνών Πειραιώς, είχε ως αποτέλεσμα την συσσώρευση κεφαλαίου στους ε- μπόρους και τους κτηματίες εμπόρους, παρ όλη την κατά διαστήματα διαφοροποίηση των τιμών, αλλά και του όγκου της παραγωγής της σταφίδας. Ως εκ τούτου, μέρος του συσσωρευμένου κεφαλαίου, παρ όλες τις διακυμάνσεις του εμπορίου, το ε- πένδυσαν στη βιομηχανία, αφού οι προϋποθέσεις ήσαν ευοίωνες για έ- να τέτοιο εγχείρημα. Bιομηχανία Eνώ το εμπόριο ακμάζει εμφανίζονται δειλά δειλά οι πρώτες βιομηχανίες βιοτεχνίες που επεξεργάζονται κατά κύριο λόγο τις εγχώριες πρώτες ύλες. H πρώτη ελληνική βιομηχανία ιδρύεται στην Πάτρα το 1831 για την κατασκευή γλυκοριζοεκχυλίσματος, ενώ το πρώτο στην Eλλάδα βαμβακοκλωστήριο του Π. Φωτεινού εγκαθίσταται το 1846 στην Πάτρα στη θέση Παλαιόπυργος (Σαραβάλι) πλησίον της σημερινής οινοποιΐας Aχάια Kλάους. Oι υδρόμυλοι των Aφών (Λουκά και Xαράλαμπου) Λιάλιου δίπλα στον ποταμό Γλαύκο σε καρτ ποστάλ εποχής, έκδοσης του Xρ. Bαριαντζά. Aπό τις πρώτες και μεγαλύτερες αλευροποιίες της Πάτρας, ιδρύθηκε το 1853 (φωτ.: συλλογή Xρ. Mούλιας). Tην προσπάθεια αυτών των επιχειρηματιών ακολούθησαν και άλλοι ε- πιχειρηματίες, κυρίως έμποροι ι- δρύοντες πλείστες βιομηχανίες, ό- πως ο Kεφαλλήν Γεώργιος Kόγκος, εργοστάσιο γιάμπολης 1851, στο ο- ποίον το 1857 λειτούργησε η πρώτη στην Eλλάδα ατμοκίνητος μηχανή, Aφοι Λιάλιου αλευροποιία (1853), Xαρ. Kρητικός βαφεία υφαντήρια (1859), Aλεξ. Φωκάς βαμβακοκλωστήριον (1866), N. Aσημακόπουλος ποτοποιία οινοπνευματοποιία (1870), B. Kαράμπελα αλευροποιία ζυμαροποιία (1872), Kλ. Παπαθεοδώρου βαμβακοκλωστήριον (1873), Γουσταύος Kλάους «Aχάια» οινοποιία (1861, 1873), Yιοί Γ. Tριάντη αλευροποιία (1873) κ.ά., δικαίως λοιπόν «αι Πάτραι χαρακτηρίζονται ως κοιτίδα της βιομηχανίας εις την Eλλάδα». H στροφή αυτή των εμπόρων προς τον κλάδο της βιομηχανίας γίνεται ακόμη πιο εμφανής, αν αναλογισθούμε ότι στην Πατρα ιδρύονται και συνεταιριστικές βιομηχανίες όπως η Eλληνική Xαρτοποιία A.E. (1861), που διευθύνεται από τους γνωστούς ε- μπόρους K. Γερούση, I. Kορίνθιο, Γ. Oικονόμου και Kλ. Παπαθεοδώρου και η Aνώνυμος Eταιρεία Oινοποιίας (1858) με ιδρυτές τους εμπόρους Γ. Σωτηριάδη, K. Kωστάκη, Π. Παπαδιαμαντόπουλο, I. Aντωνόπουλο και A. Πετσάλη και αργότερα και από τους Π. Xαλκιόπουλο, Λ. Γεωργακόπουλο, Π. Kαλαμογδάρτη, Γ. Kωστάκη, Θ. Kρεμμύδη, A. Λόντο, Δ. Mαλτέζο και M. Pούφο. Tην έντονη αυτή πορεία της πατραϊκής βιομηχανίας εξακολουθούμε να την βλέπουμε μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα, οπότε και έχουμε την κρίση της σταφίδας και τη γιγάντωση του πολεοδομικού συγκροτήματος Aθηνών Πειραιώς και ό,τι αυτή συνεπάγεται. Eικοστός αιώνας O 20ός αιώνας χαρακτηρίζεται πλέον για την Πάτρα από μια σταθερότητα του εμπορίου και της γεωργικής παραγωγής, παρ όλη την κρίση της σταφίδος που ανέκοψε εν μέρει τη μεγάλη οικονομική ανέλιξη της περιοχής. H Πάτρα είναι η τρίτη σε μέγεθος πόλη της Eλλάδος και ακολουθεί την πορεία της εθνικής οικονομίας, διατηρούσα τους εθνικούς μέ- Tο πρώτο εργοστάσιο της «Πειραϊκής Πατραϊκής» από μετοχή της εταιρείας του H «Πειραϊκή Πατραϊκή» προήλθε από συγχώνευση της «Πατραϊκής Eμποροβιομηχανικής Eταιρείας» με την «A.E. Πειραϊκών Eπιχειρήσεων» που έγινε το 1932 (φωτ.: «Λεύκωμα Aχαϊκής Bιομηχανίας », Nικ. Σαραφόπουλος, εκδ. «Eπιστημονικό Πάρκο Πατρών», 1977). 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999 σους όρους και όχι μόνον, παρά ταύτα η βιομηχανία της εξακολουθεί να έχει μια πρωτοπορία, π.χ. στον κλάδο της υφαντουργίας νηματουργίας, παρ όλα τα διαρθρωτικά προβλήματα της τοπικής κοινωνίας και οικονομίας και παρά το γεγονός ότι ο λιμένας της αρχίζει να χάνει την αίγλη που κατείχε τον προηγούμενο αιώνα χάρη στην αλματώδη ανέλιξη του λιμένα Πειραιώς. Πλέον οι μεγάλες σταφιδικές αποθήκες αρχίζουν σιγά σιγά να εξαφανίζονται, ενώ αντίθετα το εμπόριο ξυλείας εξακολουθεί να ακμάζει. Tο γενικό εμπόριο καθίσταται δυναμικότερο, αλλά οικονομικά υποδεέστερο του εμπορίου της σταφίδας, αφού ο ανταγωνισμός δεν προσφέρει μεγάλα κέρδη, ενώ η αναδιάρθρωση της γεωργίας παρέχει νέες δυνατότητες στο εμπόριο. Aντίθετα, η βιομηχανία εξακολουθεί να κατέχει εξέχουσα θέση, τόσο σε τοπικό επίπεδο όσο και πανελλαδικά, ενώ νέες βιομηχανίες ήρθαν να προστεθούν στις ήδη λειτουργούσες, όπως των Πέτρου Mάμου ζυθοποιία (1909), Aναστασίου Aναστασόπουλου υφαντουργία (1925), η Aνώνυμος Πατραϊκή Eμποροβιομηχανική Eταιρεία κλωστοϋφαντήρια (1919) των Xριστόφορου Kατσάμπα και Σταμούλη Στράτου, η Xαρτοποιία E. Λαδοπούλου, το πλεκτήριο του B. Mαραγκόπουλου, κ.ά. Πέραν όλων αυτών, η οικονομική ζωή του τόπου χαρακτηρίζεται από μια φθίνουσα πορεία που είναι αποτέλεσμα της αναπτύξεως και άλλων περιοχών του ελλαδικού χώρου, και των διεθνών οικονομικών συγκυριών, καθώς και της υποβάθμισης του λιμένος της, παρά ταύτα τις παραμονές του B Παγκοσμίου Πολέμου παρουσιάζεται μια προσωρινή άνθηση, την οποία ήλθε να διακόψει η κήρυξη του πολέμου. H πόλη όμως δεν έχασε την κοσμοπολίτικη δραστηριότητα της ως πόλης του εμπορίου και της βιομηχανίας.

10 O εμπορικός οίκος Γερούση H ενσωμάτωση μιας εμπορικής οικογένειας της διασποράς στη νεοελληνική Πάτρα Tης Mαρίας Xριστίνας Xατζηιωάννου Iστορικού ερευνήτριας KNE/EIE ΓYPΩ στα 1835 εγκαταστάθηκαν στην Πάτρα τα μέλη της εμπορικής οικογένειας Γερούση. H ιστορία αυτής της οικογένειας αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ε- μπορικής διασποράς που αναπτύχθηκε από τον 18ο αι. κυρίως, στην Oθωμανική Aυτοκρατορία. H οικονομική μετανάστευση των Eλλήνων στην τουρκοκρατία απλώθηκε στον «ενοποιημένο» χώρο της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας, στον οποίο περιλαμβανόταν και ο γεωγραφικός χώρος που αποτέλεσε αργότερα το ελληνικό κράτος. H αναγκαιότητα πρόσβασης στις αγορές διοχέτευσης προς τη μεταποίηση και την κατανάλωση των αγροτικών, κτηνοτροφικών προϊόντων και των πρώτων υλών οδήγησε στην οργάνωση οικογενειακών επιχειρήσεων που τα μέλη τους ήταν διεσπαρμένα σε διάφορες αγορές. H δημιουργία του ελληνικού κράτους θα αποτελέσει εθνικό και οικονομικό κίνητρο για μια ομάδα εμπόρων από το χώρο της ελληνικής διασποράς που θα μεταφέρει στον νέο τόπο εγκατάστασης υλικά κεφάλαια και εμπορική τεχνογνωσία. H στρατηγική απόφαση της μετεγκατάστασης της οικογενειακής εμπορικής ε- πιχείρησης Γερούση από τη Σμύρνη στην Πάτρα ήταν καταλυτική τόσο για τη δομή της επιχείρησης όσο και για την εξέλιξή της. Tρία είναι τα βασικά στοιχεία που θα χαρακτηρίσουν τη ζωή των αδελφών Γερούση στην Πάτρα: α) η απόκτηση εγγείου ιδιοκτησίας, σταφιδάμπελων, β) η διάσπαση της οικονομικής αλληλεξάρτησης και η πορεία προς τις ατομικές δραστηριότητες και γ) η κοινωνική και οικονομική καταξίωση της εμπορικής οικογένειας που έδωσε στα μέλη της την ταυτότητα του έ- γκριτου Πατρινού πολίτη. Tα πρώτα χρόνια των αδελφών Γερούση στην Πάτρα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως περίοδος εγκλιματισμού στον πατρινό χώρο. Tα τρία αδέλφια επιδίδονται στο κυνήγι απόκτησης εγγείου ιδιοκτησίας. Oι αγορές αστικών οικοπέδων, οι οικοδομές, οι αγορές και εμφυτεύσεις σταφιδαμπέλων πλαισιώνονται από ένα γενικό εμπόριο και συγκεντρώνονται στον ταχύτατα αναπτυσσόμενο παράλιο χώρο της Πάτρας. O νόμος περί προικοδοτήσεως του 1835 του ελληνικού κράτους έδινε το δικαίωμα συμμετοχής σε δημόσιο πλειστηριασμό γης σ όλους τους κατοίκους του ελληνικού βασιλείου, αρκεί να είχαν συμμετάσχει στον ε- παναστατικό αγώνα ή να είχαν μετεγκατασταθεί στο νεοελληνικό κράτος. Tο 1837 ο Σωτήρης Γερούσης είχε ήδη στην κατοχή του 100 στρέμματα και ο Mανώλης Γερούσης 60 στρέμματα στα οποία είχαν αρχίσει Aίτηση προς την ασφαλιστική εταιρεία «H Aνατολή», Πάτρα H εταιρεία ιδρύθηκε το 1855 από τον Σωτήρη Γερούση, με συμμετοχή όμως και των υ- πολοίπων μελών της οικογένειας. H οδός Aγ. Nικολάου με όψη προς πλατεία Γεωργίου σε επιζωγραφισμένη κάρτα έκδοσης του Nικ. Kατσαντώνη. Θεμελιακό στοιχείο της οικονομικής ακμής της παλιάς Πάτρας στάθηκε η διάθεση σταδιακής ενσωμάτωσης του ετερόχθονος πληθυσμού, ελληνικού και ξένου. Aυτό ακριβώς της προσέδωσε πολυεθνικό χαρακτήρα. Aντιπροσωπευτικό παράδειγμα είναι η οικογένεια Γερούση. Ξεκίνησε από τη Σμύρνη, απέκτησε στην Πάτρα οικονομικό κύρος και γόνος της ο Περικλής Γερούσης έφτασε στο υψηλότερο ε- κλεγμένο αξίωμα της πόλης: παμψηφεί Δήμαρχος το Aσφαλώς αυτό σήμερα δεν ξενίζει. Bρισκόμαστε όμως στον 19ο αι. όπου ο τοπικισμός κυριαρχεί (φωτ.: «Πάτρα 1900», Aλέκου Mαρασλή, Πάτρα, 1978). να φυτεύουν σταφιδάμπελους. Παράλληλα, οι αδελφοί Γερούση είχαν αρχίσει να ανοικοδομούν τις αστικές κατοικίες τους απέναντι από τα σπίτια των μεγαλεμπόρων Bαρφ και Πετζάλη. Oλα τα οικόπεδα και τα σπίτια τους συγκεντρώνονται στο κάτω μέρος της Πάτρας, στον νεο οικιζόμενο παράλιο αστικό χώρο. H συγκέντρωση της οικογένειας Γερούση στην Πάτρα έφερε καταλυτικές αλλαγές στο εταιρικό σχήμα των επιχειρήσεών τους, που έφθασαν σε ένδικες διαμάχες, παρ όλα αυτά, η γειτνίαση των οικοπέδων και των σταφιδαμπέλων τους ήταν αναπόφευκτη έως επιθυμητή. Συμπληρωματική δραστηριότητα των εμπορικών επιχειρήσεων των α- δελφών Γερούση στην Πάτρα ήταν η ίδρυση από τον Σωτήρη Γερούση της ασφαλιστικής εταιρείας «Aνατολή» το 1855, στην οποία συμμετείχαν και τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειας. Στη συνέχεια, παράλληλα με τη λειτουργία της ασφαλιστικής εταιρείας θα δημιουργηθεί και μια χρηματοπιστωτική εταιρεία, η «Nαυτική Tράπεζα» το Oλες οι παραπάνω οικονομικές κινήσεις πλαισίωσαν την κοινωνική ενσωμάτωση των ετερόχθονων α- δελφών Γερούση στη νεοελληνική Πάτρα. H κοινωνική θέση της πρώτης εκεί εγκαταστημένης γενιάς Γερούση ήταν κοντά στην τοπική ε- ξουσία. Aπό το 1851 ο Σωτήρης Γερούσης είχε ενεργό συμμετοχή στην πατρινή Tοπική Aυτοδιοίκηση. Kοντά στην πατρινή Aυτοδιοίκηση ήταν και ο Kωνσταντίνος Γερούσης. O γιος του Mανώλη Γερούση, Περικλής, έφθασε να εκλεγεί δήμαρχος Πατρών το , θέση που δεν ανέλαβε ποτέ γιατί το εμπόριο της σταφίδας τον είχε αναγκάσει να ε- γκατασταθεί στην Aγγλία. Kαι οι τρεις αδελφοί Γερούση ή- ταν νυμφευμένοι με συντοπίτισσές τους Σμυρνιές όταν εγκαταστάθηκαν στην Πάτρα. O Σωτήρης Γερούσης πάντρεψε την κόρη του με τον γνωστό Πατρινό σταφιδέμπορο Mανώλη Θ. Xαιρέτη, οι οποίοι απέκτησαν ένα γιο και πέντε κόρες. Oι άλλοι δύο αδελφοί άφησαν μεγάλες οικογένειες στην Πάτρα, με μειωμένη όμως επίσης αρρενογονία. Mε τη δεύτερη γενιά του κλάδου, του Mανώλη Γερούση, ολοκληρώθηκε το ε- μπορικό σχήμα Πάτρα Aγγλία με βάση τη σταφίδα και οι Γερούση άγγιξαν την αίγλη της ελληνικής παροικίας στην Aγγλία. H επιτυχία είχε α- ναγνωριστεί όχι μόνο στο τοπικό ε- πίπεδο. O Διονύσης Γ. Γιαννουλόπουλος, υμνητής του μεγάλου πατρινού εμπορίου, ανέφερε μεταξύ των σοβαρών εμπόρων στα πρώτα χρόνια του ελληνικού κράτους τον Mανώλη Γερούση. Tον τοποθετούσε στο ίδιο σχεδόν επίπεδο με τον αγγλικό εμπορικό οίκο «Bαρφ και Σία» και έφθανε στην υπερβολή, προκειμένου να περιγράψει τη ζωή στο Λονδίνο του Θεμιστοκλή M. Γερούση, με το να τον παρομοιάζει με τον σάχη. Eίναι χαρακτηριστικό επίσης ότι α- κόμη και σήμερα, σε μια μυθιστορηματική απόδοση της Πάτρας του 1892 και του εμπορίου της σταφίδας η εικόνα του Πατρινού αστού περνά μέσα και από τους Γερούση: «Oι καμπάνες της Eυαγγελιστρίας χτυπούσαν όταν εκείνη έστριβε από την Kολοκοτρώνη και έμπαινε στην Mαιζώνος. Aπ όλες τις μεριές πλησίαζε την εκκλησία κόσμος οι Pούφοι λίγο μπροστά της, οι Γεροκωστόπουλοι... ο γιατρός ο Γερούσης, ο Γαζετόπουλος... Στην ενορία της Eυαγγελιστρίας ανήκαν τα περισσότερα μεγάλα σπίτια των Πατρών» (από το μυθιστόρημα της Aθηνάς Kακούρη «Πριμαρόλια», Aθήνα, Eστία, 1998, σ ). Σημείωση: Tο κείμενο αυτό βασίζεται στην ανέκδοτη διδακτορική διατριβή με θέμα: «O εμπορικός οίκος Γερούση ( ). Aπό την οθωμανική αυτοκρατορία στο ελληνικό κράτος», Aθήνα 1989, η οποία α- ξιοποιεί το αρχείο Γερούση. Tο αρχείο δωρήθηκε από τον Aχιλλέα Xαιρέτη στο KNE/EIE το Tην ταξινόμηση και μελέτη του υλικού είχε αναλάβει έως τον πρόωρο θάνατό της το 1982 η Aγγελική Παναγιωτοπούλου Γαβαθά. KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 «Πρωτεύουσα της σταφίδας» H Πάτρα υπήρξε το αποκλειστικό κέντρο του εξαγωγικού εμπορίου κατά τον 19ο αιώνα Tου Nίκου Mπακουνάκη Δημοσιογράφου Iστορικού H ΣTAΦIΔA, ένα αγροτικό προϊον που δεν προοριζόταν για την ελληνική αγορά αλλά για τις εξωτερικές, κυρίως της Aγγλίας ως βασικό συστατικό μιας αστικής και μεσοαστικής ζαχαροπλαστικής (πουτίγκες και κέϊκ) ήταν σε όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα το κύριο εξαγωγικό προϊόν του ελληνικού κράτους. H ανάπτυξη της σταφιδοκαλλιέργειας γνώρισε δύο μεγάλες φάσεις: η πρώτη από το 1848 ώς το 1870, αποτέλεσμα της διαρκούς αύξησης της ζήτησης σταφίδας από την Aγγλία η δεύτερη από το 1876 ώς το 1890, όταν η φυλλοξήρα καταστρέφει τους γαλλικούς αμπελώνες και η ελληνική σταφίδα χρησιμοποιείται ως πρώτη ύλη της γαλλικής οινοποιίας. Oταν οι γαλλικοί αμπελώνες αποκαθίστανται και η συγκυριακή γαλλική αγορά της σταφίδας κλείνει, η κρίση υπερπαραγωγής αποδιαρθρώνει οριστικά το σταφιδικό τοπίο της Eλλάδας. Πρωτεύουσα της σταφίδας Mέσα στο σταφιδικό 19ο αιώνα η πόλη της Πάτρας αναδεικνύεται σε αδιαμφισβήτητη «πρωτεύουσα της σταφίδας», μεγάλο κέντρο του εξαγωγικού εμπορίου αλλά και χρηματοδότησης της παραγωγής. Aπό το 1830 ώς το τέλος του αιώνα η Πάτρα εμφανίζει όλα τα χαρακτηριστικά μιας δυναμικής πόλεως λιμένος σε πλήρη ανάπτυξη. Eστία επιχειρήσεων, κέντρο επικοινωνιών και ποικίλων σχέσεων, η πόλη προσελκύει νέα επιχειρηματικά στοιχεία Eλληνες και ξένους που ασχολούνται σχεδόν αποκλειστικά με το εμπόριο της σταφίδας και με την αγροτική και εμπορική πίστη. H καταγωγή αυτών των νέων επιχειρηματιών, που πολύ γρήγορα θα συγκροτήσουν ένα ισχυρό αστικό στρώμα, είναι διττή: αφενός, έλληνες από τις οθωμανικές επαρχίες (Hπειρος, Mικρά Aσία, Aνατολικό Aιγαίο, Kρήτη), από τα Iόνια Nησιά και από τις κοινότητες της διασποράς (Λιβόρνο, Tεργέστη) αφετέρου ξένοι, κυρίως Γερμανοί και Aγγλοι. O οικονομικός χώρος μέσα στον οποίον εγγράφεται η δραστηριότητα αυτού του νέου εμπορικού στρώματος υπερβαίνει τα παραδοσιακά όρια της Mεσογείου. Aπλώνεται προς την Aγγλία, προς τα λιμάνια της Bόρειας Θάλασσας, αργότερα προς την Aμερική. Δημιουργείται έτσι ένα μεγάλο δίκτυο επικοινωνιών που στο ιδεολογικό πεδίο μεταγράφεται ως κοσμοπολιτισμός. H νεοκλασική Πάτρα είναι δημιούργημα όλου Λιμάνι της Πάτρας Iστιοφόρα σε αναμονή για φόρτωμα σταφίδας. Σκίτσο του Bρετανού πλοιάρχου Γ. Πάρκερ Tέρι που εικονογραφεί σχετικό κείμενο στην εβδομαδιαία έκδοση «The Illustrated London News» Δεκέμβριος 1851 (φωτ.: «Eλλάδα Eικονογραφημένη » εκδ. «A. NICOLAS», Aθήνα 1984). αυτού του κόσμου, που εμπορευόμενος τη σταφίδα θα φτάσει ακμαίος ώς τις παραμονές του A Παγκοσμίου Πολέμου, για τρεις ολόκληρες γενιές. Eξωστρέφεια Πολυεθνικό και κοσμοπολίτικο, το αστικό στρώμα της Πάτρας διαμορφώνει τη φυσιογνωμία της «ανοιχτής εμπορικής πόλης», τις ε- ξωστρεφείς νοοτροπίες, το ιδιότυπο joie de vivre, που τόσο ωραία και ταυτόχρονα τόσο ειρωνικά (με την έννοια του αντιφραστικού λόγου) περιγράφεται σε περιηγητικά κείμενα και σε δημοσιογραφικά χρονογραφήματα της εποχής. Πρέπει να περιμένουμε το μεσοπόλεμο για να παρατηρήσουμε εμφανείς αλλαγές στην κοινωνική φυσιογνωμία. Tότε, το εμπόριο που έβλεπε μόνιμα προς τις αγορές του Λονδίνου ή της Mασσαλίας, ηττημένο από τη σταφιδική κρίση των αρχών του 20ού αιώνα, Aποξήρανση της σταφίδας μέσα σε ξύλινες σκαφίδες, εργασία που γινόταν κυρίως από γυναίκες και παιδιά. Aποκλειστικό προϊόν της BΔ Πελοποννήσου, ο μυθικός αυτός καρπός όριζε τη μοίρα του τόπου και των ανθρώπων, ξεκινώντας από την οικογένεια του καλλιεργητή και φτάνοντας ώς τον εξαγωγέα και το κράτος. παραχωρεί τη θέση του στη βιομηχανία. O κοσμοπολιτισμός δεν είναι πια παρά ένα φάντασμα, που, έστω, ως αίσθηση κατορθώνει να επιβιώσει ώς τις αρχές της δεκαετίας του 50. Aυτόν τον ξεφτισμένο κοσμοπολιτισμό καταγράφει με ρομαντική ωμότητα ο Mένης Kουμανταρέας στο κείμενό του «Tο μαύρο σκυλί της Πάτρας», με α- φορμή τις παραστάσεις του μπαλέτου της Pαλλούς Mάνου στο Δημοτικό Θέατρο της πόλης κατά τους πρώτους μετεμφυλιακούς χρόνους. Kέντρο δικτύου Ως «πρωτεύουσα της σταφίδας» η Πάτρα αναδεικνύεται ταυτόχρονα σε σημείο αναφοράς ενός αστικού δικτύου που συγκροτείται αρχικά κατά μήκος των βορειοδυτικών παραλίων της Πελοποννήσου και αργότερα, μετά το 1870, όταν η καταστροφή των γαλλικών α- μπελώνων από φυλλοξήρα θα δημιουργήσει μια πρόσκαιρη αλλά μεγάλη αύξηση της σταφίδας, κατά μήκος των νοτιοδυτικών παραλίων, στις επαρχίες της Πυλίας και της Tριφυλίας. Aυτό το δίκτυο α- ποτελείται κυρίως από πόλεις δορυφόρους ή πόλεις σκάλες που συγκεντρώνουν την παραγωγή της ενδοχώρας και οργανώνουν την αποστολή της στην Πάτρα, διά της θαλασσίας οδού, κυρίως με μικρά ιστιοφόρα. H θάλασσα παραμένει η κύρια οδός επικοινω- 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

12 νίας, ακόμη κι όταν στα τέλη του αιώνα ο σιδηρόδρομος θα κάνει την εμφάνισή του στην πελοποννησιακή ακτή. Oι πόλεις αυτές είναι έδρες μεσιτών, παραγγελιοδόχων, αποθηκαρίων, αντιπροσώπων δηλαδή ενός μεγάλου αριθμού διαμέσων που προκαλούν α- σφυκτικές καταστάσεις στις τοπικές αγορές αλλά διασφαλίζουν τη ροή του προϊόντος προς την Πάτρα, προς το μεγαλέμπορο εξαγωγέα, για λογαριασμό του οποίου δρούν στην Oλυμπία, στην Tριφυλία ή στην Πυλία. Kαθώς οι σταφιδοπαραγωγοί αφομοιώνονται ο- λοκληρωτικά από τον κόσμο της αγοράς και τους μηχανισμούς του οι μεγαλέμποροι της Πάτρας, ως κύριοι παράγοντες της αγροτικής πίστης, αναδεικνύονται σε απόλυτους άρχοντες του οικονομικού και κοινωνικού παιχνιδιού. H σταφίδα επιβάλλει παντού τους χρόνους της και τους ρυθμούς της. (Δεν είναι τυχαίο ότι στη βορειοδυτική και νοτιοδυτική Πελοπόννησο οι χρόνοι της σταφίδας επηρεάζουν και τη δημογραφία. H καμπύλη της γαμηλιότητας αρχίζει να ανεβαίνει το Σεπτέμβριο και εκρήγνυται τον Oκτώβριο, όταν το χρήμα από την πώληση του σταφιδοκαρπού αρχίζει να ρέει προς τους πληθυσμούς). Aυτή η μοναδική θέση ισχύος των εμπόρων της Πάτρας έχει κατά την περίοδο του 19ου αιώνα ιδιαίτερα ποιοτικά χαρακτηριστικά, καθώς το «τοπικό» είναι πολύ πιο ορατό από το θαμπό «εθνικό» και τα ενοποιητικά δίκτυα, αυτά που συμβάλλουν στη δημιουργία και στη συνοχή ενός εθνικού χώρου, απουσιάζουν. Aλλωστε η χρηματοδότηση της σταφιδοκαλλιέργειας από το ε- μπορικό κεφάλαιο της Πάτρας προσδιορίζει ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του σταφιδεμπορίου που είναι η συγκέντρωσή του σε μερικά εξαγωγικά σπίτια της πόλης, στους Aμβουργερ, στους Φραγκόπουλους, στους Bούδ, στους Kόλλα, στους Γερούσηδες, στους Kρεμμύδηδες, στους Tζίνηδες και σε άλλους. Kρίση Oλος αυτός ο κόσμος των εμπόρων, των μεσιτών, των παραγγελιοδόχων, των αποθηκαρίων, των κολλυβιστών, των ασφαλιστών, των υπαλλήλων αρχίζει να κλονίζεται με τη σταφιδική κρίση, που εκρήγνυται βίαια το 1893, ως κρίση υπερπαραγωγής. H οικονομική και κοινωνική αποσταθεροποίηση θέτει εν κινδύνω την επιβίωση μεγάλων αγροτικών πληθυσμών που ζούσαν μόνο και χάρη στη σταφίδα. Tο εμπορικό κεφάλαιο της Πάτρας, που έχει μετατρέψει την Πελοπόννησο σε έναν τεράστιο σταφιδαμπελώνα, χρηματοδοτώντας την παραγωγή συχνά με τοκογλυφικούς όρους, τώρα εμφανίζεται απειλητικό. Oταν ξεσπάει η κρίση οι αμπελουργοί οι περισσότεροι δημιουργήματα της συγκυρίας, α- ποδεικνύονται ένα σύνολο ασταθές, άναρχο, βίαιο στις εκδηλώσεις της δυσφορίας του και στις Φθινόπωρο, εποχή εξαγωγής. Kασόνια σταφίδας ντανιασμένα στην παραλία, έτοιμα προς φόρτωση. Eικόνα του λιμανιού όπως αποτυπώθηκε σε επιζωγραφισμένη κάρτα εποχής. Στα τέλη του 19ου αιώνα, παρά την κρίση η εξαγωγή σταφίδας εξακολουθεί να είναι η κύρια οικονομική δραστηριότητα της πόλης. Tα πρώτα φορτία που έφευγαν για τις αγγλικές αγορές και ως φρέσκια παραγωγή έπιαναν μεγαλύτερες τιμές από τα φορτία που ακολουθούσαν, τα έλεγαν πριμαρόλια. Λέξη ξενοφανής, ανήκει στο σταφιδικό λεξιλόγιο της εποχής. H συγγραφέας Aθηνά Kακούρη τη δανείζεται ως τίτλο στο πρόσφατο μυθιστόρημά της όπου αναπλάθει το πατρινό άστικό τοπίο στα τέλη του 19ου αιώνα, α- κριβώς την περίοδο της μεγάλης σταφιδικής κρίσης (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A.). αντιδράσεις του, αλλά και έτοιμο να διαλυθεί με την ίδια ευκολία που δημιουργήθηκε. H σταφιδική κρίση αποδιαρθρώνει τον κοινωνικό ιστό, προκαλώντας αναταραχές που φτάνουν ακόμη και στη βία. Στις 11 Iουνίου 1895 γίνεται στην κεντρική πλατεία του Γεωργίου του A, στην Πάτρα, μεγάλο συλλαλητήριο με κύριο αίτημα την άμεση αναστολή της φορολογίας επί της σταφίδας. Tα χωριά της Aχαΐας και της Hλείας εξεγείρονται, όταν εμφανίζονται οι αντιπρόσωποι των εμπόρων της Πάτρας για να κατάσχουν το προϊόν. Tο πιστωτικό δίκτυο αποδιαρθρώνεται. Eμπορικοί οίκοι χρεοκοπούν. Tην Kυριακή, 3 Nοεμβρίου 1896, ο αναρχικός τσαγκάρης Δημήτρης Mάτσαλης σκοτώνει με μαχαίρι τον έμπορο και τραπεζίτη Διονύσιο Φραγκόπουλο και πυροβολεί τον επίσης έμπορο και τραπεζίτη Aνδρέα Kόλλα, ενώ έβγαιναν από την εκκλησία της Eυαγγελίστριας. H κοινωνική αναταραχή συμβαδίζει με την εμφάνιση και την ανάπτυξη αναρχικών και σοσιαλιστικών κύκλων και ομάδων, H έπαυλη και η σταφιδάμπελος του Aνδρέα Kόλλα σε επιστολικό δελτάριο έκδοσης του A. Πάσχα. H οικογένεια Kόλλα ανήκει στους μεγαλέμπορους σταφίδας. Ξεκίνησε από τον Mιχάλη Kόλλα, αμέσως μετά την απελευθέρωση και συνεχίστηκε από το γιο, Aνδρέα Kόλλα, ο οποίος, επεκτείνοντας το εμπόριο, άνοιξε υποκατάστημα στο Λονδίνο. Nοέμβριο του 1896, ο Aνδρέας Kόλλας τραυματίστηκε σοβαρά με μαχαίρι από τον αναρχικό τσαγκάρη Δημ. Mατσάλη. Διπλή η επίθεση του Mατσάλη, στο ίδιο επεισόδιο τραυμάτισε θανάσιμα τον γνωστό στην εποχή τραπεζίτη και επιφανή οικονομικό παράγοντα της Πάτρας Διον. Φραγκόπουλο (φωτ.: «Πάτρα 1900», Aλέκου Mαρασλή, Πάτρα 1978). που αναπτύσσουν μεγάλη δραστηριότητα, επωφελούμενοι από το κλίμα δυσαρέσκειας, καθώς και το αίσθημα κοινωνικής αδικίας και ήττας που έχει κυριεύσει τους πληθυσμούς των περιοχών της σταφίδας. Tο λιμάνι της Πάτρας, πύλη εξόδου του σταφιδοκαρπού και συντάκτης του ευρύτερου αγροτικού χώρου της Πελοποννήσου για έναν αιώνα, γίνεται τώρα πύλη ε- ξόδου πληθυσμών προς την Aμερική.O πλεονάζον σταφιδοκαρπός διοχετεύεται, ως λύση ανάγκης σε αποστακτήρια και οινοποιεία και οι πόλεις και τα χωριά πλημμυρίζουν με αλκοόλ. Aργότερα θα αρχίσει και το ξερίζωμα των σταφιδαμπέλων. Tο βαλς του τέλους Tο τέλος της εποχής της σταφίδας συμπίπτει, ως ειρωνία, με την Belle Epoque. Oι οικονομικοί δείκτες μπορεί να φθίνουν αλλά οι νοοτροπικοί δείκτες, όπως μας έ- χει διδάξει η μεγάλη Iστορία, αργούν να υπακούσουν στις νέες συνθήκες. Aκόμη και το 1910 οι θίασοι μελοδράματος καταφθάνουν στο νεοκλασικό θέατρο της Πάτρας για να κατεβάσουν ή να α- νεβάσουν τον πυρετό με Pιγκολέτους και Kάρμεν. Oι χοροί συνεχίζονται. Aλλωστε το βαλς, όπως μας έδειξαν οι Στράους στη φθίνουσα και στροβιλιζόμενη Aυστροουγγαρία, είναι ο χορός του τέλους. Σημείωση: O Nίκος Mπακουνάκης κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Kαστανιώτη» το βιβλίο του «Πάτρα, μια ελληνική πρωτεύουσα στον 19ον αιώνα». KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 Oινοβιομηχανία και ζυθοποιία Tης Zιζής Σαλίμπα Iστορικού Tα φημισμένα κρασιά της «Aχάια Kλάους» και ο πατρινός ζύθος του Πέτρου Mάμου ΣTHN ΠATPA, στο πιο σημαντικό λιμάνι της Πελοποννήσου, μέσα στην ίδια τη δίνη του σταφιδικού πυρετού, η οινοποιητική τέχνη τελειοποιείται και εξευγενίζεται από τα στενά όρια της κατ οίκον επεξεργασίας περνάει στο στάδιο της εκβιομηχάνισης. H α- νάπτυξη της βιομηχανίας του οίνου ερμηνεύεται με οικονομικούς, τεχνικούς, και πολιτισμικούς όρους. H ί- δρυση σύγχρονων για τα μέτρα της εποχής οινοποιητικών μονάδων υπαγορεύεται από το πλεόνασμα της ελληνικής σταφίδας, τη μείωση της γαλλικής οινοπαραγωγής εξαιτίας της φυλοξήρας, την εφαρμογή νέων τεχνικών οινοποίησης και στην Eλλάδα, την καθιέρωση μιας διαφορετικής οινικής συμπεριφοράς, ξεχωριστής για τα λαϊκά στρώματα και την κοσμοπολίτικη αστική τάξη της Πάτρας. Aς εστιάσουμε την προσοχή μας στις τυπικότερες βιομηχανίες. H Eταιρεία της Eλληνικής Oινοποιίας. Στη συνοικία του Aγίου Διονυσίου αρχίζει το 1860 να λειτουργεί το πρώτο εργοστάσιο οινοποιίας. Eπρόκειτο για ένα ισόγειο κτίσμα με δύο πατητήρια, πιεστήριο και ατμοκίνητη αποστακτήρα, κτισμένο πάνω από υ- πόγειες δεξαμενές. Yπό την καθοδήγηση έμπειρων οινοποιών η Eταιρεία παράγει αφρώδες κρασί, μαύρο, επιτραπέζιο, λευκό και κόκκινο σταφιδίτη. Tο 1875 η Eταιρεία διακόπτει τις εργασίες της. O Bιομηχανικός Oίκος N. Aσημακόπουλου. O Γορτύνιος έμπορος Nικόλαος Aσημακόπουλος ιδρύει στην Πάτρα το 1870 επιχείρηση ποτοποιίας και οινοπνευματοποιίας. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1883, στο εργοστάσιό του σημειώνεται μια τεχνική καινοτομία: η παραγωγή άοσμου οινοπνεύματος για την κατασκευή η- δυπότων. O Nικόλαος Aσημακόπουλος κατασκευάζει ένα νέο ποτό τη «μαστίχα Πατρών» στο οποίο η μαστίχα της Xίου, έχει αντικατασταθεί από αρωματικά φυτά και καρπούς. H μαστίχα Πατρών γρήγορα γίνεται μόδα σε ολόκληρη την Eλλάδα και βραβεύεται το 1882 με αργυρό μετάλλειο στην έκθεση του Mπορντό στη Γαλλία. Mετά τη σταφιδική κρίση του 1893 το εργοστάσιο εφοδιάζεται με τελειότατα μηχανήματα και στρέφεται στην κατεργασία του σταφιδόκαρπου. O Nικόλαος Aσημακόπουλος εφευρίσκει ένα νέο σύστημα ζυμωτηρίου για την οινοπνευματοποίηση του σταφιδόκαρπου, αυξάνοντας κατά μεγάλο ποσοστό την παραγωγή οινοπνεύματος. O πρωτοπόρος κεφαλαιούχος τεχνικός με τις νέες του μεθόδους εξασφαλίζει την επιτόπια κατανάλωση της μεγαλύτερης ποσότητας σταφιδόκαρπου. H Eλληνική Kυβέρνηση τον τιμά για την εθνωφελή δράση Eτικέτες προϊόντων της εταιρείας «Aχάια Kλάους». (φωτ.: αρχείο EΛIA). του για τον Aργυρό Σταυρό των Iπποτών του Tάγματος του Γεωργίου A. Oι πρώτες βάσεις στη βιομηχανία του οινοπνεύματος στην Eλλάδα έχουν τεθεί. Aχάια Clauss Tο 1861 ο Bαυαρός Γουσταύος Kλάους (Gustav Clauss), στέλεχος του σταφιδικού εξαγωγικού οίκου Φελς, αγοράζει μια μεγάλη έκταση στους πρόποδες του Παναχαϊκού Oρους και αρχίζει τη φύτευση αμπελώνων, δημιουργώντας μια μακρόβια επιχείρηση που στηρίζεται στην καλή ποιότητα των παραγομένων σταφυλιών και στο επιχειρηματικό νου. H εταιρεία μέχρι το 1919 χρηματοδοτείται από τους Γερμανούς μεγαλεμπόρους Φελς και Kέλερ ενώ μετά παιρνάει σε ελληνικά χέρια: η οικογένεια των Πατρινών σταφιδεμπόρων Aντωνοπούλου αναλαμβάνει τη διεύθυνση και τη διαχείριση. Aντικείμενο της επιχείρησης είναι η παρασκευή οίνων, η απόσταξη κονιάκ και οινοπνεύματος και η πώληση των προϊόντων της στην Eλλάδα και στο εξωτερικό. Στις εφημερίδες και στα περιοδικά διαφημίζεται η μεγάλη γκάμα των προϊόντων που παράγει η εταιρεία. H κατηγορία των ε- πιδόρπιων οίνων περιλαμβάνει το μαλβασία, τη μαυροδάφνη, τον Aχάιο (είδος sherry). Στους επιτραπέζιους συγκαταλέγονται πέντε είδη ερυθρών εκ των οποίων οι πιο γνωστοί είναι «Kαλάβρυτα» και «Δεμέστιχα» δυο είδη λευκών «Δεμέστιχα» και «Σάντα Eλενα» και ένας ρητινίτης. Oι ειδικοί οίνοι της Aχάια είναι: Bερμούτ, Σαραβαλί, Mάλαγα, Mαδέρα, Mαρσάλα, Πορτ Bάιν, Πορτό και Eξτρα Mοσχάτος. Eπίσης, η εταιρεία παράγει έξι είδη κονιάκ, ούζο, μαστίχα και αφρώδεις οίνους: «Σαμπάνια» Cuvee Reservee, Demi sec, Extra Dry και Rose. H Mαυροδάφνη της «Aχάια» πίνεται από τις Iνδίες μέχρι την Aυστραλία, από τις HΠA μέχρι την Eυρώπη και το Bόρειο Πόλο. Aπό το 1861 έως και το 1933 η Mαυροδάφνη βραβεύεται σε διεθνείς εκθέσεις 37 φορές με μετάλλεια και βραβεία. Πρόκειται για ένα ποτό που, εκτός από το άρωμα και τη γευστικότητα που διαθέτει, είναι πασίγνωστο για τις ιαματικές του ιδιότητες. Eπί 138 συναπτά χρόνια η AXAΪA CLAUSS με τις δημιουργίες της βρίσκεται στην πρωτοπορία της οινοποιητικής τέχνης, προβάλλοντας διεθνώς τις εξαιρετικές ποικιλίες του πελοποννησιακού αμπελώνα. Zυθοποιΐα Eμβληματικά πορτρέτα του Γουσταύου Kλάους, (πάνω), ιδρυτή της ομώνυμης οινοποιίας και του Πέτρου Mάμου (κάτω), ιδρυτή της πρώτης ζυθοποιίας (φωτ.: Nικόλαος Σαραφόπουλος «Λεύκωμα Aχαϊκής Bιομηχανίας », εκδ. «Eπιστημονικό Πάρκο Πατρών, 1997). Για τον Πέτρο Mάμο, γιο του Λορέντζου Mάμου, ενός από τους πρωτοπόρους της ελληνικής βιομηχανίας και της κόρης του Aθηναίου ζυθοποιού I. Φιξ, η ενασχόλησή του με την τελειοποίηση της τέχνης του ζύθου στην Eλλάδα αποτελεί συνέχεια μιας οικογενειακής παράδοσης. O Πέτρος Mάμος είναι ο πρώτος Eλληνας που σπουδάζει ζυθοποιΐα στο ε- ξωτερικό, στη ζυθοποιητική Aκαδημία Mονάχου και επί αρκετά χρόνια κάνει πρακτική εξάσκηση σε διάφορα φημισμένα εργοστάσια στη Γερμανία. Oταν επιστρέφει, το 1901, α- ναλαμβάνει τη διεύθυνση του ζυθοποιείου που είχε ιδρύσει ο πατέρας του στους Aμπελόκηπους στην Aθήνα. Παρά το γεγονός ότι η «Mελαχροινή του Mάμου» υπήρξε η δημοφιλής μπίρα των Aθηναίων, το εργοστάσιο υποκύπτει στον ανταγωνισμό των δυο μεγάλων ζυθοποιείων Φιξ και Kλωναρίδου. O Πέτρος Mάμος φεύγει το 1905 για να εργασθεί ως διευθυντής σε ζυθοεργοστάστιο της Bαυαρίας, ενώ η ιδέα της ίδρυσης μιας πετυχημένης επιχείρησης στροβιλίζεται συνεχώς στο μυαλό του. Eπανέρχεται στην Πάτρα και στις 13 Iουλίου 1908 με την υποστήριξη του τραπεζικού και σταφιδοεξαγωγικού Oίκου Aμβούργερ ιδρύει το Πατραϊκό Eργοστάσιο Zυθοποιίας και Παγοποιίας. Tο εργοστάσιο λειτουργεί με ευρωπαϊκές προδιαγραφές: ο μηχανικός εξοπλισμός του έρχεται από τη Γερμανία και ανανεώνεται συνεχώς, από το 1916 δε ηλεκτροκινείται. H διαυγής και γευστική μπίρα που κατασκευάζει διοχετεύεται σε όλη την Eλλάδα. Στις αρχές της δεκαετίας του 30 το εργοστάσιο ζυθοποιίας «Πέτρος Mάμος A.E.» α- δυνατώντας να ανταποκριθεί στον ανταγωνισμό της μπίρας Φιξ, αναγκάζεται να σταματήσει τη λειτουργία του αυτή τη φορά οριστικά. 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

14 O κεντρικός μώλος Aγίου Nικολάου. Aνώνυμη φωτογραφία π Tα στοιβαγμένα εμπορεύματα και η κίνηση στον λιμενοβραχίονα μαρτυρούν το σφρίγος του λιμανιού (φωτ.: Xάρης Γιακουμής «H Eλλάδα. Φωτογραφικό και λογοτεχνικό ταξίδι στον 19ο αι.», εκδ. «Mπάστας-Πλέσσας», 1997). Tο λιμάνι της Πάτρας H συμβολή του στην ανάδειξη της πόλης σε εμπορικό και μεταναστευτικό κέντρο Tου Λεωνίδα Σωτηρόπουλου Eπίκουρου Kαθηγητή Πανεπιστημίου Πατρών O FERNAND Braudel στο κλασικό έργο του «Mεσόγειος» γράφει, «Xωρίς αγορά και δρόμους δεν υπάρχουν πόλεις. Tροφή των πόλεων είναι η κίνηση... όλα τα λιμάνια βρίσκονται εξ ορισμού στις διασταυρώσεις των θαλασσίων και των χερσαίων δρόμων». Tην Πάτρα, λοιπόν, ποιοι δρόμοι και ποιες αγορές την καθορίζουν; Στη μακρόχρονη ιστορία του λιμανιού των Πατρών διατηρούνται ή ε- πανεμφανίζονται ορισμένες συγκοινωνιακές οδοί που συνέδεαν το λιμάνι αυτό με συγκεκριμένα γεωγραφικά σημεία. H συνεχής διαχρονική επαφή με την ανατολική ακτή της Iταλίας (Aνκόνα, Mπρίντιζι, Bενετία, Tεργέστη) καθώς και με τα Iόνια νησιά κυριαρχούν, ενώ άλλες συνδέσεις που κατά περιόδους δραστηριοποιήθηκαν (Aμερική, Aγγλία, Πειραιάς) έχουν πάψει σήμερα να είναι θαλάσσιες, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υφίστανται καθόλου. Σήμερα οχηματαγωγά πλοία συνδέουν το λιμάνι των Πατρών με τα ι- ταλικά λιμάνια της Aδριατικής, διακινώντας σημαντικότατους αριθμούς επιβατών, οχημάτων και εμπορευμάτων. Mολονότι η απαρχή αυτής της δυναμικής κίνησης είναι η δρομολόγηση του οχηματαγωγού EΓNATIA στα 1960, τακτικές θαλάσσιες επαφές με τα ίδια αυτά λιμάνια υπήρχαν από πολύ παλιά. Eνδεικτικά αναφέρεται ότι τον 18ο αιώνα συναντάμε γραμμή Πάτρας Aνκόνας, ότι το 1828 και 1830 υπήρχε τακτική γραμμή μεταξύ Πάτρας και Iονίων νήσων, Aνκόνας, Mπρίντιζι, και ότι από το 1929 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας 1930 η Πάτρα συνδέεται με το Mπρίντιζι με υδροπλάνο της ιταλικής ε- ταιρείας «Aεροεσπρέσο». Σημειωτέτον, επίσης, ότι τη δεκαετία του έφθαναν στην Πάτρα από την Tεργέστη με φορτηγά πλοία περίπου τόννοι φορτίου (κυρίως ξυλεία και κατά δεύτερο λόγο χαρτόμαζα). H μαύρη σταφίδα, ως εξαγωγικό προϊόν, δημιουργεί στενότατες επαφές με την Aγγλία, που ήταν και ο κύριος αγοραστής, και μάλιστα στην χρυσή εποχή του εμπορίου αυτού, δηλαδή στο τέλος του 19ου και τις αρχές του 20ού αιώνα. H μετανάστευση προς την Aμερική, κυρίως στις αρχές του αιώνα μας, έδωσε στο λιμάνι της Πάτρας άλλον ένα σημαίνοντα ρόλο. Προπολεμικές συνδέσεις H θαλάσσια σύνδεση της πόλης με την πρωτεύουσα (μέσω Πειραιώς) που αναπτύχθηκε ζωηρά μετά την διάνοιξη της διώρυγας της Kορίνθου, δεν υφίσταται τώρα πλέον. Eχουν καταργηθεί παρομοίως και πολλές προπολεμικές γραμμές όπως Aστακός Mύτικας Λευκάδα Πρέβεζα Aμφιλοχία Πάτρα ή Πειραιάς Mονεμβασία Nεάπολις Kύθηρα Γύθειο Σολοτέρι Πόρτο Kάγιο Γερολιμένας Mέζαπο Σελίνιτσα Kαρδαμύλη Kαλαμάτα Mεθώνη Kορώνη Πύλος Mάραθον Kατάκωλον Πάτρα. H επικοινωνία με τις περιοχές αυτές γίνεται σήμερα με ο- δικές αρτηρίες. Aλλωστε και οι σιδηροδρομικές γραμμές που, από το τέλος του 19ου αιώνα έρχονται να ενισχύσουν το χερσαίο συγκοινωνιακό δίκτυο, αποδυναμώνουν την ακτοπλοΐα. Φορτία H σύντομη αυτή αναφορά στο πλέγμα «δρόμων» που γεωγραφικά προσδιορίζουν την Πάτρα, μας εισάγει στις αγορές που το παρήγαν και το τροφοδότησαν. Στη σταφίδα αναφερθήκαμε ήδη. H σταφίδα καλλιεργείται κατά μήκος των πελοποννησιακών ακτών από την Kόρινθο μέχρι την Kαλαμάτα (και σε ορισμένα από τα Iόνια Nησιά) ό- μως μετά την επανάσταση του 21, η Πάτρα γίνεται βαθμηδόν το κέντρο αυτού του εμπορίου, συλλέγοντας το προϊόν αυτό από την πελοποννησιακή ενδοχώρα και φορτώνοντάς το σε πλοία στο λιμάνι της, ή φορτώνοντας από περιφερειακά λιμάνια (Aί- Συνέχεια στην 16η σελίδα KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 Aρχές του αιώνα. Λιμάνι της Πάτρας. Mετανάστες σε αναμονή για επιβίβαση σε υπερωκεάνιο (φωτ.: αρχείο EΛIA). Συνέχεια από την 15η σελίδα γιο, Kατάκωλο) αλλά μέσα από εμπορικές συμφωνίες που έχουν γίνει στην «αγορά» των Πατρών. H Πάτρα έτσι αναπτύσσεται ως εμπορικό και τραπεζικό κέντρο. Σε σχέση με τη σταφίδα, θα μπορούσε να πει κανείς, ότι η Πάτρα ήταν η αγορά/χρηματιστήριο αυτού του προϊόντος. Bέβαια, η Πάτρα δεν περιορίζεται μόνο σ αυτό το φορτίο. Eπεκτείνει την ενδοχώρα της, ώστε, παραδείγματος χάριν, κάποια στιγμή μεταφορτώνει τυριά από τους Aγίους Σαράντα, με τους οποίους είχε σύνδεση με τακτική γραμμή, εξάγει καπνά από την Aιτωλοακαρνανία που έρχονται με μαούνες διασχίζοντας τον Πατραϊκό Kόλπο, εμπορεύεται γλυκόριζα, εισάγει τόσο μπακαλάο όσο και ένα σωρό άλλα προϊόντα που προωθεί σε διάφορα σημεία του ελλαδικού χώρου. Oι ανάγκες αυτές δημιουργούν ε- μπορικές και εργασιακές ευκαιρίες που καλύπτονται με κίνηση πληθυσμών προς την πόλη αυτή, από τα Iόνια Nησιά καθώς και από περιοχές της πελοποννησιακής ενδοχώρας και ηπειρωτικής Eλλάδας. Oι αριθμοί των νέων αυτών κατοίκων είναι τόσο σημαντικοί που μετεπαναστατικά δημιουργούν θέμα αυτοχθόνων/ετεροχθόνων. Συγχρόνως δημιουργούνται παροικίες ξένων, κυρίως Aγγλων, Γερμανών και Iταλών. Eποχιακές ανάγκες για εργατικά χέρια φέρνουν συχνά το φθινόπωρο στην Πάτρα κατοίκους γειτονικών χωριών για να εργασθούν στη σταφίδα. Mεταναστευτική ροή Oμως μια σημαντικότατη αλλά διαφορετική μετακίνηση πληθυσμού που χαρακτήρισε την Πάτρα, ήταν η μεταναστευτική ροή στις αρχές του 20ού αιώνα από την ανατολική Mεσόγειο προς την Aμερική, που πέρασε από το λιμάνι της, φέρνοντας, απ ό,τι φαίνεται, στην πόλη για να μεταναστεύσουν ακόμα και άτομα από τη Mικρά Aσία. Tο λιμάνι της Πάτρας ή- ταν για πολλές ναυτιλιακές εταιρείες σημαντικός κόμβος, όπου συγκεντρώνονταν μετανάστες από μια ευρύτερη περιοχή, για να μεταβούν στην Aμερική. Eταιρείες, όπως η «Kόζουλιτς Λάιν», δημιουργούν καταυλισμούς όπου μαζεύονται οι υποψήφιοι μετανάστες και προετοιμάζονται (με ιατρικούς ελέγχους κ.λπ.) για το μακρινό ταξίδι στη ξενιτιά. Πόλη λιμάνι Oι δομές αυτές που εν συντομία περιγράψαμε, χαρακτηρίζουν νομίζω ένα ιδιαίτερο τύπο πόλης: την πόλη λιμάνι. Πρόκειται για μια πόλη που ο πληθυσμός της είναι ανομοιογενής, συνέχεται δε σχεδόν αποκλειστικά μέσω οικονομικών σχέσεων, που συνήθως καθορίζουν και την παραμονή του στο χώρο αυτό. Oι πόλεις αυτές αναπτύσσουν ένα ιδιόρρυθμο κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, α- φενός μεν λόγω της συρροής σ αυτές διαφορετικών πολιτισμικών ομάδων που συχνά διατηρούν στοιχεία της ιδιαιτερότητάς τους, αφετέρου δε λόγω της επαφής τους με άλλα ε- μπορικά κέντρα που λειτουργούσαν ως εμπορικοί ανταποκριτές των πόλεων αυτών (ανταλλάσσοντας συχνά παράλληλα με τις εισαγωγές / εξαγωγές και ιδέες, μόδες, τάσεις). Aυτά είναι χαρακτηριστικά αρκετών πόλεων της ανατολικής Mεσογείου, ό- πως της Θεσσαλονίκης, Σμύρνης, Aλεξάνδρειας, Bηρυτού. H Πάτρα (όπως και οι άλλες πόλεις λιμάνια που προαναφέραμε) ανδρώθηκε τον 19ο αιώνα, παράλληλα με το λιμάνι της, που μεγάλωνε και ενδυναμωνόταν. Δημογραφικά δείχνει καλπάζοντες ρυθμούς αύξησης, διαθέτει οικονομική ευρωστία που την μετατρέπει σε πόλο έλξης. Eμποροι από τη Σμύρνη, παραδείγματος χάριν, καταφεύγουν σ αυτήν Πλοίο της «Aυστρο-αμερικάνας» της γραμμής Πάτρα-Aμερική σε καρτ ποστάλ εποχής. H αυστριακή εταιρεία μετέφερε αποκλειστικά τους Eλληνες μετανάστες από Πάτρα σε Aμερική μέχρι το Iδρύθηκε στη συνέχεια η πρώτη α- πό τις ελληνικές ωκεανοπόρες γραμμές και η μεταφορά επιβατών μοιράστηκε. μετά την Mικρασιατική Kαταστροφή, επαγγέλματα δημιουργούνται όπως του κασελοκαρφωτή (για τις κασέλες σταφίδας) του σημειωτή φορτίου, των μαουνιέρηδων. Στην ουσία η ακμή των πόλεων λιμανιών στην α- νατολική Mεσόγειο τον 19ο αιώνα ο- φείλεται σε ένα σημαντικό βαθμό στον εκβιομηχανισμό που συντελείται στη Δύση. Oι πόλεις αυτές της α- νατολικής Mεσογείου αποτελούσαν κατά κάποιο τρόπο νησίδες νεωτερισμού που συνέδεαν μία οικονομικά παραδοσιακή «ενδοχώρα» με τις α- νάγκες που δημιούργησε στις αγορές της Δύσης η βιομηχανική επανάσταση. Eτσι δεν είναι περίεργο ότι ως πόλεις ανέπτυξαν ένα κοσμοπολίτικο τόνο που επηρέαζε και την «ενδοχώρα» που συνδεόταν οικονομικά μαζί τους. H εικόνα αυτή της Πάτρας ως πόλη λιμάνι, έτσι όπως περιγράφηκε, αλλοιώνεται και αλλάζει μετά τον B Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά το λιμάνι της διατηρεί τη δυναμικότητά του, όντας σήμερα ένα από τα πιο μεγάλα λιμάνια της Mεσογείου σε κίνηση ο- χηματαγωγών/επιβατικών πλοίων. Bιβλιογραφία Braudel, F. Mεσόγειος. Aθήνα: Mορφωτικό Iδρυμα Eθνικής Tραπέζης, Bλασσόπουλος, N. Tα πρώτα Iονικά Aτμόπλοια. Aθήνα: Aναγνωστική Eταιρεία Kέρκυρας, Keyder, R., Ozveren, E., Quataert, D. «Port Cities of the Eastern Mediterranean». Review Vol. XVI (4) Mούλιας, Xρ. H διάσταση Aυτοχθόνων και Eτεροχθόνων στην Mετεπαναστατική Πάτρα ( ). Πάτρα: Σωτηρόπουλος, Λ. Mαρτυρίες για το Λιμάνι των Πατρών πριν από το 60. Πάτρα, Aχαϊκές Eκδόσεις, «Θαλάσσιες διασυνδέσεις του λιμένα Πατρών». Σκαρτσής, Σ. (επιμ.) Πατραϊκά Xρονικά. Πάτρα: Aχαϊκές Eκδόσεις, «H Πάτρα το 19ο και 20ό αιώνα, οικονομική ζωή και παροικίες». H πολιτισμική Φυσιογνωμία της Πάτρας. Πάτρα: Eκδόσεις Πανεπιστημίου Πατρών, Tριανταφύλλου, K. Iστορικό Λεξικό των Πατρών. Πάτρα, H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

16 Tων Xρ. Mούλια και Kων. Πανίτσα H πατρινή κοινωνία Πολυεθνική η σύνθεση της πόλης, με αστικό χαρακτήρα και κοσμοπολίτικο πνεύμα TO 1828 που απελευθερώθηκε η Πάτρα ο πληθυσμός της έφθανε τους κατοίκους, ενώ 20 χρόνια μετά σχεδόν είχε τετραπλασιαστεί ( κάτοικοι), χάρις στη μεταναστευτική ροή από περιοχές του αλύτρωτου Eλληνισμού και α- πό γειτονικά ορεινά μέρη. Στα μέσα του 19ου αιώνα η πρωτεύουσα της Aχαΐας λογαριαζόταν σαν το κύριο εξαγωγικό κέντρο του κράτους (το λιμάνι της σταφίδας) και αυτό συνεχίστηκε μέχρι το άνοιγμα του Iσθμού της Kορίνθου (1893). Tην ίδια εποχή η Eρμούπολη εθεωρείτο η αποθήκη της ανατολικής Mεσογείου (εισαγωγικό διαμετακομιστικό κέντρο) και ο Πειραιάς το εισαγωγικό λιμάνι που παρουσίαζε σημεία βιομηχανικής ανάπτυξης. Oι διαφοροποιήσεις αυτές, που εκτείνονταν πέρα από το οικονομικό και σε κοινωνικό επίπεδο, σφυρηλάτησαν τοπικές συνειδήσεις με α- νταγωνιστικές διαθέσεις και κάθε πόλη λειτουργούσε αυτόνομα, α- φού δεν είχαν διαμορφωθεί ακόμα συνθήκες εθνικής οικονομίας. Πολύ σύντομα ήταν εμφανής στην Πάτρα η ευμάρεια του αστικού της στοιχείου, με την έντονη κοινωνική ζωή και με την ανοικοδόμηση μεγαλοπρεπών κτιρίων στην Kάτω πόλη, που ήταν το κέντρο του εμπορίου. Σημαντικό μέρος του διαθέσιμου κεφαλαίου των εμπόρων διετέθη για την ανέγερση των πολυτελών κατοικιών τους, απόδειξη της αφοσίωσής τους στην αναπαραγωγή ενός α- στικότερου τρόπου ζωής. Aλλά για συνειδητοποιημένο αστικό στοιχείο δεν μπορεί να γίνει λόγος, διότι η διαμόρφωσή του προϋποθέτει μακρύ παρελθόν που δεν υπήρχε εδώ, όταν μάλιστα οι καινούργιες κοινωνικές ισορροπίες που προέκυψαν μετά την Aπελευθέρωση προκάλεσαν ανακατατάξεις στην κοινωνική διαστρωμάτωση της πόλης και ανέτρεψαν τις παλιές ιεραρχίες. H εισβολή του νεοκλασικισμού σηματοδοτείται τη δεκαετία του 1830, ενώ την ίδια περίοδο αρχίζει και η ανέγερση του παλαιού ναού του Aγίου Aνδρέα, πάνω σε σχέδια του αρχιτέκτονα Λύσανδρου Kαυταντζόγλου. H αγιογράφηση της οροφής έγινε από το συγγραφέα της «Bαβυλωνίας» Δημήτριο Xατζηασλάνη Bυζάντιο. Nεωτερισμοί Tο τραμ έξω από την αγγλική εκκλησία, σε κάρτα έκδοσης του Xρ. Bαριαντζά. Δύο γραμμές του τραμ εγκαινιάσθηκαν μέσα στην πόλη την Kυριακή των Bαΐων του Tο 1905 η γραμμή επεκτάθηκε ώς την εξοχή των Iτιών (φωτ.: «Πάτρα 1900» Aλέκου Mαρασλή, 1978). Xάρις στην πολυεθνική σύνθεσή της, η τοπική κοινωνία είχε έ- ναν αέρα κοσμοπολιτισμού, με συνέπεια την υιοθέτηση δυτικότροπων συνηθειών στη συμπεριφορά, τη διασκέδαση, το ντύσιμο και τις κοινωνικές συναναστροφές. H περιγραφή μιας γιορτής στην οικία των Xίων εμπόρων α- δελφών Φακίρη τον Iανουάριο 1836 από τον Bαυαρό περιηγητή Λουδοβίκο Στόιμπ επιβεβαιώνει τα παραπάνω, όπως και η εγκατάσταση από το 1840 «νεωτεριστή γυναικείων ευρωπαϊκών φορεμάτων» και «διδασκάλου των χορών των συνηθιζομένων εις όλην την Eυρώπην» και η «ειδοποίησις» του καταστήματος των αδελφών Παπαρρήτορα ότι παρελήφθησαν και διατίθενται διάφορα ευρωπαϊκά υφάσματα και είδη αμφίεσης «του τελευταίου συρμού» (1842). Kύριοι φορείς των συμπεριφορών αυτών ήταν οι ξένοι έμποροι, που βρήκαν μιμητές στην ανώτερη κοινωνική τάξη, ενώ τα χαμηλότερα στρώματα εκφράζονταν με παραδοσιακές και λαϊκές πολιτιστικές φόρμες. Oσο περνάει ο καιρός αρχίζει να επικρατεί η ευρωπαϊκή ενδυμασία, ενώ η παραδοσιακή φορεσιά, η φουστανέλα, σιγά σιγά φαντάζει αταίριαστη με την καινούργια όψη που θέλει να δείχνει ο Eλληνισμός. Παρ όλα αυτά στα τέλη της δεκαετίας του 1910 υπήρχαν ακόμα στην Πάτρα πέντε ελληνορράφτες, όπως ελέγοντο όσοι έραβαν παραδοσιακές ελληνικές φορεσιές. Λέσχες Aπό το 1837 λειτουργούσε στην Πάτρα «Λέσχη» που ήταν χώρος κοινωνικών συναθροίσεων της άρχουσας τάξης και συνέλευσης των εμπόρων, για να ενημερωθούν και να ανταλλάξουν εμπορικές πληροφορίες, να αποφασίσουν για τα διάφορα ζητήματά τους, να σχολιάσουν τις πολιτικές εξελίξεις και να διασκεδάσουν. Tέτοιες λέσχες λειτούργησαν πολλές στην διάρκεια του 19ου αιώνα αλλά και μετέπειτα. Mέσα στις ασχολίες των θαμώνων τους ήταν η ανάγνωση βιβλίων και εφημερίδων, ελληνικών και ξενόγλωσσων, η χαρτοπαιξία, το μπιλιάρδο και οι χοροί. «Eπειτα εροβόλησα σιγά σιγά προς την πλατείαν Γεωργίου και ανέβηκα στη λέσχη, όπου εβυθίσθην εις την α- τελείωτον ανάγνωσιν της Nτεμπά και της Pεβού, λίαν προσφιλών πνευματικών εντρυφημάτων εις τους καλούς εμπόρους των Πατρών», γράφει ο Mιχαήλ Mητσάκης στο βιβλίο του «Aυτόχειρ» (1895), διηγούμενος τις ε- ντυπώσεις του από μια διήμερη ε- πίσκεψή του στην Πάτρα. Ξένοι Oι ξένες κοινότητες ξεχώριζαν στην τοπική κοινωνία από τα πρώτα μετεπαναστατικά χρόνια, κυρίως η αγγλική και η ιταλική. H αγγλική παροικία γνώρισε μεγάλη ακμή μέχρι το 1940 και ήταν πάντοτε αντικείμενο θαυμασμού α- πό τους ντόπιους, για τον τρόπο που ζούσαν τα μέλη της και τις πολύμορφες δραστηριότητές τους. Oι πρώτοι που έπαιξαν ποδόσφαιρο στην Πάτρα στα τέλη του 19ου αιώνα ήταν παιδιά Aγγλων σταφιδεμπόρων εγκατεστημένων στην πόλη και έκτοτε το νεοφανές άθλημα άρχισε να κερδίζει έδαφος. Πριν από το 1900 ήταν γνωστό στην Πάτρα και το τένις, που παιζόταν από μέλη της ευρωπαϊκής παροικίας και ελάχιστους αυτόχθονες φίλους τους, γόνους πλουσίων οικογενειών. Mάλιστα το 1908 οι ξένοι πρόξενοι που υπηρετούσαν στην πρωτεύουσα της Aχαΐας ίδρυσαν και λέσχη. Mια άλλη δυναμική κοινότητα ή- ταν των καθολικών, Iταλών και Mαλτέζων στην συντριπτική πλειονότητά τους, η οποία στην καμπή του 19ου αιώνα έφτασε να αντιπροσωπεύει το 5% του πληθυσμού της πόλης. H οικονομική τους κατάσταση δεν ήταν όπως των μελών της αγγλικής παροικίας. Oι περισσότεροι ασχολούνταν με την αλιεία, εργάζονταν σε σταφιδαποθήκες ή ήταν τεχνίτες. Παρ όλα αυτά είχαν σημαντική παρουσία στην κοινωνική ζωή της πόλης. Tο 1892 ίδρυσαν φιλαρμονική, η οποία έδινε το παρόν σε ό- λες τις εκδηλώσεις της παροικίας, ενώ το 1857 ιδρύθηκε καθολικό παρθεναγωγείο, στο οποίο φοιτούσαν και ορθόδοξες μαθήτριες. Tο 1910 λειτουργούσαν στην Πάτρα καθολικό σχολείο αρρένων ε- πί της οδού Zαΐμη, θηλέων επί της οδού Kορίνθου, ένα άλλο σχολείο δίπλα στον καθολικό ναό και καθολικό νηπιαγωγείο. Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Συνέχεια από την 17η σελίδα Tο 1867 παραχωρήθηκε εθνικό οικόπεδο για την ανέγερση του αγγλικανικού ναού του Aγ. Aνδρέα, ο οποίος σώζεται μέχρι σήμερα. Eίναι χαρακτηριστικό ότι οι πέτρες για τον εξωτερικό στολισμό του μεταφέρθηκαν από την Aγγλία ως έρμα των πλοίων που έρχονταν να φορτώσουν σταφίδα. Πολύ νωρίτερα, επί Kαποδίστρια, είχε παραχωρηθεί οικόπεδο για την ανέγερση του ναού των καθολικών, αυτό στο οποίο είναι χτισμένος ο σημερινός καθολικός ναός του Aγ. Aνδρέα. Pιζοσπαστισμός Tο καφεστιατόριο «Aνθεια» στην ομώνυμη περιοχή. Παραγγελίαι προγεύματος, οίνος, εδώδιμα και ποτά, ζύθος, τα προσφερόμενα είδη. Aρωμα εξοχής της παλιάς Πάτρας, όπως τη διέσωσε σε κάρτα ο εκδότης A. Πάσχας (φωτ.: «Πάτρα 1900», Aλέκου Mαρασλή, Πάτρα, 1978). O Δημήτριος Γούναρης, μία από τις τραγικές πολιτικές φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα. Προήλθε από την προοδευτική ομάδα των ονομαζόμενων «Γοβιών», η οποία σχηματίσθηκε στην Πάτρα του Eίκοσι τρία χρόνια αργότερα πλήρωσε με σφαίρες του εκτελεστικού αποσπάσματος μερίδιο των λαθών της Mικρασιατικής Eκστρατείας (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A.). H Πάτρα ήταν η πρώτη ελληνική πόλη που δέχτηκε Iταλούς πολιτικούς φυγάδες, μετά την αποτυχημένη προσπάθεια για ενοποίηση της Iταλίας (1849). Παρότι όσο έ- μειναν στην Πάτρα οι πρόσφυγες αυτοί δεν κατόρθωσαν να δημιουργήσουν ριζοσπαστική πολιτική παράδοση, κληροδότησαν στην πόλη πολλά στοιχεία από την πολιτιστική τους κληρονομιά. Mάλιστα πλάσθηκε ο μύθος ότι υπήρξαν ο πυρήνας της ιταλικής παροικίας των Πατρών και ότι χάρις σ αυτούς μετακενώθηκαν στην Πάτρα οι εθνικιστικές και ριζοσπαστικές ιδέες του ιταλικού risorgimento, οι οποίες τάχα επηρέασαν στη διαμόρφωση των προοδευτικών κινήσεων που εκδηλώθηκαν στην αχαϊκή πρωτεύουσα. H νεότερη όμως ιστορική έρευνα απέδειξε ότι ελάχιστοι εγκατεστάθησαν μόνιμα στην Πάτρα, ε- νώ οι περισσότεροι επέστρεψαν στην πατρίδα τους μετά την ενοποίηση της Iταλίας (1861). Στις 12 Mαρτίου 1837 η πόλη α- ναστατώθηκε από μια στάση που υποκίνησαν οι Xιώτες έμποροι Παντελής και Aνδρέας Φακίρης. Aκολούθησαν ταραχές που διήρκεσαν μία εβδομάδα και τελικά η στάση κατεπνίγη με την επέμβαση του στρατού. Φαινομενικά όλα ο- φείλονταν στην άρνηση των α- ντιοθωνιστών εμπόρων των Πατρών να πληρώσουν έναν νεοεισαχθέντα φόρο που αυθαίρετα κατένειμε ο νομάρχης και για την είσπραξή του οι κλητήρες αφαίρεσαν αναγκαστικά από αρκετά καταστήματα, μεταξύ των οποίων και των αδελφών Φακίρη, εμπορεύματα πολύ μεγαλύτερης α- ξίας. Kατ ουσία όμως επρόκειτο για ξέσπασμα οργής των Πατρινών κατά των αυθαιρεσιών της ε- ξουσίας. Πάγιο αίτημα της πλειονότητας των Πατρινών ήταν η παραχώρηση Συντάγματος, γι αυτό και οι ντόπιοι πολιτικοί, απηχώντας και τις προτιμήσεις της βάσης, εκδηλώθηκαν ανοικτά υπέρ της συνταγματικής μεταβολής του 1843, η οποία έγινε πανηγυρικά δεκτή από το λαό της πόλης. Mεγάλος ήταν και ο αντίκτυπος των «Nαυπλιακών» που οδήγησαν στην έξωση του Oθωνα. Aπό καιρό υπέβοσκε στην Πάτρα κλίμα προετοιμασίας και στις 6 Oκτωβρίου 1862 εξερράγη αντιοθωνική στάση με πρωτεργάτες τον Mπενιζέλο Pούφο και τον Παναγιώτη Xαλικιόπουλο. Mετά την έξωση του Oθωνα διορίστηκε βραχύβια τοπική προσωρινή διοικητική επιτροπή, η οποία απαρτίστηκε από α- κραιφνείς ρουφικούς. Tο 1893 ιδρύθηκε στην Πάτρα α- πό τον δικηγόρο Bασ. Δουδούμη, τον αρχιτέκτονα Aριστ. Θάλη και άλλα προοδευτικά στοιχεία η «Σοσιαλιστική Aδελφότης». H οικονομική κατάσταση των Πατρών την περίοδο εκείνη ήταν πολύ κακή, λόγω της μεγάλης σταφιδικής κρίσης, και αυτό ευνοούσε τέτοιες πρωτοβουλίες. Παρ όλα αυτά δεν μπόρεσαν να προχωρήσουν σε ουσιαστικές παρεμβάσεις και διασπάστηκαν σύντομα, διότι δεν ήταν ενιαία η πολιτική τοποθέτηση τους. Oι Γοβιοί Mία άλλη άτυπη ομάδα προοδευτικών πολιτών, ανεξάρτητων από κόμματα αλλά με σεβασμό στη μνήμη του Xαρ. Tρικούπη, οι οποίοι προβληματίζονταν πάνω στα καυτά προβλήματα της εποχής, σχηματίστηκε το Hταν η ομάδα των «Γοβιών», όπως τους ονόμασαν με φιλοπαίγμονα διάθεση οι συμπολίτες τους, επειδή ό- ταν έβγαιναν από το συμβολαιογραφείο του Διον. Aντωνόπουλου μετά τις συνεδρίες τους, έδιναν την εντύπωση γοβιών που βγαίνουν από τις κρύπτες τους. Στην ομάδα αυτή μπήκε και ο νεαρός δικηγόρος Δημήτριος Γούναρης, ο οποίος εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής στις εκλογές της 20ής Nοεμβρίου 1902, με έναν συνδυασμό ανεξάρτητων υποψηφίων. Nέος ακόμα δοκίμασε τον θεωρητικό πειρασμό του σοσιαλισμού και σε όλη του τη ζωή βάδισε αντίθετα προς το βίαιο ρεύμα της εποχής του. Στο τέλος πλήρωσε με την ί- δια του τη ζωή για συσσωρευμένα λάθη, για τα οποία ο ίδιος ήταν ε- λάχιστα υπεύθυνος, αν και θα μπορούσε να είχε φύγει, για να γλιτώσει από τους εχθρούς του. Eνας άλλος σπουδαίος Πατρινός πολιτικός ήταν ο Aνδρέας Mιχαλακόπουλος, μετριοπαθής αντίπαλος του Δημ. Γούναρη, θιασώτης του πολιτικού φιλελευθερισμού. Eξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής το 1910, από το 1911 διετέλεσε επανειλημμένως υ- πουργός και στις ορκίσθηκε πρωθυπουργός. Eξορίσθηκε από το καθεστώς Mεταξά και πέθανε στην Aθήνα στις , όπου είχε μεταφερθεί από το νησί της εξορίας του βαριά άρρωστος. Ψυχαγωγία Aπό τους πιο ζωντανούς χώρους καθημερινής ανάπαυλας των Πατρινών ήταν τα καφενεία. Tα πιο ο- νομαστά από αυτά, τις πρώτες δεκαετίες του αιώνα μας, ήταν του Γιογκαράκη, στις σκάλες στην αρχή της οδού Γεροκωστοπούλου, το «Mπουγιούκ Nτερέ» (Kορίνθου και Γούναρη), το «Πάγκειον» (Kολοκοτρώνη και Mαιζώνος), του Kαπογιαννάτου (Aγ. Nικολάου και Kανακάρη), το «Λεσχίδιον», η μπούρσα της σταφίδας, κ.ά. Mια άλλη ψυχαγωγία, που όσο περνούσαν τα χρόνια κέρδιζε έ- δαφος, ήταν οι ομαδικές εκδρομές στα Oλύμπια, τους Δελφούς, την Kυλλήνη, τα Kαλάβρυτα και σε άλλα γειτονικά μέρη και οι πεζοπορίες στις εξοχές γύρω από την πόλη. Oι εκδρομές αυτές οργανώνονταν από διαφόρους συλλόγους και αθλητικά σωματεία και συμμετείχαν συνήθως ά- τομα. Mάλιστα από το 1914 υπήρχε και «Oμιλος Eκδρομέων», που διοργάνωνε πεζοπορίες και σιδηροδρομικές εκδρομές. Aπό τους πιο γνωστούς πεζοπόρους ήταν ο ακάματος ιατρός Xρήστος Kορύλλος, ο οποίος δημοσίευσε σε τρία πολύ ενδιαφέροντα τεύχη εντυπώσεις από ισάριθμες οδοιπορίες του από την Πάτρα προς την Σπάρτη, την Tρίπολη και την Kαλαμάτα. Tο θέατρο «Aπόλλων» Στη δεκαετία του 1830 το πιάνο είχε καθιερωθεί σε όλα τα μεγαλοαστικά σπίτια της πόλης, ενώ α- πό τις αρχές του αιώνα μας αρχίζει να καθιερώνεται και ο φωνό- 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

18 γραφος. Για θεατρική υποδομή ό- μως δεν μπορεί να γίνει λόγος το πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Bέβαια, δεν λείπουν οι παραστάσεις όπερας από ιταλικούς θιάσους που επισκέπτονταν την Πάτρα. Πάντως, το ενδιαφέρον για το θέατρο ήταν μεγάλο, αν κρίνουμε α- πό τα πολλά θεατρικά έργα, πρωτότυπα και μεταφράσεις, που εκδόθηκαν τον 19ο αιώνα από τα πατρινά τυπογραφεία. Tο 1871 άρχισε η ανέγερση του θεάτρου «Aπόλλων», στη σημερινή πλατεία Γεωργίου A, στη θέση που το είχε τοποθετήσει ο Σταμάτιος Bούλγαρης το 1829, όταν χάραζε το πολεοδομικό σχέδιο της Kάτω (νέας) πόλης. Mέσα σ ένα χρόνο ολοκληρώθηκε η κατασκευή του και άρχισε να λειτουργεί, χάρις στη χρηματοδότηση της πολυεθνικής εμπορικής κοινωνίας των Πατρών, η οποία του προσέδωσε ξεχωριστή αίγλη και το κατέστησε εξάρχοντα χώρο κοινωνικής προβολής. Στην ίδια πλατεία τοποθετήθηκαν την επόμενη χρονιά (1873) τα γαλλικής κατασκευής σιντριβάνια που υπάρχουν μέχρι σήμερα. Iδρύματα H πλατεία Γεωργίου A, εστία της παλιάς αστικής κοινωνίας της Πάτρας. Tα δύο σιντριβάνια στήθηκαν το 1874 και ο οριστικός εξωραϊσμός με πλακόστρωση και δεντροφύτευση έγινε το Aριστερά κυριαρχεί το θέατρο «Aπόλλων». Kτισμένο το 1872 σε σχέδια του Tσίλερ, βρίσκεται ανάμεσα στα πρώτα θέατρα όπερας στην Eυρώπη. H τότε πολυεθνική κοινωνία της πόλης, το αγκάλιασε και του προσέδωσε αίγλη. Ως τις αρχές του αιώνα δίνονταν μόνο παραστάσεις μελοδράματος με μετακλήσεις ιταλικών κυρίως θιάσων. Tο θέατρο «Aπόλλων» δεν ήταν χώρος μόνο θεατρικής πράξης. Hταν ταυτόχρονα και χώρος εκδήλωσης μιας ιδιαίτερης αστικής συνείδησης αυτής που διαμορφώθηκε μέσα στο πολυεθνικό κλίμα της μετεπαναστατικής Πάτρας (φωτ.: αρχείο E.Λ.I.A.). Πολύ νωρίς εκδηλώθηκαν στην Πάτρα πρωτοβουλίες για την ί- δρυση ευαγών ιδρυμάτων. Σε πόλεις με έντονες κοινωνικές αντιθέσεις η εκδήλωση ανάλογων πρωτοβουλιών εξασφαλίζει κοινωνικές ισορροπίες και λειτουργεί ως ασφαλιστική δικλίδα στις κοινωνικές εντάσεις. Στα τέλη του 19ου αιώνα καταγράφεται η λειτουργία αρκετών σωματείων, δημοτικού νοσοκομείου, βρεφοκομείου, ασύλου φρενοβλαβών, πτωχοκομείου, εσπερινής «Σχολής του Λαού» (οδός Kανακάρη), που συντηρούνταν από το σύλλογο των Kαλαβρυτινών, άλλης ό- μοιας σχολής του συλλόγου «Oρθοδοξία», που λειτουργούσε στην Aνω πόλη και τελούσε υπό την προστασία του Aρχιεπισκόπου Πατρών Iερόθεου Mητρόπουλου και της «Bιοτεχνικής Eταιρείας», η οποία διέθετε βιβλιοθήκη τόμων περίπου και διατηρούσε ημερήσιες και νυχτερινές σχολές αρρένων και θηλέων, όπου διδάσκονταν εμπορικά κυρίως μαθήματα στην αρρένων και στη θηλέων ραπτική κ.λπ. Eπίσης υπήρχε και η «Σχολή των Aπόρων Παίδων» των ελεύθερων Eπαμεινώνδα Θωμόπουλου, «Tα Ψηλά Aλώνια και ο Παντοκράτορας», 1930 (ελαιογραφία, 0,77x0,42 εκ.). O Θωμόπουλος, επιφανής και πληθωρική φυσιογνωμία της πατραϊκής ζωγραφικής, αποτύπωσε εικαστικά με μια μεγάλη σειρά έργων το αστικό και το αγροτικό κυρίως τοπίο της παλιάς Πάτρας. Σχηματίστηκε ενότητα με τίτλο Iστορία των Πατρών (1958) και δωρήθηκε από τον καλλιτέχνη στο Δήμο της πόλης. Σήμερα συνιστά μεγάλο απόκτημα της Δημοτικής Πινακοθήκης Πατρών. (φωτ.: «H ζωγραφική του Δημαρχείου», κατάλογος σχετικής έκθεσης με έργα του Θωμόπουλου που πραγματοποιήθηκε στη Δημοτική Πινακοθήκη το 1996). τεκτόνων, που στεγαζόταν σε ι- διόκτητο κτίριο στο οποίο διανυκτέρευαν πολλοί από τους μαθητές και διδάσκονταν τέχνες και τα γράμματα του δημοτικού σχολείου. Λίγο αργότερα (1910) καταγράφονται περισσότερα από σαράντα φιλανθρωπικά και επαγγελματικά σωματεία και αδελφότητες ετερόχθονων. Φωταγώγηση H κατάσταση του φωτισμού στην Eλλάδα, αρκετές δεκαετίες μετά την Aπελευθέρωση ήταν υ- ποτυπώδης. Oι οικονομικά ασθενέστερες τάξεις χρησιμοποιούσαν λυχνάρια ή κεριά ή απλές λάμπες πετρελαίου, ενώ οι εύπορες, λάμπες πετρελαίου από απλές μέχρι κομψοτεχνήματα. Στους δρόμους δεν υπήρχε φωτισμός και όσοι μετακινούνταν τη νύχτα χρησιμοποιούσαν φορητά λαδοφάναρα. H Πάτρα φωτίστηκε για πρώτη φορά με φωταέριο στις 15 Aπριλίου 1874, ενώ στις 5 Aπριλίου 1902 έγιναν τα επίσημα ε- γκαίνια του τραμ. H νέα επαναστατική μορφή ενέργειας που λεγόταν ηλεκτρισμός έφθασε στην Πάτρα στις 22 Aπριλίου 1907, ανήμερα του Πάσχα, όταν φωταγωγήθηκε η πλατεία Γεωργίου A και μικρό τμήμα της οδούς Mαιζώνος. Στα χρόνια που πέρασαν η φυσιογνωμία της πόλης άλλαξε όπως συνέβη με όλες τις ελληνικές πόλεις. H αλλαγή αυτή δεν ήταν μόνο εξωτερική αλλά επηρέασε και την εσωτερική μορφή της κοινωνικής της ζωής. Hταν μια αναπόφευκτη μεταβολή που συμβάδισε με τους καιρούς, γι αυτό και δεν θα ήταν σωστό να τη χαρακτηρίσουμε κακή. KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 19

19 Πνευματική ζωή Θέατρο, μουσική, εικαστικά, λογοτεχνία, ιστοριογραφία και καραγκιόζης Tου Σωκρ. Λ. Σκαρτσή Aν. Kαθηγητή Παν/μίου Πατρών H ΠATPA, έχει αναπτυχθεί απορροφώντας δυναμισμό από την ενδοχώρα της, αλλά ο προσανατολισμός της είναι, από τη μια μεριά προς τη θάλασσα και, μέσω αυτής και των Eπτανήσων, ιδιαίτερα της Zακύνθου, προς τα έξω, προς την Iταλία και την Eυρώπη, και από την άλλη, προς το κέντρο της χώρας, την Aθήνα η δεύτερη αναφορά της α- ναπτυσσόταν στο βαθμό που μειωνόταν η σημασία της σε σχέση με την πρωτεύουσα και το λιμάνι της, τον Πειραιά. Eτσι η γεωγραφική και πολιτισμική εξωστρέφεια της Πάτρας, στην επιδίωξή της ενός αισθήματος ασφαλείας, καταλήγει σε μια οικονομική ενδοστρέφεια, που γίνεται η βασική της, οροθετική πολιτισμική συνθήκη. Θα μπορούσε ί- σως κανείς, κοντά σ αυτούς τους όρους δημιουργίας του πολιτισμικού ήθους της πόλης, να προσθέσει το ότι οι ακμαίες οικονομικές δυνάμεις της (ξενόφερτες και κυριαρχικές σχεδόν πάντα στην ιστορία της), αυτές που της έδωσαν τον μόνιμο μετακλητικό της πολιτισμικό χαρακτήρα και την επίφαση πολιτισμικής ζωντάνιας, δε θέλησαν ν α- φομοιώσουν ή ν αξιοποιήσουν την τεράστια πολιτισμική κληρονομιά και ώθηση της πελοποννησιακής ενδοχώρας και των επτανησιακών στοιχείων, που όμως συγκρότησαν αυτή την πόλη. H Πάτρα λοιπόν έγινε μια πόλη λιμάνι αλλά και πόλη πέρασμα, που κρατάει τα πιο βαριά στοιχεία στη χειροπιαστή α- νάγκη ασφάλειας και βεβαιότητας: το χρήμα και τις συνθήκες διατήρησης και ανακύκλωσής του. Aν όλα αυτά είναι σωστά, δίνουν μια δυνατότητα να μελετήσει κανείς σωστά και τον πολιτισμικό χαρακτήρα της πόλης, να τον καταλάβει και να τον εκτιμήσει. Eνα κυρίαρχο χωροστατικό χαρακτηριστικό της Πάτρας είναι ο εδαφολογικός και κοινωνικοπολιτισμικός χωρισμός της σε μια Aνω και μια Kάτω πόλη. Aνω πόλη H Aνω πόλη είναι η παλιά, με ε- δαφολογικό όριο προς τη θάλασσα τα Ψηλαλώνια, δε μπορεί όμως κοινωνικά και πολιτισμικά να χωριστεί από την πιο παλιά περιοχή της, το Bλατερό, που ξεκινάει κάτω από το Δασύλλιο, προχωράει στα ριζά του Kάστρου και καταλήγει να ενωθεί αξεχώριστα, από κάθε άποψη, με την παλιά περιοχή της οδού Γερμανού και τα Tαμπάχανα. Eκτείνεται ελεύθερα προς τις αγροτικές περιοχές. Στην Aνω πόλη κατοίκησαν οι εσωτερικοί μετανάστες από τα χωριά της ενδοχώρας, από την περιοχή του Aιγίου, των Kαλαβρύτων και ώς την Kαλοκαίρι του Aπό αριστερά: Eπαμεινώνδας Θωμόπουλος (έδρα υπαίθρου) και Δημ. Mπισκίνης (έδρα σκιαγραφίας), δύο Πατρινοί καθηγητές της Aνωτάτης Σχολής Kαλών Tεχνών στο γραφείο της Σχολής. O Θωμόπουλος (Πάτρα Aθήνα 1976) με πρώτη έκθεση στην Πάτρα το 1897, έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του στην πόλη και θεωρείται κορυφαία μορφή της πατραϊκής ζωγραφικής. Πατρινός και ο Mπισκίνης (Πάτρα Aθήνα 1947) και μάλιστα από οικογένεια αγιογράφων που αγιογράφησε πολλές εκκλησίες της Aχαΐας, ανέπτυξε όμως καλλιτεχνική δράση στην Aθήνα (φωτ.: «Aναδρομική έκθεση επιστολών, φωτογραφιών και σχεδίων» Δημ. Mπισκίνη - Δημοτική Πινακοθήκη Πατρών, 24 Oκτ. 30 Nοεμ. 1991). Hλεία και από πιο κάτω. Mετά την Mικρασιατική Kαταστροφή εγκαταστάθηκαν, σε ομοιόμορφες κατοικίες αυτής της περιοχής, στα Προσφυγικά, οι Mικρασιάτες πρόσφυγες, ενώ σε μια κοντινή περιοχή, στα Γύφτικα, κατοικούσαν οι παρίες της πόλης. Oι Πατρινοί της Aνω πόλης ζούσαν στον κόσμο τους, αγροτικό και σιγά σιγά εμπορικό και βιοτεχνικό, αυτάρκεις και σε μικρή συνάφεια με την Kάτω πόλη, πάντα όμως τείνοντας προς αυτήν για την κοινωνική τους αναγνώριση και μετοικώντας στις περιοχές της, απορροφώμενοι πολιτισμικά και λίγα στοιχεία επιβάλλοντας σ αυτόν το χώρο, που ήταν η κυρίως Πάτρα. Tα μικρασιατικά στοιχεία των Προσφυγικών έμειναν αναφομοίωτα κι έσβησαν. Kάτω πόλη H Kάτω πόλη είναι μεταγενέστερη και αναπτύχθηκε σε συνάρτηση με το λιμάνι, το εμπόριο, τη διοίκηση και την αναφορά της πόλης προς το εξωτερικό και την Aθήνα. Παράλληλα προς τη θάλασσα αναπτύχθηκαν οι πλούσιες προαστιακές περιοχές και τα παραθαλάσσια εξοχικά, όπως τα Eγγλέζικα. Σ αυτή την κυριαρχική περιοχή της πόλης εγκαταστάθηκαν οι Eπτανήσιοι και οι ξένοι, που τους έφερε ε- δώ η παραγωγή της σταφίδας παλιά ιστορία, που, φαίνεται επηρέασε τη στάση τους, ιδιαίτερα των Aγγλων, και προς την Eπανάσταση, για τη διασφάλιση των συμφερόντων τους. Oι Πατρινοί της Kάτω πόλης καθορίστηκαν πολιτισμικά από τον βασικό ενδοστρεφικό χαρακτήρα της πόλης και έγιναν έμποροι και σιγά σιγά βιοτέχνες και βιομήχανοι, επηρεαζόμενοι, εξωτερικά, από τα πολιτισμικά ήθη των ξένων και ελάχιστα δεχόμενοι πραγματικές επτανησιακές επιδράσεις. Kάποια επίφαση αριστοκρατικότητας, που έγινε κάπως πιο βαθιά όσο πρόλαβε πριν σβήσει το κεφάλαιο σταφίδα γύρω στα τέλη του αιώνα, έφερε μαζί της την ανάγκη ποικιλίας στη διασκέδαση και αναπόφευκτες συναφείς πολιτιστικές ανάγκες, που ά- φησε τα ίχνη της σε αυτό που ο Παναγιώτης Kανελλόπουλος ονόμασε, υπερβάλλοντας και αναλογικά προς αλλότρια μεγέθη, belle époque της Πάτρας (στην Eισαγωγή του στο Πάτρα 1900, του Aλέκου Mαρασλή, εκδ. 1978). Aυτή η συμπεριφορά, εντελώς εξωτερική και δευτερεύουσας, διακοσμητικής σημασίας για τη ρυθμιστική κοινωνική τάξη της πόλης, της έ- δωσε τον βασικό της μετακλητικό πολιτισμικό χαρακτήρα, που διατηρείται ακμαίος μέχρι σήμερα, σε μια πόλη διακοσίων χιλιάδων κατοίκων (έναντι είκοσι πέντε χιλιάδων την εποχή της οικνομικής ακμής της), που τη σαρώνουν κοινωνικο πολιτικές αλλαγές όχι πάντως ως προς τα αρχικά της, ριζικά χαρακτηριστικά. Aπό την πολιτισμική παραγωγή της Πάτρας έγιναν με το χρόνο πιο γνωστά το Kαρναβάλι, ο Kαραγκιόζης, λιγότερο το ρεμπέτικο, ε- λάχιστα η μικροτεχνία της, σημαντικοί Πατρινοί διανοούμενοι και άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών που δεν έζησαν όμως στην Πάτρα, και ιδιαίτερα πολιτικοί που έδρασαν στην πόλη, αλλά προπαντός που μόνο ξεκίνησαν από εδώ. Oι πολιτικές ζυμώσεις και εντάσεις ήταν φυσικές για την Πάτρα, που έζησε μέρες ακμής και με την αίσθηση μιας πρωτεύουσας πόλης. Πολιτικά σωματεία, ακόμη και αναρχικές κινήσεις έδιναν διέξοδο στο δυναμισμό της, εκφράζοντας με οικείο για την πόλη τρόπο μια αντανακλαστική, αν μπορεί να χρησιμοποιηθεί αυτός ο όρος, πνευματικότητα. Πλήθος εφημερίδων επιβίωναν στην πόλη και γεννήθηκαν αξιόλογοι πολιτικοί που άρθρωσαν και ένα φιλοσοφικότερο λόγο. Kαρναβάλι Πιο άμεση και φυσιολογική διέξοδο στην κοινωνική ζωτικότητα της Πάτρας, κυριαρχικά σχεδόν, έ- δωσε ανέκαθεν το Kαρναβάλι. Mεταφερμένο απέξω και μόλις συνδυασμένο με τα παραδοσιακά στοιχεία που έφερναν οι εσωτερικοί μετανάστες στην πόλη, αναπτύχθηκε σε ένα γιγάντιο θεσμό προσαρμοζόμενο σε μεταβαλλόμενες ανάγκες διασκέδασης και χωρίς τα πηγαία, αρχέγονα και γόνιμα χαρακτηριστικά αυτού του τόσο σημαντικού πολιτισμικού θεσμού ανατρεπτικής, ριζικά δραματικής σατιρικής γιορτής, ώσπου κατέληξε μια τεράστια παρέλαση διασκέδασης επί ασφάλτου, με χιλιάδες μετέχοντες, χιλιάδες παθητικούς θεατές και χωρίς καμιά σχεδόν πολιτισμική δράση ή σημασία. Στις παρυφές αυτής της εκτόνωσης ζούσαν την καθημερινότητα οι τύποι της πόλης, πολλοί και διδακτικοί για πολλά, όπως θα μπορούσε να δείξει ίσως ένας Bάρναλης, συμπεριλαμβάνοντάς τους στους Aνθρώπους του. Kαραγκιόζης Θέατρο Σύζυγη μορφή του Kαρναβαλιού, αλλά πρωτογενής και δημιουργική, είναι για την Πάτρα ο Kαρα- 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY 1999

20 γκιόζης, η πιο σημαντική ίσως πολιτισμική παραγωγή της απάντηση της Aνω πόλης, που έζησε στις κοινωνικές της παρυφές μέχρι τα τελευταία χρόνια της φολκλορικής του αναγνώρισης. Δεν έχει η έρευνα καταλήξει αν ο ελληνικός Kαραγκιόζης διαμορφώθηκε στην Πάτρα πριν από την τελευταία δεκαετία του περασμένου αιώνα, ό- πως γενικότερα πιστεύεται, όμως εδώ έζησαν πολλοί σπουδαίοι Kαραγκιοζοπαίχτες και δημιούργησαν τους σημαντικούς ομότεχνούς τους των άλλων πόλεων. O Mίμαρος (Δημήτρης Σαρδούνης, ), ψάλτης στο (αναγνωρισμένο) επάγγελμα, είναι ο γενάρχης και ο δημιουργός μερικών βασικων τύπων του Kαραγκιόζη. Oπως με πληροφορεί ο σύγχρονος Kαραγκιοζοπαίχτης Kώστας Mακρής, η Πάτρα γέννησε είκοσι πέντε ευρύτερα γνωστούς Kαραγκιοζοπαίχτες μέχρι το Tους σημειώνω σύντομα: Mίμαρος, Πάγκαλος, Mπέκος, Θοδωρέλλος, Θοδωρέλλος Kουτσαντρέας, Bασίλαρος, Θεοδωρόπουλος, Bουτσινάς, Σωτηρόπουλος, Παναγιωτάρας, Oρέστης, Aλεξόπουλος, Aσπιώτης Σωτ., Aσπιώτης Mίμης, Aντώναρος, Kιχρόπουλος Φωκ., Aνδρουτσόπουλος, Kώσταρος, Γιαννιός, Mπούμπουκας, Σακελλαρόπουλος, Δαρβένης, Παΐζης, Mατσούκας, Aγαπητός. Tο θέατρο στην Πάτρα δεν είχε κάποια σημαντική παρουσία. Oι σχετικές ανάγκες της άρχουσας κοινωνικής τάξης ικανοποιούνταν, παλιότερα, με τα καφέ σαντάν, α- ντίστοιχα στα λαϊκά καφέ αμάν, και από την παρουσίαση ξένων μεταφρασμένων έργων και τη μετάκληση θιάσων. Tο 1872 άρχισε να λειτουργεί το θέατρο «Aπόλλων», το σημερινό Δημοτικό Θέατρο, που γνώρισε μέρες λαμπρές, φιλοξενώντας όμως μετακαλούμενους θιάσους και το ρεπερτόριό τους, κάτι που γίνεται ώς σήμερα. Θεατρικοί συγγραφείς, με έργα ά- γνωστα πια, αναφέρονται ο Tιμ Aμπελάς, ο Mάκης Aθανασίου (Mακ. Aθαν), ο Bασ. Hλιόπουλος και άλλοι. Zωγραφική Στη ζωγραφική η ντόπια παραγωγή είναι πιο αξιόλογη. (Oι σχετικές πληροφορίες δίνονται από την Tούλα Hλιάδου Mανιάκη στο βιβλίο μου Πατραϊκά Xρονικά, (Aχαϊκές Eκδόσεις, Πάτρα, 1996). Aπό τους πρώτους ζωγράφους που έ- ζησαν και δημιούργησαν στην πόλη, περαστικοί ή μονιμότερα εγκαταστημένοι, ήταν ο συγγραφέας της Bαβυλωνίας Δημήτρης Bυζάντιος ή Xατζηασλάνης, που προσπάθησε να επιβιώσει με τις αγιογραφίες του. O Γ. Xατζόπουλος (γενν. 1858), τοπιογράφος, εγκαταστάθηκε τελικά στην Aθήνα. Θαλασσογράφος ήταν ο Bασ. Xατζής ( ). Στην παράδοση της αγιογραφίας, που συνεχίζεται στην πόλη ώς τις μέρες μας, δούλεψαν ο Kωνστ. Φανέλλης ή Xατζηφανέλλης (άκμασε το ) και ιδιαίτερα ο Aνδρέας Πριονάς ( ) και O ιστορικός Στέφανος Θωμόπουλος σε προσωπογραφία του N. Aζαρίτη, επίσης Πατρινός, ζωγράφος και από τους πρώτους φωτογράφους που εμφανίστηκαν στην Πάτρα. Eξέχουσα μορφή της πατραϊκής ιστοριογραφίας ο Στεφ. Θωμόπουλος ( ) δημοσίευσε πολλές και αξιόλογες μελέτες. Συγκέντρωσε επίσης πολύ υλικό γύρω από την Πάτρα το οποίο αξιοποιήθηκε μετά το θάνατό του (φωτ.: «Iστορία της Πάτρας» Aλέκος Aν. Mαρασλής, Πάτρα, 1983). ο γιος του Tάκης ( ). Σημαντικός ζωγράφος είναι ο Σπ. Θωμόπουλος. O Δημ. Mπισκίνης σπούδασε στο εξωτερικό και έζησε στην Aθήνα. Σημαντικός α- γιογράφος φαίνεται ότι ήταν και ο Δημ. Στελλακάτος (πέθ. το 1921). Kορύφωση της πατραϊκής ζωγραφικής είναι ο Eπαμ. Θωμόπουλος ( ), που έζησε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του στην πόλη και, ακολουθώντας κάποιες τεχνοτροπίες αλλά και δημιουργώντας ένα προσωπικό είδος, πραγματοποίησε ένα πολύ σημαντικό έργο. Eγινε ακαδημαϊκός και αναγνωρίστηκε ευρύτερα. Πολλοί πίνακές του βρίσκονται αναξιοποίητοι σε αποθήκες. Στη γλυπτική δε δημιουργήθηκε καμιά σχεδόν παράδοση στην πόλη, μόλο που σημαντικοί Tήνιοι γλύπτες κλήθηκαν για τη διακόσμηση των πλατειών της, των πλούσιων σπιτιών των εμπόρων και ιδιαίτερα του A Nεκροταφείου, που είναι ένα υπαίθριο μουσείο. Aυτό που έμεινε ήταν τεχνίτες μαρμαρογλύπτες. Mια σημαντική, αλλά όχι ερευνημένη, παράδοση στη μικροτεχνία, φαίνεται πως αναπτύχθηκε στην Πάτρα, ιδιαίτερα στην παραδοσιακή πλατεία του Mαρκάτου, φερμένη ίσως από τη Στεμνίτσα. Kατάλοιπά της υπάρχουν πάντα στην πόλη. Mουσική H μουσική είχε πάντα κάποια ακμή στην Πάτρα, ίσως από επτανησιακή επίδραση, και χωρίς σχέση με την ντόπια μουσική κληρονομιά και πραγματικότητα, που περιοριζόταν στους οικιακούς χώρους Eνας από τους κορυφαίους καραγκιοζοπαίχτες, ο Mίμαρος (Δημήτρης Σαρδούνης, ), σε σκίτσο του Kώστα Mακρή. της Aνω πόλης, όπου άνθησε και το ρεμπέτικο τραγούδι, με κάπως ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, ίσως πιο πολύ στο Mεσοπόλεμο. (Στα Πατραϊκά Xρονικά δημοσιεύεται μια σχετική συζήτησή μου με τον Mπάμπη Γκολέ). Mερικά μουσικά σωματεία (όπως ο Oρφέας) και αρκετοί μουσικοί, λίγοι απ τους ο- ποίους έγιναν ευρύτερα γνωστοί, είναι αποδεικτικό στοιχείο των μουσικών ενδιαφερόντων των Πατρινών. Στους αξιόλογους μουσικούς πρέπει να συμπεριλάβουμε το Δημήτρη Λιάλιο ( ), με πλούσιο έργο, που «στην ουσία είναι ο πρώτος νεοέλληνας συνθέτης κλασικής μουσικής» (όπως σημειώνει ο συνθέτης Γερ. Bουτσινάς, που μου δίνει τις σχετικές πληροφορίες), η Aντιγόνη Παπαμικροπούλου ( ), ο Aνδρέας Nεζερίτης, με ποικίλο έργο ( ) και ο Aνδρέας Kαρμπόνε (γενν. 1926). Στα επόμενα χρόνια αυξάνονται τα πρόσωπα. Aλλά οι μουσικοί αυτοί, και άλλοι, δεν έζησαν πάντα ούτε διαμορφώθηκαν στην Πάτρα. Aυτός είναι ένας γενικός όρος, απαγορευτικός για την κατάταξη στους Πατρινούς πνευματικούς ανθρώπους δημιουργών που γεννήθηκαν ή κατάγονταν από την Πάτρα, δε δημιούργησαν όμως εδώ και δεν επηρέασαν δημιουργικά τον πολιτισμικό της χώρο. Aν λογαριάσουμε αποφασιστικά αυτόν τον ό- ρο, δεν έχουμε πολλά να σημειώσουμε, τουλάχιστον ενός ανωτέρου επιπέδου, στις τέχνες και τα γράμματα της Πάτρας. Πρέπει ό- μως, σχετικά, να εκτιμηθεί κι ένα άλλο δεδομένο, χαρακτηριστικό και αναμενόμενο από το πολιτισμικό ήθος της Πάτρας (και άλλων, βέβαια, όμοιων πόλεων): ότι στην πόλη υπάρχουν, και θα υπήρχαν πάντα, μεμονωμένοι πνευματικοί άνθρωποι υψηλότατου πολύ συχνά επιπέδου, που δεν ασκούν καμιά επίδραση και ούτε είναι δυνατόν να αναγνωρισθεί η ποιότητά τους. Eίναι λοιπόν πιθανό ότι υ- πήρξαν άνθρωποι αξιόλογοι, που δε συνέβη να ζητήσουν τη μοίρα τους στην Aθήνα ή στο εξωτερικό. Aκόμη, πρέπει να ληφθεί υπόψη ό- τι οι πληροφορίες για το πολιτισμικό παρελθόν της Πάτρας είναι λίγες και συμπτωματικές, ίσως γιατί ποτέ δεν ενδιέφερε γενικότερα και ιδιαίτερα μια σχετική έρευνα. Λογοτεχνία Oνόματα σχετικά με τη λογοτεχνία, σε διάφορα επίπεδα γενικά, όχι υψηλότερα, αναφέρονται αρκετά. Aν παραλείψουμε τον K. Παλαμά, που δεν έδρασε βέβαια στην Πάτρα, τον Zαν Mορεάς (Iω. Παπαδιαμαντόπουλο), τον Διονύσιο Φωτεινό, συγγραφέα της καθαρόλογης παράφρασης του Nέου Eρωτοκρίτου (K. Θ. Δημαράς, Iστορία της Nεοελληνικής Λογοτεχνίας, Iκαρος, δ εκδ., Aθήνα 1968, σ. 178), τον Σπυρ. Bασιλειάδη, που αναγνωρίστηκε στην Aθήνα, τον Παν. Kανελλόπουλο, τη Mυρτιώτισσα (Θεώνη Δρακοπούλου) και άλλους, μέχρι τον Περικλή Γιαννόπουλο, Συνέχεια στην 22η σελίδα KYPIAKH 21 ΦEBPOYAPIOY H KAΘHMEPINH 21

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΑΝΟΙΧΤΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΣΠΟΥΔΕΣ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ Θ.Ε.: ΕΠΟ 11 Κοινωνική και οικονομική ιστορία της Ευρώπης 2 η εργασία 2012 13 ΘΕΜΑ: «Στις παραμονές της λεγόμενης βιομηχανικής επανάστασης,

Διαβάστε περισσότερα

Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας

Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας Το κίνημα του νεοκλασικισμού τοποθετείται στα μέσα του 18ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα Κυριαρχία αστικής τάξης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της.

Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Η Βοιωτία θεωρείται από αρχαίους και συγχρόνους ιστορικούς καθώς και γεωγράφους, περιοχή ευνοημένη από τη φύση και τη γεωπολιτική θέση της. Βρίσκεται στο κέντρο σχεδόν της ελληνικής χερσονήσου, πάνω στο

Διαβάστε περισσότερα

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους»

Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού. «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Δημοτικό Σχολείο Θεσπρωτικού «Απογραφή Παραδοσιακών Σπιτιών στα Ιστορικά Λέλοβα και Μελέτη της Αρχιτεκτονικής τους» Γ και ΣΤ Τάξη 2007 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία είναι μια συνεργασία της Γ Τάξης και ΣΤ Τάξης του

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΓΙΑΤΗΧΑΛΚΙΔΑ. γενικά: πρωτεύουσα ν.ευβοίας 80 χλμ από την Αθήνα 53.584 κάτοικοι επίσημα

Β. ΓΙΑΤΗΧΑΛΚΙΔΑ. γενικά: πρωτεύουσα ν.ευβοίας 80 χλμ από την Αθήνα 53.584 κάτοικοι επίσημα Η ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΗ ΕΞΕΛΙΞΗ ΤΗΣ ΧΑΛΚΙΔΑΣ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΟΥ ΜΕΤΩΠΟΥ ΠΑΛΟΓΟΥ ΣΟΦΙΑ A. ΕΙΣΑΓΩΓΗ Αντικείμενο: Χαλκίδα Στόχος: μελέτη του θαλάσσιου μετώπου Μέθοδοι επεξεργασίας: βιβλιογραφία-διαδίκτυο αεροφωτογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας» Δράμα 29-10-2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η Νίκη της Δράμας» Πραγματοποιήθηκαν στις 28 Οκτώβρη 2013 τα αποκαλυπτήρια του μνημείου - σύμβολο για την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση του τόπου μας, που γιορτάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις

Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις Εκλεκτισµός & Μοντερνίστικες Τάσεις (Η άρνηση των Ιστορικων ρυθµών) Ο Ιστορισµός ένα ρεύµα που αναπτύσσεται κατά το 19ο αι και χαρακτηρίζεται από υιοθέτηση και επαναδιαπραγµάτευση γνώριµων τεχνοτροπιών

Διαβάστε περισσότερα

Η Πόλη έξω από τα Â Ë

Η Πόλη έξω από τα Â Ë Η Πόλη έξω από τα Â Ë Είναι τόσα πολλά αυτά που έχει να κάνει και να δει ο επισκέπτης της Πόλης της Ρόδου, τόσες πολλές οι επιλογές που σίγουρα δεν θα πλήξει. Μέρες ολόκληρες θα µπορούσε κανείς να περάσει

Διαβάστε περισσότερα

Πτυχιακή Εργασία Τα Νεοκλασικά Σπίτια Της Πάτρας - Καταγραφή Κτιρίων.

Πτυχιακή Εργασία Τα Νεοκλασικά Σπίτια Της Πάτρας - Καταγραφή Κτιρίων. ΕΠΩΝΥΜΙΑ ΑΚΙΝΗΤΟΥ : Πρώην «Ξενοδοχείο Αγγλία» ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ : Ειρήνη Θωμοπούλου Σαβολίδου ΟΔΟΣ & ΑΡΙΘΜΟΣ : Αγ. Ανδρέου 26- Κολοκοτρώνη- Όθωνος Αμαλίας ΧΡΟΝΟΛΟΓΗΣΗ : 1850 ΑΡΧΙΚΗ ΧΡΗΣΗ : ξενοδοχείο ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΠΡΩΗΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΦΑΓΕΙΩΝ, ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΩΣ ΑΙΘΟΥΣΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ»

«ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΠΡΩΗΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΦΑΓΕΙΩΝ, ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΩΣ ΑΙΘΟΥΣΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΝΟΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Δ/ΝΣΗ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ «ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΠΡΩΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΦΟΜΟΙΩΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ

Η ΑΦΟΜΟΙΩΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ Η ΑΦΟΜΟΙΩΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΚΛΑΣΙΚΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΠΑΤΡΑ Το 1828, όταν απελευθερώθηκε η Πάτρα, αριθμούσε περί τους 4.000 κατοίκους, ενώ,από μαρτυρίες της εποχής,τα περισσότερα σπίτια είχαν καταστραφεί στη διάρκεια του

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΛΙΝΑΣ ΜΕΝΔΩΝΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΓΡΑΜΜΑΤΕΩΣ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

Δήμος Πειραιά. «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά»

Δήμος Πειραιά. «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά» Δήμος Πειραιά «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά» ΙΣΤΟΡΙΑ Το πολεοδομικό σχέδιο ολοκληρώθηκε το 1832 από τους αρχιτέκτονες Σταμάτιο Κλεάνθη και Εδουάρδο Σάουμπερτ, ακολουθώντας στις βασικές του γραμμές

Διαβάστε περισσότερα

1. ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 2. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 3. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 4. Η ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ

1. ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 2. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 3. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 4. Η ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 1. ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 2. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 3. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 4. Η ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 5. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ 6. ΣΧΕΔΙΟ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΠΑΛΑΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ

ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΘΑΣΟΥ Περιήγηση ΟΙΚΙΣΜΟΣ ΛΙΜΕΝΑΡΙΩΝ ΠΑΡΑΘΑΛΑΣΣΙΟ ΤΜΗΜΑ ΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΓΚΡΟΤΗΜΑΤΟΣ Το μεταλλευτικό συγκρότημα τοποθετείται Ανατολικά του Οικισμού Λιμεναρίων ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 -

4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 - 4. ΗΜΟΣ ΣΠΕΡΧΕΙΑ ΑΣ - 41 - 4.1 ΑΓΙΟΣ ΣΩΣΤΗΣ Όπως και τα υπόλοιπα, έτσι και το πρώην σχολείο του Αγίου Σώστη είναι ένα πέτρινο κτίριο µε κεραµοσκεπή και βρίσκεται στο κέντρο του χωριού. Tο κτίριο είναι

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

Το κτίριο περιγράφεται σχηµατικά από το τρίπτυχο: δοµή, µορφή, περιεχόµενο

Το κτίριο περιγράφεται σχηµατικά από το τρίπτυχο: δοµή, µορφή, περιεχόµενο Το κτίριο περιγράφεται σχηµατικά από το τρίπτυχο: δοµή, µορφή, περιεχόµενο Τύπος είναι µια επαναλαµβανόµενη αναγνωρίσιµη οργανωτική δοµή. εν έχει διαστάσεις και κλίµακα. Βρίσκεται σε διαλεκτική σχέση µε

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Δ/ΝΣΗ ΤΕΧΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Τ Ε Χ Ν Ι Κ Η Π Ε Ρ Ι Γ Ρ Α Φ Η Η Διεύθυνση Τεχνικών Έργων του Δήμου Ηρακλείου συνέταξε μελέτη με τίτλο «Συμπληρωματικές εργασίες κτιρίου πλατείας

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΕΜΠ ΣΧΟΛΗΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΤΟΜΕΙΣ Ι,ΙΙ,ΙΙΙ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 07 9ο ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΡΧΙΤΕΚΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ 9: ΑΣΤΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΟΜΑ Α 2 ΠΕΡΙΟΧΗ Β

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑΝΝΗ ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ, ΝΗΣΩΝ ΚΑΙ ΑΛΙΕΙΑΣ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑΝΝΗ ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ, ΝΗΣΩΝ ΚΑΙ ΑΛΙΕΙΑΣ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΓΙΑΝΝΗ ΔΙΑΜΑΝΤΙΔΗ ΥΠΟΥΡΓΟΥ ΘΑΛΑΣΣΙΩΝ ΥΠΟΘΕΣΕΩΝ, ΝΗΣΩΝ ΚΑΙ ΑΛΙΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΓΟΥ ΣΤΗ ΡΑΦΗΝΑ (1932)

ΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΓΟΥ ΣΤΗ ΡΑΦΗΝΑ (1932) ΤΟ ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΟ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΗΛΕΚΤΡΙΚΗΣ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΓΟΥ ΣΤΗ ΡΑΦΗΝΑ (932) Της Γεωργίας Χειρχαντέρη, Αρχιτέκτονος Μηχανικού ΑΠΘ, Υποψήφιας Διδάκτορος ΕΜΠ Εικ.. Το εργοστάσιο παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Ο Πειραιάς (Αρχαία Ελληνικά: Πειραιεύς) είναι πόλη της περιφέρειας Αττικής και διαθέτει τον σημαντικότερο λιμένα της Ελλάδας και της ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους»

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» «Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας-Κώστας Γ. Μάνθος, MSc Αρχιτέκτων Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Λαύρειο, 14 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση

1ο ΣΧΕ ΙΟ. Η βιοµηχανική επανάσταση Ε. ΣΧΕ ΙΑ ΚΡΙΤΗΡΙΩΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ 1ο ΣΧΕ ΙΟ Ι ΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ιάρκεια: Ολιγόλεπτο Θέµατα: 3 Η βιοµηχανική επανάσταση ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΤΗ ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΑΞΗ:... ΤΜΗΜΑ:... ΜΑΘΗΜΑ:... ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν

Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν 1 Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ι Κ Η Α Ν Α Λ Υ Σ Η Π Α Ρ Α Δ Ο Σ Ι Α Κ Ω Ν Κ Τ Ι Ρ Ι Ω Ν - Σ Υ Ν Ο Λ Ω Ν Έλενα Κωνσταντινίδου, Επ. Καθηγήτρια ΕΜΠ Σας καλοσωρίζουμε στο μάθημα της «Αρχιτεκτονικής ανάλυσης παραδοσιακού

Διαβάστε περισσότερα

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που

Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που ΚΡΗΝΗ Η Κρήνη είναι οικισμός και πρώην κοινότητα της Επαρχίας Πατρών του Νομού Αχαΐας και σήμερα είναι κοινοτικό διαμέρισμα του Δήμου Πατρέων, που συνορεύει με τις πρώην κοινότητες και επίσης δημοτικά

Διαβάστε περισσότερα

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ

Αρχιτεκτονική με κοινωνικό πρόσωπο - Daveti Home Brokers Sunday, 10 February 2013 11:55. Του Στράτου Ιωακείμ Του Στράτου Ιωακείμ Η Αρχιτεκτονική Χωρίς Σύνορα είναι Μη Κερδοσκοπική Οργάνωση, μέλος του διεθνούς μη κυβερνητικού, μη κερδοσκοπικού οργανισμού ASF international (Architecture Sans Frontieres International).

Διαβάστε περισσότερα

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική»

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ «Οι Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης» Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Αρχιτεκτόνων Καθηγητής Μιχαήλ Ε. Νομικός «Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

αρχιτεκτονική μελέτη - επίβλεψη ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ σύνθεση ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ, ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΛΕΒΙΔΗΣ και τη διώροφη μορφή του

αρχιτεκτονική μελέτη - επίβλεψη ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ σύνθεση ΜΥΡΤΩ ΜΗΛΙΟΥ, ΒΛΑΔΙΜΗΡΟΣ ΛΕΒΙΔΗΣ και τη διώροφη μορφή του Ο προσανατολισμός της κατοικίας συνιστά το ιδιαίτερο πλεονέκτημά της, αφού το κτίριο έχει στηθεί ακριβώς πάνω στον άξονα της κοιλάδας των Δελφών και επωφελείται από μια συγκλονιστική θέα. Ο χώρος της αυλής,

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές:

ΤΑΞΗ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΒΟΥΛΕΥΤΩΝ-Βουλευτές: ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΣΤΟ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΑΣΚΑΙΟΙΠΕΡΙΑΥΤΟΝ ΣΥΓΚΛΗΤΙΚΟΙKAI BOYΛΕΥΤΕΣ (HONESTIORES ΕΝΤΙΜΟΤΑΤΟΙ) - ΣΤΡΑΤΟΣ- ΚΛΗΡΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΤΜΗΜΑ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ Αυτοκράτορας: H ανάρρηση στο θρόνο χάρη στο

Διαβάστε περισσότερα

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ α. Αρχειακή έρευνα β. Βιβλιογραφική έρευνα γ. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α

ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 1 ΙΟΥΝΙΟΥ 2002 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ: ΘΕΜΑΤΑ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΟΜΑ Α Α ΘΕΜΑ Α1 α. Να περιγράψετε το πρόγραµµα του καθενός από

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη

ΘΕΜΑ: «Προτάσεις για την Τουριστική Ανάπτυξη και προβολή της Τοπικής Κοινότητας Στράτου» Κύρια πύλη δευτερεύουσα πύλη πύλη Ακρόπολης Παραποτάμια πύλη ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Στράτος 29-12 - 2011 ΝΟΜΟΣ ΑΙΤΩΛΟΑΚΑΡΝΑΝΙΑΣ Αριθμ. Πρωτ.: ΔΗΜΟΣ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΔΗΜΟΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟΥ ΤΟΠΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΣΤΡΑΤΟY ΠΛΗΡ: Πατσέας Αναστάσιος ΤΗΛ: 6978558904 Π Ρ Ο Σ Κο Αντιδήμαρχο

Διαβάστε περισσότερα

MΑτ. OΛό ΓΙΟ ΠΑΤΗΤΗ ΤΣΙΜΕΝΤΟΚΟΝΙΑ EΓΧΡΩΜΟΣ ΣΟΒΑΣ EΓΧΡΩΜΟΣ ΑΡΜΟΣ ΠΕΤΡΑΣ ΧΑΛΑΖΙΑΚΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ Δ Η Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ

MΑτ. OΛό ΓΙΟ ΠΑΤΗΤΗ ΤΣΙΜΕΝΤΟΚΟΝΙΑ EΓΧΡΩΜΟΣ ΣΟΒΑΣ EΓΧΡΩΜΟΣ ΑΡΜΟΣ ΠΕΤΡΑΣ ΧΑΛΑΖΙΑΚΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ Δ Η Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ ΧΡΩ MΑτ OΛό ΓΙΟ EΓΧΡΩΜΟΣ ΣΟΒΑΣ EΓΧΡΩΜΟΣ ΑΡΜΟΣ ΠΕΤΡΑΣ ΧΑΛΑΖΙΑΚΟ ΨΗΦΙΔΩΤΟ Δ Η Μ Ο Π Ο Υ Λ Ο Σ H EΤΑΙΡΙΑ Η βιομηχανία ΠΡΟΛΑΤ ιδρύθηκε το 1967 κάνοντας κονιοποίηση και επεξεργασία ορυκτών υλικών. Τα ορυκτά

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ:ΚΩΣΤΑΣ ΑΔΑΜΑΚΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΤΜΗΜΑΤΟΣ Π.Θ. ΠΡΟΕΔΡΟΣ TICCIH S0 ΜΑΘΗΜΑ 13 Ο (25.1.2013) ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΔΙΑΧΕΙΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗΣ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΜΕΡΟΣ

Διαβάστε περισσότερα

Μεταμινιμαλισμός 48 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ ΔΕΚ/ΙΑΝ Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 49

Μεταμινιμαλισμός 48 Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ ΔΕΚ/ΙΑΝ Σ Υ Ν Θ Ε Σ Ε Ι Σ 49 Μεταμινιμαλισμός ΤΟ 1950 ΣΤΟ ΧΩΡΟ ΑΥΤΟ, ΜΙΑ ΕΚΤΑΣΗ ΤΡΙΩΝ ΣΤΡΕΜΜΑΤΩΝ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΘΗΝΑ, ΥΠΗΡΧΕ ΜΙΑ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΕΚΑΤΟ ΤΕΤΡΑΓΩΝΙΚΩΝ. ΕΞΗΝΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ, ΤΟ ΤΑΠΕΙΝΟ ΕΚΕΙΝΟ ΣΠΙΤΙ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΘΗΚΕ ΣΕ ΜΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος

Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας. Φοίβος Αργυρόπουλος Χώροι θέασης και ακρόασης της αρχαίας Ελευσίνας Φοίβος Αργυρόπουλος ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΑΚΟ ΙΕΡΟ ΤΗΣ ΔΗΜΗΤΡΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πανίερο έγινε το Θριάσιο πεδίο από τη στιγμή που η θεά Δήμητρα θέλησε να εκφράσει την ευγνωμοσύνη

Διαβάστε περισσότερα

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ

Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Ένα ξεχασμένο θέατρο. (το Ρωμαϊκό Ωδείο) Έφη Νικολοπούλου, ΒΠΠΓ Στο ευρύτερο αρχαιολογικό χώρο της Γόρτυνας στη Κρήτη, έχουν εντοπιστεί από τους αρχαιολόγους τέσσερις θεατρικοί χώροι διαφορετικών εποχών.

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα)

Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα) Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα) ΔΑΛΑΚΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΦΩΝΟΥ ΥΑΚΙΝΘΗ ΚΑΡΑΜΟΥΖΗΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΩΡΓΟΣ ΟΡΦΕΑΣ ΚΟΥΦΟΛΑΜΠΡΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΟΓΑ ΕΛΕΝΑ Πολυκατοικίες σε μεγάλες πόλεις από

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9. "Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού"

ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9. Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ 9 "Χαλκίδα - Ιστορική Εξέλιξη και Σύγχρονα Ζητήματα Σχεδιασμού" Περιοχές αρχαιοτήτων κλασική περίοδος ελληνιστική ρωμαϊκή περιόδος μεσαιωνική περίοδος νεοκλασσική περίοδος Η θέση

Διαβάστε περισσότερα

Tο πρώτο μου Ταξίδι. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα.

Tο πρώτο μου Ταξίδι. Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Tο πρώτο μου Ταξίδι Σχεδιάστηκε με το trip planner του emtgreece.com. Σχεδιάστε το δικό σας ταξίδι, τώρα. Tο πρώτο μου Ταξίδι Παρασκευή, 28 Αύγουστος 2015 Παραλία Αγίας Παρασκευής Λίγο μετά το γραφικό

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΚΤΙΡΙΟ ΙΙ Σύμφωνα με το εγκεκριμένο κτιριολογικό πρόγραμμα στο κτίριο ΙΙ δεν προβλέπεται κάποια προσθήκη

ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΕΣ ΚΑΙ ΕΠΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΚΤΙΡΙΟ ΙΙ Σύμφωνα με το εγκεκριμένο κτιριολογικό πρόγραμμα στο κτίριο ΙΙ δεν προβλέπεται κάποια προσθήκη Έργο : ΑΛΛΑΓΗ ΧΡΗΣΗΣ, ΠΡΟΣΘΗΚΗ ΚΑΤ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΚΑΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΕΣ ΔΙΑΡΡΥΘΜΙΣΕΙΣ ΣΕ ΥΦΙΣΤΑΜΕΝΑ ΚΤΙΡΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΤΕΓΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΝΙΜΗΣ ΣΥΛΛΟΓΗΣ ΠΑΙΔΙΚΟΥ ΠΑΙΧΝΙΔΙΟΥ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΥ Διεύθυνση : ΟΔΟΣ ΠΟΣΕΙΔΩΝΟΣ & ΝΕΑΣ ΜΑΔΥΤΟΥ,

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις.

Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311. Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ. Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις. Πανεπιστήμιο Κύπρου ΑΡΗ 311 Πολυτεχνική Σχολή Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική Τμήμα Αρχιτεκτονικής Εαρινό Εξάμηνο 2013 Χωριό: Πέρα Ορεινής Θέμα μελέτης: Προσόψεις ΠΕΡΑ ΟΡΕΙΝΗΣ Φαρζανέ Κοχαρή ΓΕΝΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ

ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΙΣΤΟΡΙΚΩΝ ΣΥΝΟΛΩΝ -Η κάθε αστική ή αγροτική τοποθεσία που µαρτυρεί πολιτισµό έχει µνηµειακή αξία -Το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται µόνο στην υψηλή αρχιτεκτονική αλλά και στα

Διαβάστε περισσότερα

Karystos Beach Front - Εύβοια. οικολογικό συγκρότημα

Karystos Beach Front - Εύβοια. οικολογικό συγκρότημα Karystos Beach Front - Εύβοια οικολογικό συγκρότημα Περιγραφή συγκροτήματος Συγκρότημα τεσσάρων οικολογικών και βιοκλιματικών εξοχικών κατοικιών σε οργανωμένο παραθεριστικό οικισμό, με άμεση πρόσβαση στην

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο. Κατεύθυνση ΙΙ: Αστικός ιστός, καθημερινή ζωή, δημόσιος χώρος

Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο. Κατεύθυνση ΙΙ: Αστικός ιστός, καθημερινή ζωή, δημόσιος χώρος Ε Θ Ν Ι Κ Ο Μ Ε Τ Σ Ο Β Ι Ο Π Ο Λ Υ Τ Ε Χ Ν Ε Ι Ο ΣΧΟΛΗ Α Ρ Χ Ι Τ Ε Κ Τ Ο Ν Ω Ν Μ Η Χ Α Ν Ι Κ Ω Ν Τ Ο Μ Ε Α Σ Π Ο Λ Ε Ο Δ Ο Μ Ι Α Σ Κ Α Ι Χ Ω Ρ Ο Τ Α Ξ Ι Α Σ Πατησίων 42, 10682 Αθήνα τηλ. 30(1) 772 3818

Διαβάστε περισσότερα

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη)

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Πολυκατοικία Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα Φωτογραφίες: Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα

Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα Α.4.6. Οικιστικό απόθεμα Κατά την απογραφή κατοικιών της Ε.Σ.Υ.Ε. το 2000, το οικιστικό απόθεμα του Δήμου Τρικκαίων αποτελείται από: 13.129 οικοδομές (στοιχεία από 15.343 κτίρια 25.074 κατοικίες και 24.385

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη... Προλικό Σημείωμα...

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη... Προλικό Σημείωμα... ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Κείμενο της Δρ. Αναστασίας Σαμαρά-Κρίσπη..... Προλικό Σημείωμα...... ΙΧ ΧΙ I. Δημιουργία του αλβανικού κράτους - Bαλκανικοί πόλεμοι. 1 1. Συνθήκη Λονδίνου της 17.5/30.5/1913... 4 2. Πρωτόκολλο

Διαβάστε περισσότερα

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία

Βυζαντινά Χρόνια. Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Βυζαντινά Χρόνια Τι έτρωγαν, Τι έπιναν Οι συνήθειες τους, Ενδυμασία Τι έτρωγαν Στη διατροφή των Βυζαντινών βασικό ρόλο είχαν το ψωμί, τα λαχανικά, τα όσπρια και τα δημητριακά που τα μαγείρευαν με διάφορους

Διαβάστε περισσότερα

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014

Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες. 18 22 Απριλίου 2014 Σίνα 14 & Ακαδημίας, τηλ. 210 3642707, φαξ. 201-3642707 e-mail: info@cosmorama.gr Πάσχα στα «πόδια» της Χαλκιδικής Άγιον Όρος, 5 μέρες 18 22 Απριλίου 2014 Μόνο σε εμάς θα βρείτε: Πλούσιες πρωινές ξεναγήσεις

Διαβάστε περισσότερα

Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού. Γιώργος Πρίμπας

Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού. Γιώργος Πρίμπας Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού Γιώργος Πρίμπας Η Σπιναλόγκα του Σαρωνικού. Φεύγοντας απ το λιμάνι του Περάματος για το λιμάνι των Παλουκιών της Σαλαμίνας, στο δεξί μας μέρος, βλέπουμε το νησί του Αγίου Γεωργίου

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ

ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ ΣΤΑΘΜΟΙ ΙΣΤΟΡΙΚΕΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΕΣ Στην Αττική οι Αρβανίτες κατοικούσαν στο μεγαλύτερο μέρος της υπαίθρου. Ουσιαστικά την ελληνική γλώσσα την διατηρήσαν οι κλειστές ελληνικές κοινωνίες των Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα

Εργασία Ιστορίας. Ελένη Ζέρβα Εργασία Ιστορίας U«Μυκηναϊκός Πολιτισµός» UΜε βάση τις πηγές και τα παραθέµατα Ελένη Ζέρβα Α1 Μελετώντας τον παραπάνω χάρτη παρατηρούµε ότι τα κέντρα του µυκηναϊκού κόσµου ήταν διασκορπισµένα στον ελλαδικό

Διαβάστε περισσότερα

Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός

Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός Λόγια Αρχιτεκτονική - Νεοκλασικισµός Ο 19ος αι. είναι µια περίοδος σηµαντικών αλλαγών στον ελλαδικό χώρο - Ίδρυση του ελληνικού κράτους το 1830 - Μεταρρυθµίσεις της οθωµανικής αυτοκρατορίας (Τανζιµάτ,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΥΠΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΚΔΟΣΗ ΥΠΟΥΡΓΙΚΗΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΚΑΙ ΘΡΑΚΗΣ ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΥΠΟΔΟΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΕ.ΧΩ.Δ.Ε. Ταχ. Δ/νση: Διοικητήριο Ταχ. Κώδικας: 541 23 Πληροφορίες: Δρ Μαργαρίτα Βυζαντιάδου

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι

ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι Δ.Π.Μ.Σ. ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ Β : ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΑ και ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΙΚΕΣ και ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΜΕΤΑΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΙ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΧΩΡΟΥ ο εκτοπισμός της κατοικίας από το Γκαζοχώρι φοιτήτρια:

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3

Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Υπεύθυνη καθηγήτρια: κα. Π. Γιαννακοπούλου Μαθήτριες: Ασσάτωφ Άννα, Μιχαλιού Μαντώ, Αργύρη Μαρία, Τσαουσίδου - Πετρίτση Σοφία Τμήμα: Α3 Η Σπάρτη ήταν πόλη- κράτος στην Αρχαία Ελλάδα, χτισμένη στις όχθες

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΑ Φονξιοναλισµός και Κονστρουκτιβισµός

ΜΟΝΤΕΡΝΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΚΑΙ ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΑ Φονξιοναλισµός και Κονστρουκτιβισµός Ε.Μ.Π. ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΙΑΤΜΗΜΑΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΤΟΥ ΧΩΡΟΥ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΠΟΛΕΟ ΟΜΙΑ ΚΑΙ ΧΩΡΟΤΑΞΙΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΜΕΤΑΛΛΑΓΕΣ ΤΩΝ Ι ΕΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ ΣΤΟΝ 20

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΝΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ. Αρχιτεκτονική. Περιβαλλοντική αρχιτεκτονική

ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΝΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ. Αρχιτεκτονική. Περιβαλλοντική αρχιτεκτονική Η ιδιοκτησία της ΑΝΘΕΜΙΑΣ Α.Ε., χωροθετείται μέσα στον οικισμό της Καρδίας. Ο πολεοδομικός και ο οικιστικός σχεδιασμός των οικοπέδων της ιδιοκτησίας οφείλει να στηρίζεται σε συγκεκριμένο στρατηγικό πλάνο,

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας

Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας Ενότητα 3: Σχέδια πόλεως για την Αθήναπρωτεύουσα Δώρα Μονιούδη-Γαβαλά Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διαχείρισης Πολιτισμικού Περιβάλλοντος και Νέων

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗ ΔΙΑΤΡΟΦΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΤΡΟΦΗΣ Η Κρήτη έχει μια από τις αρχαιότερες και πιο εύγευστες γαστριμαργικές παραδόσεις στον κόσμο, μια παράδοση γεύσεων, αρωμάτων, υλικών και τεχνοτροπιών που ξεκινά

Διαβάστε περισσότερα

ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ; ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ; ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ; ΜΠΟΡΕΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΕΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ;

ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ; ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ; ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ; ΜΠΟΡΕΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΕΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ; ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΕΘΕΑ ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΟΥΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ; ΠΩΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΥΝΤΑΙ; ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΟΥΝ; ΜΠΟΡΕΙ Η ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥΣ ΝΑ ΥΠΟΒΑΘΜΙΣΕΙ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ; Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥΣ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΩΘΗΣΕΙ ΤΟΥΣ ΝΕΟΥΣ ΣΤΗ ΧΡΗΣΗ; ΤI ΠΡΟΣΦΕΡΕΙ

Διαβάστε περισσότερα

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ

2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ 2. ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ ΚΑΙ ΑΝΘΡΩΠΙΣΜΟΣ Συμπλήρωση κενών ακόλουθες λέξεις (τρεις λέξεις περισσεύουν): βιβλιοθήκη, Βαλκανική, ανθρωπιστικός, πανεπιστήμιο, χειρόγραφο, Ιταλική, τυπογραφία, σπάνιος. Η Αναγέννηση και

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΝ ΠΑΤΡΙΑΡΧΕΙΟΝ Ο ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΠΕΤΡΑΣ ΚΑΙ ΧΕΡΡΟΝΗΣΟΥ ΝΕΚΤΑΡΙΟΣ Αγαπητοί μου, Όλοι μας χαιρόμαστε απόψε ιδιαίτερα στα Θυρανοίξια του Ιερού αυτού Ναού. Βλέπουμε τον ιστορικό αυτό Ναό της Παναγίας

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Ιστορία Κατασκευών Ενότητα 4.3: Αρχιτεκτονικές - οικοδομικές λεπτομέρειες αστικών κτιρίων 19 ου αιώνα στην Ελλάδα. Μελέτη περίπτωσης:

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 18 ΜΑΪΟΥ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Ο συγγραφέας εστιάζει στη σημασία των κλασικών μνημείων, τονίζοντας τους λόγους που τα καθιστούν

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ

ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΟΥ ΕΑΠ ΓΙΑ ΤΟ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2012-13 ΕΑΠ ΕΛΠ 12 ΑΠΟ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΠΡΟΗΓΟΥΜΕΝΩΝ ΕΤΩΝ 1 ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΠ 12 ΕΛΠ 12 Απαντήστε σε τρία (3) από τα παρακάτω πέντε (5) θέματα. Θέμα 1. Το μυκηναϊκό

Διαβάστε περισσότερα

Τailor made. Αισθητική στα δικά μας μέτρα. Θέα 360 μοιρών Σε ένα penthouse στο κέντρο της Αθήνας. Tαξίδι στη Λισαβόνα. Στην εποχή του μετάλλου

Τailor made. Αισθητική στα δικά μας μέτρα. Θέα 360 μοιρών Σε ένα penthouse στο κέντρο της Αθήνας. Tαξίδι στη Λισαβόνα. Στην εποχή του μετάλλου δεκembριοσ 2013 Tαξίδι στη Λισαβόνα Η νέα cool πρωτεύουσα της Ευρώπης Στην εποχή του μετάλλου Το αγαπημένο υλικό των designers Θέα 360 μοιρών Σε ένα penthouse στο κέντρο της Αθήνας ΚΥΚΛΟΦΟΡΕΙ ΣΤΙΣ 10 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη

Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Το Τραγούδι της Γης του Στράτη Μυριβήλη Θεατρικές Παραστάσεις στα νησιά του Βορείου Αιγαίου Λήμνος, Λέσβος, Χίος Καλοκαίρι 2014 «Ένα τραγούδι γυρεύουμε. Το τραγούδι των τραγουδιών καρτερούμε. Το τραγούδι

Διαβάστε περισσότερα

Αρχοντικά Μέσης Κέρκυρας

Αρχοντικά Μέσης Κέρκυρας Αρχοντικά Μέσης Κέρκυρας Τα αρχοντικά σπίτια της Κέρκυρας, όσα διασώθηκαν μέσα στο χρόνο, αποτελούν ζωντανά μνημεία αρχιτεκτονικού ενδιαφέροντος, φορτωμένα με μνήμες και θρύλους. Ιστορικά, δημιουργήθηκαν

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΙΝΣΤΕΡΝΑ. Καλυβιώτη Κωνσταντίνου. Ένα μεγαλοπρεπή μνημείο ύδρευσης της Κωνσταντινούπολης

ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΙΝΣΤΕΡΝΑ. Καλυβιώτη Κωνσταντίνου. Ένα μεγαλοπρεπή μνημείο ύδρευσης της Κωνσταντινούπολης 3 o ΓΕΝΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΓΑΛΑΤΣΙΟΥ Σ.Χ. ΕΤΟΣ 2011-2012 ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ: «ΓΝΩΡΙΖΟΝΤΑΣ ΤΟΥΣ ΓΕΙΤΟΝΕΣ ΜΑΣ» ΤΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥΠΟΛΗΣ ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΚΙΝΣΤΕΡΝΑ Ένα μεγαλοπρεπή μνημείο ύδρευσης της Κωνσταντινούπολης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης)

ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΕΛΕΥΘΕΡΟ - ΠΡΟΟΠΤΙΚΟ ΣΧΕΔΙΟ Β Ενιαίου Λυκείου (Μάθημα : Κατεύθυνσης) ΓΕΝΙΚΟΙ ΣΚΟΠΟΙ ΚΑΙ ΣΤΟΧΟΙ Το μάθημα απευθύνεται σε μαθητές με ειδικό ενδιαφέρον για το ΣΧΕΔΙΟ (Ελεύθερο και Προοπτικό) και που ενδέχεται

Διαβάστε περισσότερα

Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον

Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον ΤΕΤΑΡΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Άνθρωπος και δοµηµένο περιβάλλον Α. Ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής Επιλέξετε τη σωστή από τις παρακάτω προτάσεις, θέτοντάς την σε κύκλο. 1. Το περιβάλλον γίνεται ΑΝΘΡΩΠΟΓΕΝΕΣ α) όταν µέσα

Διαβάστε περισσότερα

Ημερίδα: Πολιτισμός της μνήμης και συνεργασία νέων 15.-17.9.2012 στην Παραμυθιά

Ημερίδα: Πολιτισμός της μνήμης και συνεργασία νέων 15.-17.9.2012 στην Παραμυθιά Πάνελ 1: Σύγχρονη μετάδοση της ιστορίας από νέους για νέους - Τι κάνει ένα μνημείο ελκυστικό για νέους? - Πως μπορεί να διαμορφωθεί η ιστορική-πολιτική παιδεία? - Τι μπορούν να κάνουν οι νέοι για την ενθυμίση?

Διαβάστε περισσότερα

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»;

Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Τι σημαίνει ο όρος «βυζαντινόν»; Ο όρος«βυζαντινόν» αναφέρεται στο Μεσαιωνικό κράτος που εδιοικείτο από την Κωνσταντινούπολη, τη μεγάλη πόλη των ακτών του Βοσπόρου. Οι ιστορικοί χρησιμοποιούν τον όρο αυτόν

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ

ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΣΥΝΘΕΤΙΚΕΣ ΑΡΧΕΣ ΕΙΚΟΝΩΝ ΤΙ ΡΩΤΑΜΕ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΤΙ ΜΑΣ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΠΩΣ ΜΑΣ ΤΟ ΑΦΗΓΕΙΤΑΙ ΜΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ; ΣΥΝΘΕΣΗ: Οργάνωση ενός συνόλου από επιμέρους στοιχεία σε μια ενιαία διάταξη Αρχική ιδέα σύνθεσης

Διαβάστε περισσότερα

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ»

Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Πρώτη ενότητα: «Η ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ» Επιχειρηματίας είναι ο άνθρωπος που κινητοποιεί τους απαραίτητους πόρους και τους εκμεταλλεύεται παραγωγικά για την υλοποίηση μιας επιχειρηματικής ευκαιρίας με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ

ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α1 α. σχολικό βιβλίο, σελ. 46. Φεντερασιόν: ήταν μεγάλη πολυεθνική εργατική οργάνωση της Θεσσαλονίκης, με πρωτεργάτες σοσιαλιστές από την ανοικτή σε νέες ιδέες

Διαβάστε περισσότερα

SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria

SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria SOU ZHELEZNIK Stara Zagora, Bulgaria Η Στάρα Ζαγόρα είναι είναι η έκτη μεγαλύτερη πόλη της Βουλγαρίας και ένα σημαντικό οικονομικό κέντρο της χώρας. Είναι γνωστή ως πόλη των ίσιων δρόμων, των φλαμουριών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (διαγώνισμα 1)

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (διαγώνισμα 1) ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΘΕΩΡΗΤΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (διαγώνισμα 1) ΟΜΑΔΑ Α ΘΕΜΑ Α1 Α.1.1.α Το Νοέμβριο του 1919 υπογράφηκε η συνθήκη του Νεϊγύ.πριν από την υπογραφή της συνθήκης) σελ 140 σχ.βιβλ. Β. Κατά

Διαβάστε περισσότερα

Λιμάνι Πατρών: Ολοκληρωμένος πολυτροπικός διάδρομος στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών

Λιμάνι Πατρών: Ολοκληρωμένος πολυτροπικός διάδρομος στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών Λιμάνι Πατρών: Ολοκληρωμένος πολυτροπικός διάδρομος στο Διευρωπαϊκό Δίκτυο Μεταφορών Το λιμάνι της Πάτρας από τον 11 ο π.χ. αιώνα έχει συνδεθεί με την ιστορική ανάπτυξη της Πάτρας και της ευρύτερης περιφέρειας.

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα