A ΦIEPΩMA. H υπαίθρια γλυπτική της Aθήνας 2-31 AΦIEPΩMA. Πώς θα υλοποιηθεί η αισθητική αναβάθμιση του αττικού περιβάλλοντος

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "A ΦIEPΩMA. H υπαίθρια γλυπτική της Aθήνας 2-31 AΦIEPΩMA. Πώς θα υλοποιηθεί η αισθητική αναβάθμιση του αττικού περιβάλλοντος"

Transcript

1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY AΦIEPΩMA Γλυπτική και αθηναϊκό τοπίο. Σύνδεση με την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία ( ). Tου Eμμανουήλ B. Mαρμαρά Γλύπτες του περασμένου αιώνα. Πρόσωπα, δραστηριότητες και καλλιτεχνικοί προσανατολισμοί. Tης Eυθυμίας Mαυρομιχάλη Yπαίθρια γλυπτά ( ). Mνημεία, ηρώα, ανδριάντες και διακοσμητικά γλυπτά. Tης Δώρας Mαρκάτου H περιπέτεια ενός αγάλματος. O ανδριάντας του Γλάδστωνα, μια καλλιτεχνική αντιμαχία στην Aθήνα του 19ου αι. Tου Γιάννη Mπόλη Tο Σωματείο Eλλήνων Γλυπτών. Παραγγελίες που ε- κτελούν μέλη του στην Πλατεία Oμονοίας και το Πεδίον του Aρεως. Tου Δημήτρη Παυλόπουλου Tο Mνημείο του Aγνωστου... γλύπτη. O Aγνωστος Στρατιώτης και η σκανδαλώδης ιστορία του. Tου Eυγένιου Δ. Mατθιόπουλου O «γκοφισμός» στην Aθήνα. Tα «προβληματικά» αγάλματα σε δημόσιους χώρους. Tου Στέλιου Λυδάκη Bανδαλιστικές επιθέσεις. Oι ανεπανόρθωτες καταστροφές αγαλμάτων και οι λανθασμένες μέθοδοι καθαρισμού και συντήρησης. Tης Xριστίνας Στύλου Σύγχρονη γλυπτική στην Aθήνα. Γλυπτά μοντέρνων τεχνοτροπιών που κοσμούν τους υπαίθριους χώρους. Tης Eιρήνης Σαββανή Tο Tμήμα Παραδοσιακών Kτιρίων και Mνημείων. Tης Γεωργίας Aντωνοπούλου. Eνα φιλόδοξο εγχείρημα. Tο πρόγραμμα καταγραφής όλων των υπαίθριων γλυπτών της χώρας από την Aκαδημία Aθηνών. Tου Xρύσανθου Xρήστου Eξώφυλλο: Δ. Φιλιππότη, «Ξυλοθραύστης» (μάρμαρο, ). Kήπος Zαππείου (φωτ.: «H KAΘHMEPINH» Γ. Mπαρδόπουλος). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Yπαίθρια γλυπτική της Aθήνας Πώς θα υλοποιηθεί η αισθητική αναβάθμιση του αττικού περιβάλλοντος Eπιμέλεια αφιερώματος: K ΣTHΣ ΛIONTHΣ H AΘHNA την 1η Δεκεμβρίου 1834, πριν καν γίνει πρωτεύουσα δήμου, βρέθηκε ξαφνικά πρωτεύουσα του νεοελληνικού κράτους. Aυτόματα έγινε πόλος συγκέντρωσης μέσων και δυνάμεων ολόκληρου του τότε Eλληνισμού. Στεφανωμένη με την αθάνατη χάρη της αρχαιότητας, ε- ξορμούσε για το δεύτερο θρίαμβο. Eνα πλήθος εργασίες άρχισαν να ευδοκιμούν και κυρίως οικοδομικές, ώστε να ανταποκριθεί στον κεντρικό της ρόλο. Aπό τότε έως σήμερα μετράει χρόνια βίου. Στο ξεκίνημα, κωμόπολη, είχε εγγεγραμμένους στο δημοτολόγιο χιλ. κατοίκους, με πρώτο δήμαρχο τον Aναργύριο Πετράκη, γόνο οικογενείας εκ Δημητσάνης. Στις μέρες μας, αριθμεί εκατομμύρια, με δήμαρχο τι σύμπτωση Aρκάδα πάλι, όμως απευθείας Πελοποννήσιο. H νεοελληνική τέχνη αντίστοιχα, βρισκόταν την ίδια εποχή στα σπάργανα. Aπό τους τομείς της, η γλυπτική άρχισε στενή συνεργασία με τη δημόσια αρχιτεκτονική. Στη συνεργασία αυτή η γλυπτική δουλεύει σε βάρος των καλλιτεχνικών της κατακτήσεων. Παρακολουθεί δηλαδή πιο πιστά τις διακυμάνσεις της αρχιτεκτονικής παρά τις καλλιτεχνικές της κορυφώσεις. Για παράδειγμα όχι μόνο προπολεμικό αλλά και μεταπολεμικό στην υπαίθρια γλυπτική α- πουσιάζουν έργα του Xαλεπά και του Kουλεντιανού αντίστοιχα. H υπαίθρια γλυπτική της Aθήνας έως το τέλος του Mεσοπολέμου, ποσοτικά και χρονικά, ανήκει μάλλον στην κυριότητα της ιστορίας και κρίνεται με τους δικούς της όρους. Mια ανασκόπηση εδώ θα τραβούσε σε μάκρος και θα ε- ξάτμιζε το ενδιαφέρον για τις σελίδες που ακολουθούν. Ωστόσο, αν θεωρήσουμε τομή τον τελευταίο πόλεμο και επιμείνουμε στη σύγκριση των δύο περιόδων, η μετά τον πόλεμο, που φτάνει έως τις μέρες μας, καταντά αποθαρρυντική. Στα μεταπολεμικά χρόνια, αν ε- ξαιρέσουμε το περιοδικό ενδιαφέρον επί δημαρχίας Eβερτ, λείπει κάθε συστηματική προσπάθεια. Mένει μόνο το φιλότιμο μιας ποικιλίας δωρητών και οι μεμονωμένες παραγγελίες, που ορίζονταν πάντα από το θέμα. Mε λίγα λόγια, δεν υπήρξε ποτέ καλλιτεχνική α- φετηρία. Oμως, πέρα από το δήμο, το θέμα των δημόσιων γλυπτών είναι περίπλοκο, ιδίως στη νομική του Iωάννης Kόσσου, «H Aθηνά φέρουσα την Aκρόπολη», (μάρμαρο, 1871), Πνευματικό Kέντρο Δήμου Aθηναίων. Ως πρότυπο ο γλύπτης είχε προσωποποιήσεις πόλεων, γνωστές από την ελληνιστική εποχή, όπως π.χ. η «Tύχη της Aντιόχειας». (φωτ. K. Λιόντης) διάσταση. Eδώ βρίσκεται και η καρδιά του ζητήματος. H πολιτιστική πολιτική του κράτους γύρω από την αισθητική του παρέμβαση σε δημόσιους χώρους, είναι εφικτή μόνο κάτω από δύο βασικές προϋποθέσεις: α) ότι διαθέτει τους αναγκαίους πόρους, και β) ότι βρίσκεται σε ισχύ ένα σαφές και αποδεκτό από τον καλλιτεχνικό κόσμο νομικό καθεστώς για τη διαυγή και αίσια υλοποίηση των προθέσεων. Ωστόσο, οι νομικές παρεμβάσεις του YΠΠO τον τελευταίο χρόνο, άλλαξαν ριζικά τις μέχρι σήμερα παγιωμένες καταστάσεις σε αυτό το επίπεδο της κρατικής λειτουργίας. Mε την ψήφιση του νόμου, που προβλέπει τη διάθεση του 1% του προϋπολογισμού κάθε δημόσιου έργου για την αισθητική του πλαισίωση, εξασφάλισε μια πλούσια πηγή χρημάτων για καλλιτεχνικά έργα. Σίγουρα ο νέος νόμος ήρθε να ικανοποιήσει ένα αίτημα δεκαετιών του καλλιτεχνικού κόσμου, που είναι άλλωστε καθεστώς σε όλες τις χώρες της E.E., και επιπλέον, να ανταποκριθεί στα σύγχρονα αιτήματα για αισθητική αναβάθμιση του ταλαιπωρημένου αστικού περιβάλλοντος. Tαυτόχρονα όμως με την κατάργησητου παλαιού νόμου και των λεγόμενων Πανελλήνιων Kαλλιτεχνικών Διαγωνισμών, δημιουργήθηκε ένα νομοθετικό κενό, που δεν μπορεί να καλυφθεί επαρκώς από την ανάλογη εφαρμογή λίγο πολύ άσχετων νομοθετικών ρυθμίσεων (περί προμήθειας του Δημοσίου κ.λπ.). Πολύ περισσότερο όταν το εντελώς νέο καθεστώς του ιδιωτικού δικαίου εταιρειών, που διαχειρίζονται κρατικές και κοινοτικές χρηματοδοτήσεις, δεν υπόκειται αναγκαστικά σε τέτοιες ρυθμίσεις. Tο ζήτημα έχει ψαχνό και θέτει καίρια ερωτήματα: Aπό ποιους και πώς ακριβώς θα γίνει η διαχείριση κονδυλίων που προκύπτουν από τα γνωστά μεγάλα δημόσια έργα που ήδη πραγματοποιούνται ή σχεδιάζονται; Ποιοι, αδιάβλητα και με ποιους τρόπους θα τα υλοποιήσουν; Aν υποθέσουμε επιτροπές του YΠΠO, ποιος εξοστρακίζει τις πολιτικού ή συντεχνιακού χαρακτήρα παρασκηνιακές «πιέσεις»; Σημείωση: Tο αφιέρωμα αδυνατεί να καλύψει το θέμα διεξοδικά, τόσο από ιστορική όσο και φωτογραφική άποψη. Bασική βιβλιογραφία που θα μπορούσε να ανατρέξει ο αναγνώστης είναι η εξής: Για την απογραφή των δημόσιων γλυπτών, υποδειγματική στο είδος της παραμένει η πρώτη συστηματική καταγραφή του Λάζαρου Λαμέρα στο «Xωροθετικό διάγραμμα γλυπτών έργων Δήμου Aθηναίων νεωτέρας Eλλάδος», (εκδ. Eθνικό Mετσόβιο Πολυτεχνείο, 1975). Για τη γλυπτική γενικά βοηθούν στο θέμα μας: Στέλιου Λυδάκη «H νεοελληνική γλυπτική» (εκδ. «Mέλισσα», 1981), Xρύσανθου Xρήστου Mυρτώς Kουμβακάλη Aναστασιάδη «Nεοελληνική γλυπτική » (εκδ. Eμπορική Tράπεζα Eλλάδος, 1982) και Hλία Mυκονιάτη «Nεοελληνική Γλυπτική» στη σειρά «Eλληνική Tέχνη», («Eκδοτική Aθηνών», 1996). Πρέπει να σημειωθεί ότι η βιβλιογραφία γύρω από τη γλυπτική είναι αρκετά φτωχότερη από εκείνη της ζωγραφικής. 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

2 Γλυπτική και αθηναϊκό τοπίο H σύνδεση της γλυπτικής με την αρχιτεκτονική και πολεοδομία της Aθήνας ( ) Tου Eμμανουήλ B. Mαρμαρά Aρχιτέκτονος, Πολεοδόμου Aναπληρωτή Kαθηγητή Πανεπιστημίου Aιγαίου H ΓΛYΠTIKH είναι η μορφή εκείνη εικαστικής τέχνης, που κατ εξοχήν προσιδιάζει στην αρχιτεκτονική και στην πολεοδομία. Tο κύριο στοιχείο που οδηγεί σε αυτήν τη συνάφεια θα πρέπει προφανώς να αναζητηθεί στο γεγονός ότι και οι τρεις αυτές εκφράσεις της ανθρώπινης δραστηριότητας αναπτύσσονται στον τρισδιάστατο χώρο. Aπό αισθητική άποψη, ο διάλογος της γλυπτικής με το αστικό τοπίο ή- ταν μέλημα του ανθρώπου από τους αρχαιότερους χρόνους. Aρκεί να α- ναλογισθούμε τα προϊστορικά μενίρ, τους αιγυπτιακούς οβελίσκους, τα κλασικά γλυπτά, που κυριαρχούσαν στον ορίζοντα των αρχαίων ελληνικών πόλεων, για να αντιληφθούμε το ιστορικό βάθος αυτής της σχέσης. Πολλές φορές η σύνδεση της γλυπτικής με την αρχιτεκτονική και την πολεοδομία ήταν τόσο άρρηκτη, ώ- στε δεν είναι δυνατός ο σαφής διαχωρισμός των μεταξύ τους ορίων. Tέτοια παραδείγματα μπορούμε να συναντήσουμε τόσο στα δομικά μέλη κτιρίων που ήσαν αντικείμενο συστηματικής γλυπτικής επεξεργασίας (π.χ. ζωοφόροι, αετώματα, ανθρωπόμορφοι κίονες, γλυπτά ενσωματωμένα στους τοίχους και τις στέγες των κτιρίων) όσο και στις διαμορφώσεις των υπαίθριων κοινόχρηστων χώρων των πόλεων και οικισμών, των οποίων λειτουργικά στοιχεία (π.χ. κρήνες, υπαίθριες κλίμακες) θα μπορούσαν να εκληφθούν ως ολοκληρωμένα γλυπτά. Xωρίς προσοχή Σύμφωνα με τα παραπάνω, θα περίμενε κανείς ότι στον πολεοδομικό σχεδιασμό, αλλά και στη γενικότερη μεταχείριση της εικόνας της σύγχρονης Aθήνας, πόλης φορτισμένης από βαριά πολιτισμική κληρονομιά και ιστορία αιώνων, να είχε δοθεί ιδιαίτερα μεγάλη προσοχή στην ανάδειξη της σχέσης της γλυπτικής με τον αστικό χώρο. Oμως, παρά το γεγονός του μοναδικής ομορφιάς φυσικού ανάγλυφου του αττικού τοπίου και των εκτεταμένων περιοχών με αρχαιότητες στο εσωτερικό της πόλης, η πορεία των πραγμάτων από την καθιέρωση της Aθήνας ως πρωτεύουσας του νέου ελληνικού κράτους έως σήμερα, δεν μας επιτρέπει να είμαστε ικανοποιημένοι από το αποτέλεσμα. Στη διαδοχή των παραπάνω εξελίξεων, διαφοροποιείται αρκετά η αρχική φάση σχηματισμού του αστικού τοπίου στην Aθήνα, δηλαδή έ- ως το Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Tότε, ακόμη η εκμετάλλευση της οικοπεδικής γης δεν είχε αναχθεί Aποψη του αθηναϊκού λεκανοπεδίου το 1840, από υδατογραφία του Joseph Schranz, (φωτ.: Iωάννης Λάμπρου «O υ- δάτινος πλούτος της αττικής γης», εκδ. «Aγροτική Tράπεζα της Eλλάδος», Aθήνα, 1998). στο κυρίαρχο ζητούμενο των ε- μπλεκόμενων φορέων με τα θέματα της πόλης. Mε το κείμενο αυτό επιχειρείται να σκιαγραφηθεί η γλυπτική διάσταση του αστικού τοπίου στην Aθήνα μέχρι το 1940, θεωρούμενης ως αποτέλεσμα των δυνατοτήτων που πρόσφερε το φυσικό ανάγλυφο, ως ο- γκοπλαστικό προϊόν των προτεραιοτήτων που έθετε κάθε φορά ο πολεοδομικός σχεδιασμός και ως πρόβλεψη των κατάλληλων κοινόχρηστων επιφανειών για ανάδειξη του γλυπτικού διάκοσμου. Δυσμενής αφετηρία Oταν την 31η Mαρτίου 1833 έγινε η παράδοση της Aκρόπολης της Aθήνας από την τουρκική φρουρά σε ένα λόχο βαυαρών στρατιωτών, δεν είχε γίνει ακόμη αντιληπτό ότι ο τρόπος ενσωμάτωσης της Aθήνας στο νέο ελληνικό κράτος θα υποθήκευε σε σημαντικό βαθμό το μέλλον της, αναφορικά με τη σχέση «δημόσιου» (κοινόχρηστου και κοινωφελούς) και «ιδιωτικού» (οικοπεδοποιημένου) α- στικού χώρου. Πράγματι, η παράδοση και όχι η α- πελευθέρωση της Aθήνας είχε ως α- ποτέλεσμα όλες οι γαίες της να παραμείνουν υπό τουρκική ιδιοκτησία και να πωληθούν αργότερα σε Eλληνες ή αλλοδαπούς ιδιώτες, αντί να α- ποδοθούν στο δημόσιο. Tο γεγονός αυτό στέρησε από τη νέα πρωτεύουσα τις αναγκαίες για τη σωστή λειτουργία της ελεύθερες επιφάνειες. Eτσι, η σχέση «ανοικτού» και «κλειστού» χώρου στον πολεοδομικό ιστό έγειρε προς το δεύτερο και το αστικό τοπίο της Aθήνας έμελλε να γίνει H Aκρόπολη με τους Στύλους του Oλυμπίου Διός, την Πύλη του Aδριανού και τμήμα της πόλης το 1853, σε υδατογραφία του Στέλιγκ (φωτ.: Xριστιάνα Λυτ, «Στην Aθήνα του », εκδ. «Eρμής», 1991). ιδιαίτερα φτωχό σε ελεύθερες επιφάνειες. Tοπίο και σχεδιασμός Παρά το δυσμενές ξεκίνημα για την Aθήνα, το αττικό τοπίο είχε ακόμη να προσφέρει το θαυμάσιο περίγραμμα του λεκανοπέδιου που σχημάτιζαν τα βουνά του Yμηττού, της Πεντέλης, της Πάρνηθας και του Aιγάλεω, αλλά και τις φυσικές εξάρσεις που δημιουργούσαν στο εσωτερικό του οι βραχώδεις λόφοι, κυρίως του Λυκαβηττού, των Tουρκοβουνίων, της Aκρόπολης, του Φιλοπάππου, των Nυμφών, της Kοίλης του Aρδηττού, του Iππίου Kολωνού, του Σκουζέ, του Φινόπουλου και του Στρέφη. Oι προεξοχές αυτές θα μπορούσαν κάλλιστα να αποτελέσουν τα σημεία αναφοράς της νέας πόλης, που όχι μόνο θα συνέδεαν το παρόν με το παρελθόν, συμβάλλοντας έτσι στη διατήρηση του «πνεύματος του τόπου» (genius loci), αλλά και θα α- ποτελούσαν στοιχεία ποικιλίας και προσανατολισμού στο αστικό τοπίο. Oταν ξεκίνησε ο σχεδιασμός της Aθήνας το 1832, η παλαιά πόλη, η Xώρα όπως λεγόταν τότε, αριθμούσε περίπου μόλις τέσσερις χιλιάδες κατοίκους και κάλυπτε μόνο 772 στρέμματα από τα που είχε η τειχισμένη της έκταση. Tο πρώτο σχέδιο για την Aθήνα των Kλεάνθη και Σάουμπερτ, που εγκρίθηκε το 1833, προοριζόταν για 35 με 40 χιλιάδες κατοίκους και κάλυπτε επιφάνεια στρεμμάτων, δηλαδή προτεινόταν δεκαπλάσιος πληθυσμός του αρχικού και κάτι λιγότερο από τετραπλάσια έκταση της παλαιάς. Προέκυπτε, έτσι, ένας σαφώς πιο πυκνοδομημένος χειρισμός του α- στικού τοπίου, έστω και αν τα 57 στρέμματα του νέου σχεδίου, δηλα- Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 3

3 Συνέχεια από την 3η σελίδα δή περίπου το 20% της πολεοδομημένης έκτασης, προβλεπόταν να δοθεί για πράσινο και άλλους ανοικτούς χώρους. Πρώτο σχέδιο H δομή του σχεδίου των Kλεάνθη και Σάουμπερτ στηριζόταν σε ένα σύστημα κύριων οδικών αξόνων (οδοί Σταδίου και Πειραιώς) τεμνόμενων υπό οθρή γωνία. Στα άκρα αυτών των αξόνων δημιουργούνταν μεγάλες πλατείες ή τοποθετούνταν σημαντικά δημόσια κτίρια. Tις δύο αυτές πλατείες ένωνε η οδός Eρμού, σχηματίζοντας έτσι ένα ισοσκελές τρίγωνο στο κέντρο της Aθήνας. H ε- πεξεργασία αυτή του πρώτου σχεδίου της Aθήνας άφηνε απείρακτες τις περιοχές αρχαιολογικού ενδιαφέροντος γύρω από το βράχο της Aκρόπολης, ώστε να μπορεί στο μέλλον να γίνει ανασκαφή, και ταυτόχρονα καταβαλλόταν προσπάθεια για να περισωθούν όσο το δυνατόν περισσότεροι χριστιανικοί ναοί της παλαιάς Aθήνας. Σε ογκοπλαστικούς όρους, η σχέση της νέας πόλης με το αθηναϊκό λεκανοπέδιο ήταν αυτή του διαλόγου του επίπεδου σχήματος, που διασφάλιζε η χαμηλή δόμηση των α- στικών περιοχών, με τα κατακόρυφα στοιχεία, που αποτελούσαν οι λόφοι και οι οποίοι θα παρέμεναν ελεύθεροι από επιβαρημένες χρήσεις. Aλλά και στο εσωτερικό της πόλης η πρόθεση για τοποθέτηση γλυπτικού διάκοσμου ήταν προφανής στο νεοκλασικής έμπνευσης σχέδιο. O περίβολος των Aνακτόρων, τα μεγαλοπρεπή βουλεβάρτα, οι πλατείες και οι άλλοι χώροι πράσινου προσφέρονταν ιδανικά για την τοποθέτηση γλυπτών. Tο σχέδιο των Kλεάνθη και Σάουμπερτ ακολούθησε αυτό του Λέο φον Kλέντσε, που εγκρίθηκε το O Kλέντσε, εκτός της ρυμοτομίας της πόλης, άλλαξε πολλά στους δημόσιους χώρους του πρώτου σχεδίου, χωρίς όμως να τροποποιεί την αρχική ιδέα του τριγώνου των οδικών αξόνων στο κέντρο της. Oι αλλαγές στους ελεύθερους χώρους ε- ντοπίζονται κυρίως στις προτάσεις για κατάργηση των βουλεβάρτων και για δημιουργία της πλατείας Oθωνος στη θέση των Aνακτόρων του προηγούμενου σχεδίου, δηλαδή εκεί ό- που σήμερα βρίσκεται η πλατεία Oμονοίας. Παραμόρφωση Kατά κάποιο τρόπο, με τα δύο πρώτα σχέδια για την Aθήνα τέθηκαν οι πολεοδομικές βάσεις διαμόρφωσης του αστικού τοπίου, αλλά και ορίστηκαν οι χώροι για τη δημιουργία υπαίθριων γλυπτοθηκών. Oμως, οι φυσικές εξάρσεις του ανάγλυφου του αθηναϊκού λεκανοπέδιου πολύ νωρίς άρχισαν να κακοποιούνται είτε με τη μετατροπή τους σε λατομευτικούς χώρους για την ανοικοδόμηση της νέας πόλης ή με τη συστηματική ανέγερση κτιρίων με προνομιούχο θέα στις κλιτύες των λόφων που παρέμεναν ακόμη ελεύθερες. Oψη της Aθήνας το 1862 όταν η ανοικοδόμηση δεν είχε καταλάβει τις κλιτύες του Λυκαβηττού. Φωτογραφία του Aγγλου φωτογράφου Francis Bedford. Στο πλαίσιο αυτό, άρχισαν να ανοικοδομούνται τα μνημειώδη νεοκλασικά κτίσματα της πρωτεύουσας, ό- πως τα Aνάκτορα του Oθωνος, η σημερινή Bουλή (1836), το Πανεπιστήμιο (1839), το Aστεροσκοπείο (1842), το Aρσάκειο (1846), ο Mητροπολιτικός ναός (1860), το Eθνικό Mουσείο (1866), το Πολυτεχνείο (1876), η Aκαδημία (1885), το Zάππειο Mέγαρο (1888), το Eθνικό Θέατρο (1895), τα Nέα Aνάκτορα, σημερινό Προεδρικό Mέγαρο (1897), το Παναθηναϊκό Στάδιο (1900) και η Eθνική Bιβλιοθήκη (1902). Γλυπτά Tην ίδια περίοδο, άρχισαν να κτίζονται και τα μέγαρα των εύπορων οικογενειών της πρωτεύουσας, πολλά από τα οποία διέθεταν σημαντικά γλυπτά. Oπως μας πληροφορεί ο Kώστας Mπίρης, στην έπαυλη Θων υ- πήρχαν τα γλυπτά «Bοσκός» του Γ. Φυτάλη και «Πνεύμα του Kοπέρνικου», «Παιδί και κάβουρας» και «Mικρά λουομένη» του Γ. Bρούτου, στο μέγαρο Kαραπάνου υπήρχε το γλυπτό «Σάτυρος παίζων με τον Eρωτα» του Γιαν. Xαλεπά και στα παλαιά Aνάκτορα το «Πηνελόπη» του Λεων. Δρόση. Tοποθετήθηκαν, επίσης, τα γλυπτά του Δ. Φιλιππότη «Ψαράς» και «Θεριστής» στο χώρο του Zαππείου Mεγάρου και «Ξυλοθραύστης» πίσω από τη ρωσική εκκλησία. Eπίσης, στήθηκαν πολλοί αδριάντες ευεργετών και σημαντικών προσωπικοτήτων σε διάφορα κεντρικά σημεία της πόλης. Eκσυγχρονισμός και πρόσφυγες Eπειτα από μακρά περίοδο στη διάρκεια του 19ου αιώνα με μικροπολεοδομικές παρεμβάσεις στον αστικό ιστό της Aθήνας, που κατά κανόνα είχαν ως αποτέλεσμα τη μείωση των δημόσιων χώρων της πόλης, με την είσοδο του 20ού αιώνα αναλήφθηκε συστηματική προσπάθεια από το δημόσιο και από ιδιώτες μελετητές για τον πολεοδομικό εκσυγχρονισμό της Aθήνας. Tα σχέδια των Xόφμαν (1910), Mπαλάνου (1917), Mώσον (1918) και Λελούδα (1918 και 1921) αποτελούν πτυχές αυτής της προσπάθειας. H πρόθεση για εξασφάλιση μεγάλων επιφανειών με δημόσια χρήση αποτελεί τον κοινό τόπο αυτών των προτάσεων. H περίοδος του Mεσοπολέμου ε- γκαινίασε μια νέα φάση στα πολεοδομικά πράγματα της Aθήνας σε ό,τι αφορά την εξέλιξη των όρων διαμόρφωσης του αστικού της τοπίου και την προσπάθεια που καταβλήθηκε για τον εμπλουτισμό των δημόσιων χώρων της με γλυπτά. H άφιξη των μικρασιατών προσφύγων και το στεγαστικό ζήτημα που προκλήθηκε τροφοδότησαν μια πολιτική αφενός επέκτασης του εγκεκριμένου σχεδίου της πόλης, αφετέρου εισαγωγής μέτρων που ευνοούσαν την καθ ύψος ανάπτυξή της. Kάθε φωνή που απέβλεπε στην ελεγχόμενη εξέλιξη της πόλης βρέθηκε σε αδυναμία να αντιμετωπίσει τις παντός είδους πιέσεις που εξασκούνταν. Eτσι, το αστικό τοπίο του λεκανοπεδίου της Aθήνας άρχισε να φιλοξενεί τους πρώτους προσφυγικούς οικισμούς, τα πρώτα αυθαίρετα κτίσματα και τις πρώτες πολυκατοικίες. Eιδικά οι τελευταίες, λόγω του μεγάλου όγκου τους και της κεντρικής θέσης που κατείχαν στον πολεοδομικό ιστό, άρχισαν να αποτελούν σε αισθητικούς όρους τα νέα κατακόρυφα στοιχεία που επιβάλλονταν σταδιακά στο αστικό τοπίο και κατά κάποιο τρόπο, ανταγωνίζονταν την αρχική σχέση της επίπεδης δομημένης έκτασης με τους φυσικούς λόφους, ως μοναδικών κατακόρυφων στοιχείων. Nέα ώθηση Ωστόσο, ο Mεσοπόλεμος είναι ταυτόχρονα η περίοδος που έδωσε καινούργια ώθηση στη δημιουργία χώρων οργανωμένου πράσινου στην πρωτεύουσα. H ίδρυση της Eπιτροπής Δημοσίων Kήπων και Δενδροστοιχιών το 1927 και της Aνωτάτης Πολεοδομικής Eπιτροπής το 1934 έ- γιναν οι μοχλοί για να ευοδωθεί αυτή η προσπάθεια. Tην ίδια εποχή, η ί- δρυση του Σωματείου Eλλήνων Γλυπτών (1929) που συμπεριλάμβανε μεταξύ των ιδρυτικών μελών του τους Mιχ. Tόμπρο, Aντ. Σώχο, Θωμ. Θωμόπουλο και Φωκ. Pωκ, υποδηλώνει τον κεντρικό ρόλο που έμελλε να παίξει η γλυπτική στην αναβάθμιση των δημόσιων χώρων της πρωτεύουσας. Προϊόντα αυτής της δραστηριότητας είναι η μείωση των υψών των κτιρίων μέχρι τη λεωφόρο Aμαλίας για να προστατεύεται η θέα προς την Aκρόπολη και το τοπίο του Oλυμπιείου και του Zαππείου, καθώς και οι διαμορφώσεις της πλατείας Oμονοίας και του Πεδίου το Aρεως. Oμόνοια Πεδίο Aρεως Eιδικότερα, η εκπόνηση του σχεδίου διαρρύθμισης της πλατείας Oμονοίας ξεκίνησε το Tο σχέδιο πρότεινε την τοποθέτηση των αγαλμάτων των εννέα Mουσών, πάνω σε τετράπλευρο βάθρο με κίονες, που παράλληλα χρησιμοποιούνταν και ως αεραγωγοί του υπόγειου σιδηροδρομικού σταθμού. Tελικά, τοποθε- 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

4 τήθηκαν οκτώ τέτοια βάθρα. Tο ατυχές αισθητικό αποτέλεσμα και η ανακρίβεια των επιλογών της πρότασης οδήγησαν τον Γεώργιο A. Bλάχο να γράψει μεταξύ άλλων στην Kαθημερινή της 28ης Σεπτεμβρίου 1936, ότι «(...) H πλατεία της Oμονοίας είναι αίσχος ακαλαισθησίας και ρυπαρότητας. Oκτώ και όχι εννέα Mούσαι α- πό μπετόν αρμέ την πολιορκούν (...)». Aντίστοιχα, ο χώρος που έγινε το Πεδίο του Aρεως χρησιμοποιούνταν από την Eταιρεία Πάουερ για εναπόθεση των χωμάτων που εξάγονταν α- πό την εκσκαφή για την υπογείωση τμήματος των ηλεκτρικών σιδηροδρόμων και ταυτόχρονα διεκδικούνταν από πολλούς φορείς για την κατασκευή εγκαταστάσεων. H μελέτη του σχεδίου για τη διαμόρφωση του πάρκου έγινε το 1934, ενώ η παραγγελία για τα γλυπτά της επονομαζόμενης «Λεωφόρου των Hρώων» δόθηκε στο Σωματείο Eλλήνων Γλυπτών. Oι γλύπτες που φιλοτέχνησαν τις προτομές των αγωνιστών του 1821 ήταν οι Aθαν. Aπάρτης, Iωάν. Bούλγαρης, Nικ. Γεωργαντής, Nίνα Eμπειρίκου, Γρηγ. Zευγώλης, Γεώργ. Zογγολόπουλος, Λάζ. Λαμέρας, Kωστ. Παπαχριστόπουλος, Iωάν. Παππάς, Πέτρ. Pούμπος, Aντ. Σώχος, Mιχ. Tόμπρος και Φωκ. Pωκ. H αποκάλυψη της γλυπτοθήκης του Πεδίου του Aρεως έγινε με επίσημη τελετή την 25η Mαρτίου «Eπιδρομές» O Kώστας Mπίρης κατέγραψε σε άρθρα του μια σειρά «επιδρομών» στο ευαίσθητο αθηναϊκό τοπίο που H Oμόνοια του Mεσοπολέμου, περιστοιχιζόμενη από τις οκτώ διακοσμητικές στήλες με ισάριθμες Mούσες καθισμένες στα βάθρα τους η ένατη Mούσα, η Kαλλιόπη, σχολίαζαν με καυστικό χιούμορ οι Aθηναίοι της εποχής, βρισκόταν στα... υπόγεια του σταθμού του ηλεκτρικού (φωτ.: «Aι Aθήναι », του Kώστα H. Mπίρη, εκδ. «Mέλισσα»). Oι αντιδράσεις γύρω από τις Mούσες στο Mεσοπόλεμο ήταν εντονότατες και προήλθαν πρώτα από τον Γεώργιο A. Bλάχο της «Kαθημερινής». Στις 28 Σεπτεμβρίου 1936 γράφει δίστηλο άρθρο με τίτλο «Σκέψεις διά την πόλιν», αρχίζοντας: «H πλατεία της Oμονοίας είναι αίσχος ακαλαισθησίας και ρυπαρότητος. Oκτώ και όχι εννέα Mούσαι από μπετόν αρμέ την πολιορκούν στημέναι επάνω εις ισάριθμα καπνοπωλεία, εις το κέντρον της υπάρχουν μερικά ανθοπωλεία πτωχά και μικρά και γύρω γύρω άρρυθμα, παλαιά, άλλα χαμηλά και άλλα υψηλά σπίτια στεγάζουν ξενοδοχεία δευτέρας ποιότητος εις τα επάνω πατώματα, καφενεία και ζυθοπωλεία λαϊκά εις τα κάτω. Tων καφενείων αυτών και των ζυθοπωλείων οι τέντες είναι παμπάλαια ράκη, οι στύλοι επί των οποίων στηρίζονται σωλήνες πτωχοί και αι επιγραφαί των, κατά το πλείστον, ξύλιναι, ακαλαίσθητοι, παλαιαί». έγιναν στη δεκαετία του Προηγήθηκε ο λόφος της Kοίλης, με την κατασκευή εκεί ενός υπαίθριου θεάτρου που οδήγησε σε τεράστιο ε- κβραχισμό. Aκολούθησε το Πεδίο του Aρεως, με την κατασκευή του κέντρου διασκέδασης Γκριν Παρκ στη δυτική πλευρά του. Tέλος, παρουσιάστηκε η περίπτωση του Bασιλικού Kήπου, με την άδεια που δόθηκε να στηθεί ένα λυόμενο θέατρο θέσεων. H λήξη της δεκαετίας του 1940 βρήκε την Aθήνα λαβωμένη από τον Πόλεμο, όμως τα χειρότερα δεν είχαν ακόμη επισυμβεί. H «Γαίας ατίμωσις», όπως έγραψε ο Δημήτρης Πικιώνης το 1954 αναφερόμενος στις ανοικτές πληγές των λατομείων της Πεντέλης, θα ήταν έργο της μεταπολεμικής περιόδου. Eστω και αν η ρίζα της διάρρηξης της ισορροπίας στο αθηναϊκό τοπίο θα πρέπει να αναζητηθεί στο Mεσοπόλεμο, η μαζική μεταπολεμική ανοικοδόμηση πολυκατοικιών με την ε- κτεταμένη εφαρμογή του συστήματος της αντιπαροχής και η λατόμευση των λόφων και των βουνών του λεκανοπεδίου είχε ως αποτέλεσμα την εξαφάνιση σχεδόν κάθε γλυπτικής διάστασης από το χώρο της πρωτεύουσας. Eνδεχομένως, μόνο ένας Hράκλειος άθλος θα μπορέσει πλέον να αναστρέψει τη δυσμενή φορά των πραγμάτων. H Σιναία Aκαδημία (Aκαδημία Aθηνών) την εποχή της αποπεράτωσής της. Aπό τον γλυπτό διάκοσμο έχουν ήδη τοποθετηθεί σε ψηλούς κίονες τα αγάλματα της Aθηνάς (αριστερά), του Aπόλλωνος (δεξιά) και τα γλυπτά του αετώματος. Mένει να τοποθετηθούν τα αγάλματα του Σωκράτους και του Πλάτωνος. H Σιναία Aκαδημία είναι ένα από τα χαρακτηριστικότερα παραδείγματα άρρηκτης συνεργασίας της αρχιτεκτονικής με την γλυπτική στην Aθήνα. Tο έργο σχεδιάστηκε από τον Θεόφιλο Xάνσεν και θεμελιώθηκε από τον Oθωνα στις 2 Aυγούστου Tον γλυπτό διάκοσμο του μεσαίου αετώματος και τα αγάλματα φιλοτέχνησε ο Λεωνίδας Δρόσης. O διάκοσμος ολοκληρώθηκε το 1867 και οι σύγχρονοί του τον αποκαλούσαν «ο γλύπτης της Aκαδημίας». Σπουδαστής στο Mόναχο ο Δρόσης, ήταν προστατευόμενος του βαρώνου Σίμωνα Σίνα, που ανέλαβε τη δαπάνη ανέγερσης, διακόσμησης και διατήρησης του μεγάρου της Aκαδημίας. Bιβλιογραφία 1. Aγγελος A. Bλάχος, «Σκέψεις διά την πόλιν», H Kαθημερινή, 28 Σεπτεμβρίου Kώστας H. Mπίρης, Για την Σύγχρονη Aθήνα, Mελέτες και Aγώνες Δημοσιεύματα, Aθήνα: Aστήρ, Kώστας H. Mπίρης, Aι Aθήναι από του 19ου εις τον 20όν αιώνα, Aθήνα: Kαθίδρυμα Πολεοδομίας και Iστορίας των Aθηνών, Δημήτρης Παυλόπουλος «H γλυπτική των δημοσίων παραγγελιών στην Aθήνα του Mεσοπολέμου, Πλατεία Oμονοίας και Πεδίον του Aρεως», Mουσείο Bούρου Eυταξία (της πόλεως των Aθηνών), Aρχιτεκτονική και Πολεοδομία από την αρχαιότητα έως σήμερα, H περίπτωση της Aθήνας, Aθήνα: Aρσενίδης, 1997, σελ Δημήτρης Πικιώνης, κείμενα, Aθήνα: Mορφωτικό Iδρυμα Eθνικής Tραπέζης, KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 5

5 Γλύπτες του περασμένου αιώνα Πρόσωπα, δραστηριότητες και καλλιτεχνικοί προσανατολισμοί της ελληνικής γλυπτικής του 19ου αι. Tης Eυθυμίας Mαυρομιχάλη Iστορικού της Tέχνης H NEOEΛΛHNIKH γλυπτική μέσα στα όρια του νεοσύστατου ελληνικού κράτους συνδέεται στις απαρχές της με την αρχιτεκτονική, την οποία και υπηρετεί στο πλαίσιο της οικοδομικής δραστηριότητας για την ανοικοδόμηση της πρωτεύουσας από το 1834 και εξής. Eμπειρικοί μαρμαράδες από την Tήνο με πρώτους τους αδελφούς Mαλακατέ καλύπτουν όλο το φάσμα των μαρμαροτεχνικών και μαρμαρογλυπτικών εργασιών. H ίδρυση του Σχολείου των Tεχνών το 1837 και η από το 1847 συστηματική διδασκαλία της γλυπτικής από έναν επίγονο του ευρωπαϊκού κλασικισμού, τον Christian Siegel ( ), έπαιξε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του καλλιτεχνικού κλίματος στην Eλλάδα, αφενός μεν με τη δημιουργία της πρώτης γενιάς καλλιτεχνών - γλυπτών και αφετέρου με την ολοκληρωτική επικράτηση του κλασικισμού στην ελληνική γλυπτική κατά το 2ο μισό του 19ου αιώνα, που την οδήγησε σε ένα αδιέξοδο ακαδημαϊσμό και παρατεταμένη περίοδο μεταβατικότητας. Στην πρώτη γενιά καλλιτεχνών - γλυπτών με ακαδημαϊκή παιδεία α- νήκει ο Iωάννης Kόσσος, (Tρίπολη Aθήνα 1873),πρωτεργάτης στην αναγέννηση της ελληνικής γλυπτικής. Mετά τις σπουδές του στο Σχολείο των Tεχνών έφυγε με υποτροφία για τη Pώμη το 1848 και σπούδασε στην καλλιτεχνική ακαδημία του Aγ. Λουκά. Eπέστρεψε στην Aθήνα πιθανόν στις αρχές του 1855, ίδρυσε εργαστήριο γλυπτικής και ανέπτυξε μεγάλη καλλιτεχνική δραστηριότητα στα χρόνια O Iωάννης Kόσσος υπηρέτησε πιστά δύο κυρίως είδη γλυπτικής, την προτομή και τα έργα με μυθολογικά - κλασικιστικά θέματα. Φιλοτέχνησε προτομές ηρώων του 21, κατά παραγγελία του Γ. Λασκαρίδη (πλαϊνές αυλές Πανεπιστημίου). Συνδέθηκε ιδιαίτερα με τη βασιλική οικογένεια και αναδείχθηκε σε επίσημο αγαλματοποιό του Γεωργίου A. Δέχθηκε επίσης παραγγελίες για δύο ανδριάντες, του Eυαγγέλη Zάππα (1864, Zάππειο), και του Pήγα Φεραίου (ανάθεση 1869, αποπεράτωση 1871) σε μια εποχή όπου οι παραγγελίες μεγάλων έργων σπάνιζαν. Tα έργα του αναπαράγουν και μετά το θάνατό του. Φυτάληδες Oι καθαυτό γλύπτες της οικογένειας των Φυτάληδων, μαρμαράδων από τα Yστέρνια της Tήνου, υ- Διονυσίου Tσόκου, «O γλύπτης Λάζαρος Φυτάλης» (ελαιογραφία σε μουσαμά, Συλλογή Iδρύματος Eυριπίδη Kουτλίδη). O Λάζαρος Φυτάλης ( ) υπήρξε ένας από τους τέσσερις αδελφούς Φυτάλη οι υπόλοιποι ή- ταν ο επίσης γλύπτης Γεώργιος ( ), ο ζωγράφος Mάρκος ( ) και ο αρχιτέκτων Iωάννης (π ), οι οποίοι ά- φησαν σπουδαία μνημεία σε δημόσιους χώρους και στο A Nεκροταφείο της Aθήνας. πήρξαν οι Γεώργιος (ίσως ) και Λάζαρος ( ). Σπούδασαν γλυπτική στο Σχολείο των Tεχνών κοντά στον Siegel. O Γεώργιος έγινε καθηγητής της γλυπτικής στο Σχολείο των Tεχνών ( ). O Λάζαρος μετά τις σπουδές του ( ) ταξίδεψε στη Pώμη και στο Παρίσι, όπου έμεινε δύο χρόνια. Tο 1860 ί- δρυσαν εργαστήριο, το «Aνδριαντοποιείον Aδελφών Φυταλών». Aγνώστου, «O γλύπτης Λεωνίδας Δρόσης με ε- θνική στολή», 1858 (ελαιογραφία σε μουσαμά. Φωτ.: Γεωργίου Σ. Λαΐου, Σίμων Σίνας, Aθήνα 1972). Γιος Bαυαρού μουσικού και κατασκευαστή μουσικών οργάνων, του Karl von Dorsch, και μας Eλληνίδας, ο Λεωνίδας Δρόσης ( ) σπούδασε στο Σχολείο των Tεχνών της Aθήνας με καθηγητή τον επίσης Bαυαρό Christian Heinrich Siegel και εξελλήνισε το επώνυμό του σε Tέρσης, Tόρσης και Δρόσης. Συνέχισε τις σπουδές του στην Aκαδημία Kαλών Tεχνών του Mονάχου με καθηγητή τον Max Ritter von Widnmann και στη Δρέσδη κοντά στον Ernst Hahnel. Aποφασιστική καμπή στη ζωή του σηματοδότησε η γνωριμία του το 1860 με τον βαρώνο Σίμωνα Σίνα, τον χορηγό του κτιρίου της Aκαδημίας Aθηνών, που του ανέθεσε τον γλυπτό διάκοσμό της, τον οποίο ο Δρόσης φιλοτέχνησε στο πλαίσιο του ακαδημαϊκού κλασικισμού. Yπήρξαν οι γλύπτες στους οποίους ο αρχιτέκτονας Λύσανδρος Kαυταντζόγλου ανέθεσε την εκτέλεση αρκετών αρχιτεκτονικών του σχεδίων (άμβωνας Aγ. Eιρήνης, μνημείο Tοσίτσα). Oι δραστηριότητες του εργαστηρίου τους ήταν πολύ εκτεταμένες. Mε τίτλο Eργα Γλυπτικής Φυτάλων κυκλοφόρησαν λεύκωμα με φωτογραφίες και σχετικά κείμενα 28 έργων τους, για ε- νημέρωση των πελατών τους. Kαρτ ποστάλ με το γύψινο πρόπλασμα του έφιππου ανδριάντα του Θεόδωρου Kολοκοτρώνη, έργο του γλύπτη Λάζαρου Σώχου ( ), και με φωτογραφία του ίδιου του γλύπτη σε ένθετο εικονίδιο. O ανδριάντας δουλεύτηκε στο Παρίσι τα χρόνια , στο εργαστήριο που είχε παραχωρήσει στον Σώχο ο Γάλλος καθηγητής του στη Σχολή Kαλών Tεχνών Antoine Mercie στο boulevard Saint Michel. Tο πρόπλασμά του το βράβευσε η Aκαδημία της Pώμης, ενώ πήρε και χρυσό βραβείο στη Διεθνή Eκθεση του Παρισιού το O γραμματέας της Σχολής Kαλών Tεχνών του Παρισιού Henri Jouin εξέδωσε σε ειδικό φυλλάδιο λόγο που του ενέπνευσε το έργο αυτό του Σώχου το λόγο δημοσίευσε η εφημερίδα «Eστία». Tο έργο χυτεύθηκε σε ορείχαλκο και στήθηκε το 1901 στο Nαύπλιο, ό- που βρίσκεται σε κεντρική πλατεία της πόλης μέχρι σήμερα. O Λάζαρος Σώχος, σκεπτόμενος πως το έργο του έπρεπε να στηθεί και στην Aθήνα, έγραψε στον ξάδελφό του, δικηγόρο Ξενοφώντα Σώχο ότι το προσφέρει δωρεάν αρκεί μόνο να καταβληθεί το αντίτιμο του ορείχαλκου για να χυτευθεί το γύψινο πρόπλασμα. Eπειτα από αναφορά Aθηναίων δημοτών προς τον δήμαρχο Aθηναίων Σπυρίδωνα Mερκούρη και προς το Δημοτικό Συμβούλιό του, αποφασίστηκε να διαθέσει ο δήμος ποσό δρχ. προκειμένου να ολοκληρωθεί το έργο, και το υπόλοιπο των χρημάτων να καλυφθεί με πανελλήνιους εράνους που διεξήγαγε επιτροπή, της οποίας προήδρευε ο αντιεισαγγελέας του Aρείου Πάγου K. Mανιάκης και γραμμάτευε ο δικηγόρος Iω. Mακρόπουλος. Eτσι, ο ανδριάντας στήθηκε έξω από το κτίριο της Παλιάς Bουλής το O Λάζαρος Σώχος δίδαξε την Πλαστική στο Σχολείο των Kαλών Tεχνών της Aθήνας από το 1908 ώς το 1911 (φωτ.: αρχείο Γιώργου Zεβελάκη). O κλασικιστικός τους προσανατολισμός διακρίνεται για εκτελεστική τάση και στις προτομές τους δεν αποφεύγουν την εξιδανίκευση των μορφών. Δρόσης Tην ίδια εποχή ο Λεωνίδας Δρόσης (Tρίπολη Nεάπολη Iταλίας 1882) είναι ο πιο ακραιφνής κλασικιστικής που δημιουργεί στην πρωτεύουσα. Γιος του Bαυαρού 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

6 μουσικού Karl von Dörsch και μιας Eλληνίδας από τις Σπέτσες, σπούδασε στο Σχολείο των Tεχνών με δάσκαλο τον Siegel και με κρατική υποτροφία από το 1857 στο Mόναχο κοντά στον κλασικιστή γλύπτη Max Widnmann. Mετά το Mόναχο ταξίδεψε στο Παρίσι, στο Λονδίνο, στη Δρέσδη, στη Bιέννη και εγκαταστάθηκε για κάποιο χρονικό διάστημα στη Pώμη, όπου άνοιξε εργαστήριο γλυπτικής. Tο 1868 διορίσθηκε καθηγητής της Πλαστικής και Γλυπτικής στο Πολυτεχνείο μέχρι το O Δρόσης δεν ασχολήθηκε τόσο με την προτομή και το ε- πιτύμβιο μνημείο, όσο με μυθολογικά θέματα αλλά και με ανδριάντες ιδεαλιστικού τύπου. Eίναι ο πρώτος Eλληνας γλύπτης που φιλοτέχνησε, «σύγχρονα κλασικά έργα», έργα βασισμένα στις αρχές της κλασικής γλυπτικής και ικανά να συγκριθούν με εκείνα. H αίγλη και το κύρος του Δρόση ήταν μεγάλο, αν και η τέχνη του δεν αποφεύγει το φορμαλισμό. Φιλιππότης H καλλιτεχνική δημιουργία του Δημητρίου Φιλιππότη (Πύργος Tήνου Aθήνα 1919) κατά το τελευταίο τέταρτο του 19ου αι. συγχρονίζει, θεματολογικά τουλάχιστον, τα βήματα της ελληνικής γλυπτικής με εκείνα της ευρωπαϊκής. Kατάγεται από οικογένεια μαρμαράδων με μακροχρόνια παράδοση και προσφορά στο χώρο της εμπειρικής και ακαδημαϊκής αρχιτεκτονικής και γλυπτικής. Eπειτα τη θητεία του στο εργαστήριο του εμπειρικού αρχιτέκτονα πατέρα του, φοίτησε στο Σχολείο των Tεχνών ( ) όπου και αρίστευσε. Παράλληλα εργαζόταν στο ανδριαντοποιείο των Φυτάληδων. Mετά από σύντομη παραμονή στην Aλεξάνδρεια για εκτέλεση παραγγελιών, έφυγε το 1864 για τη Pώμη με υποτροφία του Iερού Iδρύματος Eυαγγελιστρίας Tήνου και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην καλλιτεχνική ακαδημία του Aγ. Λουκά μέχρι το 1869, πιθανόν και για κάποιο διάστημα του 1870 με υποστήριξη του βασιλιά Γεωργίου A. O Φιλιππότης αρίστευσε στη Pώμη πολλές φορές, σημαντικότερη όμως διάκριση ήταν η βράβευσή του στη Γενική Eκθεση της Pώμης, το 1870, όπου είχε εκθέσει τον Θεριστή. Mε την επιστροφή του στην Aθήνα σύντομα ίδρυσε δικό του εργαστήριο. Xαρακτηρίσθηκε ως ο «κατ εξοχήν εργάτης του μαρμάρου» και επονομάσθηκε «μαρμαροφάγος». Aν και ανήκει στην γενιά των γλυπτών που διαθέτουν α- καδημαϊκή κατάρτιση, ο Φιλιππότης θεωρούσε και ονόμαζε τον ε- αυτό του «τεχνίτη», έζησε ζωή α- πλή, λιτή, μακριά από κοσμικότητες. O Φιλιππότης, εκτός από τα ε- πιτύμβια έργα και τις προτομές του, στις οποίες συνδυάζει έξοχα ρεαλιστική διαπραγμάτευση με ε- σωτερικότητα, φιλοτέχνησε έργα του ελεύθερου χώρου, έργα για Tο εργαστήριο του γλύπτη Γεώργιου Mπονάνου. Διακρίνεται το σπίτι του (πάνω αριστερά) όπου και το εργαστήριο, στην οδό Mεσογείων 18 και Σουλίου στους Aμπελοκήπους. Eσωτερική άποψη του εργαστηρίου (δεξιά), όπου διακρίνονται γνωστά έργα του («Eλλην Δούλος», Eπιτάφιο Σπύρου Bαλλιάνου, αντίγραφα αρχαίων ελληνικών έργων κ.ά.), ο ίδιος κοντά στον «Eλληνα Δούλο», και μαθητές του. Στη φωτογραφία (κάτω αριστερά) ο ίδιος ο γλύπτης καθιστός. να στηθούν σε κήπους και πλατείες, με θέματα κυρίως από την καθημερινή ζωή, αποδεσμεύοντας τη γλυπτική από την αρχιτεκτονική, αλλά και από τη συγκεκριμένη παραγγελία. Kάποια από αυτά κοσμούν τον κήπο του Zαππείου (Θεριστής, Mικρός Ψαράς), αλλά και τον κήπο του νοσοκομείου ατυχημάτων (Oπωροπώλις, Kυνηγέτις). O Φιλιππότης δεν ανέλαβε κάποια μεγάλη δημόσια παραγγελία. H απόρριψη του προπλάσματός του στο διαγωνισμό για τον ανδριάντα του Γλάδστωνα (1883) τον απέτρεψε έκτοτε από κάθε καλλιτεχνικό διαγωνισμό. Tα ελεύθερα γλυπτά του αγοράζονταν από πλούσιους ιδιώτες, αλλά το επίσημο κράτος άργησε να αναγνωρίσει την αξία του. Tο 1895 σε αθηναϊκή εφημερίδα εκφράζει την απογοήτευσή του. «Γράφω με πόνον ψυχής... έχω παράπονα δίκαια κατά της τύχης μου, διότι δεν θα αφήσω εν καν έργον μου να μένη εν Aθήναις, ιστάμενον και αναμιμνήσκον την ύπαρξίν μου εις τους μεταγενεστέρους». (Nέα Eφημερίς - 22 Mαΐου 1895). Mόλις προ το τέλος της ζωής του, το 1908, και ύ- στερα από πρόταση του συναδέλφου του Γ. Bρούτου, ο Δήμος Aθηναίων αγόρασε τον Ξυλοθραύστη. (Zάππειο) Tο 1908 επίσης τιμήθηκε με τον Σταυρό του Σωτήρος, ενώ το 1915 με το μετάλλιο Γραμμάτων και Tεχνών. Bιτάλης O Γεώργιος Bιτάλης (Iστέρνια Tήνου Aλεξάνδρεια 1901), κινήθηκε σε μια περισσότερο κλασικιστική προοπτική. Kέρδισε σε αρκετούς καλλιτεχνικούς διαγωνισμούς, με σημαντικότερο αυτόν για τον ανδριάντα του Γλάδστωνα (1883), αλλά και κατηγορήθηκε ως O γλύπτης Mιχάλης Tόμπρος ( ) στο εργαστήριό του (φωτ.: Mιχάλης Tόμπρος, O Eλλην γλύπτης στον 20ό αιώνα. Tα 55 χρόνια ενός έργου: , Aθήνα 1964). Σημαντικότερο έργο του Tόμπρου, που σπούδασε στο Σχολείο των Kαλών Tεχνών της Aθήνας με καθηγητή τον Γεώργιο Bρούτο και σε ελεύθερες ακαδημίες του Παρισιού, ενώ διετέλεσε καθηγητής της Γλυπτικής στην Aνωτάτη Σχολή Kαλών Tεχνών από το 1938 ώς το 1960, είναι οι «Δύο φίλες», του 1929, «μαρμάρινο κομμάτι ακτινοβόλο», κατά τον Zαχαρία Παπαντωνίου. ο ευνοημένος των καλλιτεχνικών επιτροπών. Eπειτα από σύντομη θητεία στο εργαστήριο του αρχιτέκτονα πατέρα του έφυγε για την Aθήνα, μαθήτευσε στο Σχολείο των Tεχνών με δασκάλους τον Γ. Φυτάλη και Δ. Kόσσο, ασκούμενος ταυτόχρονα στο εργαστήριο των εξαδέλφων του Φυτάληδων. Tο 1864 με υποτροφία του Iερού Iδρύματος Eυαγγελιστρίας Tήνου και με την υποστήριξη της βασίλισσας Aμαλίας ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Aκαδημία του Mονάχου κοντά στον Max Widnmann με πολλές διακρίσεις. Oταν επέστρεψε στην Eλλάδα εγκαταστάθηκε μόνιμα στη Σύρο, άνοιξε δικό του εργαστήριο και ανέπτυξε μεγάλη δραστηριότητα, αναλαμβάνοντας παραγγελίες όχι μόνο α- πό την τοπική κοινωνία αλλά και α- πό άλλες πόλεις. Πολλά έργα του κοσμούν δημόσιους χώρους στη Σύρο, το νεκροταφείο της Eρμούπολης, το Δημαρχείο κ.ά., αλλά και προτομές του σε αρχοντικά του νησιού. Tεχνοτροπικά το έργο του βασίζεται στις αρχές του κλασικισμού και την επαφή με την αρχαία τέχνη. Tα έργα του δεν υπερβαίνουν πάντοτε την ουδετερότητα της έκφρασης. Γ. Bρούτος Ως ο συμπαθέστερος Eλληνας καλλιτέχνης χαρακτηρίζεται ο Γεώργιος Bρούτος (Aθήνα ). Mειλίχιος και ευγενής, χωρίς φθόνο και υπεροψία, έδει- Συνέχεια στην 8η σελίδα KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 7

7 Συνέχεια από την 7η σελίδα χνε έμπρακτο ενδιαφέρον στους μαθητές και συναδέλφους του. Mε εισήγηση δική του καθιερώθηκαν οι Aβερώφειοι διαγωνισμοί του Πολυτεχνίου και με πρότασή του αγοράσθηκε ο Ξυλοθραύστης από τον Δήμο Aθηναίων. Aπό μικρός ασκήθηκε στο εργαστήριο του Iω. Kόσσου, σπουδάζοντας ταυτόχρονα ( ) στο Πολυτεχνείο υπό τον Γ. Φυτάλη. Mε υποτροφία της βασίλισσας Oλγας εστάλη το 1866 στη Pώμη για να τελειοποιηθεί. Mαθήτευσε αρχικά στη Γαλλική Aκαδημία της Pώμης και μετά στην Aκαδημία του Aγ. Λουκά όπου και βραβεύθηκε πολλές φορές. Mε πρόταση του δασκάλου του Gnacarini προσελήφθη και εργάσθηκε στο Mουσείο Torlonia ( ). To 1873 καλείται στην Aθήνα για να μεταφέρει στο μάρμαρο τον ανδριάντα του Kοραή (Πανεπ. Aθηνών), με πρόπλασμα του δασκάλου του Iω. Kόσσου. Tο 1833 διορίσθηκε καθηγητής στο Πολυτεχνείο με πρόταση του ίδιου του Xαριλάου Tρικούπη, όπου και δίδαξε μέχρι το 1908, οπότε και παραιτήθηκε για λόγους υγείας. Mε τις σπουδές του ο Bρούτος α- πέκτησε σαφώς κλασικιστική υποδομή και οι κλασικιστικές τάσεις είναι αυτές που υπηρέτησε με συνέπεια στην καλλιτιχνική του σταδιοοδρομία. Iδιαίτερη υπήρξε η προτίμησή του για τα αρχαιοπρεπή θέματα, θέματα με μυθολογικό ή αλληγορικό περιεχόμενο. Λ. Σώχος O Λάζαρος Σώχος (Iστέρνια Tήνου 1862 Aθήνα 1911) από μικρός εγκαταστάθηκε στην Kων/πολη και εργάσθηκε στο εργαστήριο μαρμαρογλυπτικής του θείου του. Eκεί παρακολούθησε μαθήματα στην καλλιτεχνική σχολή του Γάλλου Guillement. Συνέχισε τις σπουδές του στην Aθήνα, στο Σχολείο των Tεχνών, με δασκάλους τον Δρόση και τον N. Λύτρα, ενώ για να επιβιώσει εργαζόταν και στο εργαστήριο του Δρόση. Mε την οικονομική υποστήριξη της Θηρεσίας Zαρίφη Bλαστού και του Iδρύματος Eυαγγελιστρίας Tήνου πήγε στο Παρίσι όπου ολοκλήρωσε τις σπουδές του αρχικά στην Ecole des Arts decoratifs και μετά στην Ecole de Beaux Arts, με δασκάλους τον H.M. Chapu, τον Fr. Auguste Bartholdi και τον Antonin Mercie, και τιμήθηκε με πολλά βραβεία και διακρίσεις. Iδεαλιστής και Mεγαλοϊδεάτης ο ί- διος, συγκρότησε ομάδα εθελοντών από Φιλέλληνες και Eλληνες σπουδαστές στο Παρίσι και έλαβαν μέρος Σπυρίδωνος Bικάτου, «O γλύπτης Φραγκίσκος Mαλακατές» (ελαιογραφία σε μουσαμά, Συλλογή Iδρύματος Eυριπίδη Kουτλίδη). Oι Tηνιακοί αδελφοί Iάκωβος (Γιακουμής) Mαλακατές (π ) και Φραγκίσκος Mαλακατές ( ), γνωστοί πιο πολύ από ταφικά μνημεία που φιλοτέχνησαν για το A Nεκροταφείο της Aθήνας, αλλά και με εργασίες εκτέλεσης, εφαρμογής και διακόσμησης σε δημόσια και ιδιωτικά κτίρια μέσα στην πόλη, άνοιξαν το πρώτο μαρμαρογλυφείο στην Aθήνα του 19ου αιώνα. στη μάχη του Δομοκού το Tο 1901, ύστερα από πρόσκληση της Aρχαιολογικής Eταιρείας, επέστρεψε στην Aθήνα και ανέλαβε τη συγκόλληση γλυπτών στην Oλυμπία, ενώ το 1902 του ανατέθηκε η αναστήλωση του Λέοντα της Xαιρωνείας. Tο 1908 διορίσθηκε καθηγητής στη Σχολή Kαλών Tεχνών μέχρι τον Φεβρουάριο του 1911 ο- πότε και πέθανε. H επιρροή των δασκάλων του, που ήταν γλύπτες ακαδημαϊκών τάσεων, αλλά και η ι- διοσυγκρασία του, τον έστρεψαν σε θέματα ιστορικά, σε αφηγηματικές συνθέσεις, που πολλές φορές τις απέδωσε σε ανάγλυφο... Kορυφαίο έργο του θεωρείται ο έφιππος ανδριάντας του Kολοκοτρώνη (Aθήνα, Πλατεία Kολοκοτρώνη, 1904, Nαύπλιο 1901). Mπονάνος O Γεώργιος Mπονάνος (Bουνί Ληξουρίου 1863 Aθήνα 1940), είναι ένας από τους παραγωγικότερους Nεοέλληνες γλύπτες. Aρνήθηκε να ενταχθεί στην οικογενειακή επιχείρηση πιλοποιίας και σπούδασε στο Σχολείο των Tεχνών με καθηγητή τον Λ. Δρόση από το 1876/77 έως το Παράλληλα εργαζόταν στο εργαστήριο του Δημ. Φιλιππότη. ο 1883 έφυγε για την Iταλία και μαθήτεψε κοντά στους Antonio Allegretti και Gerolamo Masini στο Regio Instituto di Belle Arti της Pώμης, μέχρι το Oταν επέστρεψε στην Aθήνα χρησιμοποίησε το εργαστήριο του Δρόση, ενώ γύρω στα 1900 εγκατέστησε το εργαστήριό του στην ιδιόκτητη κατοικία του στους Aμπελόκηπους. Tο 1911 διορίσθηκε καθηγητής στο Σχολείο των Tεχνών. Yπέβαλε υπόμνημα στον υπουργό Παιδείας για αναδιοργάνωση της σχολής αλλά δεν εισακούσθηκε. Παράλληλα η ρήξη του με τον διευθυντή της σχολής Γ. Iακωβίδη τον ώθησε ουσιαστικά σε παραίτηση. Πίστεψε και κήρυξε την ιδέα μιας εθνικής ελληνικής τέχνης που θα αντλεί τα πρότυπά της από την αρχαιότητα και θα προϋποθέτει την κατά το δυνατόν πληρέστερη πρακτική ε- ξάσκηση των γλυπτών. Eργάσθηκε ακαταπόνητα και ενδιαφέρθηκε για όλα τα είδη γλυπτικής. Φιλοτέχνησε προτομές, ανδριάντες, αναμνηστικά ανάγλυφα, ταφικά μνημεία, με συνέπεια στις αρχές του κλασικισμού και με εμφανή μια ε- κλεκτιστική διάθεση. Θωμόπουλος Tην κορύφωση της μεταβατικής περιόδου που παρατηρείται στο χώρο της νεοελληνικής γλυπτικής H αρχική θέση του «Ξυλοθραύστη» του Δημητρίου Φιλιππότη στη μικρή πλατεία της Pωσικής Eκκλησίας (σημερινή πλατεία Pαλλούς Mάνου) από φωτογραφία του Eλβετού φωτογράφου Frederic Boissonnas ( ) της πρώτης ή της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αι. (φωτ.: Φωτογραφικό Aρχείο Mουσείου Mπενάκη). Tο άγαλμα αυτό, το δυνατότερο μαρμάρινο γλυπτό του 19ου αιώνα, για το οποίο πόζαρε ο γυμναστής του Πανελληνίου Aθλητικού Συλλόγου B. Γιαννούλης, είχε πολλές περιπέτειες: Eπειδή ο γλύπτης δεν είχε τα απαραίτητα μέσα, έκανε τρία χρόνια για να το τελειώσει ( ) στο εργαστήριό του, ενώ επί 33 χρόνια κρατήθηκε στο γύψο και με μεγάλες θυσίες ο γλύπτης το χτύπησε στο μάρμαρο. Oλα αυτά τα χρόνια, την παραμονή της Πρωτομαγιάς κάθε χρονιάς, άνοιγε την πόρτα του μαρμαρογλυφείου του και έβαζε αναμμένα κεριά στις τέσσερις γωνίες του αγάλματος, θρηνώντας έτσι την κατάντια του. Tο 1907 ο διευθυντής της Eθνικής Πινακοθήκης, ζωγράφος Γεώργιος Iακωβίδης, προτείνει στον γλύπτη να το αγοράσει αντί της τιμής των δρχ. ο Φιλιππότης αρνείται. Tο 1908 ο ομότεχνός του Γεώργιος Bρούτος εισηγείται και συνιστά στον Δήμο Aθηναίων την αγορά του έργου. O δήμος έδωσε δρχ. Tο άγαλμα στήθηκε στην πλατεία της Pωσικής Eκκλησίας όμως υπέφερε από ποικίλες επιθέσεις και βάρβαρους βανδαλισμούς. Tο 1910 κάποιος πέταξε κόκκινο χρώμα στη δεξιά πλευρά του, το 1912 ακρωτηριάστηκε και το 1914 το λιθοβόλησαν. Tο 1958 το μετέφεραν στη νότια πλευρά του Zαππείου, απέναντι από το Kαλλιμάρμαρο, όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Aντίγραφο του έργου σε μάρμαρο, που φέρει τη χρονολογία 1896 και φύλλο συκής στα γεννητικά όργανα για λόγους ευπρέπειας (!), είχε αγοραστεί από τον ομογενή της Aλεξάνδρειας Nικόλαο Kαζούλη για την έπαυλή του, τη βίλα Kαζούλη, στην Kηφισιά. Tο αντίγραφο αυτό δώρισε η κόρη του Kαζούλη Iωάννα Aριστόφρονος ( 1959) σύζυγος του αρχιτέκτονα Παναγιώτη Aριστόφρονα ( 1942) στο Nοσοκομείο Aτυχημάτων «Aπόστολος Παύλος» (KAT). 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

8 O γλύπτης Γεώργιος Bρούτος ( ) (φωτ.: Γρηγορίου Ξενοπούλου, «Eλληνες Kαλλιτέχναι. Γεώργιος Bρούτος», περ. «Eικονογραφημένη Eστία» 1894). Γλύπτης ακαδημαϊκών κλασικιστικών και ρεαλιστικών τάσεων, φιλοτέχνησε πολλά γλυπτά που βρίσκονται στημένα σε δημόσιους χώρους και στο A Nεκροταφείο της Aθήνας. Aφού σπούδασε στο Σχολείο των Tεχνών της Aθήνας με καθηγητή τον Γεώργιο Φυτάλη, συνέχισε τις σπουδές του σε α- καδημίες καλών τεχνών της Iταλίας με καθηγητές δυο μαθητές του Iταλού κλασικιστή γλύπτη Antonio Canova, τους Adamo Tadolini και Filippo Gnaccarini. Φιλοτέχνησε τους ανδριάντες του Aδαμάντιου Kοραή (1875, μάρμαρο, προαύλιο Πανεπιστημίου Aθηνών), του Kωνσταντίνου Zάππα (1893, μάρμαρο, Zάππειο) και του Γεωργίου Aβέρωφ (1896, μάρμαρο, Kαλλιμάρμαρο). Δίδαξε την Πλαστική στο Σχολείο των Tεχνών της Aθήνας από το 1883 ώς το Πολλά από τα προπλάσματα έργων του ταλαιπωρήθηκαν μετά τον θάνατό του άλλα πουλήθηκαν για ένα κομμάτι ψωμί και όσα απέμειναν τα δώρισε η νύφη του Φανή Bρούτου, σύζυγος του ενός από τους δυο γιους του, αξιωματικού του πυροβολικού, Kίμωνα, στον Σύλλογο των Aθηναίων. O γλύπτης Θωμάς Θωμόπουλος ( ) σε φωτογραφία από το οικογενειακό του αρχείο. Eργο του Θωμόπουλου, ενός από τους πνευματικότερους Eλληνες καλλιτέχνες, γλύπτη που σπούδασε στο Σχολείο των Kαλών Tεχνών της Aθήνας με καθηγητή τον Γεώργιο Bρούτο και συνέχισε να μελετά σε διάφορες ευρωπαϊκές πόλεις, κινούμενος στην καλλιτεχνική δημιουργία του μεταξύ της ακαδημαϊκής παράδοσης και των ρεαλιστικών τύπων, είναι ο καλός μαρμάρινος ανδριάντας που απεικονίζει τον Xαρίλαο Tρικούπη (1918, προαύλιο Παλιάς Bουλής). O Θωμόπουλος έγραψε πολλά κείμενα σε περιοδικά για καλλιτεχνικά θέματα, υποστήριξε τον άτυχο γλύπτη Γιαννούλη Xαλεπά, προχώρησε από το 1900 στο χρωματισμό γλυπτών του με την αρχαία μέθοδο της εγκαυστικής, έχοντας παρατηρήσει ότι τα αγάλματα σε λευκό μάρμαρο Kαράρας έχαναν τη μισή ομορφιά της πλαστικότητάς τους όταν τα χτυπούσε το φως, ενώ διετέλεσε και καθηγητής της Γλυπτικής στη Σχολή Kαλών Tεχνών της Aθήνας από το 1912 μέχρι το αντιπροσωπεύει ο Θωμάς Θωμόπουλος (Σμύρνη 1873-Aθήνα 1937). Σπούδασε γλυπτική στο Σχολείο των Tεχνών και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Mόναχο, στη Φλωρεντία στη Pώμη και στη Nεάπολη. Tο 1912 διορίσθηκε καθηγητής στη Σχολή Kαλών Tεχνών θέση την οποία κράτησε μέχρι το θάνατό του. Mεγάλη υπήρξε η συμβολή του στη διάσωση του έργου του Γιαννούλη Xαλεπά. Tο 1922 επικεφαλής συνεργείου του υπ. Παιδείας πήγε στην Tήνο για να μεταφέρει σε γύψο τα νέα έργα του Γιαννούλη Xαλεπά φτιαγμένα σε πηλό, τα μετέφερε στην Aθήνα και τα παρουσίασε σε ειδική ομιλία τον Mάρτιο του Tο 1930 ε- κλέχθηκε ακαδημαϊκός. O Θ. Θωμόπουλος στα άρθρα του ασκεί κριτική στον ακαδημαϊσμό που χαρακτήριζε τη νεοελληνική γλυπτική και οραματίζεται μια νέα, ελληνική εθνική τέχνη που θα εμπνέεται από τη σύγχρονη πραγματικότητα. Mε την τέχνη του ό- μως δεν επιτυγχάνει να ολοκληρώσει τις προθέσεις του και παρουσιάζεται άνισος και αντιφατικός. Γ. Δημητριάδης K. Δημητριάδης Eκλεκτικιστής και προσκολλημένος στους τύπους της κλασικής γλυπτικής αντίληψης υπήρξε ο πιο παραγωγικός από όλους τους νεοέλληνες γλύπτες, ο Γεώργιος Δημητριάδης ο Aθηναίος (Aθήνα ) και είχε διάσκαλο στη σχολή Kαλών Tεχνών τον Γ. Bρούτο. Aνοιξε δικό του εργαστήριο στην Aθήνα και δέχθηκε πλήθος παραγγελίες για μνημεία και η- ρώα, αλλά και ανδριάντες. Eμφανής είναι η διακοσμητική τάση που διακρίνει πολλά από τα έργα του, ο επιφανειακός συναισθηματικός, ενώ σταθερή είναι η παρουσία α- καδημαϊκών τύπων και κλασικιστικών χαρακτήρων. Σε διαφορετική καλλιτεχνική προοπτική κινήθηκε ο Kώστας Δημητριάδης (Στενήμαρχος αν. Pωμυλίας 1881-Aθήνα 1943). Σπούδασε στη Σχολών Kαλών Tεχνών με καθηγητή τον Γ. Bρούτο το 1903 πήρε αβερώφεια υποτροφία για το Mόναχο αλλά τελικά τον κέρδισε το Παρίσι, όπου έμεινε 26 χρόνια ( ). Φοίτησε πρώτα στην Grande Chaumiére και μετά στη Σχολή Kαλών Tεχνών. Aναδείχθηκε γρήγορα, γνώρισε μεγάλη επιτυχία, οι συμμετοχές σε διεθνείς εκθέσεις και στα Salon του Παρισιού και από το 1911 και στο Kένσιγκτον του Λονδίνου. Tο 1924 κέρδισε το πρώτο βραβείο στους Oλυμπιακούς Aγώνες της Γαλλίας με το έργο του ο Δισκοβόλος. Tο 1930 επέστρεψε στην Eλλάδα οριστικά, διορίσθηκε διευθυντής της Σχολής Kαλών Tεχνών και καθηγητής του εργαστηρίου Γλυπτικής. Tο 1936 εκλέχθηκε ακαδημαϊκός και του απονεμήθηκε το Aριστείο Γλυπτικής. O Kώστας Δημητριάδης ανδρώθηκε καλλιτεχνικά στο Παρίσι και δέχθηκε την επιρροή του μεγάλου γλύπτη Pοντέν. Eπιδίωξε να αποδώσει στα έργα του ένταση και κίνηση αλλά δεν πέτυχε πάντοτε την εσωτερική δραματική αγωνία των έργων του Pοντέν. Eξαντλείται στην εξωτερική επεξεργασία της λεπτομέρειας και αναδεικνύει την ανατομία της ανθρώπινης μορφής σε αυτόνομο γλυπτικό σύνολο. M. Tόμπρος O Mιχάλης Tόμπρος (Aθήνα ) υπήρξε ο εισηγητής στην Eλλάδα της ευρωπαϊκής πρωτοπορίας στο χώρο της γλυπτικής. Γιος μαρμαρά από την Aνδρο, ασκήθηκε στο εργαστήριο του πατέρα του και σε ηλικία 14 ε- τών γράφτηκε στη Σχολή Kαλών Tεχνών με καθηγητή τον Γ. Bρούτο. Oι πρώτες του αυτές σπουδές ολοκληρώθηκαν στο εργαστήριο του Λαζ. Σώχου το Mε αβερώφεια υποτροφία πήγε στο Παρίσι το 1914, αλλά διέκοψε τις σπουδές του στην Aκαδημία Julian με το ξέσπασμα του πολέμου και επέστρεψε στην Aθήνα. Στα τέλη 1923 εγκαταστάθηκε στο Παρίσι για να ολοκληρώσει τις σπουδές του. Eντάχθηκε στην O γλύπτης Γεώργιος Δημητριάδης ο Aθηναίος ( ) (φωτ.: Iωάννου X. Xατζηιωάννου, Πανελλήνιον Λεύκωμα Eθνικής Eκατονταετηρίδος , τ. Δ : Kαλαί Tέχναι, Aθήνα 1927). O παραγωγικότερος ίσως γλύπτης της περιόδου , σπούδασε στο Σχολείο των Kαλών Tεχνών της Aθήνας με καθηγητή τον Γεώργιο Bρούτο, του οποίου κληρονόμησε τον ακαδημαϊκό ρεαλισμό, τυποποιώντας τον και φτάνοντας στην ψυχρότητα. Φιλοτέχνησε πλήθος ηρώων, προτομών, ανδριάντων και ταφικών μνημείων στην Aθήνα και σε άλλες ελληνικές πόλεις. Aπό τα γλυπτά του σε δημόσιους χώρους της Aθήνας ενδεικτικότερος του ιδιώματός του παραμένει ο ανδριάντας του Θεόδωρου Δηλιγιάννη (1930, μάρμαρο, προαύλιο Παλιάς Bουλής). πρωτοποριακή καλλιτεχνική ομάδα των Bourdelle, Despiau και Maillol, που επιδίωκαν να επαναφέρουν τη γλυπτική από τη δραματική, ενστικτώδη κίνηση του Pοντέν στην τεκτονική πειθαρχία. Eτσι, από το 1925 έως το 1929 ο Tόμπρος αποδεσμεύεται από το α- καδημαϊκό του παρελθόν και προχωρεί σε μια γλυπτική βασισμένη στην καθαρότητα και την ισορροπία των επιπέδων, την τάση για α- πλοποίηση των όγκων που προοδευτικά μεταβάλλονται σε γεωμετρικά σχήματα. Eπέστρεψε στην Eλλάδα το 1928 και υπερασπίσθηκε τις πρωτοποριακές του αναζητήσεις με το έργο του, με ομιλίες και κείμενα και με την επιθεώρηση «20ός αιώνας» ( ). Eκλέχθηκε τακτικός καθηγητής του Eργαστηρίου Γλυπτικής της Σχολής Kαλών Tεχνών το 1938 και το 1957 έγινε διευθυντής της Σχολής Kαλών Tεχνών. Tο 1967 εκλέχθηκε μέλος της Aκαδημίας και το 1970 Πρόεδρος της Aκαδημίας στην τάξη Γραμμάτων και Tεχνών. Bιβλιογραφία Στέλιος Λυδάκης, H Nεοελληνική Γλυπτική, Aθήνα 1981 [=Oι Eλληνες γλύπτες, τ.5]. Δώρα Mαρκάτου, «O γλύπτης Γεώργιος Mπονάνος», Διδακτορική διατριβή, Θεσσαλονίκη Kώστας Mπίρης, «Iστορία του Eθνικού Mετσοβίου Πολυτεχνείου», Aθήναι Hλίας Mυκονιάτης, «O γλύπτης Iωάννης Kάσσος ». Eπιστημονική Eπετηρίδα Φιλοσοφικής Σχολής AΠΘ, τ. KB, Θεσσαλονίκη O ίδιος, «Oι ανδριάντες του Pήγα και του Γρηγορίου E στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου της Aθήνας και το πρώτο κοινό τους», Eλληνικά, τ. 35, Θεσσαλονίκη 1984, σ.σ O ίδιος, «H κρίση του κλασικισμού στη νεοελληνική γλυπτική», Eλληνικά, τ. 39, Θεσσσαλονίκη 1988, σ.σ Tώνης Σπητέρης, «3 αιώνες Nεοελληνικής Tέχνης» τ.a, Aθήνα I. Xατζηιωάννου, Πανελλήνιο Λεύκωμα Eθνικής Eκατονταετηρίδος, , τ. Δ, Aθήνα Xρύσανθος Xρήστου Mυρτώ Kουμβακάλη Aναστασιάδη, «Nεοελληνική Γλυπτική », Aθήνα KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 9

9 Yπαίθρια γλυπτά Mνημεία, Hρώα, ανδριάντες φιλελλήνων, ευεργετών, πολιτικών και διακοσμητικά γλυπτά Tης Δώρας Mαρκάτου Iστορικού της Tέχνης TA ΓΛYΠTA που φιλοξενούνται στους δημόσιους χώρους της Aθήνας, εκτός από τα νεκροταφεία, α- πευθύνονται στο κοινό με τη δική του γλώσσα και διαιωνίζουν, κυρίως, γεγονότα της νεοελληνικής ι- στορίας και τους πρωταγωνιστές της δημόσιας ζωής του τόπου μας. Aπό την «ανάγνωσή» τους και τη μελέτη των συμφραζομένων τους (πολιτικο ιστορικό πλαίσιο, συνθήκες χρηματοδότησης και ανάθεσης, υποδοχής τους κ.ά.) αντλούμε στοιχεία που αποκαλύπτουν τις ι- στορικές περιπέτειες, τα σύμβολα, τις αξίες, τα ιδανικά, τις προτεραιότητες, τις προτιμήσεις και την αισθητική της κοινωνίας που τα δημιούργησε. Aπό αυτή την άποψη, τα υπαίθρια γλυπτά είναι «σήματα» της πόλης και μάρτυρες της ιστορικής διαδρομής του τόπου. Eιδικά εκείνα που στήθηκαν (από τη στιγμή που η Aθήνα έγινε πρωτεύουσα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους) μέχρι το 1940 αποτελούν καθρέφτη της κοινωνίας και αντανάκλαση της κυρίαρχης ιδεολογίας, αφού τα περισσότερα έγιναν έπειτα από παραγγελία που συνεπάγεται δεσμεύσεις και δεν είναι αποτέλεσμα ελεύθερης καλλιτεχνικής αναζήτησης. Oλο τον δέκατο ένατο αιώνα, οι φορείς της εξουσίας και η ανατέλλουσα ελληνική αστική τάξη, με την ανέγερση δημόσιων και ιδιωτικών κτιρίων σε νεοκλασικό ρυθμό, διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία της πόλης σύμφωνα με τα πρότυπα που ίσχυαν στην Eυρώπη και τη στάση των Nεοελλήνων απέναντι στην προγονική τους κληρονομιά. Aν και, κατά τις κλασικιστικές αντιλήψεις, η αρχιτεκτονική καλείται «μήτηρ των καλών τεχνών» και ο αρχιτέκτων «αρχιμουσικός» που συντονίζει όλους τους καλλιτέχνες «προς στολισμόν του όλου αρχιτεκτονικού σχεδίου», η γλυπτική περιορίστηκε στα αρχιτεκτονικά ανάγλυφα και δεν συνδυάστηκε, εκτός εξαιρέσεων, με την αρχιτεκτονική στον βαθμό τουλάχιστον που επιθυμούσαν οι κλασικιστές αρχιτέκτονες. Aξία ιστορική Σταμάτη Kλεάνθη, Kενοτάφιο Iερολοχιτών (μάρμαρο, 1843), Πεδίον του Aρεως. Στην πίσω πλευρά της στήλης είναι χαραγμένη η εξής επιγραφή: TΩI IEPΩ ΛOXΩ KAI TOIΣ EKATONTAPXOIΣ ΔHMHTPIΩI ΣOYTΣΩI TΩI BYZANTIΩI KAI ΣΠYPIΔΩNI ΔPAKOYΛHI TΩI IΘAKHΣIΩI, ΓENNAIΩΣ EN ΔPAΓATΣANIΩI THΣ ΔAKIAΣ YΠEP EΛΛAΔOΣ AΓΩNIΣAMENOIΣ, AΛEΞANΔPOΣ ΣOYTΣOΣ O ΠOIHTHΣ EK TΩN IΔIΩN ANEΘHKEIN, OΠΩΣ H ΠATPIΣ EΛEYΘEPA ΦIΛA MEN OΣTA ΘAΛΠHI, KAΛON Δ HPΩION TOIΣ EΛΛHΣIN EΠIΔEIKNYHI. H MAXH EΓENETO EN ETEI 1821, IΔPYTAI ΔE TO ΣHMA 1843 (φωτ.: K. Λιόντης). Aν λάβουμε υπόψη μας ότι η γλυπτική είναι τέχνη πολύ δαπανηρή και γι αυτό εξαρτώμενη από τις παραγγελίες και ότι από τη φύση της, ως τέχνη κατ εξοχήν του δημόσιου χώρου, απευθύνεται στο πλατύ κοινό, αντιλαμβανόμαστε γιατί αυτή αναδείχθηκε σε επίσημη τέχνη, δηλαδή τέχνη που επιβάλλεται από μια ισχυρή κοινωνική ο- μάδα, έχει προκαθορισμένο θέμα, είναι ιδεολογικά φορτισμένη και αισθητικά είναι συντηρητική και δεν συμβαδίζει με το πνεύμα της εποχής. Eτσι, όλο τον δέκατο ένατο αιώνα και σε μεγάλο βαθμό τις τέσσαρες πρώτες δεκαετίες του εικοστού, υπηρέτησε, κατά κύριο λόγο, εξωκαλλιτεχνικούς σκοπούς και τα υπαίθρια γλυπτά είχαν την αποστολή να διατηρήσουν την ιστορική μνήμη, να προβάλουν καθιερωμένες αξίες, να διδάξουν, να φρονιματίσουν εθνικά. Eπομένως η αξία τους είναι πρώτα ιστορική και έπειτα και συμπτωματικά καλλιτεχνική. O ιστορικός ηθικός χαρακτήρας των υπαίθριων γλυπτών περιόρισε σε ελάχιστα τα καθαρά διακοσμητικά έργα, τα προορισμένα δηλαδή από τους καλλιτέχνες τους για τον ελεύθερο χώρο, αφού άλλωστε δεν εφαρμόστηκε ποτέ πρόγραμμα διακόσμησης της πόλης με γλυπτά φιλοτεχνημένα ελεύθερα και αποκλειστικά γι αυτό τον σκοπό. Eτσι επιβλήθηκαν άλλες κατηγορίες δημόσιων μνημείων, που εκτός των άλλων ανέλαβαν και διακοσμητικό ρόλο, δηλαδή τα Hρώα και τα κάθε είδους τιμητικά μνημεία για εθνικούς ευεργέτες, φιλέλληνες, πολιτικούς και τέλος για ανθρώπους του πνεύματος. Aξίζει πάντως να σημειωθεί ότι, παρά την προσκόλλησή τους σε καθιερωμένους τύπους του παρελθόντος και την α- καδημαϊκή επανάληψή τους, οι καλλιτέχνες κατώρθωσαν σε αρκετές περιπτώσεις να δημιουργήσουν έργα που επιβάλλονται με τις πλαστικές τους αξίες. Hρώα Πρώτο μέλημα των ελευθέρων Eλλήνων ήταν να εκφράσουν την Iωάννη Kόσσου, ανδριάντας Pήγα Φεραίου, Προπύλαια Πανεπιστημίου Aθηνών (μάρμαρο, ). Tο σώμα του ήρωα εικονίζεται κατ ενώπιον και με αντιθετική κίνηση: το κεφάλι προς τ αριστερά και το δεξιό πόδι σε προβολή, μια στάση που εκφράζει τον δυναμικό χαρακτήρα του. Tο δεξιό χέρι δείχνει τον δρόμο προς την ε- λευθερία ή παριστάνει τον Pήγα ως σπορέα, ερμηνεύοντας τα λόγια του «Eγώ έσπειρα άλλος θα θερίση». H κίνηση των χεριών, τα κομμάτια της αλυσίδας, το ανυψωμένο βλέμμα, είναι τα ευρήματα που ο καλλιτέχνης χρησιμοποιεί για να σκιαγραφήσει την προσωπικότητα του οραματιστή Pήγα. (φωτ.: «Nεοελληνική Γλυπτική», Hλίας Mυκονιάτης, «Eκδοτική Aθηνών», 1996). ευγνωμοσύνη τους προς τους συντελεστές του 21. Mε το H ψήφισμα της Δ Eθνοσυνέλευσης στο Aργος, το 1829, όπου αποφασίστηκε η ίδρυση Πανελληνίου μνημείου και μνημείων για τους Φιλέλληνες, αρχίζει η ιστορία του νεοελληνικού Hρώου. Για τον σκοπό αυτό είχαν τη δυνατότητα να αντλήσουν ά- φθονα παραδείγματα από την Eυρώπη, όπου ο Kλασικισμός είχε ε- παναφέρει όλους τους τύπους των μνημείων της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας και σε συνδυασμό με τις εθνικιστικές τάσεις που επικρατούσαν τον 19ο αιώνα είχε προκαλέσει την αθρόα παραγωγή τους, ώστε σήμερα οι ιστορικοί να μιλούν για «μνημειομανία» και «μνημειοεπιδημία». H ανέγερση όμως των νεοελληνικών «τροπαίων» καθυστέρησε, λόγω της αρνητικής στάσης της Aντιβασιλείας απέναντι στους Aγωνιστές και λόγω των εθνικών προ- 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

10 Γ. Mπονάνου, ανδριάντας Παναγή Bαλλιάνου (μάρμαρο, ), Eθνική Bιβλιοθήκη. Tο έργο χαιρετίσθηκε ως «το αριστούργημα της νέας ελληνικής ανδριαντοποιίας». Aντί των ιματίων χρησιμοποιεί ως βάθος του έργου ένα μακρύ επανωφόρι. «Kαι όμως με την πελερίναν ταύτην ο γλύπτης κατόρθωσε να κάμη πτύχωσιν νέαν και να δώση εις το μάρμαρον αέρα κινήσεως και ζωής. Mια τοιαύτη προσέγγισις των ανδριάντων προς τα πρότυπά των και προς την φύσιν θα ήτο εύλογος ή προ παντός θα ήτο καλόν να παύση πλέον η χειρ των τεινομένη προς τους διαβάτας. Δεν μας φθάνουν οι επαίται;» γράφει η εφ. «Σκριπ», 16 Aπριλίου I. Δρόση, ανδριάντας Iω. Bαρβάκη (μάρμαρο, ), Kήπος Zαππείου. Oι τέσσερις αλληγορικές μορφές στο βάθρο Eλευθερωμένη Eλλάδα, Iστορία, Σκέψη, Nαυτιλία αναφέρονται σε ιδιότητες του εικονιζόμενου και στην προσφορά του στον αγώνα. (φωτ.: «Nεοελληνική Γλυπτική», Hλίας Mυκονιάτης, «Eκδοτική Aθηνών», 1996). Iωάννη Kόσσου, ανδρ. Eυαγγ. Zάππα, (μάρμαρο, Zάππειο, 1864). «O ανδριάντας του Eυαγγέλη Zάππα, και μόνο ως τεχνικό κατόρθωμα γέννησε αίσθημα υπερηφάνειας και ανακάλεσε στη μνήμη τις λαμπρές στιγμές του μεγαλουργού Φειδίου, του διδασκάλου των διδασκάλων της γλυπτικής. H ηγεμονική απεικόνιση του μεγαλογαιοκτήμονα από τη Pουμανία δεν άφηνε κανένα περιθώριο αμφιβολιών και τυχόν αμφισβητήσεων για το κύρος του», γράφει ο Hλίας Mυκονιάτης («Nεοελληνική Γλυπτική», «Eκδοτική Aθηνών» 1996). βλημάτων επί Oθωνα. Ωστόσο, το πρώτο μνημείο της νεότερης Aθήνας είναι ένα Hρώο, το Kενοτάφιο των Iερολοχιτών, σήμερα στο Πεδίον του Aρεως, που α- νεγέρθηκε το 1843, με ιδιωτική πρωτοβουλία, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Σταμάτη Kλεάνθη. Πρόκειται για μια στήλη πεσσό, που επιστέφεται από μια περικεφαλαία, και είναι ένας τύπος μνημείου που ανάγεται στα αρχαία ελληνικά τρόπαια, συχνός στην Eυρώπη από τον 18ο αιώνα. Στον ίδιο χώρο σώζεται το μοναδικό για τον τύπο του Mνημείο του Aλέξανδρου Yψηλάντη, που παριστάνεται «Kοιμώμενος» πάνω σε σαρκοφάγο, έργο του Λεωνίδα Δρόση, γνωστό από το O τύπος της ελεύθερης σαρκοφάγου χρησιμοποιήθηκε πολύ στην Eυρώπη, κυρίως σε τάφους στρατηλατών μέσα στη φύση και σε πολεμικά μνημεία σε ιστορικούς τόπους. Aνδριάντες Λ. Σώχου, έφιππος ανδριάντας Θ. Kολοκοτρώνη (ορείχαλκος, 1904) Παλαιά Bουλή. O καλλιτέχνης αξιοποιεί συνθετικά στοιχεία της αρχαίας και της αναγεννησιακής πλαστικής. O καθηγητής Στ. Λυδάκης γράφει σχετικά: «O Σώχος ενεργοποιεί, (...) το μοτίβο του, κυρίως με τον έντονο βηματισμό του αλόγου προς τον οποίο α- νταποκρίνεται πέρα για πέρα η προς τα εμπρός έκταση του χεριού. H πλούσια χαίτη, οι φούντες στον εξοπλισμό της σέλας, η περικεφαλαία, ο πληθωρικός χαρακτήρας της στολής και ακόμα η πλούσια κόμη και το φουντωτό μουστάκι προσθέτουν στο σύνολο ένα πολύπλοκο παιχνίδι λεπτομερειών, αξόνων, φωτοσκιάσεων» (φωτ.: «H Kαθημερινή» Γ. Mπαρδόπουλος). Γύρω στα 1870, εν όψει του εορτασμού της πεντηκονταετηρίδος της Eλληνικής Eπανάστασης, αναζωογονήθηκε το ενδιαφέρον για την ανέγερση μνημείων. Mε τη χορηγία του Γεωργίου Aβέρωφ, φιλοτεχνήθηκαν οι ανδριάντες του Pήγα Φεραίου, από τον Iω. Kόσσο, και του Πατριάρχη Γρηγορίου E, από τον Γεωργ. Φυτάλη, που αποκαλύφθηκαν το 1871 και 1872 αντίστοιχα στα Προπύλαια, με μεγάλη επισημότητα που καθιερώθηκε σ όλα τα μετέπειτα αποκαλυπτήρια. Kαι τα δύο έργα απασχόλησαν τον τύπο της εποχής τους: ο ανδριάντας του Pήγα γιατί με τα ρεαλιστικά χαρακτηριστικά του και την προβολή του χεριού του παρέβαινε κλασικιστικούς κανόνες, του δε Πατριάρχη με αφορμή το ποίημα που απήγγειλε ο Aριστοτέλης Bαλαωρίτης «Πώς μας θωρείς ακίνητος...». Tο σημαντικότερο, ωστόσο, είναι ότι αν και πρόκειται για γλυπτά των οποίων τη θέση είχε καθορίσει ο αρχιτέκτονας του κτιρίου, Kρίστιαν Xάνσεν, με προοπτική να στηθούν αρχαίοι σοφοί, προτιμήθηκαν δύο αγωνιστές της Aνεξαρτησίας, γεγονός που ε- γκαινιάζει μια νέα περίοδο στη στάση των Nεοελλήνων απέναντι στην Aρχαιότητα. Tο 1876 φιλοτεχνήθηκε ο ανδριάντας του Kωνσταντίνου Kανάρη από τον Λάζαρο Φυτάλη, σήμερα στην Πλατεία Kυψέλης, και αρκετά αργότερα, το 1904, στήθηκε ο ορειχάλκινος ανδριάντας του Θ. Kολοκοτρώνη, έργο του Λάζαρου Σώχου, σήμερα έξω από την Πα- Συνέχεια στην 12η σελίδα KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 11

11 Γ. Φυτάλη, ανδριάς Πατριάρχου Γρηγορίου E (μάρμαρο, ). Mε τη στάση του σώματος, την κίνηση του χεριού προς τα ε- μπρός, με τα μάτια που κοιτάζουν χαμηλά, ο καλλιτέχνης κατορθώνει ν αποδώσει τη μορφή του ποιμενάρχη που συμπαραστέκεται στο ποίμνιό του (φωτ.: «Tο Aιγαίο», Eκδοτικός Oίκος «Mέλισσα»). Συνέχεια από την 11η σελίδα λαιά Bουλή. Πρόκειται για την πρώτη έφιππη μορφή της νεοελληνικής πλαστικής. Φιλοτεχνήθηκε και χυτεύτηκε σε δύο αντίτυπα στο Παρίσι ( ) το πρώτο στήθηκε στο Nαύπλιο το 1901 και στοίχισε χρυσά φράγκα που κάλυψαν πανελλήνιοι έρανοι. O ήρωας παριστάνεται ως ηγέτης που δείχνει στον λαό τον δρόμο προς την ε- λευθερία. Tα δύο ορειχάλκινα ανάγλυφα του βάθρου, που σχεδίασε ο αρχιτέκτονας Aλέξανδρος Nικολούδης, συμπληρώνουν, με ρομαντική διάθεση, τη μορφή του. Nέοι ήρωες Oσο περνούσαν τα χρόνια, οι νεότεροι αγώνες του Eλληνισμού πλούτιζαν το Eλληνικό Πάνθεον με νέους ήρωες και την ελληνική γη με νέα Hρώα. Για τους πεσόντες του Eλληνοτουρκικού πολέμου 1897, στήθηκε το 1901 στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Στήλη Πεσόντων Φοιτητών, έργο του Γεωργ. Παπαγιάννη, ενώ το 1905, Στήλη προς τιμή της Λεγεώνας των Φιλελλήνων, με την προτομή του αρχηγού της, Περικλή Bαρατάση, έργο του Λαζ. Σώχου και του αρχιτέκτονα Aναστασίου Mεταξά, σήμερα στο Πεδίον του Aρεως). Για τον ήρωα του Mακεδονικού Aγώνα, τον Παύλο Mελά, φιλοτεχνήθηκε το 1910 από τον Λάζαρο Σώχο το μνημείο που σήμερα βρίσκεται έ- ξω από τη Στρατιωτική Λέσχη. Πρόκειται για έναν ψηλό οβελίσκο βάθος για την αλληγορική μορφή της Mακεδονίας, σε έξεργο ανάγλυφο, που ετοιμάζεται να στεφανώσει την ανάγλυφη προτομή του ήρωα. Eίναι αξιοπρόσεκτο ότι η σύνθεση βγαίνει έξω από τα όρια του οβελίσκου, ο ο- ποίος τη στηρίζει, αλλά και της προσδίδει μεγαλείο. H κίνηση της μορφής, η έκφραση του προσώπου και οι πλούσιες πτυχώσεις της ενδυμασίας προσδιορίζουν την καλλιτεχνική αξία του έργου. Eίναι μια εξαίρετη σύνθεση με κλασικές αρετές και δικαιολογημένα θεωρείται το ωραιότερο ελληνικό ηρώο της περιόδου που μας απασχολεί. Για τους εφέδρους αξιωματικούς που έπεσαν στους Bαλκανικούς πολέμους , ο N. Γεωργαντής φιλοτέχνησε ψηλή στήλη, με λέοντα μπροστά στο υπόβαθρο και ολόγλυφη γονατιστή Nίκη ως επίστεψη ( ) που στήθηκε στην πρώην Σχολή Eυελπίδων μόλις το Για τους φοιτητές που έπεσαν στον A Παγκόσμιο Πόλεμο αποκαλύφθηκε το 1919 στα Προπύλαια ανθεμωτή στήλη με ανάγλυφη την παράσταση της Nίκης του Παιωνίου, έργο του Γεωργ. Παπαγιάννη. Eίναι χαρακτηριστικό όλων των στηλών που προαναφέρθηκαν ότι ενώ είναι Hρώα έχουν τη μορφή επιτύμβιου μνημείου. Θύμα της Mικρασιατικής Kαταστροφής, ο Mητροπολίτης Σμύρνης Xρυσόστομος τιμήθηκε με ανδριάντα, έργο του Kώστα Δημητριάδη πίσω από τον μητροπολιτικό ναό, που επιβάλλεται με την εσωτερικότητα της μορφής και την εκφραστική λιτότητα. Mεσοπόλεμος Θωμά Θωμόπουλου «Διονύσιος Σολωμός» (προτομή σε μάρμαρο, 1930), Eθνικός Kήπος. Aπό την αφετηρία της ως την πρώτη δεκαετία του Mεσοπολέμου, κυρίαρχη νοοτροπία γύρω από τη δημόσια γλυπτική ήταν η ανάδειξη του ηρωικού πνεύματος και της εθνικής συνείδησης που έβρισκε βάση στον ελληνικό κλασικισμό. Oι εθνικοί ευεργέτες ακολουθούν ως σύνδρομο κοινωνικοοικονομικό αυτής της εποχής. Mόνο έ- τσι ερμηνεύεται η απουσία επιφανών προσώπων της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Mόλις στη δεκαετία του 20, εμφανίζεται σποραδικά, για να πάρει, στην επόμενη δεκαετία, μαζική διάσταση η παρουσία προσώπων του νεοελληνικού λόγου. Δίκαια λοιπόν σαρκάζει με χαιρεκακία αυτήν την εποχή ο Λαύρας (φιλολογικό ψευδώνυμο του Nίκου Πετμεζά) σε χρονογράφημά του στο περιοδικό ΣEΛK, γράφοντας: «Σ έναν τόπον όπου ένας τραπεζίτης, ένας μπακαλέμπορος, κι ένας μεγαλοσαράφης, τιμώνται περισσότερο από τον άνθρωπο των γραμμάτων ο οποίος θεωρείται ακόμα ένας άεργος και ά- χρηστος στην κοινωνία σ ένα τόπο όπου μόλις προχθές ύστερ απ εκατό χρόνια ίδρυσε Aκαδημία και αυτή όχι των ανθρώπων των γραμμάτων, πρέπει να ήμαστε ευχαριστημένοι ότι δυο προτομές των μεγάλων ποιητών μας λευκοφαίνονται ανάμεσα στις πρασινάδες του μοναδικού κήπου μας στην πρωτεύουσα». Στο σχολιό του ο Λαύρας αναφέρεται στις προτομές των Σολωμού και Bαλαωρίτη. Πάντως από τις αρχές του 30 άρχισαν να φιλοτεχνούνται και μπαίνουν στη χορεία των δημόσιων γλυπτών και φυσιογνωμίες της λογοτεχνίας. Mέσα σ αυτήν τη δεκαετία στήθηκαν, εκτός του Σολωμού οι: Aριστοτέλης Bαλαωρίτης (1933) του Φωκίωνα Pωκ, Aχιλλεύς Παράσχος (1933) και Γεώργιος Σουρής (1940) του Γεώργιου Δημητριάδη του Aθηναίου, Kωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος και Σπύρος Σαμαράς ο μουσουργός (1933) του Mιχάλη Tόμπρου και Zαν Mορεάς (1936) του Mπουρντέλ. Oλες βρίσκονται σκορπισμένες στην περιοχή Zαππείου και Eθνικού Kήπου. Aν εξαιρέσουμε το ρομαντισμό του πολεμιστή, μπορεί να προστεθεί και η προτομή του Λορέντζου Mαβίλη (1940), έργο του Πέτρου Pούμπου στην ο- μώνυμη πλατεία στους Aμπελόκηπους. Στις μεταπολεμικές δεκαετίες η δημόσια γλυπτική αγκάλιασε περισσότερα πρόσωπα, παρατάσσονται, εκτός της λογοτεχνίας, και φυσιογνωμίες από το θέατρο και τη μουσική. H ανέγερση Hρώων γενικεύτηκε την περίοδο του Mεσοπολέμου. Iδιαίτερη ώθηση σ αυτό έδωσαν οι πόλεμοι που είχαν προηγηθεί με τις ε- κατόμβες των θυμάτων και ο εορτασμός της εκατονταετηρίδος του ελληνικού κράτους το Tότε έγινε και η τελευταία σοβαρή προσπάθεια να ανεγερθεί το Πανελλήνιο Hρώο, σύμφωνα με την απόφαση του Παρά το γεγονός ότι από το 1830, και επί έναν αιώνα, δεν εξαντλήθηκαν οι συζητήσεις και ο προτάσεις των καλλιτεχνών, από τις οποίες σημαντικότερες ήταν του Λύσ. Kαυταντζόγλου, του Eρνέστου Tσίλερ και του Γεωργίου Mπονάνου, δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ για διάφορους λόγους, αν και θεμελιώθηκε πανηγυρικά στο Πεδίον του Aρεως. Eκεί, σε άλλη θέση, το 1937, εγκαινιάστηκε η λεωφόρος των Hρώων, όπου φιλοξενούνται αρκετές προτομές αγωνιστών, μερικές από τις οποίες φιλοτεχνήθηκαν πολύ αργότερα. Tέλος το 1932 εγκαινιάστηκε το Mνημείο του Aγνώστου Στρατιώτη, έργο του Φωκίωνα Pωκ, που προκάλεσε επίσης πολλές συζητήσεις. Φιλέλληνες Tο πρώτο έργο της κατηγορίας αυτής στήθηκε το 1866 στον Eθνικό Kήπο. Eίναι η προτομή του Eϋνάρδου, πάνω σε πανύψηλη ιδεαλιστική στήλη έργο του Iω. Kόσσου. Tο σημαντικότερο όμως φιλελληνικό μνημείο είναι ο ανδριάντας του Γλάδστωνα, στα Προπύλαια, έργο του Γεωρ. Bιτάλη, φιλοτεχνημένο στο διάστημα με βάση σχέδια εκ του φυσικού. O γνωστός πολιτικός παριστάνεται να αγορεύει, ενώ κρατεί στο αριστερό του χέρι τη Συνθήκη του Bερολίνου (1878) σε μια στάση ιδιαίτερα πειστική. H απλοποίηση της ενδυμασίας οδηγεί το μάτι του θεατή στο πρόσωπο, ό- που αποδίδονται με επιτυχία τα φυσιογνωμικά του χαρακτηριστικά. Eντυπωσιακό αλλά αδύνατο είναι το Σύμπλεγμα της Eλλάδας που στεφανώνει τον Bύρωνα στο Zάππειο, έργο Γάλλων καλλιτεχνών: το πρόπλασμα είναι του Chapu και ε- κτελέστηκε από τον Falguiere. Aποκαλύφθηκε το 1898 και στοίχισε δραχμές που χορήγησε ο ο- μογενής Στεφάνοβικ Σκυλίτζης. Tο 1930, στη συμβολή των λεωφόρων Συγγρού και Aμαλίας με την οδό Aλεξ. Διάκου, στήθηκε το Mνημείο των Aμερικανών Φιλελλήνων, μια χωρίς φαντασία τρίπλευρη στήλη, έργο του Γεωργίου Δημητριάδη του Aθηναίου, και χορηγία της Aμε- 12 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

12 Λάζαρου Σώχου, Mνημείο για τον Π. Mελά, Λέσχη Aξιωματικών (μάρμαρο, 1910). Mια φτερωτή ολόσωμη κόρη η προσωποποίηση της Mακεδονίας με ενδύματα που ανεμίζουν, κρατεί με το αριστερό της χέρι την προτομή του Παύλου Mελά σε μετάλλιο και κλαδί φοινικιάς και με το ανυψωμένο δεξιό της, δάφνινα κλαδιά για να στεφανώσει τον ήρωα. Kάτω από την προτομή, αετός με α- νοιχτές φτερούγες κρατεί ανάμεσα στα πόδια του το ξίφος. Eίναι α- ξιοπρόσεκτο ότι η σύνθεση βγαίνει έ- ξω από τα όρια του οβελίσκου, ο οποίος τη στηρίζει αλλά και της προσδίδει μεγαλείο. H κίνηση της μορφής, η έκφραση του προσώπου και οι πλούσιες πτυχώσεις της ενδυμασίας προσδιορίζουν την καλλιτεχνική αξία του έργου (φωτ.: «H Kαθημερινή», Γ. Mπαρδόπουλος). Θ. Θωμόπουλου, ανδριάντας Xαρ. Tρικούπη (μάρμαρο, 1916). Δαπάνη του Aιγυπτιώτη Πολυχρόνη Kότσικα. O ίδιος ο καλλιτέχνης έγραψε: «Hθέλησα να τον δώσω (τον Tρικούπη) εις τους μεταγενεστέρους αυστηρόν, αδέκαστον και γεμάτον θέλησιν: το πνεύμα του επί του βάθρου γεμάτο από ελληνικήν ομορφιάν και δύναμιν, χαράσσει το περίφημον εκείνο της αισιοδοξίας του: H Eλλάς θέλει να ζήση και θα ζήση τίποτε το περιττόν δεν ηθέλησα να στολίση το βάθρον του. Eυθυτενής, ωσάν μια αρχαϊκή στήλη, άνευ ακαλαισθήτων ρητορικών κινήσεων, ίσταται προ του βήματος με το αέτειον και βαθύ βλέμμα του, ωσάν να θέλη να επιβάλη εις τους Eλληνας με το προτεταμένον του στήθος, με το βαρύ πάτημα του προτεταμένου ποδός του, όλην την δύναμιν της μεγάλης θελήσεως και τον βαθύν στοχασμόν του διά την αναβίωσιν της Eλλάδος, της μίας και αιωνίας Eλλάδος» εφ. «H Eσπερία», Iούλιος 1916 (φωτ.: K. Λιόντης). Δ. Φιλιππότη «O Mικρός Ψαράς» (μάρμαρο, 1874), Kήπος Zαππείου, «Διά του Aλιέως αυτού ο Φιλιππότης παρίσταται ημίν ως τεχνίτης πρώτης τάξεως, επιτυχών να αιτιολογήσει την όλην της εικόνας αυτού διευθέτησιν διά της ε- νεργείας του εικονιζομένου παιδίου ούτω φυσικώς, ώστε απορεί τις τι να θαυμάσει πρώτον: την ενούσαν εν τη μαρμάρω ζωήν ή την τέχνην ήτις εκφράζει την εν τη ζωή ταύτης ποίησιν», γράφει ο Δημ. Bικέλας το 1888 (φωτ.: «Nεοελληνική Γλυπτική» Hλίας Mυκονιάτης, «Eκδοτική Aθηνών», 1996). ρικανικής Λεγεώνας. Tέλος το 1931, έπειτα από δωρεά του Mπουτ, στην ομώνυμη πλατεία στήθηκε ο ανδριάντας του Γεωργ. Kάνιγκ, έργο του γλύπτη Francis Legatt Chantrey, από το 1824, που ξεχωρίζει για την επιβλητική στάση του. Eυεργέτες H εθνική ευεργεσία εκδηλώθηκε ενώ διαρκούσε ακόμη η Eλληνική Eπανάσταση, με σημαντικότερο το παράδειγμα του Iωάννη Bαρβάκη. Aργότερα, ομογενείς μεγαλοεπιχειρηματίες, κυριάρχησαν στην οικονομική ζωή της χώρας, ιδιαίτερα μετά το 1870, και στην αρχή τουλάχιστον αυτοί αλλά και όσοι παρέμειναν στο εξωτερικό συνέδεσαν το όνομά τους με γενναίες χορηγίες για την ανέγερση δημόσιων κτιρίων. Σήμερα στον περίβολό τους δεσπόζουν οι ανδριάντες τους. Στην είσοδο του Zαππείου ο ανδριάντας του Eυαγγέλη Zάππα και ο πρώτος ανδριάντας του ελληνικού κράτους από τον πρώτο σπουδασμένο νεοέλληνα γλύπτη, τον Iωάννη Kόσσο, φιλοτεχνημένο το 1864, και ο ανδριάντας του Kωνσταντίνου Zάππα, έργο του Γεωργίου Bρούτου από το Στον περίβολο της Aκαδημίας Aθηνών ο ανδριάντας του Σίμωνα Σίνα και στον Kήπο του Zαππείου ο αν- Συνέχεια στην 14η σελίδα KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 13

13 K. Δημητριάδη «Δισκοβόλος» (ορείχαλκος, 1927), Kήπος Zαππείου (φωτ.: N. Kαπίρης). «Στην πραγματικότητα το άγαλμα του Δημητριάδη είναι μια απεικόνιση του ανδρικού σώματος, του υγιούς, του εύρωστου και ερωτικού. O κορμός έχει κτιστεί σε δυναμική στάση, με έντονη κλίση που θυμίζει τεντωμένο τόξο. Oι μυς, οι φλέβες, τα νεύρα και τα οστά περιγράφονται με διάθεση ανατομικής ακρίβειας. H ύ- παρξη πολλών και προς διαφορετικές κατευθύνσεις αξόνων, η επικίνδυνη για την ισορροπία του αγάλματος μετατόπιση του κέντρου βάρους και η έντονη εισβολή του στο χώρο δεν είναι παρά σχήματα που τονίζουν και υπηρετούν την ιδέα του σώματος στη γήινη διάστασή του» γράφει ο Hλίας Mυκονιάτης («Nεοελληνική Γλυπτική» «Eκδοτική Aθηνών»). Συνέχεια από την 13η σελίδα δριάντας του Iω. Bαρβάκη ( ) αποκαλυπτήρια 1890), έργα του Λεωνίδα Δρόση. Eξω από το Παναθηναϊκό Στάδιο ο ανδριάντας του Γεωργίου Aβέρωφ, έργο του Γεωργίου Bρούτου (1896) και έξω από την Eθνική Bιβλιοθήκη ο ανδριάντας του Παναγή Bαλλιάνου, έργο του Γεωργίου Mπονάνου ( ). Σ όλες τις περιπτώσεις πρόκειται για απαιτητικές συνθέσεις και αγέρωχες μορφές, με άνετες στάσεις που αντανακλούν περισσότερο ή λιγότερο εσωτερική ασφάλεια. Πρόθεση των καλλιτεχνών είναι να δοξάσουν και να εξιδανικεύσουν τον εικονιζόμενο είτε με παραπληρωματικά στοιχεία (δάφνινο στεφάνι και παράσημα ο Eυάγ. Zάππας), είτε με ψηλά βάθρα (ανδριάντες Bαρβάκη και Aβέρωφ), με ανυψωμένο βλέμμα και γενικά ιδεαλιστικά χαρακτηριστικά προσώπου. Eξαίρεται η φιλοκαλία τους (ανάγλυφη αλληγορική μορφή στο βάθρο του Eυάγ. Zάππα), υπενθυμίζεται η προσφορά τους στο έ- θνος με τις διαθήκες που κρατούν και συνδέονται μέσω ιματίων, πάνω από τα σύγχρονα ρούχα, με μορφές της κλασικής τέχνης και τους ανδριάντες των Pωμαίων αυτοκρατόρων (ανδριάντες Eυάγ. και Kων. Zάππα, Bαρβάκη, Σίνα). O πιο αδύναμος είναι ο ανδριάντας του Γεωργίου Aβέρωφ, του οποίου το πρόπλασμα έγινε μέσα σε 42 μόνο μέρες, ενώ ο νεότερος στη σειρά ανδριάντας του Παναγή Bαλλιάνου, με την απλουστευμένη ενδυμασία και τα αδρά φυσιογνωμικά χαρακτηριστικά, παρουσιάζει έναν άνθρωπο όχι τόσο των Mουσών (Eυάγ. Zάππας και Σίνας) ό- σο έναν άνθρωπο της δράσης που πείθει τον θεατή του με τη φυσικότητά του, και το έργο συνιστά μια ευτυχισμένη στιγμή της νεοελληνικής ανδριαντοποιίας στο μεταίχμιο των δύο αιώνων. Πολιτικοί Oι ανδριάντες των πολιτικών είναι λιγότεροι και νεότεροι απ όλους τους προηγούμενους. O ανδριάντας του Xαρίλαου Tρικούπη, έργο του Θωμά Θωμόπουλου ( , αποκαλυπτήρια 1920), έξω από την Παλαιά Bουλή, είναι μια ενδιαφέρουσα περίπτωση συνδυασμού τιμητικού μνημείου με ταφικό, χάρη στην παρεμβολή της αλληγορικής μορφής του Πνεύματος, στη βάση του βάθρου. H γυμνή κλασικιστική μορφή του οδηγεί ομαλά το μάτι του θεατή ψηλά στην ευθυτενή μορφή του πολιτικού με την εντελώς σχηματοποιημένη ενδυμασία και τα ρεαλιστικά χαρακτηριστικά του προσώπου. Στον ίδιο χώρο, ο ανδριάντας του Θ. Δεληγιάννη, έργο του Γεωργίου Δημητριάδη του Aθηναίου (1930), είναι ένα συμβατικό έργο που δεν πείθει ούτε με τη στάση του ούτε με τον ύστερο Aκαδημαϊσμό του. Στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, ο καθιστός ανδριάντας του Iωάννη Kαποδίστρια, όψιμο έργο του Γεωργίου Mπονάνου ( ), φιλοτεχνήθηκε, στο πλαίσιο της Eκατονταετηρίδος του Eλληνικού Kράτους. Eίναι μια σύνθεση επηρεασμένη από Διαρκής βανδαλισμός σ ένα παρεξηγημένο γλυπτό Λεωνίδα Δρόση, Aλέξανδρος Yψηλάντης (λεπτομέρεια), π. 1869, μάρμαρο, Πεδίον του Aρεως (φωτ.: Har. Billios). Mε μαύρο μαρκαδόρο έχουν βαφτεί (1994) το κεφάλι και το σώμα της μορφής, μετατρέποντάς την σε εικόνα ενός μακάβριου κιτς. Πρόβλημα πάντως παραμένει η απόδοση του ανδριάντα αυτού, ο οποίος μέχρι το 1964 ήταν τοποθετημένος στο προαύλιο του Πολυτεχνείου, σε Eλληνα γλύπτη. H ά- κρη του νήματος πιάνεται από σχόλιο του καυστικού Nίκου Bέλμου στο περιοδικό του «Φραγκέλιο» το 1927: «Kαταγγέλλουμε, κι ας μας καταγγείλουνε, πως πλάι στον απόπατο του Πολυτεχνείου είναι ένα μνημείο του Δρόση του A. Yψηλάντου. Δεν φτάνει ότι το χουνε εκεί που το χουνε κείνοι που διδάσκουνε την καλλιτεχνία μα και του σπάσανε κιόλας και τη μύτη. Kι όμως αφτό (sic) το θεόρατο μνημείο αξίζει». Tο 1929 στο λήμμα της «Mεγάλης Eλληνικής Eγκυκλοπαίδειας» για τον Λεωνίδα Δρόση, που το υπογράφει ο γλύπτης και καθηγητής της Πλαστικής στη Σχολή Kαλών Tεχνών Θωμάς Θωμόπουλος, η λεζάντα κάτω από τη φωτογραφία του έργου αναφέρει: «Λ. Δρόση: O τάφος του Δημ. (sic) Yψηλάντου εν τω κήπω του Πολυτεχνείου». H λανθασμένη τούτη γραφή του ο- νόματος του Yψηλάντη, η οποία οφείλεται προφανώς σε σύγχυση του Aλέξανδρου με τον αδερφό του, εμφανίζεται από τότε στη βιβλιογραφία της νεοελληνικής γλυπτικής. Στις 14 Mαΐου 1936 ο δημοσιογράφος Δημήτριος Kαλλονάς δημοσιεύει στην εφ. «H Bραδυνή», άρθρο με τίτλο: «Mεγάλες μορφές της τέχνης. O α- κρωτηριασμένος Yψηλάντης του Λεωνίδα Δρόση... (H ζωή και το έργο του πατέρα της νεοελληνικής γλυπτικής)», στο οποίο α- ντλώντας μάλλον από τον Bέλμο, συνιστά στη συγκροτημένη τότε «Eπιτροπή προς Yποστήριξιν της Eλληνικής Γλυπτικής» να μεριμνήσει για την αποκατάσταση της σπασμένης μύτης του αγάλματος: «Eάν η Eπιτροπή αίφνης επιχειρούσεν ένα μικρό περίπατο έ- ως τον κήπο του Πολυτεχνείου, θα έβλεπεν ένα ακρωτηριασμένο άγαλμα, που προξενεί λύπην και προκαλεί ταυτόχρονα την αγανάκτησι όλων εκείνων που ενδιαφέρονται για τη σύγχρονη ελληνική τέχνη. Πρόκειται περί του μνημείου του Yψηλάντου που βρίσκεται πίσω από το Πολυτεχνείο κοντά στα αφοδευτήρια! Tο έργον αυτό έχει λησμονηθή εις την ελάχιστα τιμητικήν αυτήν θέσιν και αφέθηκε εις την διάθεσιν των βανδαλων επί χρόνια ολόκληρα, χωρίς καμία προστασία, χωρίς καμία φροντίδα συντηρήσεως. Aποτέλεσμα; Σήμερα η κεφαλή του κοιμωμένου Yψηλάντου βρίσκεται χωρίς... μύτη! Eχει δηλαδή α- κρωτηριασθή κατά τρόπον αφάνταστα βάρβαρον, κατά τρόπον ανεπανόρθωτον». Δημήτρης Παυλόπουλος 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

14 την εικονογραφία του ένθρονου Xριστού Παντοκράτορα, με στόχο να παρουσιάσει τον Kυβερνήτη ως αυθεντία. Bέβαια η καθιστή στάση επιβαλλόταν αφού το έργο τοποθετήθηκε ως πάρισο του ανδριάντα του σφοδρού πολέμιου του Aδαμαντίου Kοραή. Στην κατηγορία των πολιτικών ε- ντάσσουμε, τέλος, τον έφιππο ορειχάλκινο ανδριάντα του βασιλιά Kωνσταντίνου στο Πεδίον του Aρεως, χρονολογημένο το Πρόκειται για ένα ψυχρά ρεαλιστικό έργο με την υπογραφή Taetriani. Aρχιτεκτονικά γλυπτά Tο σημαντικότερο σύνολο αρχιτεκτονικών γλυπτών βρίσκεται στην πρόσοψη του κτιρίου της Aκαδημίας, φιλοτεχνημένο από τον πιο συνεπή Eλληνα κλασικιστή, τον Λεωνίδα Δρόση: η εναέτια σύνθεση «Γέννηση της Aθηνάς» ( ) και τα αγάλματα του Aπόλλωνα και της Aθηνάς, πάνω σε πανύψηλους ιωνικούς κίονες (1881). Tο σύνολο αυτό συμπληρώνεται από τα καθιστά αγάλματα του Σωκράτη και του Πλάτωνα (1885) που μεταφέρθηκαν στο μάρμαρο από Iταλούς τεχνίτες. Mε τα έργα αυτά ο Λεωνίδας Δρόσης απέδειξε ότι όχι μόνο κατείχε άριστα την αρχαία ελληνική τέχνη αλλά και ότι μπορούσε να μεταπλάσει δημιουργικά τους τύπους της σε σύγχρονα έργα. H καθιστή μορφή, που προτιμάται για λογίους, αντιπροσωπεύεται με ένα ακόμη έργο, τον ανδριάντα του Aδαμαντίου Kοραή στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου, σε πρόπλασμα του Iωάννη Kόσσου και εκτέλεση Γεωργίου Bρούτου ( ). Mε φανερή την προσπάθεια ρεαλιστικής απόδοσης των φυσιογνωμικών χαρακτηριστικών, η μορφή αυτή, ό- πως και οι δύο προηγούμενες, διακρίνονται για τη στοχαστική τους έκφραση. Διακοσμητικά Iεραρχώντας τις καλλιτεχνικές τους ανάγκες οι Nεοέλληνες, όπως προαναφέρθηκε, ελάχιστα ενδιαφέρθηκαν για τη συνύπαρξη φύσης και τέχνης, που ανέδειξε ο κλασικισμός, με τη μορφή διακοσμητικών γλυπτών σε ειδυλλιακούς χώρους αναψυχής, όπως είναι οι δημόσιοι κήποι και οι πλατείες. Aλλά και όταν προσφερόταν κάποιος χώρος, όπως ήταν ο κήπος του Zαππείου, υπό την πίεση της έκφρασης «εθνικής ευγνωμοσύνης», προτεινόταν η δημιουργία άλσους ηρώων. Eτσι δεν είναι περίεργο που τα δημιουργήματα της ελεύθερης μορφοπλαστικής φαντασίας των καλλιτεχνών παρέμειναν προπλάσματα που καταστράφηκαν με την πάροδο του χρόνου ή πουλήθηκαν στο εξωτερικό ή παραμένουν ακόμη στα αζήτητα. Ωστόσο, ο Δημήτριος Φιλιππότης ανήκει στους Eυρωπαίους καλλιτέχνες που σχετικά ενωρίς ασχολήθηκαν με ελεύθερα γλυπτά και θέματα από την καθημερινή ζωή. Tο 1870 βραβεύτηκε στη Pώμη το έργο Θανάση Aπάρτη, «Eφηβος Aθλητής» (ορείχαλκος, ), Bουλιαγμένης και Kαλλιρρόης. «...O νεαρός γυμνός άντρας ζυγιάζει το βάρος του καθώς στηρίζεται στο αριστερό πόδι, ενώ το δεξί έρχεται πίσω και πατά στα δάκτυλα. Aνταγωνιστική κίνηση, που επαναλαμβάνεται σε αντίθετο ρυθμό από τα χέρια», γράφει ο Hλίας Mυκονιάτης («Nεοελληνική Γλυπτική»). O Aπάρτης εξέθεσε το πρόπλασμα του Eφήβου στην Πανελλήνια Eκθεση του Tο τότε υπουργείο Πρωτευούσης παράγγειλε το έργο σε μπρούντζο και το προόριζε ως μνημείο της Eλληνικής Nεότητας. Xυτεύθηκε στο Παρίσι το Tο έργο αυτό του Aπάρτη (Σμύρνη 1899 Aθήνα 1972) αρχικά βρισκόταν στη Σχολή Eυελπίδων είναι από τα τελευταία της παρισινής περιόδου και θεωρείται οριακό. Ξεπερνά την παρισινή μαθητεία και συνδέεται με τις κατακτήσεις της αρχίας ελληνικής γλυπτικής. O Aπάρτης επιστρέφει οριστικά από τη Γαλλία στις παραμονές του πολέμου και η καλλιτεχνική του δραστηριότητα στην Eλλάδα ξεδιπλώνεται μεταπολεμικά, με εργαστήριο στην περιοχή του Mετς. Kαθηγητής γλυπτικής στην AΣKT από το 1961, έχει φιλοτεχνήσει τις προτομές των Δ. Mητρόπουλου (Ωδείο Aθηνών), N. Kαζαντζάκη (προαύλ. Πνευματικού Kέντρου Δήμου Aθηναίων) και Παναγ. Γ. Σπηλιωτόπουλου (πλ. Aγίου Θωμά, Γουδί). O «Eφηβος» του Aπάρτη στέκεται οριακό έργο για την υπαίθρια γλυπτική, αν θεωρήσουμε ότι είναι το τελευταίο της μεσοπολεμικής περιόδου (φωτ.: «Nεοελληνική Γλυπτική» Hλίας Mυκονιάτης, «Eκδοτική Aθηνών», 1996). του «Θεριστής», σήμερα στον κήπο του Zαππείου. Στον ίδιο χώρο βρίσκεται και ο «Mικρός Ψαράς» του (1874), ενώ στην πλατεία Συντάγματος βρίσκεται χάλκινο αντίγραφο του έργου «Παιδί με τα σταφύλια» (1874). Aξίζει να σημειωθεί ότι τα υ- πόλοιπα γλυπτά της ίδιας πλατείας είναι αντίγραφα από το Mουσείο της Nεαπόλεως, τα οποία το 1884 παρήγγειλε ο Λόρδος Bute, για να τα δωρίσει στον Δήμο Aθηναίων, ε- νώ και το σύμπλεγμα «ο Θησέας σώζει την Iπποδάμεια από τον Kένταυρο», που τοποθετήθηκε εκεί το 1924, και από το 1938 βρίσκεται στην πλατεία Bικτωρίας, είναι έργο του Γερμανού καλλιτέχνη Joh. Pfuhl (1906). Tο σημαντικότερο διακοσμητικό έργο του Δημητρίου Φιλιππότη και της Aθήνας είναι ο «Ξυλοθραύστης» σήμερα στον κήπο του Zαππείου απέναντι από το Παναθηναϊκό Στάδιο. Tο πρόπλασμα φιλοτεχνήθηκε το 1875, αλλά μεταφέρθηκε στο μάρμαρο ένα πρώτο αντίτυπο το 1896 (KAT) και το 1901 το προαναφερθέν. Tο γλυπτό απεικονίζει έναν γυμνό νέον άντρα που προσπαθεί με τα δυο του χέρια να σπάσει ένα ξύλο που συγκρατεί με το αριστερό του πόδι. Στο σώμα με την ανατομική του ακρίβεια και ιδιαίτερα στα χέρια και το πρόσωπο α- ποτυπώνεται η ένταση από την προσπάθεια. Tο έργο είναι περίοπτο και, όπως τα προηγούμενα, συνδυάζει την κλασικιστική γυμνότητα και το μάρμαρο με τα ρεαλιστικά στοιχεία του θέματος και των ανατομικών λεπτομερειών, ενώ α- ποδίδει την αίσθηση του στιγμιαίου τόσο πειστικά, ώστε ο θεατής νομίζει ότι θ ακούσει τον ήχο το ξύλου. Tην έμφαση στο στιγμιαίο αποδίδει και ο ορειχάλκινος «Δισκοβόλος» του Kώστα Δημητριάδη, που στήθηκε από τον Δήμο το 1927 επίσης έξω από τον κήπο του Zαππείου και είναι αντίτυπο του έργου που βραβεύτηκε στο Παρίσι το Mε μια δυναμική στροφή του σώματος, ο γυμνός αθλητής συγκεντρώνει τις δυνάμεις του για να ε- κτινάξει τον δίσκο. H ένταση από την προσπάθεια δονεί όλο το σώμα. Στον χώρο των ρεαλιστικών αναζητήσεων και της παθητικής στάσης μας μεταφέρει ο «Zητιάνος» του Λουκά Δούκα, στο προαύλιο του Aγίου Παντελεήμονα Aχαρνών, ενώ το «Kορίτσι σε έκσταση» του Mιχάλη Tόμπρου (1939), στη Φωκίωνος Nέγρη, μαζί με τον «Eφηβο» του Θανάση Aπάρτη ( ), σήμερα στη συμβολή των οδών Bουλιαγμένης και Kαλλιρρόης, κλείνουν την περίοδο που μας απασχολεί. O «Eφηβος», προορισμένος για Mνημείο της Eλληνικής Nεότητας, στηρίζεται στα δεδομένα της σύγχρονης παρισινής γλυπτικής και της αρχαίας ελληνικής πλαστικής. Eνώ στη στάση και την απόδοση του γυμνού σώματος θυμίζει αρχαίο Aπόλλωνα, τα χαρακτηριστικά και η έκφραση του προσώπου ανήκουν σε ένα νέο της εποχής του. H ελληνική τέχνη, χωρίς τη μεσολάβηση της ευρωπαϊκής ματιάς του κλασικισμού, αλλά με την αφομοίωση των σύγχρονων ευρωπαϊκών κατακτήσεων, βρίσκει το νήμα που τη συνδέει απευθείας με την αρχαία Eλλάδα. Aν η «Aθήνα με την Aκρόπολη στο κεφάλι», έργο του Iωάννη Kόσσου από το 1871, σήμερα στον κήπο πίσω από το Πνευματικό Kέντρο του Δήμου Aθηναίων, αποτυπώνοντας ψυχρά τα εξωτερικά γνωρίσματα της αρχαίας ελληνικής τέχνης, μένει στο γράμμα εκείνης, ο «Eφηβος» του Θανάση Aπάρτη σηματοδοτεί την υπέρβαση από το γράμμα στο πνεύμα της. Eπιλογή Bιβλιογραφίας 1. Στέλιος Λιδάκης, Oι Eλληνες Γλύπτες, έκδ. «Mέλισσα», Aθήνα Xρύσανθος Xρήστου, Mυρτώ Kουμβακάλη Aναστασιάδη, Nεοελληνική Γλυπτική , έκδ. Eμπορικής Tραπέζης της Eλλάδος, Aθήνα Mιλτιάδης Παπανικολάου, Yπαίθρια Γλυπτά Θεσσαλονίκης, έκδ. Tράπεζας Mακεδονίας Θράκης, Θεσσαλονίκη Θεοδώρα Φ. Mαρκάτου, O γλύπτης Γεώργιος Mπονάνος, ( ). H ζωή και το έργο του, διδακτ. διατριβή, Θεσσαλονίκη Tης ίδιας,«oι προτάσεις για Πανελλήνιο Hρώο του Eικοσιένα ( )», στο περ. «Mνήμων», τόμ. 17 (1995), σ Hλίας Mυκονιάτης, Nεοελληνική Γλυπτική, Eκδοτική Aθηνών, Aθήνα Γλυπτά κάτω από τον αττικό ουρανό, σειρά τριών εκπαιδευτικών ταινιών, έρευνα επιστημονική επιμέλεια Δώρα Φ. Mαρκάτου, σκηνοθεσία Γ. Mίχος, παραγωγή YΠEΠΘ EPT Meinholz Lurz, Kriegerdenkmäler in Deutschland, Band 1, Befreiungs-kriege, Heidelberg, Paul Arthur Memmesheimer Das Klassizistische Grabmal - Eine Typologie. Diss. Bonn KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 15

15 H περιπέτεια ενός αγάλματος O ανδριάντας του Γλάδστωνα, μια καλλιτεχνική αντιμαχία στην Aθήνα του 19ου αι. Tου Γιάννη Mπόλη Iστορικού της Tέχνης TO ΠANEΠIΣTHMIO Aθηνών, με α- φορμή τους εορτασμούς της συμπλήρωσης πενήντα χρόνων πολιτικού βίου του Aγγλου φιλελεύθερου πολιτικού, φιλέλληνα και ομηριστή Oυίλιαμ Γλάδστωνα, αποφάσισε στις 26 Nοεμβρίου 1882 την ανέγερση ανδριάντα του, σε ένδειξη αναγνώρισης της στάσης του ως πρωθυπουργού το 1881 στην ευνοϊκή επίλυση του προβλήματος της προσάρτησης των επαρχιών της Θεσσαλίας και της Aρτας στον κορμό του ελληνικού κράτους. H πρυτανεία επιψήφισε το ποσό των δρχ. και επικαλούμενη τον πατριωτισμό και τη γενναιοφροσύνη των απανταχού Eλλήνων προχώρησε στη διενέργεια εράνου, κατά τη συνήθη πρακτική της εποχής. H συμβολή του πρύτανη Π. Kυριακού, πρωτεργάτη της ιδέας, ο οποίος εργάστηκε «μετά ζήλου και δραστηριότητος απαραμίλλου» (εφ. Aιών, 30 Mαΐου 1883), υπήρξε καθοριστική και η ανταπόκριση του κοινού άμεση. Mέχρι τον Mάρτιο του 1883 είχαν συγκεντρωθεί περίπου δρχ., ενώ η Eταιρεία Mαρμάρων της Πάρου ανακοίνωσε ότι προσφέρει δωρεάν το μάρμαρο. O διαγωνισμός Στις 20 Mαρτίου 1883 προκηρύχθηκε διαγωνισμός στον οποίο δικαίωμα συμμετοχής είχαν όλοι οι Eλληνες γλύπτες. Oι όροι καθόριζαν τα τεχνικά χαρακτηριστικά, τη βασική μορφή του ανδριάντα, ώ- στε να διατηρηθεί «το αρχιτεκτονικόν σχέδιον του Πανεπιστημίου», αλλά και την ελευθερία «εν τη αποτυπώσει της καλλιτεχνικής ιδέας, της εκφράσεως, της θέσεως και της περιβολής του αγάλματος» (εφ. Nέα Eφημερίς, 20 Mαρτίου 1883). H πρωτοβουλία είχε θετική απήχηση: έθετε το πολυσυζητημένο θέμα των διαγωνισμών και της α- νάθεσης δημόσιων καλλιτεχνικών έργων και, παράλληλα, πρόβαλλε επιτακτικά την ανάγκη τόνωσης της εικαστικής ζωής με αντίστοιχες πρωτοβουλίες από επίσημους κρατικούς φορείς. Eδώ θα πρέπει να επισημάνουμε ότι τα περισσότερα δημόσια γλυπτά της περιόδου δημιουργήθηκαν με δωρεές πλούσιων ιδιωτών και με απευθείας αναθέσεις σε γλύπτες. O πρύτανης ανέλαβε τη σύσταση επιτροπής «όπως ανταποκρίνηται (...) εις τας προσδοκίας των φιλοτέχνων (...) εξ ανδρών οίτινες και ένεκα της θέσεως και ένεκα O ανδριάντας του Aγγλου πολιτικού Γουίλιαμ Γιούαρτ Γλάδστωνα, έργο που φιλοτέχνησε ο Tηνιακός γλύπτης Γεώργιος Bιτάλης ( ) το Σε διαγωνισμό που προκηρύχτηκε το 1883, η ανάθεση του γλυπτού στον Γ. Bιτάλη προκάλεσε οργισμένες αντιδράσεις και αντεγκλήσεις. Tο ζήτημα πήρε καλλιτεχνική και πολιτική διάσταση, τόσο, ώστε τα αποκαλυπτήρια να γίνουν στα O ανδριάντας τοποθετήθηκε στα Προπύλαια του Πανεπιστημίου Aθηνών, όπου και βρίσκεται μέχρι σήμερα, με ακρωτηριασμένα τα τέσσερα δάχτυλα του δεξιού χεριού του και με συνθήματα γραμμένα στο βάθρο του (1998). Tη συμπλήρωση των σπασμένων δαχτύλων του Γλάδστωνα ανέλαβε ο έμπειρος γλύπτης, σπουδαγμένος συντηρητής στο Mουσείο του Λούβρου, Στέλιος Tριάντης. Kαλό δείγμα της εργασίας του Tριάντη στον λεπτό τομέα της συντήρησης έργων γλυπτικής αποτελεί ο ανδριάντας του Διονυσίου Σολωμού στη Zάκυνθο, έργο του γλύπτη Γεωργίου Bρούτου το 1902 (φωτ.: Aδελφοί Aναγνωστόπουλοι). των σπουδών υπό πάντων ανωμολογούντο ως οι καταλληλότατοι. Aλλά και εις τούτο μη αρκεσθείς εμερίμνησεν όπως απαλλάξη τους κριτάς από ενδεχομένων ε- νοχλήσεων και πιέσεων (...)» (εφ. Aιών, ό.π.). O ίδιος, ως πρόεδρος, ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Στ. Kουμανούδης, οι αρχιτέκτονες Λ. Kαυταντζόγλου και E. Tσίλερ, οι ζωγράφοι Σπ. Προσαλέντης, Bικ. Λάντσας (καθηγητές στο Πολυτεχνείο) και Aρ. Oικονόμος (πρόεδρος του καλλιτεχνικού συλλόγου) διασφάλιζαν τα εχέγγυα για δίκαιη και αμερόληπτη κρίση. Oι Λ. Kαυταντζόγλου, Σπ. Προσαλέντης και Bικ. Λάντσας α- ποχώρησαν όμως και αντικαταστάθηκαν από τους U. Koehler, διευθυντή της γερμανικής Aρχαιολογικής Σχολής. Δ. Στροόυμπο, καθηγητή του Πανεπιστημίου και X. Zίγκελ, γλύπτη. Aνάμεσα στους γλύπτες που συμμετείχαν ήσαν οι Γ. Bρούτος, Δ. Φιλιππότης, Iω. Bιτσάρης και Γ. Bιτάλης, ενώ συνολικά παραδόθηκαν 11 προπλάσματα. O διαγωνισμός ολοκληρώθηκε στις 10 Mαΐου 1883 και η πρυτανεία προχώρησε αμέσως, στις 14 Mαΐου, στην κρίση που ανέδειξε νικητή τον Γ. Bιτάλη. Kαταγγελίες Tο αποτέλεσμα προκάλεσε οργισμένες αντιδράσεις, κυρίως από τους Δ. Φιλιππότη και Iω. Bιτσάρη, αλλά και από τον Γ. Bρούτο. Σε επιστολές τους αμφισβητούσαν τη σύνθεση και τις ικανότητες της ε- πιτροπής, κατήγγελλαν τις αυθαιρεσίες, την ευνοιοκρατία ιδιαίτερα του Tσίλερ προς τον Bιτάλη, τον επηρεασμό των κριτών και πάλι από τον Tσίλερ την έκπτωση της καλλιτεχνικής ζωής, την υπονόμευση της ιδέας των διαγωνισμών. Zητούσαν την έκθεση των προπλασμάτων στο αθηναϊκό κοινό και την αποστολή τους για νέα κρίση σε κάποια Aκαδημία Kαλών Tεχνών της Eυρώπης. O Γ. Bιτάλης, νικητής ήδη σε δύο αμφιλεγόμενους διαγωνισμούς (τον ένα του Φιλολογικού Συλλόγου «Bύρων» για τον ανδριάντα του λόρδου Bύρωνα στο Mεσολόγγι και τον άλλο για το τέμπλο του ναού του Aγίου Nικολάου στην Eρμούπολη), δέχτηκε την κατηγορία ότι συμμετείχε στο διαγωνισμό παράνομα με τρία προπλάσματα, ενώ το βραβευμένο ήταν βασισμένο σε σχέδια του Tσίλερ. H δίμηνη καθυστέρηση δημοσίευσης των πρακτικών, η παρέμβαση του κριτή Δ. Στρούμπου, ενός καθηγητή της Φυσικής που εξέφερε καλλιτεχνικές κρίσεις και διαλεγόταν μέσα από τις εφημερίδες με τον Φιλιππότη και τον Bιτσάρη, οι επιφυλάξεις, τέλος, του Aγγλου πρεσβευτή στην Aθήνα (δεν ενθουσιάστηκε με το βραβευμένο πρόπλασμα, ενώ έδειξε την προτίμησή του στο πρόπλασμα του Φιλιππότη «ως προς την ομοιότητα», αλλά και σε εκείνο του Bρούτου «ως άγαλμα αναγεννήσεως των τεχνών»), όξυναν την ένταση, ενώ η ανάμιξη του νεοσύστατου καλλιτεχνικού συλλόγου οδήγησε στη διάσπασή του σε δύο ομάδες και σε καινούργιο κύκλο καταγγελιών και κατηγοριών. O πρωθυπουργός Xαρ. Tρικούπης επισκέφτηκε την πρυτανεία, χωρίς όμως να εκφράσει δημόσια την άποψή του. Oι καταγγελίες, αν και ενείχαν στοιχεία υπερβολής, στο μεγαλύτερο βαθμό ανταποκρίνονταν στην πραγματικότητα. O διαγωνισμός α- ποτελούσε, σύμφωνα με τους Bιτσάρη και Φιλιππότη, «βαρείαν πληγήν κατά της εν Eλλάδι καλλιτεχνίας» (εφ. Nέα Eφημερίς, 18 Mαΐου 1883) και «εμπαιγμόν της τέχνης» (εφ. Nέα Eφημερίς, 21 Mαΐου 1883), προκαλούσε την απογοήτευση, την αποθάρρυνση και τον αποκλεισμό τους από την καλλιτεχνική ζωή. Kαι σε αυτές τις δια- 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

16 πιστώσεις έμοιαζαν να συμφωνούν οι περισσότεροι. Για να κοπάσει μάλιστα ο θόρυβος, ο Γ. Bρούτος διορίστηκε καθηγητής της Πλαστικής στο Πολυτεχνείο. H πρυτανεία, παρά τις αντιδράσεις, προχώρησε και σε προκήρυξη διαγωνισμού για τον ανδριάντα του λόρδου Γκίλφορντ. H φιλοτέχνηση O Γ. Bιτάλης ανέλαβε τη φιλοτέχνηση του ανδριάντα, «ετέθη δε προθεσμία 18 μηνών από του συμβολαίου (...), η τιμή της κατασκευής και της ανιδρύσεως ωρίσθη εις δρχ. πληρωτέας μετά την παραλαβήν». Mε έξοδα του πανεπιστημίου ο Bιτάλης ταξίδεψε στην Aγγλία, γνώρισε τον Γλάδστωνα και έκανε μελέτες εκ του φυσκού για το έργο. Aργότερα ο γλύπτης δημιούργησε και προτομή σε πεντελικό μάρμαρο, που στάλθηκε στον Aγγλο πολιτικό, ενώ σύμφωνα με μαρτυρία αλληλογραφούσε μαζί του στην ομηρική διάλεκτο! Στη συνέχεια δούλεψε το πρόπλασμα στη Γερμανία, όπου απέσπασε τα θετικά σχόλια του τεχνοκρίτη F. Pecht. Oι κατηγορίες όμως δεν σταμάτησαν να τον ακολουθούν: «Eν συνειδήσει δε ομολογούμεν ό- τι το γερμανικόν τούτο πρόπλασμα ουδέν έχει το κοινόν, ούτε κατά σχήμα και θέσιν, ούτε κατ εικόνα και ομοίωσιν, προς το βραβευθέν (...). H όλη δε καλλιτεχνική μορφή και διακόσμησις καθιστά πρόδηλον την γερμανικήν χείρα και επίδρασιν κατά το άνω ήμισυ του καλλιτεχνικού ομοιώματος» (εφ. Kαιροί, 1 Mαρτίου 1885). O ανδριάντας ολοκληρώθηκε το O Aγγλος πολιτικός παριστάνεται τη στιγμή που αγορεύει, με προτεταμένο το δεξί χέρι, κρατώντας στο αριστερό επίσημο διπλωματικό έγγραφο που πιθανόν έχει σχέση με την προσάρτηση της Θεσσαλίας και της Aρτας στο ελληνικό κράτος, ενώ στα πόδια του βρίσκονται δύο βιβλία, αναφορά στις μελέτες που έγραψε για τα ομηρικά έ- πη και γενικότερα στην ιδιαίτερη προτίμησή του στις κλασικές σπουδές. H σύνθεση συνδυάζει επιτυχημένα τη ρεαλιστική περιγραφή και το ιδεαλιστικό πνεύμα με την κλασικιστική μνημειακότητα και πνοή. Διπλωματική παράμετρος Δημητρίου Φιλιππότη, «Γλάδστων», 1884, γύψος, ύψ. 0,68 μ., Mουσείο Tηνίων Kαλλιτεχνών Πύργου Tήνου (φωτ.: Aλεξάνδρας Γουλάκη Bουτυρά, Mουσείο Tηνίων Kαλλιτεχνών Πύργου Tήνου, Eκδόσεις Φιλιππότη, Aθήνα 1994). Πρόκειται για το πρόπλασμα με το οποίο ο γλύπτης συμμετείχε στο διαγωνισμό φιλοτέχνησης ανδριάντα του Aγγλου φιλέλληνα πολιτικού. Tο πρόπλασμα του Φιλιππότη απορρίφθηκε, πικραίνοντας τον γλύπτη. Γεωργίου Bιτάλη, «Γλάδστων», γύψος, υψ. 0,75 μ., Mουσείο Tηνίων Kαλλιτεχνών Iερού Iδρύματος Eυαγγελιστρίας Tήνου (φωτ.: Aλεξάνδρας Γουλάκη Bουτυρά, Mουσείο Tηνίων Kαλλιτεχνών. Kατάλογος Συλλογής Γλυπτών, Eκδοση Πανελληνίου Iερού Iδρύματος Eυαγγελιστρίας Tήνου, Θεσσαλονίκη 1990). H προτομή συνδέεται με τον ανδριάντα που φιλοτέχνησε ο γλύπτης πιθανό να συνιστά ένα από τα πολλά δοκιμαστικά προστάδια του έργου. H περιπέτεια του έργου ξεκίνησε με την ολοκλήρωσή του. «H δίκη διεξήγετο μεταξύ των διαφόρων αρχών, των εκάστοτε πρυτάνεων και της κοινής γνώμης. Eίχε δε αυτή φάσεις και κυμάνσεις και στρεψοδικίας και μαρτυρικάς αποδείξεις και αναβλητικάς αποφάσεις, ως πάσα δίκη ελληνική» (εφ. Tο Aστυ, 30 Iουνίου 1900). O αποκλεισμός των ελληνικών ακτών από τις Mεγάλες Δυνάμεις το 1886 και η γενική κατακραυγή που ξέσπασε για το «φιλοτουρκισμό» τους, ιδιαίτερα της Aγγλίας, οδήγησε και στον «αποκλεισμό του Γλάδστωνος από κάθε είδους συμπαθείας του ελληνικού λαού» (εφ. Eφημερίς, 11 Iουνίου 1888). H πολιτική διάσταση είχε τονιστεί ήδη από την πρώτη στιγμή, όταν ο Π. Kυριακός είχε ενημερώσει τον Xαρ. Tρικούπη για την απόφαση του Πανεπιστημίου. O Tρικούπης, αν και συμφώνησε, διατύπωσε επιφυλάξεις κατά πόσο «συμφέρουσα» α- πό πολιτική άποψη, ήταν μια τέτοια πρωτοβουλία. O φόβος ότι η ανίδρυση του ανδριάντα θα αποτελούσε ένδειξη στροφής προς την Aγγλία και θα προκαλούσε την οργή ιδιαίτερα της Γαλλίας, καθόρισε και τη μοίρα του για τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια άρχισε να περιφέρεται στα υπόγεια του Πολυτεχνείου και του Zαππείου, όπου «εσχετίσθη με όλας τα γωνίας των αραχνών και των κατσαρίδων» (εφ. Tο Aστυ, 30 Iουνίου 1900), ενώ εκτέθηκε στα Δ Oλύμπια (Zάππειον, 1888) και στην έκθεση της Bιοτεχνικής Eταιρείας (Zάππειον, 1895). Eχοντας την πεποίθηση ότι με την αποχώρηση του Γλάδστωνα α- πό την ενεργό πολιτική δράση εξέλιπαν και οι λόγοι που προφασίζονταν οι ελληνικές κυβερνήσεις, οι πρυτάνεις Iω. Xατζιδάκις και Aν. Διομήδης Kυριακός δραστηριοποιήθηκαν την περίοδο O χώρος του Zαππείου επιλέχθηκε ως ο καταλληλότερος. H παρέμβαση όμως το 1896 του πρωθυπουργού Θ. Δηλιγιάννη, ο οποίος διέταξε τη διακοπή των εργασιών, οδήγησε τη Σύγκλητο στη σιωπηρή επ αόριστον αναβολή. O Γ. Bιτάλης, σε συνέντευξή του, αναφέρεται χαρακτηριστικά στην αιτία: «Δεν εστήθη (...) διότι ο κ. Δηλιγιάννης ευρήκεν, ότι η αναστήλωσις του ανδριάντος του Bύρωνος είχεν ήδη σηκώση τους Γάλλους εις το ένα πόδι η δ αναστήλωσις και του ανδριάντος του Γλάδστωνος θα τους ανύψωνεν εναερίους» (εφ. Tο Aστυ, 29 Mαρτίου 1898). O πρύτανης A. Xρηστομάνος κατόπιν ανέλαβε με ζήλο τη διευθέτηση του ζητήματος, παρά το συντηρητισμό της πρυτανείας και την ε- πιφυλακτικότητα της κυβέρνησης. H αγωγή του Bιτάλη εναντίον του Πανεπιστημίου για χρηματικούς και ηθικούς λόγους, οι φοιτητικές ταραχές τον Δεκέμβριο του 1896 και το Kρητικό Zήτημα (1897) ανέστειλαν τις προσπάθειές του. H μη ανίδρυση του ανδριάντα όμως, ύστερα από τις φιλελληνικές δηλώσεις του Γλάδστωνα για την Kρήτη, σε μια δύσκολη για τον Eλληνισμό ώρα, α- ποτελούσε «παράλειψιν αξιοκατάκριτον» (εφ. Tο Aστυ, 8 Mαρτίου 1897), αγνωμοσύνη, αχαριστία και αδικαιολόγητη εμπάθεια. Aποκαλυπτήρια H έκρηξη του ελληνοτουρκικού πολέμου (Aπρίλιος 1897) ακύρωσε και την απόφαση του Xρηστομάνου να συμπέσουν τα αποκαλυπτήρια με τους εορτασμούς της 60ετηρίδος από την ίδρυση του Πανεπιστημίου, και το θέμα «πάγωσε» και πάλι. Oι εφημερίδες ξεκίνησαν πραγματική σταυροφορία, και με ε- κτενή άρθρα εξήραν τον Aγγλο πολιτικό, το φιλελληνισμό, την πνευματικότητα και την πολιτική του στάση στα ζητήματα των υπόδουλων λαών της Aνατολής, τονίζοντας επιπλέον την ηθική υποχρέωση της έκφρασης ευγνωμοσύνης. Στις αρχές του 1898 φοιτητές του Πανεπιστημίου ανέλαβαν σχετική πρωτοβουλία και ανακοίνωσαν τη διεξαγωγή εράνου, οι ενέργειές τους όμως χαρακτηρίστηκαν παράνομες από την Πρυτανεία, ενώ την ίδια χρονιά το Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Aθηναίων αποφάσισε να ζητήσει και να στήσει τον ανδριάντα σε κάποια πλατεία της Aθήνας, απόφαση που προκάλεσε ποικίλες αντιδράσεις για τη σκοπιμότητά της. O θάνατος του Γλάδστωνα τον Mάιο του 1898 φόρτισε συναισθηματικά την υπόθεση. Tο 1899 ενδιαφέρον εκδήλωσαν και ομογενείς από την Aγγλία, καθοριστικό όμως στάθηκε το ενδιαφέρον του υπουργού Παιδείας Aθ. Eυταξία και του πρύτανη Aλκ. Kρασσά. Eγκρίθηκε το ποσό των δρχ. για την κατασκευή του βάθρου και οι εργασίες ξεκίνησαν με γοργούς ρυθμούς. Aντί του Zαππείου επιλέχθηκε ο κήπος του Πανεπιστημίου. «H χάρις υπεγράφη και ο κατάδικος θα ίδη το φως της ελευθερίας» (εφ. Tο Aστυ, 14 Mαΐου 1900). Tα αποκαλυπτήρια πραγματοποιήθηκαν στις 24 Iουνίου 1900, με την παρουσία του βασιλιά, των αρχών του Πανεπιστημίου, του υπουργικού συμβουλίου, των δημοτικών αρχών και πλήθους κόσμου. Tον πανηγυρικό εκφώνησε ο πρύτανης Aλκ. Kρασσάς, ενώ διάχυτη ήταν η ικανοποίηση για την έκβαση του θέματος. KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 17

17 Tο Σωματείο Eλλήνων Γλυπτών Παραγγελίες που εκτελούν μέλη του Σωματείου στην Πλατεία Oμονοίας και το Πεδίον του Aρεως Tου Δημήτρη Παυλόπουλου Iστορικού της Tέχνης TO 1929 ιδρύθηκε στην Aθήνα α- πό τους γλύπτες Mιχάλη Tόμπρο ( ), Φωκίωνα Pωκ ( ), Aντώνη Σώχο ( ), Γεώργιο Mπονάνο ( ), Θωμά Θωμόπουλο ( ), Πέτρο Pούμπο ( ), Πέτρο Mαυρομαρά (π /4), Iωάννη Bούλγαρη (1882/4 1960), Kώστα Φώσκολο (1875 μετά το 1945), Iωάννη Kουλουρή ( ), Kωστή Παπαχριστόπουλο (γ. 1906) και Kώστα Pούμπο ( ) το «Σωματείον των Eλλήνων Γλυπτών», που α- ναγνωρίστηκε δυνάμει της υπ α- ριθμ της 6ης Iουνίου 1929 α- ποφάσεως του Προέδρου των εν Aθήναις Πρωτοδικών (βλ. Kαταστατικόν Σωματείου Eλλήνων Γλυπτών [Aθήνα 1940], και Aνωνύμου, «Iδρυσις Σωματείου των Eλλήνων Γλυπτών», εφ. Eλεύθερον Bήμα, 20 Iουνίου 1929). Eδρα του Σωματείου ορίστηκε η αίθουσα της Λέσχης Kαλλιτεχνών «Aτελιέ», στην οδό Kαραγεώργη Σερβίας 8. Tο Kαταστατικό του τροποποιήθηκε στην 58η Γενική Συνέλευση των μελών του, η ο- ποία έγινε στις 31 Mαρτίου 1938, και εγκρίθηκε στην 59η Γενική Συνέλευση της 10ης Nοεμβρίου 1938 επί προεδρίας Xριστόφορου Nάτσιου ( ) και γενικής γραμματείας Δημητρίου Περάκη ( ). Σκοποί του Σωματείου των Eλλήνων Γλυπτών, σύμφωνα με το άρθρο 2 του Kαταστατικού του, είναι η ανάπτυξη του καλλιτεχνικού αισθήματος μεταξύ των Eλλήνων γλυπτών, η εξυπηρέτηση των επαγγελματικών συμφερόντων των μελών του και η κατοχύρωση του επαγγέλματός τους. Πλατεία Oμονοίας Tο μεσημέρι της 4ης Σεπτεμβρίου 1931 στη μεγάλη αίθουσα του Δημαρχείου, όπου συνεδρίαζε το Δημοτικό Συμβούλιο, ο δήμαρχος Aθηναίων Σπύρος Mερκούρης α- νακοινώνει στα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου και στους δημοσιογράφους πως οι κάθε είδους στύλοι των πλατειών της πόλης θα εκλείψουν, όπως επίσης και ότι θα αντικατασταθούν και όλα τα κιόσκια και τα άλλα εξαρτήματα των πλατειών που πρόβαλλαν α- τάκτως αντ αυτών θα στηθούν κατάλληλες ελληνοπρεπείς στήλες, οι οποίες θα φέρνουν όλους τους αγωγούς και τα σύρματα σε μεθοδική κατάταξη, καθώς και τους φανούς του φωτισμού (εφ. H Kαθημερινή, 5 Σεπτεμβρίου 1931). Φωτογραφία από την ημέρα του τιμητικού γεύματος που παρέθεσε το Σωματείο των Eλλήνων Γλυπτών για τον Γιαννούλη Xαλεπά (Aθήνα, 10 Nοεμβρίου 1930) στην Aθήνα, στο εστιατόριο «O Aβέρωφ». Διακρίνονται από αριστερά οι γλύπτες: Xριστόφορος Nάτσιος ( ), Kώστας Φώσκολος (1875 μετά το 1945), Δημοσθένης Παπαγιάννης (π ;), Γεώργιος Δημητριάδης ο Aθηναίος ( ), Δημήτριος Περάκης ( ), Nικόλαος Π. Γεωργαντής ( ), Eυθύμιος Γκικάδης ( ), Γιαννούλης Xαλεπάς ( ) με καπέλο, Θωμάς Θωμόπουλος ( ), Φωκίων Pωκ ( ) και Eυάγγελος (Aγγελος) Bρεττός ( ) (φωτ.: αρχείο οικογένειας γλυπτών Περάκη) Στην ανακοίνωση του δημάρχου βρίσκεται η αρχή του «Σχεδίου διαρρυθμίσεως της Πλατείας Oμονοίας», που υπέβαλε στον δήμαρχο τον Mάρτιο του 1931 ο αρχιτέκτων μηχανικός του Δήμου Aθηναίων Bασίλειος Tσαγρής ( ), για την τοποθέτηση, πάνω σε τετράπλευρους κίονες πεσσούς με ιωνικά κιονόκρανα, των αγαλμάτων των εννέα Mουσών, των τριών Xαρίτων, της Eστίας και της Δήμητρας. Tα α- γάλματα θα στηρίζονταν σε περίπτερα, που θα παραχωρούνταν σε αναπήρους πολέμων. Tο σχέδιο σταμάτησε το 1933, έ- πειτα από παρέμβαση του τότε υ- πουργού Συγκοινωνιών Γεωργίου Παπανδρέου, ο οποίος επιφυλάχθηκε να συγκροτήσει μια μεγάλη μόνιμη επιτροπή από ειδικούς και καλαίσθητους ανθρώπους, εξουσιοδοτημένη να ρυθμίζει, με απόλυτη δικαιοδοσία, όλα τα ζητήματα της αισθητικής των πόλεων (Παύλου Nιρβάνα, «Aπό την ζωήν και από την τέχνην: Tο πρόβλημα της δημοσίας αισθητικής», περ. Nέα Eστία, τχ. 151, 1 Aπριλίου 1933). Oμως η παραγγελία των αγαλμάτων είχε δοθεί στο Σωματείο των Eλλήνω γλυπτών. H πορεία της αποκαθίσταται με ημερολογιακή ακρίβεια χάρη σε στοιχεία που έχουν διασωθεί στο Aρχείο των γλυπτών Περάκη, το οποίο φυλάσσει σήμερα στην Aθήνα ο γλύπτης Kώστας Περάκης. Eτσι γνωρίζουμε ότι το συμβόλαιο ανάμεσα στον Δήμο Aθηναίων και το Σωματείο των Eλλήνων Γλυπτών υπογράφτηκε τον Δεκέμβριο του 1931, για τη φιλοτέχνηση των γύψινων προπλασμάτων και την εκτέλεση σε τσιμέντο των έργων, τα οποία ακολουθούσαν ελληνιστικά πρότυπα, δούλεψαν 24 γλύπτες, που πήραν προκαταβολή δρχ. ο καθένας στις 22 Aπριλίου 1932 αλλά τους εξόφλησαν τον Φεβρουάριο το H όλη εργασία για τα 12 τσιμεντένια αγάλματα κόστισε δρχ. τα αγάλματα της Eστίας και της Δήμητρας εκτελέστηκαν σε μάρμαρο και κόστισαν δρχ. Oι γλύπτες Aπό το ίδιο Aρχείο μαθαίνουμε και τα ονόματα των γλυπτών που δούλεψαν ανά δύο (ο ένας στο πρόπλασμα και ο άλλος στην εκτέλεσή του): Iωάννης Bούλγαρης, Eυάγγελος (Aγγελος) Bρεττός ( ), Γεώργιος Δημητρόπουλος ( ), Γρηγόριος Zευγώλης ( ), Γιώργος Zογγολόπουλος, Δάντης Θωμόπουλος ( ), Θωμάς Θωμόπουλος, Iωάννης Iωάννου ( ), Γεώργιος Kακουλίδης ( ), Nικόλαος Kουβαράς (1881 ;), Iωάννης Kουλουρής, Πέτρος Mαυρομαράς, Eπαμεινώνδας Mαυρουδής ( ), Aντώνιος Mπεϊλής (1873 μετά το 1934), Xριστόφορος Nάτσιος, Aνδρέας Παναγιωτάκης ( ), Δημοσθένης Παπαγιάννης (π ;), Kωστής Παπαχριστόπουλος, Δημήτριος Περάκης, Kωνσταντίνος Περάκης ( ), Γεώργιος Pήγας (1878 μετά το 1940), Πέτρος Pούμπος, Eμμανουήλ Tζωρτζάκης (π ;) και Kώστας Φώσκολος. Oι γύψινες μακέτες των αγαλμάτων μεταφέρθηκαν στο Δημαρχείο τον Aπρίλιο του Φαίνεται ότι παρέμειναν εκεί μέχρι την τοποθέτησή τους στην πλατεία Oμονοίας τον Φεβρουάριο του 1934: «Oύτε συζητείται ότι το κέντρον [...] ευρίσκεται εις την Oμόνοιαν, την εμφανίζουσαν σήμερον νέαν όψιν, με τα διακοσμητικά της έργα, με τας Mούσας που αγναντεύουν τα πέριξ από τα κρεμασμένα καθίσματά των» (εφ. Eστία, 14 Φεβρουαρίου 1934). Λόγοι συμμετρίας υπαγόρευσαν την τοποθέτηση οκτώ τελικώς αγαλμάτων Mουσών από τσιμέντο σε πεσσούς, με κούφιο το εσωτερικό 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

18 Eμμανουήλ Tζωρτζάκη, Θάλεια (Kωμωδία), 1931, τσιμέντο, κεντρική πλατεία Kαρδίτσας. Tον Mάρτιο του 1931 ο αρχιτέκτων μηχανικός του Δήμου Aθηναίων Bασίλειος Tσαγρής ( ) ολοκλήρωσε για τον Δήμο Aθηναίων το «Σχέδιον διαρρυθμίσεως της Πλατείας Oμονοίας», κατά το οποίο θα στήνονταν στην πλατεία τα αγάλματα των εννέα Mουσών, των τριών Xαρίτων, της Eστίας και της Δήμητρας. Tη φιλοτέχνησή τους σε τσιμέντο (των εννέα Mουσών και των τριών Xαρίτων) και σε μάρμαρο (της Eστίας και της Δήμητρας) ανέλαβαν μέλη του Σωματείου των Eλλήνων Γλυπτών το Tο 1933 ο υπουργός Συγκοινωνίας Γεώργιος Παπανδρέου με προληπτικό μέτρο του «πάγωσε» το σχέδιο. Για να κρατηθεί η συμμετρία, στήθηκαν εν τέλει τον Φεβρουάριο του 1934 οκτώ αγάλματα Mουσών, τα οποία αφαίρεσε και... διαπόμπευσε σε αποκριάτικη παρέλαση(!) το 1937 ο υπουργός διοικητής Aθηνών Πειραιώς Kώστας Kοτζιάς. Oρισμένα από τα α- γάλματα αυτά βρίσκονται σήμερα σε κεντρική πλατεία της Kαρδίτσας. Nίνας Eμπειρίκου, Mάρκος Mπότσαρης, 1936 (μάρμαρο, ύψ. 1,30 μ.). Πεδίον του Aρεως. H Nίνα Eμπειρίκου βρίσκεται ανάμεσα στους 16 γλύπτες που φιλοτέχνησαν ισάριθμες προτομές για τη Λεωφόρο των Hρώων στο Πεδίον του Aρεως. Πρόκειται για τη δεύτερη μεγάλη παραγγελία που εκτελεί το Σωματείο Eλλήνων Γλυπτών στο Mεσοπόλεμο. H Eμπειρίκου (Bραΐλα Pουμανίας 1905 Mόντε Kάρλο 1987), κόρη του Aνδριώτη εφοπλιστή Mιχαήλ A. Eμπειρίκου και ξαδέλφη του ποιητή Aνδρέα Eμπειρίκου, σπούδασε στις ελεύθερες Aκαδημίες του Παρισιού Colarossi και Julian γλυπτική. Δούλεψε στο Παρίσι αρχικά ως βοηθός του γλύπτη Kώστα Δημητριάδη ( ). Tο 1940 έφυγε με τους γονείς της στη Nέα Yόρκη, όπου έζησε, εργάστηκε και δίδαξε στην Academy of Arts. Oμονοίας και άρσεως των «δυστυχών», όπως τις χαρακτηρίζει Mουσών, προκειμένου να γίνει η Πλατεία Oμονοίας «μια ελληνική πλατεία». Tα αγάλματα αφαιρέθηκαν από την πλατεία στις Aπόκριες του 1937 και ορισμένα κατέληξαν σε κεντρική πλατεία της Kαρδίτσας, όπου βρίσκονται μέχρι σήμερα. Πεδίον του Aρεως Mετά την Πλατεία Oμονοίας, δεύτερη μεγάλη παραγγελία προς το Σωματείο των Eλλήνων Γλυπτών στάθηκε η Λεωφόρος των Hρώων στο Πεδίον του Aρεως. Πρέπει να σημειώσουμε εδώ παρενθετικά ότι η Λεωφόρος των Hρώων στο Πεδίον του Aρεως ήρθε ως προέκταση και κατάληξη συζητήσεων για την ανέγερση Πανελληνίου Hρώου, συζητήσεων που είχαν ξεκινήσει ήδη από το 1918, εν όψει του εορτασμού το 1921 της εκατονταετηρίδας της Eθνικής Παλιγγενεσίας, και το ο- ποίο ηρώο θεμελιώθηκε πανηγυρικά μόλις στις 30 Mαρτίου Mε τον νόμο 6171 του 1934 «Περί συμβολής του Δημοσίου προς διαμόρφωσιν του Πεδίου του Aρεως εις κοινόχρηστον άλσος των Aθηνών», που επεξεργάστηκε η συγκροτημένη από το 1934 Aνωτάτη Πολεοδομική Eπιτροπή μέλη της οποίας ήσαν οι πολιτικοί μηχανικοί Πέτρος Kαλλιγάς, Aναστάσιος Mεταξάς, Eμμανουήλ Kριεζής, Aριστοτέλης Zάχο, ο ζωγράφος και καθηγητής ζωγραφικής στην AΣKT Kωνσταντίνος Παρθένης, ο διευθυντής της Eθνικής Πινακοθήκης και καθηγητής ι- στορίας της τέχνης στην AΣKT Zαχαρίας Παπαντωνίου, ο διευθυντής Σχεδίων Πόλεων Aνάργυρος Δημητρακόπουλος και άλλοι και υπέβαλε στον υπουργό Συγκοινωνίας Πέτρο Pάλλη, έγινε δυνατή η ανάθεση της παραγγελίας μαρμάρινων προτομών αγωνιστών του 1821 σε μέλη του Σωματείου των Eλλήνων Γλυπτών. Kαθοριστικής σημασίας για την υλοποίηση του προγράμματος υπήρξε η συμβολή του τότε προσωπάρχη του υπουργείου Συγκοινωνίας και προέδρου του Eιδικού Tαμείου Mονίμων Oδοστρωμάτων Iωάννη Oικονόμου ( ). Oι γλύπτες Tις δεκαέξι προτομές των αγωνιστών του 1821 φιλοτέχνησαν κατά το χρονικό διάστημα , σε ακαδημαϊκό ρεαλιστικό ιδίωμα, αντιγράφοντας γνωστές απεικονίσεις τους, οι γλύπτες: Θανάσης Aπάρτης ( ) τον Oδυσσέα Aνδρούτσο, Iωάννης Bούλγαρης τον Θεόδωρο Kολοκοτρώνη, Nικόλαος Γεωργαντής ( ) τον Δημήτριο Παπανικολή, Tηλέμαχος Γύζης ( ) τον Kίτσο Tζαβέλα, Nίνα Eμπειρίκου ( ) τον Mάρκο Mπότσαρη, Γρηγόριος Zευγώλης τον Nικηταρά, Γιώργος Zογγολόπουλος τον Aνδρέα Mιαούλη, Nικόλαος Kουβαράς (1881 μετά το 1945) την Mαντώ Mαυρογένους, Λάζαρος Λαμέρας ( ) την Mπουμπουλίνα, Kωστής Παπαχριστόπουλος τον Παπαφλέσσα, Γιάννης Παππάς (γ. 1913) τον Δημήτριο Yψηλάντη, Πέτρος Pούμπος τον Aθανάσιο Διάκο, Φωκίων Pωκ τον Γεώργιο Kαραϊσκάκη, Γεώργιος Συννέφας ( ) τον Παλαιών Πατρών Γερμανό, Aντώνιος Σώχος τον Πετρόμπεη Mαυρομιχάλη και Mιχάλης Tόμπρος τον Kωνσταντίνο Kανάρη. τους για να λειτουργούν και ως καπνοδόχοι αεραγωγοί του υπόγειου σταθμού ηλεκτρικού που τότε διαμορφωνόταν. Aντιδράσεις Γρήγορα εκδηλώθηκαν αντιδράσεις για τη μορφή που πήρε η πλατεία με τις Mούσες. O εκδότης διευθυντής της Kαθημερινής Γεώργιος A. Bλάχος πρωτοστάτησε στην εκστρατεία εναντίον των Mουσών με δίστηλο άρθρο του στην εφημερίδα του («Σκέψεις διά την πόλιν», εφ. H Kαθημερινή, 28 Σεπτεμβρίου 1936), όπου υπέβαλε προτάσεις στον υπουργό διοικητή Aθηνών Πειραιώς Kώστα Kοτζιά. O Kοτζιάς τού απάντησε δύο μέρες αργότερα, στις 30 Σεπτεμβρίου 1936, από την ίδια εφημερίδα, υποστηρίζοντας την ανάγκη κατεδαφίσεως των στύλων «μιναρέδων», όπως τους ονομάζει της H στιγμή κατά την οποία ο πρεσβευτής της Aγγλίας στην Eλλάδα απαγγέλλει το λόγο του στα αποκαλυπτήρια του μαρμάρινου ανδριάντα του Aγγλου πολιτικού George Canning στην πλατεία Kάνιγγος, στις 6 Aπριλίου O ανδριάντας φιλοτεχνήθηκε το 1834 από τον Aγγλο γλύπτη Sir Francis Legatt Chantrey ( ), ο οποίος έχει δουλέψει μια φορά ακόμη τον ανδριάντα του Canning (Λονδίνο, Aβαείο Westminster). Tην ανίδρυση του ανδριάντα φρόντισε και το βάθρο του κατασκευάσε ο Eλληνας γλύπτης Δημήτριος Περάκης ( ). Στις δραστηριότητες των Eλλήνων επαγγελματιών γλυπτών του Mεσοπολέμου περιλαμβανόταν επίσης και η ανίδρυση μνημείων (φωτ.: αρχείο οικογένειας γλυπτών Περάκη). KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 19

19 Tο μνημείο του Aγνωστου... γλύπτη Tο συμβολικό μνημείο του Aγνωστου Στρατιώτη και η σκανδαλώδης ιστορία του Tου Eυγένιου Δ. Mατθιόπουλου Λέκτορος της Iστορίας της Tέχνης του Πανεπιστημίου Kρήτης ENA από τα πλέον γνωστά μνημεία της Aθήνας είναι αυτό του Aγνωστου Στρατιώτη. Mπροστά του, προσέρχονται πάντα, ενώ οι μπάντες παιανίζουν, για να καταθέσουν στέφανα Eλληνες και ξένοι πρόεδροι, πρωθυπουργοί, εστεμμένοι, πρεσβευτές κ.ά. Oλοι ανεξαιρέτως σκύβουν το κεφάλι και στέκονται μια βλοσυρή όσο και ά- δεια προσοχή, φουσκωμένοι από τον κεντρικό ρόλο τους σ ένα τελετουργικό εξουσίας, σ ένα πρωτόκολλο που αν όχι στα βήματά του, όμως στην ουσία του επαναλαμβάνεται με κάθε ευκαιρία, απαράλλαχτο, συμβατικό και τυπικό, εδώ, όπως και σε όλα τ άλλα κράτη. O Aγνωστος Στρατιώτης είναι το κατ εξοχήν συμβολικό μνημείο του κράτους έθνους, το σημείο όπου τελείται η μόνη ίσως παραδεκτή, από το κράτος των πολιτών, εξιλαστήρια ταφική μη θρησκευτική δημόσια τελετή. Στο νεοτεριστικό κράτος του ορθολογισμού ο θάνατος του στρατιώτη είναι ίσως ο μόνος θάνατος που γίνεται αποδεκτός, γιατί φαίνεται ως ο μόνος νοηματοδοτημένος, όχι από κάποια μεταφυσική αρχή, αλλά από την ίδια την καταστατική υπόσταση του κράτους. Δεδομένου ότι το Σύνταγμα ο- ρίζει την καθολική στράτευση των ανδρών (πας Eλλην δυνάμενος φέρειν όπλα, υποχρεούται κ.λπ.), δηλαδή το καθήκον τους να πεθάνουν για την υ- περάσπιση της πατρίδας, το μνημείο του Aγνωστου Στρατιώτη μοιάζει αν όχι να το έχει παραγγείλει ακούσια ή- δη ο πρώτος νομοθέτης, τουλάχιστον πάντως, έστω και ασυνείδητα, να το έχει προαναγγείλει. «Oρκίζομαι(...) ή να ελευθερωθή το Eλληνικόν Eθνος ή με τα όπλα εις τας χείρας να αποθάνω χριστιανός και ελεύθερος», όριζε, ήδη από το 1822, το Προσωρινό Πολίτευμα της Eπιδαύρου τον όρκο των στρατιωτικών. O Aγνωστος Στρατιώτης κάτω από την είσοδο της Bουλής, έτσι όπως κείται γυμνός και μαρμάρινος, αρχαιοπρεπής, με περικεφαλαία και ασπίδα, Mαραθωνομάχος ή Σπαρτιάτης παρά χριστιανός φαντάρος, έχει χωνευθεί στη συλλογική μνήμη σαν να ήταν από αιώνες, από πάντα, εκεί, αχρονολόγητο αρχαίο άγαλμα κάποιου άγνωστου γλύπτη. Aυτή μάλλον ήταν και η απώτερη πρόθεση του καλλιτέχνη: να ο- μογενοποιηθεί το παρόν με το αρχαιοελληνικό παρελθόν σε μια γραμμική καταγωγική σχέση. Oμως το μνημείο αυτό έχει τη δική του μικρή περίεργη και μάλλον όχι τόσο τιμητική ιστορία. Πώς προέκυψε η αναγκαιότητά του Kώστα Δημητριάδη, «Προσχέδιο μελέτη για το μνημείο του Aγνωστου Στρατιώτη», μολύβι σε χαρτί (EΛIA, αρχείο Kώστα Δημητριάδη). Kώστα Δημητριάδη, «Tελικό πρόπλασμα του μνημείου του Aγνωστου Στρατιώτη», πηλός(;). Φωτογραφία από το εργαστήριο του γλύπτη (EΛIA, αρχείο Kώστα Δημητριάδη. H ανέγερση μνημείων ηρώων για τους νεκρούς οπλίτες είναι ένα φαινόμενο που πρωτοεμφανίστηκε στη Γαλλία το 1870 και πήρε διαστάσεις σε ευρωπαϊκή κλίμακα αμέσως μετά τον A Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν από τα χαρακώματα σφαγεία επέστρεψαν στα σπίτια τους λιγότεροι στρατιώτες και περισσότεροι από ανάπηροι. Kάθε ζωντανός φαντάρος είχε να θυμάται ένα νεκρό σύντροφο στην αγκαλιά του το θάνατο που πέρασε δίπλα του σχεδόν αγγίζοντάς τον. Kάθε γειτονιά, κάθε χωριό, κάθε πόλη της Eυρώπης, αλλά και του νέου κόσμου είχε να κλάψει και να τιμήσει κάποια δικά της παιδιά σ έ- ναν πόλεμο που έμοιαζε να έχει μόνο ηττημένους. Tα τρισάγια των εκκλησιών δεν αρκούσαν για να παρηγορήσουν τον πόνο, να δικαιολογήσουν στη μνήμη το αίμα, ν απορροφήσουν τη βουβή αγανάκτηση. Oι υπεύθυνοι, οι φορείς της πολιτικής εξουσίας, έ- στερξαν έτσι να διαχειριστούν την η- θική αυτή κρίση και αναπόφευκτα να παρέμβουν με πολιτικά και κρατικά μέτρα στη σχέση της κοινωνίας με το θάνατο, που μέχρι τότε επαφίετο αποκλειστικά σχεδόν στις φροντίδες των ιδιωτών και των εκκλησιών. Mιλώντας τη δημοσιονομική και ρητορική της γλώσσα, η πολιτική και κρατική γραφειοκρατία απαλλοτρίωσε πλατείες και δημοτικούς χώρους, χρηματοδότησε την ανέγερση μνημείων συμβόλων, ανακήρυξε ημερομηνίες γιορτής και αργίας για τις νίκες, κατάρτισε πρωτόκολλα τιμητικών εκδηλώσεων και εκφώνησε άπειρους δεκάρικους με την ευκαιρία των εγκαινίων. Στη Γαλλία μόνο είχαν ανεγερθεί μέχρι το 1925 περίπου τέτοια μνημεία, ενώ και στην Eλλάδα που θρηνούσε ε- πιπλέον τη μικρασιατική καταστροφή, μεγαλύτερης ή μικρότερης σημασίας μνημεία ή ηρώα αναγέρθηκαν σε πολλές πόλεις. H επιλογή του τόπου Tη θέση του κεντρικού Mνημείου της Aθήνας είχε αρχικά υποδείξει, το 1926, ένας από τους αξιωματικούς θρύλους του ελληνικού στρατού, ο στρατηγός και πλέον δικτάτορας, Θεόδωρος Πάγκαλος, που σχεδίαζε να τοποθετήσει στα Παλαιά Aνάκτορα, όχι βέβαια τη Bουλή, αλλά το α- ποκαλούμενο τότε υπουργείο Στρατιωτικών. Hταν μάλιστα το υπουργείο Στρατιωτικών που είχε δημοσιεύσει 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY 1998

20 Aγνωστος Στρατιώτης. Bαρύτιμες στολές και πόζες σε ένα τελετουργικό της βασιλικής εξουσίας. Φωτογραφία από τα εορτάσιμα για την εκατονταετηρίδα της ελληνικής βασιλικής δυναστείας. Kατ εξοχήν συμβολικό μνημείο, ο Aγνωστος Στρατιώτης βρίσκεται κάτω από την είσοδο της Bουλής, στην καρδιά της πρωτεύουσας αλλά και της χώρας. Σε κάθε επίσημη γιορτή, εθνική επέτειο ή επίσκεψη ξένου επισήμου, ο χώρος αποκτά τελετουργική λαμπρότητα (φωτ.: «Hνωμένοι Φωτορεπόρτερ»). στις 3 Mαρτίου 1926 την προκήρυξη του διαγωνισμού, που έφερε τη δική του υπογραφή. Oι φιλελεύθεροι είχαν αντιδράσει σε αυτή την θεωρούμενη ως στρατοκρατική πρωτοβουλία, γιατί στη θέση αυτή που είχε επιλέξει ο Πάγκαλος, στην πλατεία Συντάγματος, στην καρδιά της πρωτεύουσας, στα θεμέλια του κτιρίου όπου ήθελαν να εγκαταστήσουν τη Bουλή, το μνημείο έπαιρνε τον προφανή συμβολικό χαρακτήρα όχι μόνο της αναγνώρισης και της ευγνωμοσύνης του έθνους προς τον Aγνωστο Στρατιώτη, αλλά και της κρυφής αδιόρατης αμφισημίας της συμβολικής θεμελίωσης της Δημοκρατίας και γενικά του πολιτεύματος στο στρατό. Πρώτος ο γλύπτης και καθηγητής της αρχιτεκτονικής σχολής, Aντώνης Σώχος, είχε αντιδράσει δημόσια για την επιλογή της τοποθεσίας του μνημείου, δημοσιεύοντας μιαν επιστολή στις εφημερίδες της 14ης Mαρτίου Aκολούθησαν ύστερα και άλλοι. O καθηγητής και ακαδημαϊκός, Bασίλειος Kουρεμένος, που ήταν και ο βασικός εισηγητής της μετατροπής των Παλαιών Aνακτόρων σε Kοινοβούλιο, αντέδρασε επίσης στην επιλογή αυτή, αντιπροτείνοντας τη δυτική πλευρά της Aκρόπολης. O Aλέξανδρος Παπαναστασίου παρενέβη στη Bουλή, αλλά και ο διευθυντής της Eθνικής Πινακοθήκης και σημαντικό στέλεχος των φιλελεύθερων, Zαχαρίας Παπαντωνίου είχε αντισταθεί έντονα στην εμμονή των στρατιωτικών να πραγματοποιηθεί αυτό το σχέδιο, αντιπροτείνοντας ως λύση για το Mνημείο το μικρό βυζαντινό εκκλησάκι της Γοργοεπηκόου δίπλα στη Mητρόπολη. Λίγους μήνες μετά, με την ανατροπή της παγκαλικής δικτατορίας, το όλο θέμα πάγωσε, αλλά ενέσκυψε οξύτερο αργότερα, μετά τη θριαμβευτική επάνοδο του Bενιζέλου στην πρωθυπουργία, το 1928, οπότε και αποφασίσθηκε τελεσίδικα η εγκατάσταση της Bουλής, της Γερουσίας και του Συμβουλίου Eπικρατείας στα Παλαιά Aνάκτορα. Παρά τις αντιρρήσεις των συνεργατών του, ο Bενιζέλος, που δεν ήθελε να δυσαρεστήσει τους στρατιωτικούς, ιδιαίτερα τον πανίσχυρο Στρατιωτικό Σύνδεσμο, στον οποίο στηριζόταν, και με δεδομένο το ιδιαίτερο πολιτικό βάρος που είχαν οι αξιωματικοί σ όλη τη διάρκεια του μεσοπόλεμου, είχε τελικά συγκατανεύσει στην τοποθέτηση του μνημείου στο χώρο μπροστά από τη Bουλή. H επιλογή του καλλιτέχνη Tο μνημείο, που δεν συνίσταται μόνο στο γλυπτό του Aγνωστου Στρατιώτη, αλλά και στην όλη αρχιτεκτονική διαμόρφωση του χώρου, με τις μπρούτζινες ασπίδες, τις επιγραφές, τους μνημειακούς αναβαθμούς κ.λπ., είχε ανατεθεί, ύστερα α- πό το διαγωνισμό του 1926, στον αρχιτέκτονα Eμμανουήλ Λαζαρίδη για το φάκελο που αυτός είχε υποβάλει με το συμβολικό ψευδώνυμο «Σκρα» και για τον οποίο είχε συνεργαστεί με τον καθηγητή της γλυπτικής στη Σχολή Kαλών Tεχνών, Θωμά Θωμόπουλο, για τη φιλοτέχνηση του γλυπτικού μέρους της μελέτης. Mέλη της κριτικής επιτροπής του διαγωνισμού ήταν ο διευθυντής της Σχολής Kαλών Tεχνών, Γ. Iακωβίδης, ο αρχιτέκτονας, Aλ. Nικολούδης, και δύο υπάλληλοι της πολεοδομικής υπηρεσίας (οι Δημητρακόπουλος και Bουγιούκας). O Iακωβίδης είχε επικρίνει τη λύση «Σκρα», αποφαινόμενος θετικά υπέρ του φακέλου «Φοίνιξ», που είχε συνταχθεί από τον Δ. Tσιπούρα. Mεγάλο μέρος επίσης του αρχιτεκτονικού κόσμου είχε εκφράσει σοβαρές αντιρρήσεις για την προτεινόμενη ισοπέδωση με βαθιά και κρημνώδη εκβάθυνση του φυσικά επικλινούς εδάφους μπροστά από την είσοδο των Aνακτόρων. H προτεινόμενη αυτή παρέμβαση υποβάθμιζε και αντίβαινε στην όλη απλή και επιβλητική νεοκλασική πρόσοψη με τα δωρικού ρυθμού προπύλαια, που είχε σχεδιάσει έναν αιώνα πριν ο Φρειδερίκος φον Γκέρτνερ. Tο κτίριο α- ντί να εδράζεται στη γη φαινόταν πλέον να υπερυψώνεται γιγάντιο και αυθαίρετο επάνω σε έναν εξώστη. H μάλλον ατυχής μελέτη του Λαζαρίδη συνδύαζε σ ένα αυστηρό όσο και παγερό ύφος αρχαϊκά στοιχεία ε- μπνευσμένα από την Aκρόπολη με νεοτεριστικά στοιχεία που κατάγονται από την αρ νουβό και κυρίως την αρ ντεκό, συνδυασμό που ο Δημήτρης Φιλιππίδης αποκαλεί «μοντέρνο κλασικισμό». Oταν η τελική πραγματοποίηση του έργου αποφασίσθηκε το 1929 και με νομότυπο πρόσχημα ότι η αρχική μελέτη δεν ανέφερε το όνομα του γλύπτη που θα φιλοτεχνούσε το κεντρικό γλυπτό μνημείο, ο Θ. Θωμόπουλος παραμερίστηκε. Eίναι ενδιαφέρον το γεγονός ότι η επιτροπή συμφώνησε ομόφωνα με αυτή τη μεταβολή, ύστερα από πρόταση του ί- διου του βραβευμένου αρχιτέκτονα, με το σκεπτικό ότι το αρχικά προτεινόμενο έργο του Θ. Θωμόπουλου είχε «κίνησιν και σύνθεσιν φεύγουσα» (!), η οποία δεν άρμοζε στη «συμμετρική» σύνθεση της όλης μελέτης, που απαιτούσε μια παράσταση με «αδράνεια»! Aναζητήθηκε λοιπόν μια άλλη γλυπτική σύνθεση και ο υπουργός Παιδείας, Γεώργιος Παπανδρέου, απαίτησε να εγκριθεί η όποια νέα πρόταση από τον καθηγητή της γλυπτικής Kώστα Δημητριάδη, θεωρώντας τον ως τον πλέον αρμόδιο για μια τέτοια κρίση! Eτσι το έργο του Θ. Θωμόπουλου, ύστερα από πρόταση του Δημητριάδη, αντικαταστάθηκε με τον «Nεκρό Oπλίτη», του οποίου τυπικά εμφανιζόταν ως δημιουργός ο γλύπτης Φωκίων Pοκ, βοηθός του Δημητριάδη στην Aνωτάτη Σχολή Kαλών Tεχνών, ο οποίος στην πραγ- Συνέχεια στην 22η σελίδα KYPIAKH 25 OKTΩBPIOY H KAΘHMEPINH 21

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα

Κεφάλαιο 7. Kλασική Εποχή. Οι Τέχνες και τα Γράμματα Κεφάλαιο 7 Kλασική Εποχή Οι Τέχνες και τα Γράμματα Στόχοι: Mε το τέλος της ενότητας οι μαθητές να είναι σε θέση να διαπιστώσουν τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της ελληνικής τέχνης σε συνδυασμό με τις πολιτικές

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. ΓΙΑΝΝΗΣ ΜΟΡΑΛΗΣ (1916-2009): Η ζωή και το έργο του μεγάλου ζωγράφου, χαράκτη, σκηνογράφου και δάσκαλου. Η ζωή και το έργο του Γιάννης Μόραλης (Αρτα, 1916-Αθήνα 2009) Ζωγράφος και χαράκτης, μια από τις

Διαβάστε περισσότερα

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής

Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής ΑΝΑΓΝΩΣΗ - ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΗΦΑΙΣΤΟΥ Η θεώρηση και επεξεργασία του θέματος οφείλει να γίνεται κυρίως από αρχιτεκτονικής απόψεως. Προσπάθεια κατανόησης της συνθετικής και κατασκευαστικής δομής

Διαβάστε περισσότερα

Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα)

Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα) Μεταπολεμική αρχιτεκτονική (παγκόσμιος πόλεμος κ ύστερα) ΔΑΛΑΚΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΑΛΟΦΩΝΟΥ ΥΑΚΙΝΘΗ ΚΑΡΑΜΟΥΖΗΣ ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΚΑΤΣΙΚΟΓΙΩΡΓΟΣ ΟΡΦΕΑΣ ΚΟΥΦΟΛΑΜΠΡΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ ΛΙΟΓΑ ΕΛΕΝΑ Πολυκατοικίες σε μεγάλες πόλεις από

Διαβάστε περισσότερα

Γ Ε Ν Ι Κ Ε Σ Π Λ Η Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Ε Σ ΘΕΜΑ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: ΟΝΟΜΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ (ΙΔΙΟΤΗΤΑ):

Γ Ε Ν Ι Κ Ε Σ Π Λ Η Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Ε Σ ΘΕΜΑ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: ΟΝΟΜΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ (ΙΔΙΟΤΗΤΑ): Γ Ε Ν Ι Κ Ε Σ Π Λ Η Ρ Ο Φ Ο Ρ Ι Ε Σ ΘΕΜΑ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ: ΟΝΟΜΑ ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΗ (ΙΔΙΟΤΗΤΑ): ΤΥΠΟΣ ΜΝΗΜΕΙΟΥ ΠΡΟΤΟΜΗ ΟΜΑΔΑ ΓΛΥΠΤΩΝ ΣΥΝΘΕΣΗ ΣΙΝΤΡΙΒΑΝΙ ΑΝΔΡΙΑΝΤΑΣ ΕΦΙΠΠΟΣ ΑΝΔΡΙΑΝΤΑΣ ΓΛΥΠΤΟ ΛΑΜΠΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟ

Διαβάστε περισσότερα

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική»

«Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» ΓΡΑΦΕΙΟ ΔΙΑΣΥΝΔΕΣΗΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΚΑΙ ΣΤΑΔΙΟΔΡΟΜΙΑΣ «Οι Σπουδές στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης» Πολυτεχνική Σχολή Τμήμα Αρχιτεκτόνων Καθηγητής Μιχαήλ Ε. Νομικός «Οι Σπουδές στην Αρχιτεκτονική» Δεκέμβριος

Διαβάστε περισσότερα

Επιστημονική, Εκπαιδευτική, Ερευνητική δραστηριότητα κατά την τελευταία δεκαετία.

Επιστημονική, Εκπαιδευτική, Ερευνητική δραστηριότητα κατά την τελευταία δεκαετία. Επιστημονική, Εκπαιδευτική, Ερευνητική δραστηριότητα κατά την τελευταία δεκαετία. Όνομα, ειδικότητα, θέση στο Ίδρυμα: Γιώργος Παρμενίδης, αρχιτέκτων μηχανικός, δρ. Καθηγητής στην περιοχή του Αρχιτεκτονικού

Διαβάστε περισσότερα

Δήμος Πειραιά. «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά»

Δήμος Πειραιά. «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά» Δήμος Πειραιά «Ξαναχτυπάει το ρολόι του Πειραιά» ΙΣΤΟΡΙΑ Το πολεοδομικό σχέδιο ολοκληρώθηκε το 1832 από τους αρχιτέκτονες Σταμάτιο Κλεάνθη και Εδουάρδο Σάουμπερτ, ακολουθώντας στις βασικές του γραμμές

Διαβάστε περισσότερα

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ

ψ Ρ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ -N^ ->5^ **' ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ ψ Ρ ' '.'."» *?' Ρ -N^ ->5^ ι"*** **' "HSf % ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ ΚΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ ΑΣΗΜΙΝΑ ΛΕΟΝΤΗ Το Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων

Διαβάστε περισσότερα

αναδιπλώσεις της μορφής και της ύλης

αναδιπλώσεις της μορφής και της ύλης αναδιπλώσεις της μορφής και της ύλης ζωγραφική - κόσμημα Η Ρουμπίνα Σαρελάκου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1950. Αρχικά μαθήτευσε κοντά στους ζωγράφους Π. Σαραφιανό, Ν.Νικολάου και Γ. Μόραλη. Τελείωσε το Εργαστήριο

Διαβάστε περισσότερα

Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας

Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας Χριστόφορος Παντελάτος Κατερίνα Σαχίνογλου Μαρία Στεργίου Γιάννης Πουλής Έξαρχος Καλύβας Το κίνημα του νεοκλασικισμού τοποθετείται στα μέσα του 18ου έως τις αρχές του 19ου αιώνα Κυριαρχία αστικής τάξης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΛΕΣΧΗΣ LIONS ΡΟΔΟΥ

ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΛΕΣΧΗΣ LIONS ΡΟΔΟΥ ΔΙΑΧΡΟΝΙΚΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΛΕΣΧΗΣ LIONS ΡΟΔΟΥ 1. ΚΑΤΑΣΚΕΥΗ ΣΤΑΘΜΟΥ ΠΡΩΤΩΝ ΒΟΗΘΕΙΩΝ Σε μια από τις πιο τουριστικές περιοχές της Ρόδου, το Φαληράκι, η Λέσχη Ρόδου προκειμένου να βοηθήσει στην κάλυψη της πρωτοβάθμιας

Διαβάστε περισσότερα

www.kalymnikifilia.gr

www.kalymnikifilia.gr Η επιρροή του ελληνικού πολιτισμού και της ελληνικής γλώσσας στη διαμόρφωση του ρωσικού εκπαιδευτικού συστήματος (το παράδειγμα των Εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της Μόσχας) ΒΑΝΤΙΜ ΓΙΑΡΟΒΟÏ Kαθηγητής μουσικής

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ»

ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ,,^ -^,;-,..:..,, : χ λ κ«:! «e.«?s"'h. ΗΗΗΜΗΗΒ ΤΑ ΝΕΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ «ΠΑΜΕ ΣΤΗΝ ΑΚΡΟΠΟΛΗ» ΚΑΙ «ΠΑΜΕ ΣΤΟΝ ΑΡΧΑΙΟ ΠΕΡΙΠΑΤΟ ΤΗΣ ΑΚΡΟΠΟΛΗΣ» ΕΙΡΗΝΗ ΚΑΙΜΑΡΑ Τα καινούρια προγράμματα του Τμήματος Εκπαιδευτικών

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ

ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ ΝΑΥΠΛΙΟ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΠΟΛΕΟΔΟΜΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΜΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΕΡΓΑ ΑΝΑΠΛΑΣΗΣ ΗΠΑΛΙΑΠΟΛΗ ΒΥΖΑΝΤΙΟ ΚΑΙ ΠΡΟΝΟΙΑ 1 Η ΝΕΩΤΕΡΗ ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ 2 Τα εργαλεία ανάγνωσης της ταυτότητας της πόλης. Τα εργαλεία

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας»

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ. «Η Νίκη της Δράμας» Δράμα 29-10-2013 ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ «Η Νίκη της Δράμας» Πραγματοποιήθηκαν στις 28 Οκτώβρη 2013 τα αποκαλυπτήρια του μνημείου - σύμβολο για την επέτειο των 100 χρόνων από την απελευθέρωση του τόπου μας, που γιορτάζουμε

Διαβάστε περισσότερα

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης

Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο Σχολή Ανθρωπιστικών Σπουδών Τέχνη Χώρος Όψεις Ανάπτυξης ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΗ ΗΜΕΡΙΔΑ Εθνικό Κέντρο Δημόσιας Διοίκησης και Αυτοδιοίκησης Πειραιώς 211, Ταύρος Σάββατο, 23 Νοεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ & ΠΡΟΤΑΣΗ ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ιι. ΣΤΑΔΙΟ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ιιι. ΣΥΝΘΕΤΙΚΟ ΣΤΑΔΙΟ ι. ΣΤΑΔΙΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ α. Αρχειακή έρευνα β. Βιβλιογραφική έρευνα γ. Έρευνα

Διαβάστε περισσότερα

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα)

«Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015. Έλληνες ζωγράφοι. Της Μπιλιούρη Αργυρής. (19 ου -20 ου αιώνα) «Η θάλασσα μάς ταξιδεύει» The sea travels us e-twinning project 2014-2015 Έλληνες ζωγράφοι (19 ου -20 ου αιώνα) Της Μπιλιούρη Αργυρής Η ιστορία της ζωγραφικής στην νεοελληνική ζωγραφική Η Ελληνική ζωγραφική

Διαβάστε περισσότερα

Το αστικό πράσινο και τα μνημεία του Πειραιά Ένα σχέδιο ανασυγκρότησης του δημόσιου χώρου

Το αστικό πράσινο και τα μνημεία του Πειραιά Ένα σχέδιο ανασυγκρότησης του δημόσιου χώρου Το αστικό πράσινο και τα μνημεία του Πειραιά Ένα σχέδιο ανασυγκρότησης του δημόσιου χώρου Νίκος Μπελαβίλας Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ Ιανουάριος 2013 1. Πειραιάς Ελεύθεροι χώροι και πράσινο Σε

Διαβάστε περισσότερα

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη

Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΓΙΟΥ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ Κυκλαδική τέχνη και σύγχρονη αφηρημένη τέχνη Νάγια Οικονομίδου 2014-2015 1 Περιεχόμενα Πρόλογος...3 1. Γνωρίσματα Κυκλαδικής Τέχνης...4 Πτυόσχημα ειδώλια.5 Βιολόσχημα ειδώλια 6

Διαβάστε περισσότερα

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά

Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Επίσκεψη στην Αρχαία Αγορά Η Αγορά ήταν η μεγαλύτερη πλατεία της πόλης. Η πλατεία άρχισε να χρησιμοποιείται ως δημόσιος χώρος από τα αρχαϊκά χρόνια. Μέχρι τότε στην περιοχή υπήρχαν σπίτια και τάφοι. Ο

Διαβάστε περισσότερα

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου

Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Ξενοδοχείο 4* «Virginia Hotel» εκτός Σχεδίου Δήμος Ρόδου Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ

ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Για τη σχολική χρονιά 2015-2016 (διάστημα Οκτωβρίου-Δεκεμβρίου) θα πραγματοποιούνται δωρεάν για μαθητές Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης

Διαβάστε περισσότερα

H ΠEPIOXH TOY METΣ MAΘHMATA ΓIA TON ΣXEΔIAΣMO TOY AΣTIKOY XΩPOY AΠO MIA ΓEITONIA THΣ AΘHNAΣ

H ΠEPIOXH TOY METΣ MAΘHMATA ΓIA TON ΣXEΔIAΣMO TOY AΣTIKOY XΩPOY AΠO MIA ΓEITONIA THΣ AΘHNAΣ E.M.Π. ΣXOΛH APXITEKTONΩN AKAΔHMAΪKO ETOΣ 2008-09 TOMEIΣ I, II, III 9ο XEIMEPINO EΞAMHNO MAΘHMA: APXITEKTONIKOΣ ΣXEΔIAΣMOΣ 9: AΣTIKOΣ ΣXEΔIAΣMOΣ H ΠEPIOXH TOY METΣ MAΘHMATA ΓIA TON ΣXEΔIAΣMO TOY AΣTIKOY

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΑΘΗΜΑ ΠΡΟΤΖΕΚΤ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΧΩΡΟΙ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΟ ΑΡΧΑΙΟ ΔΙΟΝ ΤΟΠΟΘΕΣΙΑ Το Δίον ήταν μια αρχαιότατη πόλη στρατηγικής σημασίας και μια από τις πιο φημισμένες μακεδονικές πολιτείες. Η γεωγραφική θέση

Διαβάστε περισσότερα

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013

Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 Α Κύκλος: 1 14 Ιουλίου 2013 ΔΕΥΤΕΡΑ, 1 Ιουλίου Άφιξη στο ξενοδοχείο Ιλισός και τακτοποίηση στα δωμάτια 17:30 Κέρασμα και συνάντηση με τους υπεύθυνους των Θερινών Σχολείων 20:30-23:00 ΤΡΙΤΗ, 2 Ιουλίου 09:30-10:00

Διαβάστε περισσότερα

ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 1 τα ξενητεμένα

ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 1 τα ξενητεμένα ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 1 τα ξενητεμένα ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 2 ksenitemena:layout 1 10/2/2009 11:03 μ Page 3 IΩΑΝΝΗΣ ΜΠΑΓΚΑΣ μαρμάρινο ταφικό μνημείο, του Ιωάννη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ. Ελευσίνα. 08 / 09 /2011 Αρ. Πρωτ. 21413

ΓΕΝΙΚΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ. Ελευσίνα. 08 / 09 /2011 Αρ. Πρωτ. 21413 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΕΛΕΥΣΙΝΑΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ Διεύθυνση:Χατζηδάκη 41 & Δήμητρος ΕΛΕΥΣΙΝΑ Πληρ.: κ. Π. Λινάρδος Τηλ.: 210 5537 309 Fax: 210 5537 279 Email: Ελευσίνα. 08 / 09 /2011 Αρ. Πρωτ. 21413

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ

Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΤΕΙ ΣΕΡΡΩΝ ΣΧΟΛΗ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΩΝ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΔΟΜΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ Θέμα: ΟΡΓΑΝΩΣΗ & ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΓΡΑΜΜΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗΣ & ΟΙΚΟΔΟΜΙΚΗΣ Σύνταξη κειμένου: Μαρία Ν. Δανιήλ, Αρχιτέκτων

Διαβάστε περισσότερα

Το εμβληματικό της κτίριο

Το εμβληματικό της κτίριο Θεσσαλονίκη, Φεβρουάριος 2014 Η Χριστιανική Αδελφότητα Νέων Θεσσαλονίκης Η ΧΑΝ Θεσσαλονίκης ιδρύεται ως σωματείο κοινωφελές, μη κερδοσκοπικό το 1921. Οι δραστηριότητές της επικεντρώνονται στους νέους ανθρώπους,

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας.

ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ. που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες μας. ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΕΣ ΟΙΚΟΔΟΜΕΣ: ΔΙΑΔΡΟΜΗ ΣΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ, ΟΡΑΜΑ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ Λεμεσός, πόλη μας αγαπημένη. Η πόλη που γεννηθήκαμε, η πόλη που μεγαλώνουμε. Πόλη που γέννησες και ανάθρεψες τους γονείς και τους παππούδες

Διαβάστε περισσότερα

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης

Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Νεοκλασική μορφολογία και βασικές αρχές δόμησης Βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού 1. Το δομικό σύστημα που χρησιμοποιείται είναι αυτό της «δοκού επί στύλου», δηλ. κατακόρυφοι φέροντες

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ

ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΕΜΠ ΣΧΟΛΗΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΤΟΜΕΙΣ Ι,ΙΙ,ΙΙΙ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2006 07 9ο ΧΕΙΜΕΡΙΝΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΜΑΘΗΜΑ : ΑΡΧΙΤΕΚΟΝΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ 9: ΑΣΤΙΚΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΣ ΑΝΑΠΛΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΟΧΗ ΡΙΖΟΥΠΟΛΗΣ ΠΕΡΙΣΣΟΥ ΟΜΑ Α 2 ΠΕΡΙΟΧΗ Β

Διαβάστε περισσότερα

Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας

Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας Ιστορία της πόλης και της πολεοδομίας Ενότητα 3: Σχέδια πόλεως για την Αθήναπρωτεύουσα Δώρα Μονιούδη-Γαβαλά Σχολή Οργάνωσης και Διοίκησης Επιχειρήσεων Τμήμα Διαχείρισης Πολιτισμικού Περιβάλλοντος και Νέων

Διαβάστε περισσότερα

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους»

«Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» «Τα ιστορικά-πολιτιστικά χαρακτηριστικά του Λαυρείου και προτάσεις για την ανάδειξή τους» Γιώργος Ν. Δερμάτης, Δρ. Ιστορίας-Κώστας Γ. Μάνθος, MSc Αρχιτέκτων Εταιρεία Μελετών Λαυρεωτικής Λαύρειο, 14 Δεκεμβρίου

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα. Ιστορία Κατασκευών ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ανώτατο Εκπαιδευτικό Ίδρυμα Πειραιά Τεχνολογικού Τομέα Ιστορία Κατασκευών Ενότητα 4.3: Αρχιτεκτονικές - οικοδομικές λεπτομέρειες αστικών κτιρίων 19 ου αιώνα στην Ελλάδα. Μελέτη περίπτωσης:

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος

Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Σχόλια και υποδείξεις για το Σχέδιο Μαθήματος Ακολούθως αναπτύσσονται ορισμένα διευκρινιστικά σχόλια για το Σχέδιο Μαθήματος. Αφετηρία για τον ακόλουθο σχολιασμό υπήρξαν οι σχετικές υποδείξεις που μας

Διαβάστε περισσότερα

1. ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 2. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 3. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 4. Η ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ

1. ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 2. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 3. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 4. Η ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 1. ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΛΕΜΕΣΟΥ 2. ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΚΛΗΡΟΝΟΜΙΑ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 3. ΤΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΗΣ 4. Η ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΩΝ ΚΤΙΡΙΩΝ ΣΤΗΝ ΛΕΜΕΣΟ 5. Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ 6. ΣΧΕΔΙΟ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΜΕΤΑΞΥ ΠΑΛΑΙΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ

ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ ΛΕΥΚΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ Μια πολύπαθη Ιστορία κουβαλάει στους πέτρινους τοίχους του το κατ εξοχήν σύμβολο της Θεσσαλονίκης. Ο Λευκός Πύργος της Θεσσαλονίκης είναι ένας Πύργος

Διαβάστε περισσότερα

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας

ποδράσηη Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΕΣ ΕΠΙΣΚΕΨΕΙΣ ΜΑΘΗΤΩΝ 9 ποδράσηη 5 Σχέδια εργασίας σχολείων-μουσείων σχολικού έτους 2011-2012 «Αθανασάκειο» Αρχαιολογικό Μουσείο Βόλου Γυμνάσιο Αγιάς Λάρισας Διονυσία Διονυσίου Σιδώνια ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή.

Αφ ενός στην ανάγκη περιορισμού και ελέγχου των οξύτατων προβλημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι, οι εργαζόμενοι και η ιδία ως περιοχή. Ομιλία Αντιπεριφερειάρχη Δυτικής Αττικής κ. Γ. Βασιλείου στην ανοικτή σύσκεψη-παρουσίαση του στρατηγικού σχεδίου ΔΥΤΙΚΗ ΑΤΤΙΚΗ 2020+ Πνευματικό Κέντρο Ασπροπύργου 25-5-2015 Σας καλωσορίζουμε σε μια ιδιαίτερη

Διαβάστε περισσότερα

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων

1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1. το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 1 το αρχαιολογικό μουσείο ιωαννίνων 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 2 1:Layout 1 10/2/2009 11:00 μ Page 3 ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΠΥΡΡΟΣ αντίγραφο από πρωτότυπο του 3ου π.χ. αι. της

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΜΥΡΝΗΣ

ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΜΥΡΝΗΣ ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΣΜΥΡΝΗΣ Ολοκληρώθηκε το έργο ανάπλασης στην ιστορική πλατεία Χρυσοστόμου Σμύρνης και τα πρώτα δείγματα αποδοχής του από τους δημότες είναι εντυπωσιακά. Ο επανασχεδιασμός του

Διαβάστε περισσότερα

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος

ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης. Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119 Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Δημήτρης Πλάντζος ΙΑ119: Θεωρητικές και μεθοδολογικές αρχές στη μελέτη της κλασικής τέχνης Το μάθημα προφέρει μια συστηματική και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΗΣ

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΣΧΕΔΙΑΣΗΣ ΠΡΟΪΟΝΤΩΝ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΗΣ ΚΟΙΝΟΧΡΗΣΤΟΣ ΚΑΔΟΣ ΑΠΟΡΡΙΜΜΑΤΩΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΣ 2013 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2014 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ: ΣΚΟΥΡΜΠΟΥΤΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ

ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΙΚΤΥΟ ΟΙΝΟΠΟΙΩΝ ΝΟΜΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ Το ίκτυο Οινοποιών Νοµού Ηρακλείου ιδρύθηκε ως αστική µη κερδοσκοπική εταιρεία τον Νοέµβριο του 2006 και αποτελεί την κύρια συλλογική, συγκροτηµένη και συντονισµένη έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΛΑΡΙΣΑΙΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Λάρισα 27-05-2015

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΛΑΡΙΣΑΙΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Λάρισα 27-05-2015 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΔΗΜΟΣ ΛΑΡΙΣΑΙΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟΥ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ Λάρισα 27-05-2015 ΑΠΟΦΑΣΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΖΩΗΣ ΑΡΙΘΜΟΣ ΑΠΟΦΑΣΗΣ 27 ΘΕΜΑ: Χρήσεις γης του ΚΧ 871 Χώρος Πρασίνου

Διαβάστε περισσότερα

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK

Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ ΤΗΣ ALPHA BANK Η σηµερινή φυσιογνωµία της Βιβλιοθήκης της Alpha Βank διαµορφώθηκε µετά το 2000 µε τη συγχώνευση της Alpha Τραπέζης Πίστεως µε την Ιονική Τράπεζα. Τότε και οι Βιβλιοθήκες των

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ

ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΤΕΧΝΙΚΟ ΕΠΙΜΕΛΗΤΗΡΙΟ ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΜΗΜΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ ΜΟΝΙΜΗ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΟΥ ΕΡΓΟΥ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΙΑΚΗ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΞΗ του Κύπριου αρχιτέκτονα Ζήνωνα Σιερεπεκλή. ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 07-05-2010-ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ

ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΔΙΟΥ, Αλέξανδρος Μπαξεβανάκης, ΒΠΠΓ ΔΙΟΝ ΑΠΟ ΤΙΣ ΠΙΟ ΟΝΟΜΑΣΤΕΣ ΠΟΛΕΙΣ ΤΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Το αρχαίο Δίον του Ολύμπου βρίσκεται 15 χλμ. νότια της Κατερίνης, στους πρόποδες του Ολύμπου δίπλα στο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ

ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΣΥΝΤΗΡΗΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΩΝ & ΕΡΓΩΝ ΤΕΧΝΗΣ ΚΩΔΙΚΟΠΟΙΗΣΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Δεν έχει καταχωρηθεί κωδικός επαγγέλματος από την Εθνική Στατιστική Υπηρεσία ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ Αντικείμενο του ισχύοντος προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014

Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας. κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 Θέμα Α1 Ενδεικτικές απαντήσεις στα θέματα της Ιστορίας κατεύθυνσης των Πανελλαδικών εξετάσεων 2014 ΟΜΑΔΑ ΠΡΩΤΗ Α) Με τη βιομηχανική επανάσταση καθώς η κατοχή γης έπαυε προοδευτικά να είναι πηγή εξουσίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ» Αγγελικής Χατζημιχάλη 6, Πλάκα, τηλ. 2103243987

ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ» Αγγελικής Χατζημιχάλη 6, Πλάκα, τηλ. 2103243987 ΜΟΥΣΕΙΟ ΛΑΪΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ «ΑΓΓΕΛΙΚΗ ΧΑΤΖΗΜΙΧΑΛΗ» Αγγελικής Χατζημιχάλη 6, Πλάκα, τηλ. 2103243987 Εκπαιδευτικά προγράμματα μουσειακής αγωγής για σχολικές ομάδες Σχολικό έτος 2015 2016 Οι εξειδικευμένες

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438

ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ. Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών. Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 ΤΜΗΜΑ ΕΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΦΑΡΜΟΣΜΈΝΩΝ ΤΕΧΝΏΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΔΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ Μάθημα: Τεχνολογία Υλικών Όνομα: Νικόλαος Καρναμπατίδης ΑΕΜ:438 Εξάμηνο: 8 ο (εικ.1) Νίκη της ΣαμοθράκηςParis, Musée du Louvre Φθορά:

Διαβάστε περισσότερα

Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι.

Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι. Η ύδρευση της Θεσσαλονίκης σε ταχυδρομικά δελτάρια του 20 ου αι. Η Θεσσαλονίκη υδρευόταν κυρίως από τις πηγές στο Χορτιάτη, το Ρετζίκι και τη Σταυρούπολη. Μέσα στην πόλη υπήρχαν επίσης πηγάδια, δεξαμενές

Διαβάστε περισσότερα

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε

Β2. β) Πρώτα απ όλα: Αρχικά παράλληλα: ταυτόχρονα εξάλλου: άλλωστε ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α.1 Το συγκεκριμένο κείμενο αναφέρεται στην ανάγκη προσέγγισης των αρχαίων χώρων θέασης και ακρόασης από τους Νεοέλληνες. Επρόκειτο για τόπους έκφρασης συλλογικότητας. Επιπλέον, σ αυτούς γεννήθηκε

Διαβάστε περισσότερα

H Μητροπολιτική Αθήνα αντιμετωπίζει ριζικές αλλαγές και σύνθετα πολεοδομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα

H Μητροπολιτική Αθήνα αντιμετωπίζει ριζικές αλλαγές και σύνθετα πολεοδομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα 1 2 H Μητροπολιτική Αθήνα αντιμετωπίζει ριζικές αλλαγές και σύνθετα πολεοδομικά, περιβαλλοντικά και κοινωνικά προβλήματα 3 Περιβαλλοντική υποβάθμιση 4 Σε αναζήτηση της σύγχρονης ταυτότητας 5 Ανεργία -

Διαβάστε περισσότερα

«Η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ θα ήταν µια νέα πνοή για τους ευρωπαϊκούς λαούς»

«Η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ θα ήταν µια νέα πνοή για τους ευρωπαϊκούς λαούς» «Η νίκη του ΣΥΡΙΖΑ θα ήταν µια νέα πνοή για τους ευρωπαϊκούς λαούς» Η Ρένα ούρου, µέλος του ΣΥΡΙΖΑ και εκλεγµένη Περιφερειάρχης Αττικής (η διοικητική περιφέρεια της Αθήνας), από την 1η Σεπτεµβρίου 2014,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΟΥΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ. - Γενική Εισαγωγή..2. - Iστορική αναδρομή...3-4. - Περιγραφή του χώρου...5-8. - Επίλογος...9. - Βιβλιογραφία 10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ - Γενική Εισαγωγή..2 - Iστορική αναδρομή....3-4 - Περιγραφή του χώρου.....5-8 - Επίλογος...9 - Βιβλιογραφία 10 1 Γενική Εισαγωγή Επίσκεψη στο Επαρχιακό Μουσείο Πάφου Το Επαρχιακό Μουσείο της

Διαβάστε περισσότερα

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο

Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο Η Λίνδος απέχει 50 χλμ. νότια από την πόλη της Ρόδου. Ο οικισμός διατηρεί το χρώμα και την ατμόσφαιρα μιας άλλης εποχής. Κυρίαρχο στοιχείο ο ρομαντισμός, που καταλαμβάνει τον επισκέπτη, μόλις φθάσει στο

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα εισήγησης : «Το Τραμπάντζειο Γυμνάσιο Σιάτιστας και η προσφορά του»

Θέμα εισήγησης : «Το Τραμπάντζειο Γυμνάσιο Σιάτιστας και η προσφορά του» Θέμα εισήγησης : «Το Τραμπάντζειο Γυμνάσιο Σιάτιστας και η προσφορά του» Άφυτες, καμπυλωτές βουνοκορφές Και μέσα στα πέτρινα κύματα Στο δίπτυχο αγριάδας και ερημιάς Η Σιάτιστα. Οι Σιατιστινοί αναπτύσσουν

Διαβάστε περισσότερα

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος

Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Οι Μαθητές: Αγγελόπουλος Ηρακλής Ανδρεσάκης Κωνσταντίνος Ο Πειραιάς (Αρχαία Ελληνικά: Πειραιεύς) είναι πόλη της περιφέρειας Αττικής και διαθέτει τον σημαντικότερο λιμένα της Ελλάδας και της ανατολικής

Διαβάστε περισσότερα

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ

Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ Η ανάλυση των στοιχείων στο Παρατηρητήριο στο αρχαίο θέατρο ΑΡΧΑΙΟ ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΛΥΔΩΝΑΣ. βασίσθηκε στην εργασία που εκπόνησε ειδική επιστημονική ομάδα υπό τους κ.κ. Λάζαρο Κολώνα τ. γενικό Διευθυντή Αρχαιοτήτων

Διαβάστε περισσότερα

Δομή και Περιεχόμενο

Δομή και Περιεχόμενο Υπουργείο Παιδείας & Πολιτισμού Διεύθυνση Δημοτικής Εκπαίδευσης Δομή και Περιεχόμενο Ομάδα Υποστήριξης Νέου Αναλυτικού Προγράμματος Εικαστικών Τεχνών Ιανουάριος 2013 Δομή ΝΑΠ Εικαστικών Τεχνών ΕΙΚΑΣΤΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ

ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Η ΓΕΦΥΡΑ ΤΟΥ ΚΑΣΤΡΟΥ ΣΤΟ ΚΑΣΤΡO ΤΗΣ ΚΩ Το Κάστρο των Ιπποτών είναι ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά μνημεία της Κω. Ιδιαίτερα εντυπωσιακό και επιβλητικό είναι ένα από τα αξιοθέατα που κάθε επισκέπτης του νησιού πρέπει να

Διαβάστε περισσότερα

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος

Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος [IA11] ΚΛΑΣΙΚΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΑ Α Αρχαιολογία των γεωμετρικών και αρχαϊκών χρόνων (1100-480 π.χ.). Δημήτρης Πλάντζος Πρώιμοι και Γεωμετρικοί χρόνοι (1100-700 π.χ.) Οι περίοδοι της αρχαίας ελληνικής τέχνης:

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΧΑΡΑΓΚΙΩΝΗ ΚΡΙΕΖΩΤΟΥ 11, ΑΘΗΝΑ

ΟΜΙΛΟΣ ΧΑΡΑΓΚΙΩΝΗ ΚΡΙΕΖΩΤΟΥ 11, ΑΘΗΝΑ ΟΜΙΛΟΣ ΧΑΡΑΓΚΙΩΝΗ ΚΡΙΕΖΩΤΟΥ 11, ΑΘΗΝΑ Αεροφωτογραφία περιοχής Φωτογραφίες κτιρίου και γειτονικών ακινήτων άποψη από γωνία Βαλαωρίτου και Κριεζώτου άποψη από Ακαδηµίας και Κριεζώτου Κριεζώτου 11, ΑΘήνα

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα του συνεδρίου ήταν «Ο Πολιτισμός ως Αντίδοτο στην Κρίση»

Θέμα του συνεδρίου ήταν «Ο Πολιτισμός ως Αντίδοτο στην Κρίση» Συμμετοχή του ΤΕΥ-ΑΤΗΚ στο 37 ο Πανελλήνιο Συνέδριο της ΠΕΕ-ΟΤΕ Το ΤΕΥ-ΑΤΗΚ, μετά από σχετική πρόσκληση, συμμετείχε στις εργασίες του 37 ο Πανελλήνιου Συνεδρίου της Πολιτιστικής Ένωσης Εργαζομένων ΟΤΕ

Διαβάστε περισσότερα

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας

Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων. Λόφος Μουσών. Φύλλα εργασίας Κέντρο Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης Δραπετσώνας & Τροιζήνας Μεθάνων Λόφος Μουσών Φύλλα εργασίας Στόχος των φύλλων εργασίας είναι να ανιχνευθούν βιωματικά στον χώρο τα κυριότερα στοιχεία της ανάπλασης του

Διαβάστε περισσότερα

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης

Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Masaccio, ο πρόωρα χαμένος ιδρυτής της Αναγέννησης Εικόνα 1: Η πληρωμή του φόρου, παρεκκλήσιο Brancacci, Φλωρεντία Εικόνα 2: Η εκδίωξη από τον παράδεισο, παρεκκλήσιο Brancacci. Πριν και μετά την αποκατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας:

Στο πλαίσιο των Αξόνων Προτεραιότητας: «ΘΑΛΗΣ: Ενίσχυση της Διεπιστημονικής ή και Διιδρυματικής έρευνας και καινοτομίας με δυνατότητα προσέλκυσης ερευνητών υψηλού επιπέδου από το εξωτερικό μέσω της διενέργειας βασικής και εφαρμοσμένης έρευνας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ

ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΟΛΠ Α.Ε. ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ ΠΑΓΚΑΛΟΥ ΑΝΤΙΠΡΟΕΔΡΟΥ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗΣ ΤΟΥ MASTER PLAN ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΚΤΗΣ ΠΕΙΡΑΙΑ ΤΡΙΤΗ 4 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2011 Ο.Λ.Π. Α.Ε. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΟΜΙΛΙΑ ΘΕΟΔΩΡΟΥ

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑ ΞΕΝΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑ ΞΕΝΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 1o ΕΠΑΛ ΚΟΡΩΠΙΟΥ Σχολικό έτος 2012-2013 ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑ ΞΕΝΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΩΝ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Επιβλέποντες Καθηγητές Ζώρζου Δήμητρα Βελώνης Νικόλαος Ερευνητική ομάδα: 1. Αραβαντινός Ιωάννης 2.

Διαβάστε περισσότερα

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ

ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ICOM ΔΙΕΘΝΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΜΟΥΣΕΙΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΤΜΗΜΑ Αγ.Ασωμάτων 15 ΑΘΗΝΑ 105 53 Τηλ./Fax: 210 3219414 www.otenet.gr/icom Email icom@otenet.gr ICOM και ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ Το Διεθνές Συμβούλιο Μουσείων ιδρύθηκε

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΥΨΗΛΗΣ ΕΝΘΑΛΠΙΑΣ

ΓΕΩΘΕΡΜΙΑ ΥΨΗΛΗΣ ΕΝΘΑΛΠΙΑΣ Πιστοί στη δέσμευση μας για την προστασία του μοναδικού και ευαίσθητου περιβάλλοντος του νησιού μας και σύμφωνοι με τις αρχές της αειφόρους και βιώσιμης ανάπτυξης, εργαστήκαμε και συνεχίζουμε να εργαζόμαστε

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το Σύντομη περιγραφή Το Ελληνικό Παιδικό Μουσείο

Διαβάστε περισσότερα

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1

33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 ΕΝΑ ΓΟΗΤΕΥΤΙΚΟ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΑ ΒΥΖΑΝΤΙΝΑ ΧΡΟΝΙΑ, ΓΕΜΑΤΟ ΕΚΠΛΗΞΕΙΣ ΚΑΙ ΠΟΛΛΑ ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ. 33 Ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΑΣΥΛΟ ΤΟΥ ΠΑΙΔΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Ε2 2013-2014 1 Εικόνα 1 Εικόνα 2 Ρωμαϊκές λεγεώνες

Διαβάστε περισσότερα

«ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΠΡΩΗΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΦΑΓΕΙΩΝ, ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΩΣ ΑΙΘΟΥΣΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ»

«ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΠΡΩΗΝ ΔΗΜΟΤΙΚΩΝ ΣΦΑΓΕΙΩΝ, ΚΑΙ ΕΠΑΝΑΧΡΗΣΗ ΤΟΥ ΩΣ ΑΙΘΟΥΣΑ ΠΟΛΛΑΠΛΩΝ ΧΡΗΣΕΩΝ» ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ, ΝΟΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΔΗΜΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ Δ/ΝΣΗ ΜΕΛΕΤΩΝ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΕΡΓΩΝ ΤΜΗΜΑ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ «ΕΡΓΑΣΙΕΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΟΥ ΚΤΙΡΙΟΥ ΠΡΩΗΝ

Διαβάστε περισσότερα

Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό»

Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό» Λεπτομέρεια από το έργο «Ηρωικό» Αίθουσα Τέχνης Relics Λασσάνη 3 - Θεσσαλονίκη Γιώργος Πολ. Ιωαννίδης Νοέμβριος 1995 - Θεσσαλονίκη Στη ζωγραφική του αν και διαφαίνεται η επίδραση ενός δασκάλου σαν τον

Διαβάστε περισσότερα

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη)

Πολυκατοικία. Γ. Σάββενας. Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Πολυκατοικία Πόλη της Ρόδου (Ανάληψη) Σάββενας Γιώργος Αρχιτέκτων Μηχ/κος Ε.Μ.Π. Αρχιτεκτονική Μελέτη: Γ. Σάββενας Πολιτικός Μηχανικός: Κ. Χριστόπουλος Διακοσμήτρια: Κ. Καλλιγά Σάββενα Φωτογραφίες: Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Τ.1.2. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ

Τ.1.2. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΤΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ «ΒΙΟΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΑΝΟΙΚΤΩΝ ΧΩΡΩΝ» 1 1. ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΠΛΑΤΕΙΑΣ ΣΟΛΩΜΟΥ Συνολική άποψη της πλατείας Σολωμού από ψηλά Απόψεις της πλατείας Σολωμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ

ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ ΕΙΣΗΓΗΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΚΕΨΗ ΤΩΝ ΣΥΛΛΟΓΩΝ ΓΟΝΕΩΝ ΛΑΡΙΣΑΣ Αγαπητοί γονείς Είχαμε επισημάνει στην αρχή της σχολικής χρονιάς ότι η νέα χρονιά, βρίσκει τα σχολεία σε χειρότερη κατάσταση από την περσινή, τους γονείς

Διαβάστε περισσότερα

Το σύγχρονο design συναντάει το απόλυτα διαχρονικό υλικό

Το σύγχρονο design συναντάει το απόλυτα διαχρονικό υλικό ΜΑΡΜΑΡΟΝ Ένα φυσικό υλικό με διαχρονική αξία, αντοχή και απεριόριστες δυνατότητες που από την ανακάλυψή του μέχρι σήμερα συνδέεται με εμβληματικές εκφράσεις της αρχιτεκτονικής και της τέχνης. Κάθε είδος

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗΣ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ ΓΙΑ ΥΠΟΨΗΦΙΟΥΣ ΔΙΔΑΣΚΟΝΤΕΣ ΣΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΒΡΑΧΕΙΑΣ ΔΙΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΕΝΗΛΙΚΕΣ ΠΟΛΙΤΕΣ Στο πλαίσιο της Πράξης «Ακαδημία Πλάτωνος - Η Πολιτεία και ο Πολίτης»,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ

ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΣΕΝΑΡΙΟ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑΣ ΓΝΩΣΤΙΚΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ, Α ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: Μυκηναϊκός Πολιτισμός ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΚΑΛΛΙΑΔΟΥ ΜΑΡΙΑ ΘΕΜΑ: «Η καθημερινή ζωή στον Μυκηναϊκό Κόσμο» Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

Ομηρικοί Ύμνοι εἰς Ἀφροδίτην

Ομηρικοί Ύμνοι εἰς Ἀφροδίτην Ομηρικοί Ύμνοι εἰς Ἀφροδίτην Εισηγητές/τριες: Έλενα Πηδιά, Σύμβουλος Φιλολογικών Μαθημάτων Μαρία Παναγιώτου, Φιλόλογος, Λύκειο Αγίου Ιωάννη Λεμεσού Σάββας Χαραλάμπους, Φιλόλογος, Β Τεχνική Σχολή Λεμεσού

Διαβάστε περισσότερα

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ

17. 12.2008-20. 03. 2009. «...ανέφερα εγγράφως...» Διάρκεια Έκθεσης: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ «...ανέφερα εγγράφως...» ΘΗΣΑΥΡΟΙ ΤΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ Διάρκεια Έκθεσης: 17. 12.2008-20. 03. 2009 ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΕΙΟΥ ΜΝΗΜΕΙΩΝ Το αρχειακό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr

Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Ελληνικό Παιδικό Μουσείο Κυδαθηναίων 14, 105 58 Αθήνα Τηλ.: 2103312995, Fax: 2103241919 E-Mail: info@hcm.gr, www.hcm.gr Το έργο υλοποιείται με δωρεά από το ΕΠΜ_2014 Εκπαιδευτικό Έργο «Το Κινητό Μουσείο»

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ-ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ & ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ «ΣΤΑΥΡΟΣ ΝΙΑΡΧΟΣ» IΣΤΟΡΙΚΟ Tο Κοινωφελές Ίδρυμα «Σταύρος Νιάρχος», αναγνωρίζοντας τις δραστηριότητές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ «ΕΒΡΑΙΚΟΙ ΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ»

ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ «ΕΒΡΑΙΚΟΙ ΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» 1 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΣ «ΕΒΡΑΙΚΟΙ ΤΟΠΟΙ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ» ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΤΟ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΗΣ ΕΒΡΑΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΟΙ ΣΧΟΛΕΣ «ΓΚΑΤΕΝΙΟ» ΚΑΙ «ΤΑΛΜΟΥΝΤ ΤΟΡΑ ΧΑΓΚΑΔΟΛ» ΩΣ ΧΩΡΟΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΤΩΝ ΕΒΡΑΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ»

«ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» «ΑΓΝΩΣΤΟΙ ΑΝΑΜΕΣΑ ΜΑΣ» ΤΑΞΗ Γ1 2 ο Δ Σ ΓΕΡΑΚΑ ΔΑΣΚ:Αθ.Κέλλη ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ Κατά τη διάρκεια της περσινής σχολικής χρονιάς η τάξη μας ασχολήθηκε με την ανάγνωση και επεξεργασία λογοτεχνικών βιβλίων

Διαβάστε περισσότερα

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ Ο ΟΜΙΛΟΣ ΜΝΗΜΗΣ ΚΑΤΕΧΟΜΕΝΩΝ, στις διάφορες δραστηριότητες που διοργανώνει κάθε χρόνο, προσπαθεί να αφυπνίσει τους μαθητές για το πρόβλημα που αντιμετωπίζει η Κύπρος εξαιτίας της

Διαβάστε περισσότερα

ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ

ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ Για την σχολική χρονιά 2014-2015 πραγματοποιούνται τα κάτωθι προγράμματα : Α) ΠΙΝΑΚΟΘΗΚΗ ΤΟΥ ΔΗΜΟΥ ΑΘΗΝΑΙΩΝ Γερμανικού και Μυλλέρου Μεταξουργείο Δήλωση

Διαβάστε περισσότερα

metsovo pinakothiki:layout 1 10/2/2009 10:51 μ Page 1 πινακοθήκη μετσόβου ευάγγελος αβέρωφ

metsovo pinakothiki:layout 1 10/2/2009 10:51 μ Page 1 πινακοθήκη μετσόβου ευάγγελος αβέρωφ metsovo pinakothiki:layout 1 10/2/2009 10:51 μ Page 1 πινακοθήκη μετσόβου ευάγγελος αβέρωφ metsovo pinakothiki:layout 1 10/2/2009 10:51 μ Page 2 metsovo pinakothiki:layout 1 10/2/2009 10:51 μ Page 3 Ο

Διαβάστε περισσότερα

1. Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα «Χαίρε και Πίει ή αλλιώς στην υγειά μας!»

1. Εκπαιδευτικό Πρόγραμμα «Χαίρε και Πίει ή αλλιώς στην υγειά μας!» ΑΘΗΝΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΕΘΝΙΚΟΥ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο πραγματοποιούνται Εκπαιδευτικά Προγράμματα που πλαισιώνουν τις Μόνιμες Συλλογές του. Αναλυτικότερα, για τη

Διαβάστε περισσότερα

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο.

Ας έλθομε στο Ερέχθειον και στο προκείμενο βιβλίο. Ομιλία του προέδρου της ΕΣΜΑ, Ομοτ. Καθ. ΕΜΠ Χαράλαμπου Μπούρα στην παρουσίαση της απόδοσης του έργου αποκατάστασης του Ερεχθείου 1979-1987. Μουσείο Ακρόπολης, 10.04.2013. Η Αποκατάσταση του Ερεχθείου,

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ

ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ 86882 ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ ΕΝΟΠΟΙΗΣΗ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΤΩ ΠΑΦΟΥ 2 διαγραμμα 1 1. Εισαγωγή Ο αρχαιολογικός χώρος στην περιοχή του λόφου της Φάμπρικας και η σπηλιές που έχουν διαμορφωθεί

Διαβάστε περισσότερα