Έχει δημοσιευθεί στο Χ. Παπαηλιού, Γ. Ξανθάκου, Χ. Χατζηχρήστου (Επιμ.) Εκπαιδευτική Σχολική Ψυχολογία. Αθήνα: Ατραπός, σ

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Έχει δημοσιευθεί στο Χ. Παπαηλιού, Γ. Ξανθάκου, Χ. Χατζηχρήστου (Επιμ.) Εκπαιδευτική Σχολική Ψυχολογία. Αθήνα: Ατραπός, σ. 140-156."

Transcript

1 Έχει δημοσιευθεί στο Χ. Παπαηλιού, Γ. Ξανθάκου, Χ. Χατζηχρήστου (Επιμ.) Εκπαιδευτική Σχολική Ψυχολογία. Αθήνα: Ατραπός, σ Η συμβολή της όσφρησης στην πραγμάτωση της μη λεκτικής επικοινωνίας Παναγιώτης Ι. Σταμάτης Η επικοινωνία αποτελεί μια αυτοπροσδιοριστική συμπεριφορά του ανθρώπινου είδους, η οποία είναι καθοριστικής σημασίας τόσο για την ίδια την επιβίωση όσο και για την προαγωγή του πολιτισμού. Η επικοινωνιακή συμπεριφορά πραγματώνεται είτε λεκτικά, με τη χρήση του δομημένου λόγου, της ομιλίας και της γραφής που υπακούουν σε γραμματικούς και συντακτικούς κανόνες είτε μη λεκτικά, με τη χρήση σημάτων που παράγονται και εκπέμπονται από τα μέρη/μέλη του σώματος τα οποία στην προκειμένη περίπτωση λειτουργούν ως δίαυλοι επικοινωνίας- άλλοτε συνοδευόμενα από φωνητικά στοιχεία και άλλοτε όχι. Τα σήματα αυτά, αποτελούν μέρη ενός εκτεταμένου και περισσότερο χρησιμοποιούμενου κώδικα επικοινωνίας, της γλώσσας του σώματος. Τόσο στην περίπτωση της λεκτικής όσο και στην περίπτωση της μη λεκτικής επικοινωνίας, ο ρόλος των αισθήσεων για την εκπομπή και κυρίως για τη λήψη των μηνυμάτων αναδεικνύεται σε μείζονος σημασίας παράγοντα αποτελεσματικότητας, δηλαδή αλληλοκατανόησης, γεγονός που αποτελεί τον θεμελιώδη στόχο των επικοινωνούντων. Κάθε αίσθηση έχει τη δική της ουσιώδη συμβολή στην πραγμάτωση μιας επικοινωνιακής διαδικασίας, γεγονός που αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος και μελέτης του σύγχρονου κλάδου της Νευροψυχολογίας. Η όραση και η ακοή εκλαμβάνονται συνήθως ως οι πλέον ρυθμιστικοί παράγοντες της επικοινωνίας καθώς η αξιοποίηση των οπτικών και ακουστικών ερεθισμάτων υπαγορεύουν τις εκάστοτε επιλογές των επικοινωνούντων. Κατά τη διάρκεια κάθε επικοινωνιακής διαδικασίας οι επικοινωνούντες οι οποίοι παρατηρούν τα μη λεκτικά σήματα και ακούνε τα λεκτικά προβαίνουν σε αλλεπάλληλους συσχετισμούς και ανάλογα κωδικοποιούν και αναδιαμορφώνουν τα μηνύματά τους ώστε να γίνουν απολύτως κατανοητά καταβάλλοντας την ελάχιστη δυνατή προσπάθεια στον ελάχιστο δυνατό χρόνο. Η αφή αποτελεί την αίσθηση ο επικοινωνιακός ρόλος της οποίας συχνά υποτιμάται ή παρερμηνεύεται και πάντως εσφαλμένα δεν θεωρείται σημαντικός μολονότι ουσιαστικά διαμέσου της αφής καθίσταται απολύτως συγκεκριμένη η παρουσία του άλλου αφού τα ερεθίσματά της σπάνια μεταβιβάζουν ψευδείς πληροφορίες ενώ, αντίθετα, αποτελούν τεκμήρια αλήθειας. Οι αισθήσεις της γεύσης και της όσφρησης παρόλο που σχετίζονται κυρίως με τη λήψη μη λεκτικών σημάτων θεωρούνται ως άδηλες ή υποδεέστερες μορφές μη λεκτικής επικοινωνίας. Την αναγκαιότητα ανάδειξης του μη λεκτικού επικοινωνιακού ρόλου της όσφρησης επιχειρούν να επισημάνουν οι ενότητες που ακολουθούν ευελπιστώντας στη συστηματική και ευρύτερη αξιοποίηση της όσφρησης σ ολόκληρο το φάσμα των τομέων δραστηριοποίησης του σύγχρονου ανθρώπου τόσο σε επίπεδο παροχής υπηρεσιών όσο και σε επίπεδο ανάπτυξης της επιχειρηματικότητας με επίκεντρο πάντα τον άνθρωπο. Στην πορεία προς τον τελικό στόχο του κειμένου μας θεωρείται χρήσιμη μια επεξηγηματική παρένθεση για την ουσία της μη λεκτικής επικοινωνίας, ιδιαίτερα όπως αυτή γίνεται αντιληπτή από τη σκοπιά της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Στη συνέχεια γίνεται αναφορά στην αίσθηση της όσφρησης περιγράφοντας τη δομή και τις λειτουργίες του αισθητηρίου οργάνου της και τέλος εξετάζεται ο μη λεκτικός επικοινωνιακός ρόλος της όσφρησης και οι σύγχρονες προοπτικές επικοινωνιακής αξιοποίησής της παραθέτοντας πλήθος παραδειγμάτων ως πρόσθετων στοιχείων τεκμηρίωσης των απόψεων που διατυπώνονται.

2 Η μη λεκτική επικοινωνία ως αντικείμενο της Κοινωνικής Ψυχολογίας Η ανθρώπινη συμπεριφορά αποτελεί ένα δυναμικό φαινόμενο ζωής, διαρκώς εξελισσόμενο και μεταβαλλόμενο που υπακούει στις τροποποιητικές δυνάμεις του κοινωνικο-ψυχολογικού πλαισίου μέσα στο οποίο εκδηλώνεται ή θεωρείται. Άλλη συμπεριφορά εκδηλώνει π.χ. ένα ζευγάρι όταν συνεννοείται για την αγορά ενός αγαθού, άλλη όταν δειπνεί σε εστιατόριο, άλλη όταν βρίσκεται στο σπίτι φίλων, άλλη όταν βρίσκεται στο σπίτι του κ.ο.κ. Η τροποποιητική δύναμη της συμπεριφοράς του ζευγαριού δεν οφείλεται προφανώς μόνο σε ενδογενείς- βιολογικούς παράγοντες αλλά και σε εξωγενείς, οι οποίοι συνιστούν αποτέλεσμα της κοινωνικής μάθησης του καθενός σε συνδυασμό με την ψυχολογική του κατάσταση τη δεδομένη χρονική στιγμή. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο χώρο της εκπαίδευσης. Η δυαδική επικοινωνία μεταξύ εκπαιδευτικών και παιδιών προσλαμβάνει τα χαρακτηριστικά μιας συμπεριφοράς η οποία υπακούει σε συγκεκριμένους κανόνες που ολοένα την καθιστούν πιο τυπική δεδομένου ότι εντάσσεται στα όρια εφαρμογής ενός ευρέως φάσματος κανονιστικού πλαισίου που καθορίζει, με τη μέγιστη δυνατή σαφήνεια, τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των εμπλεκομένων στην παιδαγωγική σχέση, μια σχέση αλληλεπίδρασης, όπως εξάλλου είναι και κάθε ανθρώπινη επικοινωνιακή σχέση. Ο τρόπος με τον οποίο ένας εκπαιδευτικός ή ένας/μια μαθητής/μαθήτρια αντιλαμβάνονται τις έννοιες και τα μηνύματα που ανταλλάσσονται μεταξύ τους, η διάθεση για επικοινωνία που εκδηλώνουν σε μια δεδομένη χρονική στιγμή, το περιβάλλον μέσα στο οποίο πραγματώνεται η επικοινωνία, τα επικοινωνιακά πρότυπα που αποτελούν απόρροια των κοινωνικο-πολιτιστικών αρχών και των γλωσσικών κανόνων (λεκτικών και μη λεκτικών) που πρόσκτησαν βιωματικά κ.ά. συνθέτουν έναν άγραφο κανονισμό επικοινωνιακής συμπεριφοράς με σαφή, κάθε φορά, αλληλεπιδραστική στόχευση. Σε όλους τους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας εμφανίζονται ανάλογες συμπεριφορές που οφείλονται σε προσωπικές ψυχικές και νοητικές νόρμες ή/και σε κοινωνικά αποδεκτούς κανόνες. Τα ζητήματα αυτά εξετάζονται στο ευρύτερο επιστημονικό πεδίο της Διαπροσωπικής Επικοινωνίας που αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος της Κοινωνικής Ψυχολογίας. Η Κοινωνική Ψυχολογία εστιάζει το ενδιαφέρον της στην ερμηνεία του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι εκφράζουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους, δηλαδή στις συμπεριφορές που αναπτύσσουν σε κάθε περίσταση. Εστιάζει, επίσης, στην περιγραφή και ερμηνεία του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αλληλοεπηρεάζουν τις σκέψεις, τα συναισθήματα και τις πράξεις τους στις καθημερινές κοινωνικές τους αλληλεπιδράσεις. Η Κοινωνική Ψυχολογία προσφέρει έναν ξεχωριστό τρόπο θέασης του κόσμου καθώς το αντικείμενο της μελέτης της αποτελεί ο ίδιος ο κόσμος και πιο συγκεκριμένα τα αίτια και οι εκφάνσεις των ανθρώπινων συμπεριφορών σε κάθε στιγμή της κοινωνικής τους συνύπαρξης. Η μελέτη και η ερμηνεία των συμπεριφορών αυτών επιτυγχάνεται με την εφαρμογή επιστημονικών μεθόδων έρευνας της κοινωνικής συμπεριφοράς (Forsyth, 1987). Ως τέτοιες μέθοδοι αναφέρονται η «παρατήρηση σε φυσικό περιβάλλον», οι «συσχετίσεις», η «πειραματική», η «πειραματική σε φυσικό περιβάλλον» και η «δημοσκόπηση» (Γεώργας, 1995). Η Κοινωνική Ψυχολογία, από την απαρχή της εμφάνισής της το 1897 έως σήμερα, κινείται μεταξύ της ψυχαναλυτικής θεωρίας του Freud που δίνει έμφαση στα εσωτερικά κίνητρα και της συμπεριφοριστικής θεωρίας του Watson, η οποία δίνει έμφαση στη δύναμη των εξωτερικών κινήτρων. Κινείται, επίσης, στη βάση των απόψεων της θεωρίας του πεδίου του Lewin, η οποία

3 ισορροπεί τις προγενέστερες απόψεις επισημαίνοντας το ρόλο τόσο της ανθρώπινης φύσης όσο και του περιβάλλοντος στη συνδιαμόρφωση κάθε συμπεριφοράς (Deaux & Wrightsman, 1984). Η Κοινωνική Ψυχολογία μελετά τον τρόπο διαμόρφωσης των αντιλήψεων, των αξιών και των σχέσεων του ανθρώπου κάτω από τα ποικίλα ερεθίσματα του κοινωνικού περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αυτός αναπτύσσει ποικίλες μορφές αλληλεπιδράσεων (Γεώργας, 1995). Στο πλαίσιο αυτό είναι αναπόφευκτη η ενασχόληση της Κοινωνικής Ψυχολογίας με τη μη λεκτική επικοινωνιακή συμπεριφορά δεδομένου μάλιστα ότι αυτή απαρτίζεται από ένα πολύμορφο πλήθος εκφάνσεων ανάλογων με την ιδιαιτερότητα του επικοινωνιακού πλαισίου και τη μοναδικότητα του ανθρώπινου ψυχισμού και της προσωπικότητας. Τι είναι όμως η μη λεκτική επικοινωνία; Ας προσπαθήσουμε να δώσουμε έναν ορισμό. Mε τον όρο μη λεκτική επικοινωνία (non verbal communication) εννοείται η έκφραση των συναισθημάτων, των διαθέσεων, των στάσεων και γενικότερα του εσωτερικού κόσμου του ανθρώπου μέσω του σώματος, με την εκπομπή μη λεκτικών σημάτων των οποίων η πρωταρχική σημασία για την κοινωνία έγκειται στην ιδιαίτερη ικανότητα των ανθρώπων να επικοινωνούν συναισθηματικές διαθέσεις, οι οποίες είναι δύσκολο να εκφραστούν με λέξεις (Bρεττός, Kοντάκος & Πολεμικός, 2000). Εννοείται, επίσης, κάθε μορφή μη γλωσσικής συμπεριφοράς, η οποία γίνεται αντιληπτή μέσω των αισθήσεων και πλαισιώνει την ομιλία επηρεάζοντας συνακόλουθα τη διαδικασία της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης. Eπισημαίνεται πως κανένας λόγος δε δημιουργείται σε απόλυτο εννοιολογικό κενό και πολύ περισσότερο δεν εκφέρεται χωρίς κάποια ψυχοσυναισθηματική παρόρμηση ή συγκεκριμένο επικοινωνιακό σκοπό. Κατά την Thompson (2000), η λεκτική επικοινωνία παίζει σπουδαίο ρόλο στη βελτίωση της επικοινωνιακής ικανότητας του ανθρώπου εφόσον συμπληρώνεται από τη μη λεκτική. Η αυτοδυναμία των λέξεων δεν επαρκεί ώστε να αποδοθεί με πληρότητα το νόημα όσων είναι επιθυμητό να εξωτερικευτούν εάν δεν εμποτιστούν πρωτίστως με τα «ψυχικά φίλτρα» (Kοντάκος & Σταμάτης, 2002). Για την ακρίβεια, η λεκτική επικοινωνία συμπληρώνει τη μη λεκτική επειδή κατά τη διάρκεια μιας επικοινωνίας τα μη λεκτικά σήματα υπερτερούν σημαντικά καθώς εκτιμάται πως ξεπερνούν τουλάχιστον το 65% του συνόλου των μηνυμάτων που ανταλλάσσονται (Ammudson, 1993). Άλλοι ερευνητές εμφανίζουν το ποσοστό αυτό πολύ υψηλότερο (Irmsher, Miller, 2000 κ.ά.). Οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να εκπέμπουν μηνύματα ακόμη κι όταν δε μιλάνε, ακόμη και μόνο με το παρουσιαστικό ή την εμφάνισή τους. Αντί της ομιλίας χρησιμοποιούν τις περισσότερες φορές, κατά την επικοινωνιακή τους συμπεριφορά μέρη/μέλη του σώματος, τα οποία πλέον καθίστανται όργανα, κανάλια ή δίαυλοι μη λεκτικής επικοινωνίας (Argyle, Richmont & McCroskey, 2000 κ.ά.). Τα μέρη/μέλη αυτά είναι τα μέρη του προσώπου (μάτια, φρύδια, χείλη) (Izard, 1990), τα χέρια ή τα πόδια και το σώμα γενικότερα με τις διάφορες στάσεις τις οποίες παίρνει ή βρίσκεται (Fogel, 1981). Καθώς ακούμε τον άλλο να μιλάει δείχνουμε ή κάνουμε κάποιες χειρονομίες, αλλάζουμε εκφράσεις, ξεροβήχουμε, συνοφρυωνόμαστε, χαμογελάμε κι όλες αυτές οι εκφράσεις μεταφέρουν ποικίλα μηνύματα. O καθένας μπορεί να καταλάβει από το σιωπηλό διπλανό του, αν συμφωνεί ή διαφωνεί, αν είναι θυμωμένος, κουρασμένος ή ερωτευμένος κ.ο.κ. Tο νόημα στη γλώσσα δεν το δίνουν τόσο η κυριολεξία ή η γραμματική, όσο τα πραγματολογικά στοιχεία, η γνώση των μη λεκτικών κοινωνικών συμπεριφορών, η ικανότητα να ελέγχουμε πλήρως και να φανερώνουμε ή να κατανοούμε τις σκέψεις, τις προθέσεις και τα συναισθήματα που λαμβάνουν χώρα κατά τη διάρκεια της επικοινωνίας μας, τα οποία εκπέμπονται με τη μορφή μη λεκτικών μηνυμάτων ως αποτέλεσμα

4 των νευροφυσιολογικών ατομικών λειτουργιών, της κοινωνικοπολιτιστικής μάθησης των συνομιλητών και της ψυχικής φόρτισης της στιγμής (Shennum & Bugental, Σταμάτης, 2003 κ.ά.). Mάλιστα, σύμφωνα με τον Freud, είναι αδύνατον ο άνθρωπος να φυλάξει μυστικό, γιατί το προδίδει, χωρίς καν να το συνειδητοποιεί, με τη μη λεκτική του συμπεριφορά, όσο καλά κι αν προσποιείται, όσο κι αν επενδύει με αληθοφάνεια τα λεγόμενά του (Bρεττός, Gross, 1998 κ.ά.). Οι άνθρωποι έχουν τη δυνατότητα να επικοινωνούν μη λεκτικά αξιοποιώντας μια σειρά από παραγνωρισμένους επικοινωνιακούς διαύλους (Kotzman, 1989), όπως τους κινητικούς (μιμική, χειρονομίες, βλέμμα, κινήσεις και στάσεις του σώματος), τους φυσιοχημικούς (όσφρηση, γεύση, σωματική επαφή, θερμικά ερεθίσματα) και τους οικολογικούς (συμπεριφορά στο χώρο, διαπροσωπική απόσταση, διευθέτηση αντικειμένων) (Kοντάκος & Πολεμικός, 2000). Στην περίπτωση της μη λεκτικής επικοινωνίας τα φωνητικά όργανα αξιοποιούνται μόνο για τη δημιουργία των παραγλωσσικών φαινομένων, δηλαδή τη ροή του λόγου, την ένταση, τη χροιά και τη διάρκεια της φωνής, όταν π.χ. πρόκειται να τονιστούν ή να τροποποιηθούν σκόπιμα κάποια σημεία της ομιλίας. Mε τον όρο μη λεκτική επικοινωνία εννοείται, τελικά, η επικοινωνιακή διαδικασία μέσω της οποίας κάθε άτομο επηρεάζει τη συμπεριφορά, τη νοητική κατάσταση ή τα συναισθήματα κάποιου άλλου, χρησιμοποιώντας ένα ή περισσότερα μη λεκτικά κανάλια, τα οποία ταυτίζονται με τα θεατά μέρη/μέλη ή όργανα του σώματος και τη λειτουργία τους, κάθε φορά που χρησιμοποιούνται για να επιτελέσουν επικοινωνιακούς σκοπούς (Παπαδάκη-Mιχαηλίδη, 1997). Στη βιβλιογραφία χρησιμοποιείται συχνά και ο όρος γλώσσα του σώματος (body language) για να περιγραφεί ο μη λεκτικός κώδικας επικοινωνίας. O κώδικας αυτός περιλαμβάνει εκτός από στοιχεία της μη λεκτικής επικοινωνίας υπό την ευρεία έννοια (καλλωπισμός του σώματος, τέχνη, ηλεκτρονικά και εκτυπωτικά μέσα), στοιχεία της φωνητικής μη λεκτικής επικοινωνίας τα οποία αναφέρονται ως παραγλωσσικά φαινόμενα και σχετίζονται με τη φωνή και την ομιλία ή το λόγο γενικότερα ή άλλους αυτόνομους τύπους (γέλιο, αναστεναγμοί κ.λπ.) και στοιχεία της μη φωνητικής μη λεκτικής επικοινωνίας που συνιστούν την καθεαυτή γλώσσα του σώματος (κινητικοί, φυσιοχημικοί, οικολογικοί δίαυλοι επικοινωνίας, παραγραφολογικά φαινόμενα). Στους φυσιοχημικούς διαύλους μη λεκτικής επικοινωνίας κατατάσσεται η αίσθηση της όσφρησης για την οποία γίνεται λόγος στη συνέχεια. Η αίσθηση της όσφρησης Στην ελληνική λαϊκή σοφία, η όσφρηση συσχετίζεται με ανώτερες νοητικές λειτουργίες όπως την αντιληπτική ικανότητα και την κατανόηση. Η αλληγορική έκφραση «το πήρε μυρουδιά», επιβεβαιώνει χαρακτηριστικά αυτή την άποψη. Η μυρωδιά συλλαμβάνεται από τη μύτη που αποτελεί το αισθητήριο όργανο της όσφρησης, της αίσθησης η οποία προστατεύει τον οργανισμό από επιβλαβείς οσμές, όπως π.χ. δηλητηριώδη αέρια (Kratskin & Belluzzi, 2003). Η λειτουργία της, μολονότι θεωρείται απλή, εδράζεται στην εξειδικευμένη δομή της να συλλαμβάνει και να διαβιβάζει τάχιστα τα οσφρητικά ερεθίσματα. Πιο συγκεκριμένα, κατά την εισπνοή εισέρχονται στη ρινική κοιλότητα αρωματικά μόρια από διάφορες οσμές που έχουν διαχυθεί στον αέρα. Τα αρωματικά μόρια ερεθίζουν την τριχώδη περιοχή, η οποία διεγείρει παλμικά τους οσφρητικούς νευρώνες. Αυτοί διαβιβάζουν διαδοχικά τα ερεθίσματα στον οσφρητικό βολβό απ όπου τα

5 οσφρητικά νεύρα τα μεταφέρουν σε διάφορα εγκεφαλικά κέντρα όπου γίνεται η ταυτοποίησή τους προκειμένου να καθοριστούν οι αντιδράσεις του οργανισμού σ αυτά. Η ανθρώπινη μνήμη διαθέτει τη δυνατότητα να καταγράφει ένα μεγάλο σύνολο οσμών τις οποίες διατηρεί για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα ταξινομώντας τες σε ευχάριστες ή δυσάρεστες-επιβλαβείς και συνδέοντάς τες συνειρμικά με περιστατικά της καθημερινότητας, πρόσωπα ή περιβάλλοντα. Η ικανότητα όσφρησης αποτελεί μια φυσιολογική λειτουργία. Αντίθετα, η αδυναμία ή ακόμα περισσότερο η ολοκληρωτική απώλεια όσφρησης αποτελεί σοβαρή δυσλειτουργία του οργανισμού. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται ανοσμία (anosmia) και μπορεί να προκληθεί είτε από ισχυρό τραυματισμό στο κεφάλι είτε από ίωση (Crawford & Sounder, Gillyatt, 1997). Ορισμένοι άνθρωποι έχουν γεννηθεί χωρίς την αίσθηση της όσφρησης (εγγενής ανοσμία) ενώ ορισμένοι την αποκτούν εξαιτίας άλλων νόσων (επίκτητη ανοσμία), όπως π.χ. της νόσου Alzheimer. Η ανοσμία που προκαλείται από τραυματισμό στο κεφάλι μπορεί να θεραπευτεί όπως και η ιογενής ανοσμία, η οποία είναι προσωρινή (π.χ. συνάχι), σε αντίθεση με την εγγενή ανοσμία, η οποία διαρκεί εφ όρου ζωής εκθέτοντας, συχνά, τα πάσχοντα άτομα σε κίνδυνο. Η σταδιακή απώλεια της όσφρησης, όπως συμβαίνει και με όλες τις άλλες αισθήσεις, επέρχεται προοδευτικά ως φυσιολογική συνέπεια του γήρατος. Το φύλο αποτελεί έναν παράγοντα που δημιουργεί διαφορές στην οσφρητική ικανότητα των ανθρώπων. Οι γυναίκες αποδεικνύονται ερευνητικά (Ackerl, et al., 2002) πιο ευαίσθητες στις οσμές και συνεπώς εμφανίζουν μεγαλύτερη οσφρητική ικανότητα που μπορεί να αντιλαμβάνεται ακόμη και τον επερχόμενο κίνδυνο από φυσικές ή άλλης μορφής καταστροφές. Ο μη λεκτικός επικοινωνιακός ρόλος της όσφρησης Πλήθος εθολογικών παρατηρήσεων επισημαίνουν τον ιδιαίτερο ρόλο της όσφρησης στα ζώα (Eibl- Eibesfeldt, Morris, 1971). Κυρίως στα θηλαστικά, η αναγνώριση της συγγένειας μεταξύ μητέρας και νεογνού επιτυγχάνεται δια της οσμής. Μέσα σ ένα πολυπληθές κοπάδι ζώων είναι εντυπωσιακή η ακρίβεια με την οποία κάθε θηλυκό αναγνωρίζει το μικρό του και αντίστροφα. Ανάλογες έρευνες αποκάλυψαν ότι κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στους ανθρώπους (Kaitz, et al., 1987). Πιο συγκεκριμένα, διαπιστώθηκε ότι οι μητέρες μπορούν να αναγνωρίζουν τα μωρά τους, σ ένα αρκετά υψηλό ποσοστό επιτυχίας, δια της οσμής που αναδύεται από το νεογνικό σώμα. Η οσμή αυτή είναι συνήθως ευχάριστη για κάθε άτομο, ιδιαίτερα μάλιστα για τα πρόσωπα του άμεσου οικογενειακού περιβάλλοντος του νεογνού. Όμως και για το βρέφος, ιδίως η μητρική οσμή, αποτελεί πόλο έλξης η οποία καθώς συνδέεται και με άλλες ζωτικής σημασίας συνήθειες, όπως π.χ. ο θηλασμός, ο ύπνος κ.ά. προσλαμβάνει ένα ιδιαίτερης σημασίας χαρακτηριστικό του σώματος, γεγονός που καθίσταται απολύτως κατανοητό αν αναλογιστεί κανείς την πραγματικότητα ότι κάθε ανάμνηση είναι συνδεδεμένη με οσμητικές μνημονικές εντυπώσεις (Miles & Jenkins, 2000). Οι οσμές που αναδύει το ανθρώπινο σώμα οφείλονται, ουσιαστικά, είτε σε βακτήρια που διαβιούν στο δέρμα είτε σε χημικά απεκκρίματα καύσεων ή δράσης ορμονών και φερομονών. Οι οσμές, συχνά, εκλαμβάνονται ως δείκτες της ψυχoσωματικής κατάστασης του ανθρώπου υπό την έννοια ότι ερμηνεύονται ως μη λεκτικά σήματα. Η κακοσμία επισύρει συνειρμούς δυσλειτουργίας ή ασθένειας του σώματος γεγονός που συνήθως ισχύει. Η κακοσμία του στόματος π.χ. προδικάζει χαλασμένα δόντια ή στομαχικές διαταραχές κ.τ.ό. Οι σωματικές οσμές των ενηλίκων είναι συνήθως ανεπιθύμητες από τρίτα πρόσωπα και μάλιστα τόσο αποκρουστικές που επιφέρουν τη συνειδητή

6 διατήρηση αποστάσεων, όπου είναι εφικτό με αποτέλεσμα να διακυβεύονται διαπροσωπικές, κοινωνικές επαγγελματικές ή άλλες σημαντικές σχέσεις (Doty, 2003). Για την αποφυγή αυτού του φαινομένου έχει επινοηθεί η χρήση αρωμάτων τα οποία αποσκοπούν αφενός στην κάλυψη των δυσάρεστων οσμών και αφετέρου στην αντικατάστασή τους από ευχάριστες. Γύρω από το αντικείμενο αυτό, έχει αναπτυχθεί μια τεράστια παγκόσμια βιομηχανία χημικών με απώτερο σκοπό την κερδοφορία από την προσπάθεια μείωσης της κοινωνικής απόστασης λόγω δυσοσμίας μεταξύ των ανθρώπων και αντίθετα την ανάπτυξη πιο ευνοϊκών όρων συνύπαρξης, καθώς επιχειρείται να συνδεθούν οι οσφρητικές εντυπώσεις με πρόσωπα, χώρους, μορφές παραγωγικότητας και άλλες εργασιακές και ευρύτερα κοινωνικές προσδοκίες και επιλογές (Bone & Ellen, 1999). Σε κάθε περίπτωση, είναι σαφές ότι, ιδιαίτερα κατά την πραγμάτωση μιας επικοινωνιακής διαδικασίας, οι οσμές που διαχέονται στην ατμόσφαιρα και συνδιαμορφώνουν το ευρύτερο επικοινωνιακό πλαίσιο, οφείλουν να είναι τουλάχιστον ανεκτές. Είναι ευνόητο ότι το ευχάριστα αρωματισμένο περιβάλλον διεγείρει θετικά το αισθητήριο της όσφρησης και συμβάλλει, ως μη λεκτικός παράγοντας, στην αποτελεσματικότητα της επικοινωνιακής διαδικασίας καθώς επηρεάζει τη διαπροσωπική απόσταση μεταξύ των επικοινωνιακών συντρόφων. Από τα παραπάνω γίνεται αντιληπτός ο ρόλος της όσφρησης -και γενικότερα της οσφρητικής λειτουργίας- ως άδηλης μορφής μη λεκτικής επικοινωνίας. Προκειμένου να καταστεί περισσότερο κατανοητός ο ρόλος αυτός, θεωρείται σκόπιμη η παράθεση συγκεκριμένων παραδειγμάτων από διάφορους τομείς της σύγχρονης κοινωνικής δραστηριότητας. Αρωματισμός σώματος. Ο αρωματισμός του σώματος αποτελεί μια διαχρονική συνήθεια που εμφανίζεται έως τις μέρες μας διευρυνόμενη ολοένα και περισσότερο με μεγαλύτερους ρυθμούς. Η συνήθεια αυτή σχετίζεται και με τις δυο σημαντικότερες καταστάσεις του ανθρώπου, τη ζωή και το θάνατο. Ο αρωματισμός των νεκρών συνιστά μια αρχαία τελετουργική συνήθεια, υψίστης σημασίας, που εμφανίζεται στα νεκρικά ήθη διαφόρων πολιτισμών αξιοποιούμενη είτε ως καθαρτήριο μέσο είτε ως αντισηπτικό (Βελλάς, Καλαποθάκης, 1996). Ως συνήθεια που σχετίζεται με το φαινόμενο της ζωής, ο αρωματισμός του σώματος με μεθυστικά, σαγηνευτικά, φυσικά, αιθέρια έλαια παλαιότερα ή με αποσμητικά, κολόνιες κ.λπ. σύγχρονα χημικά σκευάσματα αποτελεί συχνά καθοριστικό μέσο διαμόρφωσης των κοινωνικών σχέσεων. Στο πλαίσιο αρωματισμού του σώματος, αναπτύσσεται ολόκληρη ιεροτελεστία, η οποία αρχίζει με την καθαριότητα των μαλλιών και του δέρματος με λούσιμο ή μπάνιο με ποικίλα αρωματικά υλικά και ολοκληρώνεται με την επάλειψη αρωμάτων διαρκείας για την αντιμετώπιση της δυσοσμίας που προκαλείται από τον ιδρώτα. Ο ιδρώτας αποτελεί υγρό μίγμα της λειτουργίας της απέκκρισης βλαπτικών ουσιών που δημιουργούνται από τις καύσεις του οργανισμού και παράλληλα συνιστά ρυθμιστικό μέσο της θερμοκρασίας του σώματος. Η περιποίηση του δέρματος, συνεπώς, για την αποβολή δύσοσμων, αποξηραμένων εκκριμάτων αφενός και την αναζωογόνησή του αφετέρου αποτελεί καθημερινό μέλημα κάθε ανθρώπου που συνειδητοποιεί ότι η οσμή του χαρακτηρίζεται εκτός από μοναδικότητα και από την απέχθεια των ανθρώπων με τους οποίους συναναστρέφονται όποιοι κι αν είναι αυτοί- συνεργάτες, ερωτικοί σύντροφοι, υπάλληλοι, πελάτες, επιβάτες, μαθητές, συνεστιαζόμενοι κ.π.ά. Είδαμε ότι η σωματική οσμή αποτελεί ισχυρό μνημονικό ερέθισμα το οποίο συνδέεται με ανάλογα βιώματα από τις πρώτες κιόλας στιγμές της ζωής. Γι αυτό, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να γνωρίζει κανείς πώς να περιποιείται το σώμα του προκειμένου να αποβάλει τις εστίες δυσοσμίας και να το αρωματίσει γνωρίζοντας ότι με τον τρόπο αυτό θα προσελκύσει τους άλλους ή τουλάχιστον, η

7 παρουσία του δεν θα είναι ενοχλητική και δυσάρεστη. Ένα άρωμα αποτελεί πάντα στοιχείο της συνολικής εμφάνισης και παρουσίας του καθενός και υπό την έννοια αυτή συνιστά μέσο μη λεκτικής επικοινωνίας. Τα αρώματα που επιλέγονται από γυναίκες χαρακτηρίζονται συνήθως ως λεπτά ενώ αντίθετα τα ανδρικά αρώματα θεωρούνται πιο βαριά και αρρενωπά. Η σύγχρονη χημική βιομηχανία παραγωγής αρωμάτων εμπλουτίζει τα ακριβοπληρωμένα σκευάσματα με αρωματικές ουσίες που διεγείρουν εντονότερα το οσφρητικό νευρικό σύστημα και ιδιαίτερα τις περιοχές εκείνες του εγκεφάλου που δημιουργούν σφοδρή επιθυμία στο άτομο για την απόκτηση ενός αντικειμένου πόθου είτε πρόκειται για άψυχο υλικό αντικείμενο είτε για έναν άντρα ή μια γυναίκα. Στο πλαίσιο αυτό, η παγκόσμια οικονομία εκμεταλλεύεται την ιδιαιτερότητα των οσφρητικών εντυπώσεων και αυξάνει ραγδαία την παραγωγή και εμπορεία εύοσμων υλικών, όπως θα δούμε παρακάτω. Αρωματισμός χώρου. Ιστορικές αναφορές (Καλαποθάκης, Leroi Gurhan, 1990) επισημαίνουν τη χρήση αρωμάτων κατά την αρχαιότητα για τον αρωματισμό ενός λατρευτικού χώρου ή χώρου συνεστιάσεων. Οι αναφορές π.χ. στα μαντεία με την πνιγηρή από θυμιάματα ατμόσφαιρα ή οι αίθουσες τελετών, μυστηρίων ή συμποσίων στις οποίες μυρωδικά από διάφορα μέρη του τότε γνωστού κόσμου πλημμύριζαν την ατμόσφαιρα, βρίσκονται στα κείμενα πολλών συγγραφέων της αρχαιότητας. Όπως ήδη επισημάναμε, τα οσφρητικά ερεθίσματα αφήνουν ισχυρές και μακροχρόνιες μνημονικές εντυπώσεις. Το γεγονός αυτό, φαίνεται πως αξιοποιείται και στο εκκλησιαστικό περιβάλλον όπου τα θυμιάματα αποτελούν μια από τις πρώτες λατρευτικές ύλες. Η ευωδιά που διαχέεται στο ναό κατά την τέλεση ενός μυστηρίου π.χ., το μύρον το εύοσμον, δεν αφήνει ανεπηρέαστο κανέναν πιστό αλλά αντίθετα, συμβάλλει αφενός στη δημιουργία ευχάριστης ατμόσφαιρας όπου το λεπτό άρωμα ποικίλων ανθέων δημιουργεί μια γαλήνια ατμόσφαιρα γεμάτη λαχτάρα για την προσμονή της ευωδιάζουσας Άνοιξης, η οποία συμβολικά αποτελεί προμήνυμα ζωής, αισιοδοξίας και Ανάστασης ειδικότερα για τους χριστιανούς. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και σε όλους τους λατρευτικούς τόπους, στα τεμένη, και στους ναούς κάθε θρησκείας και ιδιαίτερα των αρχαίων ανατολικών όπου διεγείρονται όλες οι αισθήσεις ταυτόχρονα, ευθύς αμέσως μετά την είσοδο στους χώρους αυτούς, ειδικά για όσους/όσες εισέρχονται για πρώτη φορά στη ζωή τους. Αγάλματα, τοιχογραφίες, περικαλλή αρχιτεκτονήματα ή περίτεχνα σκεύη προσελκύουν την όραση δημιουργώντας θαυμασμό. Μελωδικά ακούσματα τέρπουν την ακοή ενώ ευωδιές θυμιαμάτων και προσφορές λουλουδιών με έντονο άρωμα διαχέονται στην ατμόσφαιρα διεγείροντας ευχάριστα την όσφρηση. Παράλληλα, η στιλπνότητα μέσω της αίσθησης της αφής από το ανυπόδητο πέλμα δημιουργεί αισθήματα φιλοξενίας, ασφάλειας και θαλπωρής. Τέλος, η αίσθηση της γεύσης διεγείρεται ευχάριστα καθώς οι πιστοί μεταλαμβάνουν μετέχοντας σε μια εκστατική τελετουργία δοξολογικού χαρακτήρα. Το εκκλησιαστικό πρότυπο αρωματισμού του κλειστού χώρου λατρευτικής διαβίωσης, όπου συνευρίσκονται για ένα εύλογο χρονικό διάστημα αρκετές δεκάδες πιστών φαίνεται πως υιοθετεί σήμερα και ο σύγχρονος τρόπος οργάνωσης του εργασιακού χώρου, του χώρου κατοίκησης, των εμπορικών καταστημάτων. Η τάση αρωματισμού του χώρου τείνει να εξαπλώνεται σε δημόσια καταστήματα, σε υπηρεσίες κ.ά. Η πολύωρη συνύπαρξη εργαζομένων στον ίδιο χώρο, αναπόφευκτα δημιουργεί δυσοσμία. Μια τέτοια ατμόσφαιρα δεν συμβάλλει θετικά στην ανάπτυξη ενός υγιούς επικοινωνιακού πλαισίου. Ένα δύσοσμο εργασιακό περιβάλλον π.χ., αποθαρρύνει τις συνεργασίες μεταξύ των υπαλλήλων. Κάτι ανάλογο θα συνέβαινε και με ένα οικιακό περιβάλλον, στο οποίο οι επισκέπτες δεν θα κοίταγαν παρά την ώρα να φύγουν. Αντίστοιχα, ένα εμπορικοοικονομικό περιβάλλον, όπως π.χ. ένα κατάστημα πώλησης αγαθών ή ένα τραπεζικό κατάστημα,

8 μπορεί να απωθήσει τους πελάτες, ενδεχομένως επειδή αυτοί θα το συνδέσουν με αρνητικούς συνειρμούς και δυσάρεστα βιώματά τους. Αντίθετα, ένα καλά αερισμένο και αρωματισμένο περιβάλλον προδιαθέτει θετικά στη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, σχέσεων συνεργασίας και αυξάνει αποδεδειγμένα την παραμονή των επισκεπτών ή πελατών σ αυτό (Μπίλλης, 1999). Ειδικά για τον αρωματισμό των χώρων έχει αναπτυχθεί τεράστια χημική βιομηχανία αποσμητικών με ποικίλα αρωματικά σκευάσματα για κάθε προτίμηση, επειδή έχει παρατηρηθεί ότι κάθε άνθρωπος εκδηλώνει διαφορετική προτίμηση σε συγκεκριμένο τύπο αποσμητικού αρώματος, τον οποίο βέβαια και επιλέγει. Το ίδιο συμβαίνει και με την επιλογή αρωμάτων για την αντιμετώπιση των σωματικών δυσοσμιών, όπως είδαμε παραπάνω. Αρωματισμός υλικών. Αποτελεί κοινή αντίληψη το γεγονός πως η ευωδιά σχετίζεται με κάτι το υγιές, το ευχάριστο, το υγιεινό, το ασφαλές και ακίνδυνο για την υγεία και γενικότερα με θετικά συναισθήματα σε αντίθεση με τη δυσοσμία η οποία αναδύεται συνήθως από τη φθορά και τη σήψη. Έτσι, συνειρμικά, η ευωδιά συνδέεται με τη ζωή ενώ η δυσοσμία με το θάνατο. Αυτός ο συνειρμός εξηγεί τους λόγους για τους οποίους η σύγχρονη αρωματοβιομηχανία και τα προϊόντα της γίνονται παγκοσμίως ευπρόσδεκτα και επεκτείνονται εισχωρώντας ολοένα και σε περισσότερα καταναλωτικά αγαθά. Το αισθητήριο της όσφρησης συλλαμβάνει ευχάριστες οσμές τις οποίες συνδέει με χαρούμενες καταστάσεις του παρελθόντος ή τις αποδέχεται ως πρωτόγνωρες. Κατά κάποιο τρόπο, τα αρώματα λειτουργούν σαγηνευτικά καθώς όχι μόνο ελκύουν την προσοχή στις πηγές εκπομπής τους αλλά παράλληλα επηρεάζουν αγοραστικά τον καταναλωτή. Στο εμπόριο π.χ. οι χώροι των καταστημάτων αρωματίζονται, ενώ και τα ίδια τα εμπορεύματα αναδύουν μια ιδιαίτερη οσμή. Η μυρωδιά του καινούριου ρούχου και του παπουτσιού είναι χαρακτηριστικές. Οι μυρωδιές στο τμήμα απορρυπαντικών των πολυκαταστημάτων από καθαριστικά ή αποσμητικά για κάθε χώρο ή αντικείμενο, είναι έντονες καθώς διαχέονται δεκάδες αρώματα ταυτόχρονα, τα οποία είναι χημικές απομιμήσεις φρούτων, λουλουδιών ή βοτάνων για κάθε προτίμηση. Ενίοτε η τοξικότητα των αρωμάτων αυτών αποτελεί πρόβλημα. Στο χώρο της καθημερινής διατροφής, διαχέονται έντονες φυσικές ή τεχνικές οσμές ως προϊόντα ενίσχυσης της γεύσης, η οποία συλλειτουργεί με την όσφρηση. Αρτοποιήματα και γλυκά, καφές, καπνός, βενζίνη, βιβλία, εφημερίδες, ποτά κ.π.ά., το καθένα αναδύει ένα ξεχωριστό φυσικό άρωμα, μια ιδιαίτερη οσμή, η οποία είναι βέβαια εντονότερη στο χώρο πώλησης του κάθε προϊόντος. Κάθε χώρος έχει τη δική του ιδιαίτερη οσμή που εξαρτάται από τα αντικείμενα ή τα προϊόντα που περιέχει. Κάθε άνθρωπος ή κάθε κατοικία μυρίζει διαφορετικά. Όμως, πόσο διαφορετική είναι η ατμόσφαιρα μεταξύ κρεοπωλείων, ψαράδικων, φαρμακείων, νοσοκομείων, σχολείων, καφενείων, βιβλιοθηκών, κέντρων διασκεδάσεως, χαρτοπαικτικών λεσχών, καταστημάτων ηλεκτρικών ειδών ή αυτοκινήτων, κομμωτηρίων, ξενοδοχείων, αστυνομικών τμημάτων, στρατώνων, κυλικείων, εστιατορίων, μέσων μεταφοράς κ.π.ά.; Υφίσταται διαφοροποίηση των οσμών σε κάθε χώρο ή μήπως αυτή προκύπτει εξαιτίας της διαφορετικής οσφρητικής ικανότητας του καθενός; Μήπως, τελικά, η ικανότητα αυτή δρα συμψηφιστικά στο μεγαλύτερο μέρος του ανθρώπινου πληθυσμού; Είναι μόνο μερικά ερωτήματα τα οποία η σύγχρονη επιστήμη της νευροψυχολογίας μελετά, προκειμένου να καταθέσει περισσότερες διαφωτιστικές απαντήσεις. Στο χώρο της εκπαίδευσης, έχουν ήδη εισχωρήσει προϊόντα της αρωματοβιομηχανίας με στόχο, φυσικά, την πώληση και το κέρδος. Γομολάστιχες με ποικίλα και ευχάριστα αρώματα, μαρκαδόροι

9 με αρώματα φρούτων, χαρτικά με αρώματα ανθέων κ.ά. αποτελούν μερικά είδη γραφικής ύλης που προσελκύουν την προσοχή των παιδιών, τα οποία πείθουν τους γονείς τους να τα αγοράσουν ανεξάρτητα από τη χρησιμότητα ή την καταλληλότητά τους. Στο χώρο του εμπορίου ηλεκτρικών ειδών επιχειρείται αν δεν έχει ήδη επιτευχθεί- η κατασκευή τηλεοράσεων και ηλεκτρονικών υπολογιστών οι οποίοι, εκτός από εικόνα και ήχο, θα εκπέμπουν και οσμές εκτιμώντας ότι με τον τρόπο αυτό ο θεατής ή ο χειριστής θα μπορεί να βιώνει πολυαισθητηριακά την εικονική πραγματικότητα. Στο χώρο της αυτοκινητοβιομηχανίας έχει ήδη αξιοποιηθεί η αρωματική δύναμη προκειμένου να προσελκύσει το αγοραστικό ενδιαφέρον των πελατών για συγκεκριμένο τύπο αυτοκινήτου του οποίου η καμπίνα αρωματίζεται κατάλληλα ώστε να δεσμεύσει την προτίμηση του ενδιαφερόμενου αγοραστή. Η χρήση της αρωματικής δύναμης αξιοποιείται εξάλλου με τον πλέον κερδοφόρο τρόπο στα προγράμματα αρωματοθεραπείας (aromatherapy), τα οποία «πουλάνε» αρώματα για ψυχική ευεξία σε συνδυασμό με σωματική χαλάρωση και εκτόνωση από το καθημερινό άγχος (Mannich, Rose, 1988). Επίσης, αξιοποιείται και στα αρώματα τα οποία χρησιμοποιούνται μολονότι ουσιαστικά απαγορεύεται- για τη σαγήνευση επιθυμητού ερωτικού ή ερωτικής συντρόφου, όπως επισημάναμε (Roberts & Williams, Smith, 1992). Αναμφίβολα, ο αρωματισμός των υλικών όχι μόνο υποδηλώνει πρόθεση αλλά επιπλέον συμβάλλει και στη δημιουργία ενός επικοινωνιακού πλαισίου, συχνά προαπαιτούμενου για τη διαμόρφωση διαπροσωπικών, εμπορικών ή ευρύτερα κοινωνικών σχέσεων απαραίτητων για την εξέλιξη του πολιτισμού καθώς αντανακλούν σε ολόκληρο το φάσμα δραστηριοποίησης των ανθρώπων. Από τις παραπάνω επισημάνσεις συνάγεται συμπερασματικά ότι η όσφρηση, ως αίσθηση που συμβάλλει στην πραγμάτωση της μη λεκτικής επικοινωνίας, σχετίζεται αφενός με την προστασία του ατόμου από βιολογικές απειλές και αφετέρου με την ανάπτυξη ψυχοσυναισθηματικών δεσμών. Συνεπώς, εκτιμάται ότι η όσφρηση μπορεί να αξιοποιηθεί επικοινωνιακά σε διάφορα περιβάλλοντα και ποικίλες περιστάσεις. Όπως αναφέρεται στις ενότητες για τον αρωματισμό του χώρου, των υλικών και του σώματος, ήδη η παραγωγή και η χρήση χημικών οσφρητικών ερεθισμάτων έχει μπει για καλά στην καθημερινή ζωή των καταναλωτών συμβάλλοντας συνειδητά στο πλαίσιο του merchandising, του marketing και του promoting στην υπερκατανάλωση και συνεπώς στο κέρδος. Η όσφρηση, δεν αξιοποιείται, όμως, μόνο στο εμπόριο για την αγοραπωλησία αγαθών και προϊόντων. Αξιοποιείται ακόμη στη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, στην υπογραφή συμφωνιών, στην πολιτική και στη διπλωματία, στη διασκέδαση, στην επιθυμία διαμονής ή παραμονής σε συγκεκριμένο χώρο κ.ά.. Η όσφρηση θα μπορούσε να αξιοποιηθεί κατάλληλα για καλύτερη προσαρμογή σε ποικίλα περιβάλλοντα και μάλιστα σε χώρους όπου συνευρίσκονται πολλοί άνθρωποι, όπως π.χ. σε δημόσιες υπηρεσίες, σε νοσοκομεία, σε άσυλα κ.ά. Θα μπορούσε να αξιοποιηθεί συστηματικά και στο χώρο της εκπαίδευσης είτε ως ενισχυτικό μέσο στο πλαίσιο της πολυαισθητηριακής πρόσκτησης της γνώσης είτε ως μέσο πρόσληψης αποσμητικού για λόγους αντιμετώπισης της δυσοσμίας γεγονός που δημιουργεί θετικά συναισθήματα και συνεπώς έλκει τα παιδιά στο χώρο μάθησης και εκπαίδευσης, εφόσον διαμορφώνεται κατάλληλο επικοινωνιακό περιβάλλον. Θα μπορούσε, τέλος, να αξιοποιηθεί πιο συστηματικά και στο χώρο της υγιεινής του σώματος, της αισθητικής και της υγείας ευρύτερα σε συνδυασμό με την εφαρμογή και άλλων όρων διασφάλισης

Πρωταρχικές μορφές μη λεκτικής επικοινωνίας, απτική επικοινωνία και σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις

Πρωταρχικές μορφές μη λεκτικής επικοινωνίας, απτική επικοινωνία και σύγχρονες παιδαγωγικές προσεγγίσεις Δημοσιεύθηκε στο Μ. Πουρκός (επιμ.), Ενσώματος νους, πλαισιοθετημένη γνώση και εκπαίδευση: προσεγγίζοντας την ποιητική και τον πολιτισμό του σκεπτόμενου σώματος. Διεπιστημονικές προσεγγίσεις. Αθήνα: GUTENBERG,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΜΑΘΗΤΕΣ ΜΕ ΧΡΟΝΙΑ ΝΟΣΗΜΑΤΑ ΚΑΙ Η ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΕΩΝ ΤΗΣ ΣΥΝΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ Κων/νος Καλέμης, Άννα Κωσταρέλου, Μαρία Αγγελική Καλέμη Εισαγωγή H σύγχρονη τάση που επικρατεί

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ/ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ/ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 ΣΥΝΟΠΤΙΚΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΥΓΓΡΑΦΗΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗΣ/ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ 1 Σύμφωνα με τη διεθνώς επικρατούσα ακαδημαϊκή πρακτική, παρατίθενται οι παρακάτω συνοπτικές οδηγίες για τη συγγραφή πτυχιακής ή διπλωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου

Υπεύθυνη Επιστημονικού Πεδίου Χρυσή Χατζηχρήστου «ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ (Σχολείο 21 ου αιώνα) Νέο Πρόγραμμα Σπουδών, Οριζόντια Πράξη» MIS: 295450 Υποέργο 1: «Εκπόνηση Προγραμμάτων Σπουδών Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και οδηγών για τον εκπαιδευτικό

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Η ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΓΕΝΝΗΣΗ 6 ΕΤΩΝ ΗΛΙΚΙΑ γέννηση ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Αναγνωρίζει και προτιμά τη φωνή της μητέρας καθώς και ήχους της γλώσσας. Μιμείται ήχους της γλώσσας. 2 μηνών Συνδυάζει

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα:

ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011. Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΤΜΗΜΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΑΠΘ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΕΣ 2010 2011 Με κατατακτήριες εξετάσεις κατατάσσονται στο Τμήμα: α) Πτυχιούχοι Τμημάτων Α.Ε.Ι. εσωτερικού και ισοτίμων ιδρυμάτων του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Νάκου Αλεξάνδρα Εισαγωγή στις Επιστήμες της Αγωγής Ο όρος ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ δημιουργεί μία αίσθηση ασάφειας αφού επιδέχεται πολλές εξηγήσεις. Υπάρχει συνεχής διάλογος και προβληματισμός ακόμα

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ

ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ Γ: ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ-ΠΑΙΔΙΚΟΙ ΦΟΒΟΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑ: ΕΓΓΕΝΗΣ Η ΕΠΙΚΤΗΤΗ; Η επιθετικότητα είναι η πιο κοινή συναισθηματική αντίδραση του νηπίου. Διαφορετικές απόψεις έχουν διατυπωθεί

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

Μορφές επικοινωνίας. Λεκτική Μη λεκτική (γλώσσα του σώματος) Άγγιγμα

Μορφές επικοινωνίας. Λεκτική Μη λεκτική (γλώσσα του σώματος) Άγγιγμα ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Η διεργασία της ανταλλαγής ή μεταφοράς στους άλλους σκέψεων και αισθημάτων. Η πράξη του να δίνει και να παίρνει κάποιος πληροφορίες Η διεργασία μεταβίβασης πληροφοριών Μορφές επικοινωνίας Λεκτική

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος»

Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό. Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Εκπαιδευτικές Ανάγκες στον Αυτισμό Μαρίτσα Καμπούρογλου Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» Παράγοντες που επιδρούν στη μάθηση Η σοβαρότητα του αυτισμού Το επίπεδο της νοητικής τους ικανότητας

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ

Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Δομώ - Οικοδομώ - Αναδομώ Χριστίνα Τσακαρδάνου Εκπαιδευτικός Πανθομολογείται πως η ανάπτυξη του παιδιού ορίζεται τόσο από τα γενετικά χαρακτηριστικά του, όσο και από το πλήθος των ερεθισμάτων που δέχεται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ»

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΑΓΩΓΗΣ ΥΓΕΙΑΣ «ΒΙΤΑΜΙΝΕΣ ΓΙΑ ΥΓΕΙΑ ΚΑΙ ΕΥΕΞΙΑ» Σκοπός της εκπόνησης του Προγράμματος Αγωγής Υγείας ήταν Να γνωρίσουν τα παιδιά το σώμα τους και βασικές του λειτουργίες. Nα γνωρίσουν

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι φόβος και τι φοβια;

Τι είναι φόβος και τι φοβια; ΦΟΒΟΙ - ΦΟΒΙΕΣ Τι είναι φόβος και τι φοβια; Φόβος: η δυσάρεστη συναισθηματική κατάσταση που δημιουργείται απέναντι σε πραγματικό κίνδυνο, ή απειλή. Φοβία: ο επίμονος φόβος που παγιδεύει το άτομο περιορίζοντας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ. ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: ΛΕΚΤΙΚΗ ΚΑΙ ΜΗ ΛΕΚΤΙΚΗ ΘΕΜΑΤΙΚΗ ΕΝΟΤΗΤΑ: 3. Δημιουργία και Βελτίωση Κοινωνικού Εαυτού ΥΠΟΕΝΟΤΗΤΑ: 3.2. Ανάπτυξη Κοινωνικών Δεξιοτήτων και Σχέσεων ΤΑΞΗ: Α Γυμνασίου ΧΡΟΝΟΣ: 1 διδακτική περίοδος

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά»

«Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» «Μαθησιακές δυσκολίες και παραβατική συμπεριφορά» Θεοδώρα Πάσχου α.μ 12181 Τμήμα Λογοθεραπείας-Τ.Ε.Ι ΗΠΕΙΡΟΥ Εισαγωγικές επισημάνσεις 1) η εκδήλωση διαταραχών στην κατάκτηση μαθησιακών δεξιοτήτων προκαλεί

Διαβάστε περισσότερα

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο

Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14. Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου. Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Γενικό Λύκειο Καλαμπακίου Σχολικό έτος 2013-14 Ερευνητική Εργασία Α τετραμήνου Η Διατροφή των Εφήβων Εκπαιδευτικός: Παπαδόπουλος Δημήτριος (ΠΕ 11) Τάξη: Β Τμήμα: 1ο Περιεχόμενο παρουσίασης Περιεχόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ

ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Χαλάνδρι 02/05/2010 Αριστοτέλους 42 Χαλάνδρι Τ.Κ. 15234 Τηλ./210-6800823 e-mail: papdimit@yahoo.gr ΓΛΩΣΣΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΚΑΙ ΙΑΤΑΡΑΧΕΣ Η ανάπτυξη της γλώσσας αποτελεί µια πολύχρονη, πολύπλοκη και προοδευτική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη

ΑΙΘΟΥΣΑ 4. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 Θετικές σχέσεις: θεωρία και πράξη TETARTH 15 ΜΑΪΟΥ 2013 14.00-15.00 ΠΡΟΣΕΛΕΥΣΗ ΣΥΝΕΔΡΩΝ-ΕΓΓΡΑΦΕΣ ΣΧΟΛΗ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΑΓΩΓΗΣ, ΝΕΑ ΧΗΛΗ ΚΑΡΑΘΕΟΔΩΡΗ ΑΜΦΙΘΕΑΤΡΟ ΑΙΘΟΥΣΑ 9 ΑΙΘΟΥΣΑ 10 ΑΙΘΟΥΣΑ ΣΥΝΕΛΕΥΣΕΩΝ 15.00-17.00 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 1 Σκέφτομαι & Πράττω

Διαβάστε περισσότερα

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ

Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Εισήγηση στο 12 ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας (Μάιος, 2009) Η ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΣΧΕΣΗΣ ΓΟΝΙΟΥ-ΠΑΙΔΙΟΥ ΚΑΙ Η ΧΡΗΣΗ ΤΩΝ ΜΜΕ Μπετίνα Ντάβου, Πανεπιστήμιο Αθηνών Κατερίνα Σπετσιώτου, Πανεπιστήμιο Αθηνών

Διαβάστε περισσότερα

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία

Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Προβλήματα ομιλίας στην παιδική ηλικία Το μικρό μας δεν μιλάει όπως τα άλλα παιδιά της ηλικίας του. Τι μπορεί να συμβαίνει; Το κοινωνικό περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής, και οι παραδόσεις επηρεάζουν θετικά

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ

ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΗ ΣΤΟ STRESS STRESS: ΠΙΕΣΗ Στρεσσογόνος παράγοντας Οτιδήποτε κάνει τον άνθρωπο να βιώνει στρες Είναι μια αλλαγή στην ομοιόσταση του ατόμου Παράγοντες που προκαλούν στρες Ενδογενείς Εξωγενείς Ενδογενείς

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες.

Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Ψυχολογία της προσωπικότητας θεωρίες. Οι διάφορες θεωρίες προσωπικότητας προσπαθούν να απαντήσουν και να ερμηνεύσουν τα ακόλουθα ερωτήματα: α) Πώς είναι τα άτομα; Ποια είναι τα χαρακτηριστικά του ατόμου

Διαβάστε περισσότερα

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία

Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Εκπαιδευτική Διαδικασία και Μάθηση στο Νηπιαγωγείο Ενότητα 3: Δυο προσεγγίσεις που επηρεάζουν την εκπαιδευτική διαδικασία Νέο Πρόγραμμα iuσπcdcddccscsdcscsουδών Νηπιαγωγείου Διδάσκουσα: Μαρία Καμπεζά Τμήμα

Διαβάστε περισσότερα

H πρώτη Ακαδημία Κλινικής Αρωματοθεραπείας στην Ελλάδα

H πρώτη Ακαδημία Κλινικής Αρωματοθεραπείας στην Ελλάδα H πρώτη Ακαδημία Κλινικής Αρωματοθεραπείας στην Ελλάδα Αποκτήστε πιστοποιημένο δίπλωμα με το πιο έγκυρο πρόγραμμα σπουδών Satelitte School of Penny Price Academy IFPA CERTIFIED H πρώτη Ακαδημία Κλινικής

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ S P R I N G S C H O O L ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΕΙΦΟΡΟΥ ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ 3-8 Μαΐου 2015 Ξενοδοχείο Caravia Beach, Κως Οργάνωση: Μονάδα Ευρωπαϊκού Τουρισμού/ Ευρωπαϊκό Κέντρο Αριστείας Jean Monnet (Πανεπιστήμιο Αθηνών) Υποστηρικτές:

Διαβάστε περισσότερα

Πίστευε πως οι βασικές μορφές έκφρασης ήταν ίδιες για όλους τους ανθρώπους

Πίστευε πως οι βασικές μορφές έκφρασης ήταν ίδιες για όλους τους ανθρώπους Πίστευε πως οι βασικές μορφές έκφρασης ήταν ίδιες για όλους τους ανθρώπους πως ακόμα και απομονωμένοι άνθρωποι στην Νέα Γουινέα αναγνώρισαν επιτυχώς 6 φωτογραφίες προσώπων που εξέφραζαν συναισθήματα πως

Διαβάστε περισσότερα

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ

Μουσικοθεραπεία ΟΙ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ, ΧΡΗΣΙΜΑ ΕΡΓΑΛΕΙΑ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ Μουσικοθεραπεία Ντόρα Ψαλτοπούλου Μουσικοθεραπεύτρια MA-CMT Master of Arts, New York University να τσιγγάνικο ρητό λέει ότι «όποιος πόνο έχει, μιλιά δεν έχει». Κι ένας Κινέζος ποιητής θα πει ότι «χτυπάμε

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΕΠΕΑΕΚ 2. Τριάδα των διαταραχών: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ Μαρία Βακαλοπούλου

ΑΝΑΔΟΜΗΣΗ ΕΠΕΑΕΚ 2. Τριάδα των διαταραχών: ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΤΗΤΑ Μαρία Βακαλοπούλου ΕΠΕΑΕΚ 2 Μαρία Βακαλοπούλου ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ: Είναι κάθε προσπάθεια την οποία κάνει το παιδί ή ο ενήλικας προκειμένου να επηρεάσει την συμπεριφορά ενός άλλου προσώπου και με την προσμονή ότι αυτό το πρόσωπο

Διαβάστε περισσότερα

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο

ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ. Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Κείμενο Η ενδυμασία και η σημασία της για τον άνθρωπο Η ενδυμασία αποτελείται από κάθε τι με το οποίο ο άνθρωπος καλύπτει και στολίζει το σώμα του. Περιλαμβάνει δηλαδή τα ρούχα και

Διαβάστε περισσότερα

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο

Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΙΔΙΩΤΙΚΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ «Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ» Ν Η Π Ι Α Γ Ω Γ Ε Ι Ο ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ Α. ΣΚΟΠΟΣ ΤΟΥ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟΥ Σκοπός του Νηπιαγωγείου είναι να βοηθήσει τα παιδιά να αναπτυχθούν σωματικά, συναισθηματικά,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014-2015 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΩΡΑ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ/ΟΥΣΑ ΤΡΟΠΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΑΙΘΟΥΣΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗΣ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ 2014-2015 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΩΡΑ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ/ΟΥΣΑ ΤΡΟΠΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ ΑΙΘΟΥΣΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΩΡΑ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ/ΟΥΣΑ ΤΡΟΠΟΣ Σ ΑΙΘΟΥΣΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ ΩΡΑ ΤΙΤΛΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΔΙΔΑΣΚΩΝ/ΟΥΣΑ ΤΡΟΠΟΣ Σ ΑΙΘΟΥΣΑ ΤΡΙΤΗ 1-9-2015 08:15-11:00 ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΩΝ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ

ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΗ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ Γκορέζης Παναγιώτης Επιστημονικός Συνεργάτης ΑΠΘ Μπέλλου Βικτώρια Επίκ. Καθηγήτρια ΠΘ 2 Αντίληψη Διαδικασία λήψης & ερμηνείας των ερεθισμάτων του περιβάλλοντος Βοηθούν στην επεξεργασία

Διαβάστε περισσότερα

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010

Δ Φάση Επιμόρφωσης. Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Γραφείο Διαμόρφωσης Αναλυτικών Προγραμμάτων. 15 Δεκεμβρίου 2010 Επιμόρφωση Εκπαιδευτικών Δημοτικής, Προδημοτικής και Ειδικής Εκπαίδευσης για τα νέα Αναλυτικά Προγράμματα (21-22 Δεκεμβρίου 2010 και 7 Ιανουαρίου 2011) Δ Φάση Επιμόρφωσης Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς

Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς Πυξιδίσματα: Ένα καινοτόμο πρόγραμμα πρόληψης και αγωγής υγείας για τους βρεφονηπιακούς και παιδικούς σταθμούς των Α.Πορτσέλη, Μ. Κυριακίδου Η παρούσα εισήγηση αφορά στην παρουσίαση ενός καινοτόμου προγράμματος

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ

ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ ΕΙΣΗΓΗΤΗΣ: ΛΥΔΙΑ ΝΑΣΤΑΣΙΑ ΜΠΡΑΤΟΥ ΕΠΙΒΛΕΠΩΝ: ΠΑΥΛΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΙΔΗΣ Ιστορική αναδρομή Ο πρώτος που αναγνώρισε αυτό το σύνδρομο ήταν ο John Langdon Down, το 1866. Μέχρι τα μέσα του 20 ου αιώνα, η αιτία που

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015

Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 Σέργια Σεργίδου, Φιλόλογος Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων 28 Μαρτίου 2015 ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΟΜΕΝΩΝ Η σημαντικότερη από τις ανθρώπινες λειτουργίες. Η τέχνη της αποτελεσματικής ανταλλαγής πληροφοριών,

Διαβάστε περισσότερα

Επιτελική Σύνοψη. Χρόνια Κινητή Τηλεφωνία στην Ελλάδα

Επιτελική Σύνοψη. Χρόνια Κινητή Τηλεφωνία στην Ελλάδα Επιτελική Σύνοψη 20 Χρόνια Κινητή Τηλεφωνία στην Ελλάδα ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η Ένωση Εταιρειών Κινητής Τηλεφωνίας (ΕΕΚΤ), με αφορμή τη συμπλήρωση των είκοσι χρόνων τoυ Κλάδου στην Ελλάδα, πραγματοποίησε έρευνα κοινής

Διαβάστε περισσότερα

EMDR Πρωτόκολλο. Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011

EMDR Πρωτόκολλο. Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011 EMDR Πρωτόκολλο Πέννυ Παπανικολοπούλου M.Sc. Ph.D Σεπτέμβριος 2011 Τηλεσκοπική Επεξεργασία / Telescopic Processing Σημείο Αναστάτωσης EMD Περιορισμένη Εστίαση σε κάθε σημείο αναστάτωσης Στρατηγική EMDr

Διαβάστε περισσότερα

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ

ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ 1 ΕΙΔΙΚΕΥΣΗ ΣΤΗ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗ ΔΙΑΓΝΩΣΗ ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ Α. ΓΕΝΙΚΑ ΓΙΑ ΤΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ Το πρόγραμμα ειδίκευσης στη συστημική διάγνωση που προσφέρει το Λόγω Ψυχής Ινστιτούτο

Διαβάστε περισσότερα

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης

Γενικές αρχές διοίκησης. μιας μικρής επιχείρησης Γενικές αρχές διοίκησης μιας μικρής επιχείρησης Η επιχείρηση αποτελεί μια παραγωγική - οικονομική μονάδα, με την έννοια ότι συνδυάζει και αξιοποιεί τους συντελεστές παραγωγής (εργασία, κεφάλαιο, γνώση,

Διαβάστε περισσότερα

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32)

Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Γνωστική Ψυχολογία Ι (ΨΧ32) Διάλεξη 6 Μηχανισμοί επεξεργασίας οπτικού σήματος Οι άλλες αισθήσεις Πέτρος Ρούσσος Η αντιληπτική πλάνη του πλέγματος Hermann 1 Πλάγια αναστολή Η πλάγια αναστολή (lateral inhibition)

Διαβάστε περισσότερα

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) ***

( μαθήτρια Γ γυμνασίου) *** «...Η γλωσσομάθεια στις μέρες μας είναι απαραίτητη. Τα άτομα με επαρκή γνώση μιας ξένης γλώσσας έχουν τη δυνατότητα να είναι αποτελεσματικότεροι στις σπουδές τους, αφού μπορούν ψάχνοντας σε ξένες βιβλιογραφίες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ

ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Συνεδρίου-Σεμιναρίου Μητρικού Θηλασμού Μιλένα Ρούσκοβα 22-26 Οκτωβρίου 2014 ΞΑΝΘΗ ΕΠΙΛΟΧΕΙΑ ΚΑΤΑΘΛΙΨΗ ΑΙΤΙΑ & ΘΕΡΑΠΕΙΑ Παναγιώτης Μ. Σαμαράς Ψυχολόγος Mphil, PgDip, BSc Hons κατάθλιψη της λοχείας Κύρια

Διαβάστε περισσότερα

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind

Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Εκµάθηση προµαθηµατικών εννοιών για ΑµεΑ στο φάσµα του Αυτισµού µε το λογισµικό LT125-ThinkingMind Λαδιάς Αναστάσιος, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής Β Αθήνας Μπέλλου Ιωάννα, Σχολικός Σύµβουλος Πληροφορικής

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενα. Πρόλογος... 15

Περιεχόμενα. Πρόλογος... 15 Περιεχόμενα Πρόλογος... 15 Kεφάλαιο 1: Εισαγωγή: Οι αιτίες της συμπεριφοράς και τα κίνητρα... 17 Αιτιακή σκέψη και κίνητρα... 18 Ορισμός κινήτρων... 19 Είδη κινήτρων... 20 Κίνητρα στα ζώα... 20 Σύνοψη...

Διαβάστε περισσότερα

Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την. επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση.

Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την. επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση. Νέες μέθοδοι-ορολογία. Μετά την επικοινωνιακή προσέγγιση: η παιδαγωγική των κειμενικών ειδών. Κειμενικά είδη για διδακτική χρήση. Γραμματισμός: έννοια-παιδαγωγικές συνέπειες Σήμερα, στην αναπτυγμένη τεχνολογικά

Διαβάστε περισσότερα

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία

Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΥΣΙΚΗΣ ΣΕ ΠΑΙΔΙΑ ΜΕ ΜΑΘΗΣΙΑΚΕΣ ΔΥΣΚΟΛΙΕΣ ΜΙΑ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗ Σπουδάστριες: Καρατζά Ευαγγελία Φερεντίνου Στεφανία Αναφορές υπάρχουν από την Αρχαία Ελλάδα Απρίλιο 1963 : Εμφάνιση

Διαβάστε περισσότερα

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ

ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ ΟΛΟΗΜΕΡΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΔΙΑΚΟΓΕΩΡΓΙΟΥ ΑΡΧΟΝΤΟΥΛΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ 2 ΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΗΣ ΠΕΡΦΕΡΕΙΑΣ ΣΑΜΟΥ Το σχολείο, ως ένας κατεξοχήν κοινωνικός θεσμός, δεν μπορεί να παραμείνει αναλλοίωτο μπροστά στις ραγδαίες

Διαβάστε περισσότερα

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12

Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας. Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Η εκμάθηση μιας δεύτερης/ξένης γλώσσας Ασπασία Χατζηδάκη, Επ. Καθηγήτρια Π.Τ.Δ.Ε 2011-12 Βασικοί όροι και έννοιες- Δεύτερη # Ξένη γλώσσα Δεύτερη γλώσσα είναι οποιαδήποτε γλώσσα κατακτά ή μαθαίνει ένα άτομο

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΑΝΑΦΟΡΕΣ Κάθε αναφορά απόψεις που προέρχεται από εξωτερικές πηγές -βιβλία, περιοδικά, ηλεκτρονικά αρχεία, πρέπει να επισημαίνεται, τόσο μέσα στο κείμενο όσο και στη βιβλιογραφία,

Διαβάστε περισσότερα

Ολιστική προσέγγιση της επικοινωνίας.

Ολιστική προσέγγιση της επικοινωνίας. Έχει δημοσιευθεί στο περιοδικό «Σύγχρονοι Προσανατολισμοί στην Εκπαίδευση», Αρ.Φ. 1, ΔΕΚ.2004-ΦΕΒΡ.2005, σ. 7-10. Ολιστική προσέγγιση της επικοινωνίας. Παναγιώτης Ι. Σταμάτης Σε πρόσφατες παρατηρήσεις

Διαβάστε περισσότερα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα

από ευχάριστες δραστηριότητες, όπως εκείνες της προανάγνωσης,, ενώ παράλληλα συνειδητοποιούν το φωνημικό χαρακτήρα της γλώσσας και διακρίνουν τα ΔΕΥΤΕΡΑ Προσέλευση νηπίων και αυθόρμητες δραστηριότητες στις οργανωμένες γωνιές της τάξης. Το ελεύθερο παιχνίδι είτε ατομικό,είτε ομαδικό σε ελκυστικά οργανωμένες γωνιές επιτρέπει στα παιδιά να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Πολυκαρπος Ευριπιδου Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol

Δρ. Πολυκαρπος Ευριπιδου Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Δρ. Πολυκαρπος Ευριπιδου Παθολογος-Διαβητολογος C.D.A. College Limassol Το γνωστικο αντικειμενο της υγιεινης, ως επιστημης, όπως είναι στον ορισμο της είναι πολύ μεγαλο και εξαρταται από πληθους παραγοντων,

Διαβάστε περισσότερα

Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση

Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση Τίτλος μαθήματος: Παιδιά με ειδικές ανάγκες: Διδασκαλία και μάθηση Κωδικός Μαθήματος: ΠΔ1380 Διδάσκων: Βασίλης Στρογγυλός, vstroggilos@uth.gr Είδος Μαθήματος: Επιλογής Εξάμηνο: 7 ο Μονάδες ECTS: 5 Διαδικτυακός

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία

ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ. Η ψυχολογία των αθλητών και η άμεση σχέση της με την προπόνηση και τη φυσικοθεραπεία ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ 1. Κριτήρια Επιλογής Θέματος キ キ キ キ ενδιαφέρον απόκτηση γνώσεων και πληροφοριών διαμόρφωση απόψεων για το θέμα φιλομάθεια για τη ψυχολογία των αθλητών 2. Τίτλος της έρευνας Η ψυχολογία

Διαβάστε περισσότερα

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης

εκπαιδευτικο αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού τυπικών και άτυπων ομάδων από μια δυναμική αλληλεξάρτησης Στη πράξη, για να είναι μια σχολική μονάδα αποτελεσματική, είναι απαραίτητη η αρμονική και μεθοδική λειτουργία του κάθε υποσυστήματος: μαθητές, εκπαιδευτικοί, διδακτικοί χώροι, διαθέσιμα μέσα, με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΣΥΝΟΠΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΩΡΑ ΠΕΜΠΤΗ 6 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2014 16:30 Υποδοχή - Εγγραφή συνέδρων 18:00 Τελετή έναρξης 18:30 Κεντρική ομιλία Α. Καλαντζή-Αζίζι Η ψυχολογία των διδασκόντων στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ

ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΟΤΗΤΑΣ, ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΣΚΕΨΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟΤΗΤΑΣ Οι τρεις διαστάσεις της μάθησης Αλέξης Κόκκος Ο Knud Illeris, ο σημαντικότερος ίσως θεωρητικός της μάθησης σήμερα, στο κείμενό του «Μια

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική Επικοινωνία & εμπορικός χώρος. Οργανώνοντας μια στρατηγική για την προώθηση του προϊόντος

Οπτική Επικοινωνία & εμπορικός χώρος. Οργανώνοντας μια στρατηγική για την προώθηση του προϊόντος Οπτική Επικοινωνία & εμπορικός χώρος Οργανώνοντας μια στρατηγική για την προώθηση του προϊόντος Οπτική επικοινωνία Η καλλιτεχνική επίδειξη εμπορεύματος και θεατρικών στοιχείων με στόχο την οργάνωση σκηνογραφικού

Διαβάστε περισσότερα

Θεσμικό Πλαίσιο Παιδαγωγικές Δράσεις. Τποστηρικτικό Περιβάλλον στα Προγράμματα Αγωγής Τγείας. Παραδείγματα και Προτάσεις Ορθών Πρακτικών

Θεσμικό Πλαίσιο Παιδαγωγικές Δράσεις. Τποστηρικτικό Περιβάλλον στα Προγράμματα Αγωγής Τγείας. Παραδείγματα και Προτάσεις Ορθών Πρακτικών Θεσμικό Πλαίσιο Παιδαγωγικές Δράσεις Τποστηρικτικό Περιβάλλον στα Προγράμματα Αγωγής Τγείας Παραδείγματα και Προτάσεις Ορθών Πρακτικών Θεσμικό Πλαίσιο Παιδαγωγικές Δράσεις Περιλαμβάνει: Παρουσίαση του

Διαβάστε περισσότερα

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι

Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Οι αισθήσεις και η τέχνη του Είναι Υπάρχουν πέντε αισθήσεις αντίληψης και πέντε όργανα δράσης. Οι αισθήσεις της αντίληψής είναι η όραση, η όσφρηση, η ακοή, η γεύση και η αφή. Τα όργανα της δράσης είναι

Διαβάστε περισσότερα

Επιμορφωτικό Σεμινάριο. Διαφοροποίηση της διδασκαλίας σε πολυπολιτισμικές τάξεις

Επιμορφωτικό Σεμινάριο. Διαφοροποίηση της διδασκαλίας σε πολυπολιτισμικές τάξεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Διαφοροποίηση της διδασκαλίας σε πολυπολιτισμικές τάξεις ΠΕΡΙΛΗΨΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση)

Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) 18 Η Θεωρία Αυτο-κατηγοριοποίησης (ΘΑΚ) Από Χαντζή, Α. (υπό δηµοσίευση) Στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο John Turner και οι συνεργάτες του (Turner, 1985, Turner et al. 1987), θεωρητικοί και ερευνητές

Διαβάστε περισσότερα

Advanced Subsidiary. Κατανόηση γραπτού λόγου Μετάφραση Γραπτό κείμενο. Κατανόηση

Advanced Subsidiary. Κατανόηση γραπτού λόγου Μετάφραση Γραπτό κείμενο. Κατανόηση Advanced Subsidiary Advanced GCE Survival Δεξιότητες Α Β Γ Δ Κατανόηση γραπτού λόγου Μετάφραση Γραπτό κείμενο Κατανόηση γραπτού λόγου Κατανόηση κειμένων σε προεπιλεγμένα θέματα/κείμενα Functional Operational

Διαβάστε περισσότερα

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης

Γεωργική Εκπαίδευση. Θεματική ενότητα 10 1/2. Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης Γεωργική Εκπαίδευση Θεματική ενότητα 10 1/2 Όνομα καθηγητή: Αλέξανδρος Κουτσούρης Τμήμα: Αγροτικής Οικονομίας και Ανάπτυξης ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Οι φοιτητές/τριες πρέπει να είναι ικανοί/ες: α) να αναφέρουν

Διαβάστε περισσότερα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα

Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Οι δεξιότητες πέρα από τη χαρισματικότητα Βίκη Παυλίδη Εκπαιδευτική Ψυχολόγος, ΜΑ,MSc Τμήμα Συμβουλευτικής & Ψυχολογίας Εκπαιδευτήρια Γείτονα Χαρακτηριστικά της χαρισματικότητας Γνωστικές Δεξιότητες Τρόποι

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Α ΕΞΑΜΗΝΟ ΚΑΥΚΙΑ ΘΕΟΔΩΡΑ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΕΦΑΡΜΟΓΩΝ 1 ο Μάθημα Προγραμματισμένα μαθήματα 2/10, 9/10, 16/10, 23/10, 30/10, 6/11, 13/11, 20/11, 27/11, 4/12, 11/12,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ

ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗ ΣΤΙΣ ΠΡΟ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΚΑΙ ΓΛΩΣΣΙΚΕΣ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ Μαρίτσα Καμπούρογλου, Λογοπεδικός Ίδρυμα για το Παιδί «Η Παμμακάριστος» ΑΝ ΜΠΟΡΟΥΣΕ ΝΑ ΜΙΛΗΣΕΙ... Η γλωσσική παρέμβαση Είναι η διαδικασία μέσω της

Διαβάστε περισσότερα

Τα 4P Προώθηση Προϊόντων. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών

Τα 4P Προώθηση Προϊόντων. Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών Τα 4P Προϊόντων Νικόλαος Α. Παναγιώτου Λέκτορας Τομέας Βιομηχανικής ιοίκησης & Επιχειρησιακής Έρευνας Σχολή Μηχανολόγων Μηχανικών 1 @ Νοέμβριος 2004 Περιεχόμενα ιαδικασία Βασικά Στοιχεία ς ιαφήμιση 2 ιαδικασία

Διαβάστε περισσότερα

Περίγραμμα Εισηγήσεων

Περίγραμμα Εισηγήσεων Περίγραμμα Εισηγήσεων Τίτλος Μαθήματος: Αναπτυξιακή ψυχολογία Κωδικός Μαθήματος: 724 Διάλεξη 1 Εισαγωγή στην αναπτυξιακή ψυχολογία πρέπει να γνωρίζουν: τους στόχους και το αντικείμενο της Εξελικτικής Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή)

08/07/2015. Ονοματεπώνυμο: ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΚΟΥΤΡΑΣ. Ιδιότητα: ΣΥΜΒΟΥΛΟΣ Β ΙΕΠ. (Υπογραφή) Πράξη: «Ανάπτυξη μεθοδολογίας και ψηφιακών διδακτικών σεναρίων για τα γνωστικά αντικείμενα της Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Γενικής και Επαγγελματικής Εκπαίδευσης» Άξονες Προτεραιότητας 1-2-3 Οριζόντια

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ:EDG 613 Διδάσκων Κουτούζης Μανώλης 2012-2013 ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ F 20122594

ΜΑΘΗΜΑ:EDG 613 Διδάσκων Κουτούζης Μανώλης 2012-2013 ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ F 20122594 ΜΑΘΗΜΑ:EDG 613 Διδάσκων Κουτούζης Μανώλης 2012-2013 ΛΕΜΟΝΙΑ ΜΠΟΥΤΣΚΟΥ F 20122594 ΘΕΜΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΔΙΑΜΟΡΦΩΣΗΣ ΤΗΣ ΚΟΥΛΤΟΥΡΑΣ ΕΝΟΣ ΣΧΟΛΕΙΟΥ. ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΩΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ Β/ΘΜΙΑΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΤΟΥΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ψυχολογία Κινήτρων ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ ΚΑΙ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΚΗ ΒΑΣΗ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΡΩΝ Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό

Διαβάστε περισσότερα

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ HELLENIC SOCIETY FOR NEUROSCIENCE Τ.Θ. 5, Πανε ιστήµιο Πατρών, 650 Πάτρα, P.O. Box 5, University of Patras, 6 50 Patra ΠΑΓΚΟΣΜΙΑ ΕΒ ΟΜΑ Α ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΓΚΕΦΑΛΟ ΕΓΚΕΦΑΛΟΣ ΚΑΙ ΝΕΥΡΟΕΠΙΣΤΗΜΕΣ: ΤΙ ΓΝΩΡΙΖΟΥΝ ΟΙ ΤΕΛΕΙΟΦΟΙΤΟΙ ΤΗΣ ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ. Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος

ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ. Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος ΣΩΜΑΤΙΚΗ ΚΑΙ ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Νικολάου Ζωή Α.Μ. 6763 Επιβλέπων καθηγητής: Στράνης Δημήτριος ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παρούσα μελέτη αναφέρεται στην σωματική και ψυχική υγεία των εργαζομένων και κατά πόσο αυτή

Διαβάστε περισσότερα

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω.

02/06/15. Όταν αισθανθούμε ότι κάτι μας απειλεί ο οργανισμός μας ετοιμάζεται για το σύνδρομο Fight or Flight, δηλαδή παλεύω ή φεύγω. Αντιμετωπίζοντας το στρες για μια χαρούμενη και δημιουργική ζωή Το στρες μπορεί από εχθρός μας να γίνει σύμμαχος Ένα ποσοστό άγχους είναι αναγκαίο στη ζωή μας γιατί μας βοηθάει να ενεργοποιηθούμε και να

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων

ΠΡΟΣ: Οι Υπουργοί Εσωτερικών, Αποκέντρωσης και Ηλεκτρονικής Διακυβέρνησης Παιδείας, Δια Βίου Μάθησης και Θρησκευμάτων ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗΣ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΜΑΤΩΝ ----- ΕΝΙΑΙΟΣ ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΠΡΩΤΟΒΑΘΜΙΑΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΟΒΑΘΜΙΑΣ. ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΙΔΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΤΜΗΜΑ Β, ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ -----

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1.

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ (Οι απαντήσεις θεωρούνται ενδεικτικές) A1. ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ HMEΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ A ) ΚΑΙ ΜΑΘΗΜΑΤΩΝ ΕΙΔΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΩΝ ΛΥΚΕΙΩΝ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΤΡΙΤΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2013 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΗΜΕΡΗΣΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η

Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Δημιουργικό Παιχνίδι ΕΝΣΩΜΑΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΑΙΧΝΙΔΙΩΝ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ Φ.Α. Διάλεξη 3η Σκοποί της παρουσίασης Εξέταση των προϋποθέσεων καταλληλότητας των παιχνιδιών σε σχέση με τα προγράμματα Φ.Α. Εισαγωγή στα

Διαβάστε περισσότερα

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία

Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΜΟΡΦΩΣΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ ΤΟΥ ΟΑΕΔ Παιδαγωγική Ψυχολογία Βιομηχανική Ψυχολογία ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΑΝΩΤΑΤΗ ΣΧΟΛΗ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΣ ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΕΝΟΤΗΤΑΣ: Μαρμαρινός Ιωάννης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΜΕΡΟΣ Ι. Εισαγωγή. Κεφάλαιο 1. Η ψυχολογία ως επιστήμη: σύντομη γνωριμία... 25 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πρόλογος... 13 Το αντικείμενο του συγγράμματός μας... 13 Οι στόχοι και το κοινό μας... 14 Οργάνωση του βιβλίου... 15 Άλλα χαρακτηριστικά του βιβλίου... 16 Ευχαριστίες... 18 ΜΕΡΟΣ Ι Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να:

Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Αξιολογήστε την ικανότητα του μαθητή στην κατανόηση των προφορικών κειμένων και συγκεκριμένα να: Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΚΑΙ Η ΤΑΥΤΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ ΜΑΘΗΣΙΑΚΟΙ ΣΤΟΧΟΙ Ανταποκρίνονται στην ακρόαση του προφορικού

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ. Negative feelings management ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΑΡΝΗΤΙΚΩΝ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΩΝ Negative feelings management Στόχος του Προγράμματος Το πρόγραμμα για την Διαχείριση Αρνητικών Συναισθημάτων είναι μα πλήρης, αυτόνομη και ολοκληρωμένη εκπαιδευτική ενότητα

Διαβάστε περισσότερα

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010

ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 2010 H ποιότητα ζωής στον αντίποδα της ψυχικής νόσου Εθνικό Ίδρυµα Ερευνών 16-2-2010 2010 Μ. Τζινιέρη Κοκκώση, Ph.D Επικ. Καθηγήτρια Κλινικής Ψυχολογίας Α Ψυχιατρική Κλινική Πανεπιστηµίου Αθηνών-Αιγινήτειο

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια

Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια Πρόγραμμα Eξ Aποστάσεως Eκπαίδευσης (E learning) Διαχείριση Προβληματικής συμπεριφοράς στο σχολείο και την οικογένεια Οδηγός Σπουδών Το πρόγραμμα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης ( e-learning ) του Πανεπιστημίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ

ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΤΜΗΜΑ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ : ΚΟΙΝΟΤΙΚΗ ΝΟΣ/ΚΗ ΙΙ ΥΠ. ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ : ΚΥΠΑΡΙΣΗ ΤΙΤΛΟΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΝΕΥΡΙΚΗ ΑΝΟΡΕΞΙΑ ΦΟΙΤΗΤΡΙΕΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΜΑΚΡΟΓΙΑΝΝΗ ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗ ΜΑΥΡΙΔΟΥ ΠΑΡΘΕΝΑ ΛΑΡΙΣΑ 2010 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Εισαγωγή Ενεργός συμμετοχή Κοινωνική αλληλεπίδραση Δραστηριότητες που έχουν νόημα Σύνδεση των νέων πληροφοριών με τις προϋπάρχουσες γνώσεις Χρήση στρατηγικών Ανάπτυξη της αυτορρύθμισης και εσωτερική σκέψη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΓΟΗΤΕΙΑΣ:

Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΓΟΗΤΕΙΑΣ: Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΓΟΗΤΕΙΑΣ: Τ Ο Α Ρ Ω Μ Α Ερευνητική Εργασία του Ε5 Τμήματος της Α Λυκείου του 3 ου ΓΕΛ Αλεξανδρούπολης Η ΧΗΜΕΙΑ ΤΗς ΓΟΗΤΕΙΑς: ΤΟ ΑΡΩΜΑ Παλιές και νέες μέθοδοι παρασκευής αρωμάτων Η επίδραση

Διαβάστε περισσότερα

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα;

Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τι Είναι η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής Υπερκινητικότητα; Τα κύρια συμπτώματα των παιδιών με ΔΕΠ-Υ είναι η εκδήλωση συμπτωμάτων απροσεξίας, υπερκινητικότητας και/ή παρορμητικότητας σε βαθμό δυσανάλογο

Διαβάστε περισσότερα