"Τεχνολογίες αιχμής. Προς το τέλος ενός γόνιμου αιώνα. Προοπτικές για τον αιώνα που έρχεται"

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download ""Τεχνολογίες αιχμής. Προς το τέλος ενός γόνιμου αιώνα. Προοπτικές για τον αιώνα που έρχεται""

Transcript

1 "Τεχνολογίες αιχμής. Προς το τέλος ενός γόνιμου αιώνα. Προοπτικές για τον αιώνα που έρχεται" Ομιλητής: Α. ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΣ (Τον ομιλητή προλόγισε και παρουοίαοε στο ακροατήριο ο Διευθύνων ΣύμΒουλος του Ε.Ι.Ε. Καθηγητής κ. Κ. Σέκερης) 1_/υχαριστώ πάρα πολύ τον συνάδελφο τον κ. Σέκερη. Είναι υπερβολικά αυτά που είπε για τις δυνατότητες μου, και αισθάνομαι σε δύσκολη θέση, γιατί φοβάμαι ότι θα σας απογοητεύσω. Το σημερινό θέμα έχει σαν άξονα τα επιτεύγματα της επιστήμης στον πιο μοναδικό αιώνα που έχει ζήσει η ανθρωπότητα: τον 20ο αιώνα ο οποίος τελειώνει. Και λέω τον πιο μοναδικό, γιατί υπολογίζουμε περίπου ότι από την εποχή, πριν περίπου χρόνια, που ο homo sapiens sapiens στάθηκε στα πόδια του, έχουν περάσει περίπου γενιές από τον γαλάζιο πλανήτη μας. Αυτό όμως το οποίο συνέβη τον 20ο αιώνα, είναι κάτι το ανεπανάληπτο. Δεν έχει γίνει ποτέ στην ιστορία της ανθρωπότητας. Αρκεί να σκεφτούμε ότι δεν έχουν περάσει ούτε 100 χρόνια από το 1897, όταν ο Thomson στην Αγγλία πρωτομίλησε για το ηλεκτρόνιο. Ακολούθησε μια σειρά από πολύ προικισμένους επιστήμονες. Ο Becquerel, ο Rutherford, ο Bohr, ο Planck, ο Einstein, ο Heisenberg, ο Dirac είναι μερικοί από τους πρωταγωνιστές της επιστημονικής επανάστασης. Συγχρόνως ενώ η επιστήμη προοδεύει, αρχίζει να γιγαντώνεται και η τεχνολογία, η οποία αξιοποιεί τα επιτεύγματα της. Πιασμένες χέρι-χέρι τώρα προχωρούν και αλλάζουν τελείως τη μοίρα της ανθρώπινης ζωής. Δηλαδή, ενώ θυμόμαστε όλοι τη μιζέρια στην οποία ζούσε η γενιά της μητέρας μας, ή της γιαγιάς μας, η δική μας ζωή σήμερα έχει αλλάξει, χάρη ακριβώς στις εργασίες οι οποίες έγιναν στους τομείς της φυσικής, της χημείας και της βιολογίας και κυρίως στην πετροχημεία, τη Βιοτεχνολογία, τη μικροηλεκτρονική. Η επανάσταση αυτή συνεχίζεται, και φυσικά με ρυθμούς οι οποίοι είναι εκρηκτικοί, διότι τους μοναχικούς ερευνητές των αρχών αυτού του αιώνα με τα πενιχρά μέσα, έχουν υποκαταστήσει πολυάριθμες ομάδες επιστημόνων, που συνεχώς πολλαπλασιάζονται, όσο ο καιρός περνάει και οι οποίες διαθέτουν φανταστικό εξοπλισμό. Είναι σίγουρο ότι πάμε για μια εποχή που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει οτιδήποτε επάνω στις τεχνολογικές εξελίξεις. 71

2 Πιθανόν ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος να μην είχε ξεκινήσει αν δεν είχε δημιουργηθεί στη Γερμανία η χημεία του ακετυλενίου με την οποία παρήχθησαν φθηνά ελαστικά, πλαστικά, συνθετικά νήματα, απορρυπαντικά, χρώματα, φάρμακα, καύσιμα κ.λπ., υλικά απαραίτητα για την πολεμική μηχανή της, δεδομένου ότι η Γερμανία του 1930 δεν διέθετε αποικίες ούτε πρώτες ύλες. Στο διάστημα του πολέμου και τα επόμενα χρόνια, υπήρξε μια νέα Βιομηχανική επανάσταση: η ανάπτυξη της πετροχημείας και η παραγωγή κατά οικονομικό τρόπο πλήθους νέων αγαθών-των οποίων ο κύκλος εργασιών σήμερα υπερβαίνει τα δώδεκα τρισεκατομμύρια δολλάρια το χρόνο. Ετσι τα αγαθά των ολίγων έγιναν προσιτά στους πολλούς και το βιωτικό επίπεδο βελτιώθηκε εντυπωσιακά τουλάχιστον στις περιοχές εκείνες που είχαν την παιδεία και την υποδομή ν'αποδεχθούν τους καρπούς αυτών των γνώσεων. Νομίζω ότι περιττεύει να εξαρθεί η σημασία της μικροηλεκτρονικής στην καθημερινή μας ζωή, αλλά και η συμβολή της στις επικοινωνίες, στην ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας. Ας εξετάσουμε λίγο πιο συστηματικά το σήμερα και το αύριο στους τομείς που αναμένονται σημαντικές πρόοδοι: Οχ αναλυτικές μας δυνατότητες σήμερα και αύριο Προς τη νανοχημεία Το σχήμα (1) είναι από μια διαφάνεια η οποία είχε προβληθεί ο' αυτή την αίθουσα, στην ίδια οθόνη, πριν 20 περίπου χρόνια. Τότε λοιπόν ονειρευόμαστε έναν συνδυασμό της αέριας χρωματογραφίας (GC) και της υγρής χρωματογραφίας υπό πίεση (HPLC) με φασματογράφους: μάζας (MS), υπέρυθρου (GC-FTIR), υπεριώδους και NMR. Ο συνδυασμός των παραπάνω οργάνων μ' έναν κεντρικό ηλεκτρονικό υπολογιστή και Data Bank θα ολοκλήρωνε το σύστημα. Αυτά τα συστήματα εδώ και μια δεκαετία αποτελούν τρέχουσα πραγματικότητα. GC-MS DATA BANK FT-IR Σχήμα 1 Οι δυνατότητες μας τώρα ως προς την ανάλυση, το διαχωρισμό πολύπλοκων μιγμάτων και προσδιορισμό της δομής, έχουν ξεπεράσει τα όρια και της πιο τολμηρής φαντασίας και ως προς την ακρίβεια, αλλά και την ταχύτητα προσδιορισμού. ~ 7 2

3 Η φωτογραφία έχει ληφθεί με την τελευταία τεχνολογία μικροσκοπίου «αποτελέσματος σήραγγος». Φωτογραφία ατόμων χρυσού Για πρώτη φορά αντικρίζουμε καθαρά τους δομικούς λίθους της ύλης, τα άτομα που φαντάζουν σαν σφαίρες σε αρμονική διάταξη. Πέρα από εδώ δεν υπάρχει τίποτα απτό. Βρισκόμαστε στα όρια της ορατής ύλης. Ακολουθεί ο κόσμος των υπατομικών σωματιδίων ανάμεσα στην ύλη και στο κύμα. Ένας κόσμος, στο συναρπαστικό βασίλειο των κβαντικών πεδίων, επιστημονικά τεκμηριωμένος, αλλά άυλος. Εδώ, στον απειροστό μικρόκοσμο, στο κατώφλι της ύλης, επικρατεί απόλυτη τάξη, προάγγελος της παγκόσμιας αρμονίας, όπως τ' άτομα διακρίνονται διατεταγμένα σε γραμμές. Αντικρίζοντας το μικρόκοσμο αυτό αισθάνεται κανείς τον ίδιο ίλιγγο που ο Pascal αισθανότανε «στη σιωπή του απέραντου διαστημικού χώρου». Από το βιβλίο του Α. Σταυρόπουλου "Η Ζωή σε επίπεδο μορίων"

4 (Από την Ed. D. London - Sc. Amer.) Η εξέταση των εγκεφαλικών δραστηριοτήτων με τομογραφία εκπομπής ποζιτρονίων, PET (Positron Emmision Tomografphy). δίνει εικόνες του εγκέφαλου με τη βοήθεια βραχύβιων ισοτόπων, που εισάγονται στην κυκλοφορία του αίματος Επειδή ο εγκέφαλος απορροφά μεγαλύτερη ποσότητα ισοτόπων εκεί όπου ο μεταβολισμός (η καύση γλυκόζης) είναι υψηλός, οι εικόνες που φαίνονται στην οθόνη του μηχανήματος PET είναι λαμπρές κόκκινες, σε αντίθεση με τις περιοχές όπου ο μεταβολισμός είναι βραδύτερος και φαίνονται κίτρινες ή μπλε. Στη φωτογραφία φαίνεται καθαρά ότι η κοκαΐνη προκαλεί μείωση του μεταβολισμού της γλυκόζης, όπως φαίνεται από τα μπλε και κίτρινα χρώματα της τομογραφίας χρήστη κοκαΐνης (κάτω). Σ' έναν άνθρωπο που δεν παίρνει ναρκωτικά η εγκεφαλική δραστηριότητα είναι υψηλή, όπως φαίνεται από το λαμπρό ερυθρό χρώμα του PET (άνω). Η κοκαΐνη φαίνεται ότι δρα στο μεσομεταιχμιακό σύστημα, το οποίο κυβερνά τις συγκινήσεις, την πείνα, τη δίψα και το σεξ, και προκαλεί μείωση του μεταβολισμού. Όσο. όμως, χαμηλότερη η μεταβολική δραστηριότητα, τόσο οι χρήστες αισθάνονται εντονότερα Τ' αποτελέσματα της κοκαΐνης ή της ηρωίνης και η εξάρτηση γιγαντώνεται (κάτι ανάλογο προκαλούν και οι αμφεταμίνες, τα βαρβιτουρικά, οι βενζοδιαζεπίνες). Από το βιβλίο του Α. Σταυρόπουλου "Η Ζωή σε επίπεδο μορίων"

5 Αν όμως αυτά αφορούσαν τη περασμένη δεκαετία, τώρα μια νέα σειρά οργάνων μάς εισάγει σ' ένα νέο τομέα : την νανοχημεία. Τα κυριότερα επιτεύγματα στον τομέα αυτόν αναφέρθηκαν οε μια conference που έγινε με την ευκαιρία του ιαπωνικού προγράμματος "Frontier" στο Τόκιο το Γενάρη του Εκεί είχαν μαζευτεί οι κορυφαίοι του κλάδου, ακριβώς για να συζητήσουν τι προοπτικές υπάρχουν για το μέλλον. Το συμπέρασμα αυτής της συνάντησης ήταν η εδραίωση της πεποιθήοεως ότι είναι δυνατόν πλέον να παρατηρήσουμε και να ελέγχουμε την ύλη σε μοριακή και ατομική κλίμακα, κάτι που είναι συναρπαστικό και συγκλονιστικό από πλευράς δυνατοτήτων. Το πρόβλημα είναι τώρα πότε και πώς η επιστήμη αυτή θα μεταβληθεί και σε εφαρμόσιμη τεχνολογία. Η συνεργασία φυσικών που ασχολούνται με τη στερεά κατάσταση, με ηλεκτρονικούς, μοριακούς βιολόγους, Βιοφυσικούς και χημικούς και οι ανακοινώσεις που έγιναν, δείχνουν ότι δεν είμαστε μακρυά για πρακτικές εφαρμογές της νανοχημείας. Οι πρώτοι καρποί στην παραπάνω κατεύθυνση άρχισαν να φαίνονται ήδη στη φασματοσκοπία, στη μικροσκοπία, τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές και την κρυσταλλογραφία με ακτίνες Χ, για την αποκάλυψη της στερεοδομής των πρωτεϊνικών μορίων. Στις αιχμές της φασματοσκοπίας βρίσκονται οι εργασίες του Polski και των συνεργατών του. Με τη χρήση μιας νέας συντονισμένης πηγής φωτονίων υπό σύνθλιψη-η οποία υπερτερεί και από τα καλύτερα λέιζερ-παράγεται με τη βοήθεια ενός ισχυρού σαπφείρου τιτανίου ακτίνα λέιζερ στην περιοχή της κυανής ακτινοβολίας. Η ακτινοβολία αυτή περνάει μέσα από ένα καλοσχηματισμένο κρύσταλλο "νιοβικού καλίου". Εκεί μερικά φωτόνια μετατρέπονται οε δίδυμα φωτόνια της μισής συχνότητας με ελάχιστο θόρυβο (τρεις φορές κάτω από τη κβαντική στάθμη). Ετσι ανοίγονται νέοι ορίζοντες στη φασματοσκοπία, που θα μας επιτρέψουν να δούμε καθαρά οε ατομικό και μοριακό επίπεδο. (Σχήμα 2). Το ενδιαφέρον μας εστιάζεται επίσης στις εφαρμογές της μικροσκοπίας σήραγγος (Scanning Tunneling Microscope). Με αυτό το όργανο είναι δυνατόν να κατευθυνθούμε εκεί που υφίστανται τα καίρια προβλήματα. Δηλαδή στον τομέα της μοριακής βιολογίας, όπου έχουμε να κάνουμε με τον κυκεώνα των μορίων του DNA, των πρωτεϊνικών μορίων,των γλυκοπρωτεϊνών, των υποδοχέων των ορμονών, των νευροδιαβιβαστών, των οσμοφορικών μορίων και γενικά της διοργάνωσης της ίδιας της ζωής. Εδώ Βέβαια έχουμε μια σημαντική Βοήθεια από τη στενή συνεργασία μικροηλεκτρονικής και Βιοχημείας. Σκεφτείται ότι τα τελευταία 40 χρόνια, τα τρανζίστορς από τάξη μεγέθους εκατοστών έχουν φθάσει στο 10~ 4 cm. Πάρα πολλά ολοκληρωμένα μικροκυκλώματα έχουν σήμερα περισσότερα από ένα εκατομμύριο τρανζίστορς. Η μείωση των μεγεθών με τις υπάρχουσες δυνατότητες κατά δέκα έως εκατό φορές, η οποία είναι άκρως πιθανή για τα επόμενα χρόνια, θα μας φέρει οε μεγέθη όπου δεν είναι δυνατόν να αγνοηθεί η κβαντομηχανική κυματοειδής φύση του ηλεκτρονίου. Τα νεότερα τρανζίστορς Βασίζονται στο φαινόμενο του συγχρονισμού μονήρων ηλεκτρονίων (Single Electron Tunneling), τα 73

6 οποία φαίνεται να πληρούν το νανοηλεκτρονικό όνειρο, ώστε να απαιτείται ένα μόνο ηλεκτρόνιο για κάθε bit πληροφορίας. Ένα άλλο σημαντικό Βήμα αποτελεί η ανακάλυψη των υπεραγωγών που λειτουργούν σε θερμοκρασίες αρκετά υψηλότερες από το απόλυτο μηδέν (270 C). Εδώ βρισκόμαστε σε μια επαναστατική περιοχή την οποία οι θεωρητικοί φυσικοί, δεν συμπαθούν, γιατί θεωρητικά δεν την είχαν προβλέψει. (Υπεραγωγοί είναι, όπως ξέρετε, ουσίες οι οποίες κοντά στη θερμοκρασία του απόλυτου μηδενός, παρουσιάζουν μηδενική αντίσταση). Παρά οποιανδήποτε πρόβλεψη, ορισμένα κεραμεικά υλικά, όπως μικτά οξείδια του χαλκού, του Βαρίου, του υττρίου, (YE^Cu^Oy) παρουσιάζουν υπεραγωγιμότητα σε θερμοκρασίες πολύ υψηλότερες του απόλυτου μηδενός, όπου πλέον δεν είναι ανάγκη να χρησιμοποιήσουμε ήλιον, αλλά το πολύ πιο φθηνό και εύχρηστο υγρό άζωτο. Ορισμένα νεώτερα υπεραγώγιμα υλικά, τα "φουλιρίνια" (Fulerenes) έχουν κάπως περίεργη δομή. Πρόκειται για μια τρίτη μορφή άνθρακα μετά το διαμάντι και το γραφίτη. Πρόκειται συνήθως για δομές με 60 ή 70 άτομα άνθρακα τα οποία στο κέντρο τους είναι δυνατόν να φιλοξενούν άτομα μετάλλων κυρίως της πρώτης ομάδας, όπως π.χ. ρουβιδίου, καισίου, καλίου. Οι υπεραγώγιμες αυτές ενώσεις δημιουργούν μια νέα χημεία της οποίας κανείς δεν μπορεί να προβλέψει το μέλλον, (πρβ. σχήμα 3). Στους υπεραγωγούς Βασίζεται ο σύγχρονος "μαγνητοεγκεφαλογράφος" με τον οποίο προσδιορίζονται διαφορισμοί στα απειροελάχιστα μαγνητικά πεδία τα οποία διατρέχουν συνεχώς τον κρανιακό χώρο και διαχέονται στο άμεσο περιβάλλον. Για να συλλάβουμε αυτά τα ασθενικά πεδία ήταν αναγκαίος ένας "υπερευαίσθητος" ανιχνευτής. Τα SQID (Superconducting Quantum Interference Device) έδωσαν αυτή τη δυνατότητα. Ήδη βρίσκεται προς το τέλος της η κατασκευή ενός "υπερ-μαγνητοεγκεφαλογράφου" με 286 κεφαλές SQID με τον οποίον προσδοκάται ο εντοπισμός των προδρόμων διαδικασιών πριν ακόμα εκδηλωθεί η συγκινησιακή αντίδραση. Αλλά και μια άλλη, ήδη, εν χρήσει τεχνολογία μας επιτρέπει να παρατηρούμε το Βάθος του εγκεφάλου, εκεί όπου το μεταιχμιακό σύστημα, το σύστημα των ενστίχτων, της πείνας, των παθών και των ερώτων. Πρόκειται για την τεχνολογία της Positron Emission Tomography (PET). Μ' ένα ειδικό κράνος όπου υπάρχουν οι ανιχνευτές ποζιτρονίων, είναι δυνατόν να παρατηρήσουμε τον ανθρώπινο εγκέφαλο σε διάφορες φάσεις του. Η μέθοδος βασίζεται στην ενίαση, στο υποκείμενο πειραματισμού, μιας αλκοόλης, συνήθως Βουτανόλης, η οποία αντί να έχει συνηθισμένο οξυγόνο 16, έχει ένα ισότοπο του, το οξυγόνο 15. Στα σημεία του εγκεφάλου που υπάρχει μια εντατική λειτουργία, γίνεται πολύ ζωηρή καύση γλυκόζης,και εκπομπή ποζιτρονίων όπως η καύση γίνεται με ισοτοπικό οξυγόνο. (Οπως ξέρετε, ο εγκέφαλος είναι το κατ' εξοχήν όργανο το οποίο καταναλίσκει τη μεγίστη ποσότητα γλυκόζης, καίει σχεδόν πέντε φορές περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο όργανο του σώματος). Εάν λοιπόν ο εγκέφαλος λειτουργεί κανονικά, τότε παρατηρείται η κόκκινη ένδειξη της εικόνας 4. 74

7 Ο εγκέφαλος του ιδίου προσώπου το οποίον είχε το ατύχημα να είναι ναρκομανής, με χρήση κοκκαϊνης, παρουσιάζει αντίστοιχα την πολύ διαφορετική εικόνα PET που εμφανίζεται στη εικόνα. Αυτό το συναρπαστικό επίτευγμα να μπορούμε να παρατηρούμε σε λειτουργία τον ανθρώπινο εγκέφαλο θα μας οδηγήσει ασφαλώς σε μια εξαιρετικά μεγάλη βελτίωση των ηλεκτρονικών υπολογιστών. Διότι οι ραγδαίες εξελίξεις στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές μας επέτρεψαν τις εικόνες αυτές. Τώρα όμως αντίστοιχα η δυνατότητα για παρατήρηση του πιο φανταστικού υπολογιστή, του ανθρώπινου εγκέφαλου, κατά την λειτουργία του θα μας βοηθήσει στο μέλλον στον σχεδιασμό των νεώτερων νευρωνικών υπολογιστών. Πρόκειται για ένα μεγαλειώδες πρόγραμμα αλληλοβοήθειας, όπου η μικροηλεκτρονική συμβάλλει στην απεικόνιση των λειτουργειών του εγκεφάλου και αντίστροφα η μελέτη του τελευταίου στην τελειοποίηση των υπολογιστών. Εάν οι τελευταίες δεκαετίες του αιώνα που φεύγει απομυθοποίησαν το πρόβλημα της δημιουργίας της ζωής, θα έλεγα ότι τον αιώνα που μπαίνει η προσπάθεια θα στραφεί προς την απομυθοποίηση των αισθήσεων και το θέμα αυτό θα το θίξουμε αργότερα. Μέχρι τώρα μιλάγαμε για ψυχές, αισθήματα, σώματα. Αυτά πλέον ίσως-χωρίς να θέλω να υπεραπλουστεύσω- στα επόμενα χρόνια θα είναι όλα εντός εισαγωγικών. Ηδη είναι καιρός από τότε που αντί να ισχυριζόμαστε ότι είμαστε ερωτευμένοι, μπορούμε να μπούμε ότι έχουμε πλημμυρίσει από γοναδορελίνη, ή αντί του χορτάσαμε, μπορούμε να αναφερόμαστε στο ποσοστό της χολοκυστοκινίνης μας, και ούτω κάθε εξής. Νομίζω ότι πάρα πολύ σύντομα θα μπορούμε να μιλάμε για το πόσο μας αρέσει ένα φαγητό με αριθμούς. Το ίδιο θα μπορεί να συμβεί ακόμα και με την ισχυρότερη των αισθήσεων: την όσφρηση, της οποίας σήμερα οι προσδιορισμοί είναι καθαρά υποκειμενικοί. Προς τα biochips Τελειώνοντας σχετικά με τις προόδους της μικροηλεκτρονικής, θα ήθελα ν' αναφερθώ στην συνεργασία της με τη βιοχημεία και με τη φυσική. Μέχρι σήμερα οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές βασίστηκαν στα "μονολιθικά" ανόργανα τσιπς του πυριτίου ή του αρσενικούχου γαλίου. Σήμερα πλέον προσεγγίζουμε τις άπειρες δυνατότητες των οργανικών μορίων. Οι ανόργανες ενώσεις που είναι γνωστές, είναι μερικές χιλιάδες, μερικές δεκάδες χιλιάδες. Οι γνωστές οργανικές ενώσεις είναι ήδη μερικές δεκάδες εκατομμύρια. Και οι δυνατότητες είναι απεριόριστες. Εάν λοιπόν μπορούμε να φτιάξουμε ημιαγωγούς οι οποίοι να μη βασίζονται στο πυρίτιο ή το αρσενικούχο γάλλιο, τα ανόργανα δηλαδή μόρια, αλλά σε οργανικά μόρια, τότε θα μπορούσαμε να εκμεταλλευτούμε τις δυνατότητες των οργανικών transistors και των biochips. 75

8 Το πρώτο Βήμα μπορώ να πω ότι έχει γίνει ήδη με μια μοριακή δίοδο η οποία Βασίζεται σε ένα ένζυμο, την ηλεκτρική δεϋδρογενάση. Το ηλεκτρικό οξύ με τη Βοήθεια του ενζύμου μετατρέπεται με απόσπαση δύο υδρογόνων-δηλαδή δύο πρωτονίων και δύο ηλεκτρονίων- στο ακόρεστο παράγωγο που είναι το "φουμαρικό" οξύ. Αυτή η αντίδραση δεν είναι αντιστρεπτή. Εάν επομένως, σε ένα υπόστρωμα είχαμε ακινητοποιημένο το ένζυμο και πραγματοποιούσαμε αυτή την αντίδραση, το σύστημα θα δρούσε σαν μια δίοδος λυχνία. Την απλούστερη δηλαδή μονάδα ενός ηλεκτρονικού υπολογιστή. (Υπενθυμίζω ότι η δίοδος Βασικά ήταν μια λυχνία η οποία διέθετε ένα ερυθροπυρούμενο νήμα-μέσα σε κενό φυσικά- και στο επάνω μέρος ένα ηλεκτρόδιο, το οποίο εάν μεν εφορτίζετο θετικά η δίοδος λειτουργούσε, γιατί το ηλεκτρόνιο προχωρούσε προς τον θετικό πόλο. Αν εφορτίζετο αρνητικά, η δίοδος ηλεκτρονίων διεκόπτετο). COOH! CH 2 Ι CH 2 Ι COOH Ηλεκτρική αφυδρογονάση COOH Ι CH CH + 2Η+ + 2e- COOH Ηλεκτρικό οξύ Φουμαρικό οξύ Επειδή η αντίδραση ηλεκτρικού-φουμαρικού δεν είναι αντιστρεπτή, δηλαδή η μετατροπή φουμαρικού σε ηλεκτρικό δεν γίνεται παρά σε πολύ μικρό ποσοστό, μια τέτοια αντίδραση θα μπορούσε να δράσει όπως μια οργανική δίοδος. Μια πρώτη προσέγγιση, και όχι η μόνη, για την κατασκευή των "biochips" Οι δυνατότητες στον τομέα αυτόν είναι φανταστικές όπως ανοίγεται ένας νέος κλάδος της οργανικής χημείας. Εδώ πλέον υπάρχει ένας αδυσώπητος αγώνας ανάμεσα σε πανεπιστήμια και στις κολοσιαίες εταιρείες οι οποίες χειρίζονται τα ηλεκτρονικά από την Ιαπωνία μέχρι τη Silicon Valley στις Ηνωμένες Πολιτείες. ΒέΒαια είμαστε ακόμα σε νηπιακή ηλικία, έχουν όμως ήδη αρχίσει πειραματισμοί με ορισμένα Βιομόρια που συνίστανται από δέκα χιλιάδες και περισσότερα άτομα, δηλαδή πρωτεΐνες ή μόρια του DNA. Αυτός ίσως είναι ο δρόμος για να δημιουργηθούν μνήμες στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές με Βάση οργανικά μόρια. Συγχρόνως εξελίσσεται η έρευνα στον τομέα των αγώγιμων πλαστικών, όπως τα πολυκετυλένια και τα πολυβινυλιδενο-φαινυλένια. Τα πλαστικά τα έχουμε συνδέσει με ηλκτρομονωτικές ιδιότητες, υπάρχουν όμως και αγώγιμα πλαστικά. Στην οργανική χημεία τίποτα, μα τίποτα δεν είναι παράδοξο. 76

9 Προσπάθησα να σκιαγραφήσω πολύ σύντομα τις προσδοκίες μας από τις ραγδαίες εξελίξεις στη μικροηλεκτρονική και της εφαρμογής της στις φυσικές επιστήμες. Υπάρχει όμως μια άλλη επανάοταση-λιγότερο γνωστή-στο θεωρητικό τομέα στην οποία θα πρέπει ν' αναφερθούμε γιατί θα διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στο μέλλον: Ανοικτά θερμοδυναμικά συστήματα (Συστήματα μακριά από τη θέση ισορροπίας) Αν ο εικοστός αιώνας ξεκίνησε με την κβαντική θεωρία και τις θεωρίες της σχετικότητας, τελειώνει με την εξέταση συστημάτων μη αναστρέψιμων, συστημάτων που βρίσκονται μακρυά από τη θέση ισορροπίας, τις θεωρίες του χάους, των διακλαδώσεων (bifurcation) και τη θραυσματική (fractal) γεωμετρία. Ο 20ος αιώνας τελειώνει με την πεποίθηση που είχε εκφράσει ο Μπόζε, ένας μεγάλος Ινδός φυσικός, στις αρχές του αιώνα, ότι "ο διαχωρισμός των επιστημών σε διαμερίσματα όπως η φυσική, η χημεία, η βιολογία είναι τεχνητός και η αιώνια αλήθεια ανήκει ο' αυτούς που βλέπουν το "ένα" ο' όλες τις μεταβαλλόμενες πολυπλοκότητες του Σύμπαντος". Σήμερα, χάρη στη μοριακή βιολογία, χάρη στην ηλεκτρονική, μπορούμε να πούμε ότι οι βασικές γνώσεις περιορίζονται στα ηλεκτρόνια, γενικότερα (τα υπατομικά σωματίδια) και τη θερμοδυναμική, της οποίας οι νόμοι είναι οι ισχυρότεροι τουλάχιστον στον πλανήτη που ζούμε. Μια επανάσταση,λιγότερο γνωστή, παρ' ότι έχουν δοθεί αρκετά βραβεία Νόμπελ, βρίσκεται σε εξέλιξη. Πρόκειται για τις εργασίες που έκανε ο II Prigogine και οι συνεργάτες του στο ελεύθερο πανεπιστήμιο των Βρυξελλών σχετικά με τη θερμοδυναμική των χαρακτηριζομένων ανοιχτών συστημάτων, των συστημάτων που βρίσκονται μακριά από τη θέση ισορροπίας. Οπως ξέρετε, ένας από τους πιο σημαντικούς φυσικούς νόμους γενικής εφαρμογής, είναι ο δεύτερος θερμοδυναμικός νόμος. Μεταξύ άλλων αναφέρεται και στην υποβάθμιση της ενέργειας προς άχρηστη θερμότητα. Σε κάθε ενεργειακή μετατροπή δηλαδή, παράγεται συγχρόνως με το ωφέλιμο έργο και υποβαθμισμένη θερμότητα, της οποίας η χρησιμότητα ελαχιστοποιείται όσο η θερμοκρασία της είναι χαμηλότερη. Εμείς οι άνθρωποι είμαστε ο πιο παρασιτικός οργανισμός που υπάρχει πάνω στον πλανήτη, δεδομένου ότι παρασιτούμε εις Βάρος ορυκτών,φυτών και ζώων και δημιουργούμε σημαντικά προβλήματα στο οικοσύστημα και το περιβάλλον. Πρακτικά καταναλίσκουμε οργανωμένη ύλη, που είναι οι τροφές, για να παράγουμε τελικά άχρηστη θερμότητα. Οι ζωικοί δηλαδή οργανισμοί τείνουν να προσλάβουν με τον ευκολότερο δυνατό τρόπο την τάξη, για να την μετατρέψουν σε αταξία, π.χ. σε άχρηστη θερμότητα 36,5 C, που με την ανάσα τους σκορπίζεται στο περιβάλλον, αλλά και ακόμη σε πιο άχρηστες, τις πιο πολλές φορές ιδέες και πράξεις. Μέτρο αυτής της αποδιοργάνωσης είναι η εντροπία. Εντροπία είναι το μέτρο της αταξίας. Είναι η ροπή η οποία υφίοταται γενικά στη φύση, η τάξη να μετασχηματίζεται σε αταξία. Αυτό το ζούμε καθημερινά. Ενα σπίτι πάρα πολύ δύοκολα χτίζεται, αλλά μπορεί να ανατιναχτεί οε λίγα 77

10 δευτερόλεπτα, (στον κόσμο που ζούμε, αυτό είναι πάρα πολύ συνηθισμένο). Οτιδήποτε εάν εγκαταλειφθεί αποδιοργανώνεται και χρειάζεται προσπάθεια για να επαναφερθεί στην τάξη. Συγχρόνως, όλα τα φυσικά φαινόμενα τείνουν προς την εύκολη λύση, ή τουλάχιστον κατά το δυνατόν ευκολότερη. Οι φωτεινές ακτινοβολίες π.χ. ψάχνουν να βρουν την πιο σύντομη διαδρομή. Γι' αυτό το φως διαδίδεται σε ευθεία γραμμή και δεν κάνει γωνιές (ευτυχώς για την όραση μας). Τα ηλεκτρόνια μέσα στα άτομα επιθυμούν και βρίσκονται στη χαμηλότερη δυνατή ενεργειακή στάθμη. Φυσικά και τα ίδια τα άτομα, αφού και τα υπόλοιπα συστατικά, οι πυρήνες τους συμπεριφέρονται ανάλογα. Το ίδιο ισχύει και σε επίπεδο μορίων. Εύκολα πραγματοποιούνται οι πιο αυθόρμητες αντιδράσεις, αυτές δηλαδή που αποβάλλουν ενέργεια, οι εξωθερμικές. Επίσης αυτές που τείνουν προς τη μεγαλύτερη αταξία, προς το χάος. Παρουσιάζουν δηλαδή αύξηση της εντροπίας. Γιατί ο άνθρωπος, σύνολο μορίων, ατόμων, ηλεκτρονίων, θα ήταν δυνατόν να συμπεριφέρεται διαφορετικά από τα ίδια τα συστατικά του; Γιατί θα επιθυμούσε να καταβάλλει έργο, να βρίσκεται σε ψηλότερες ενεργειακές στάθμες; Γιατί θα προτιμούσε ν' ανέβει αυθόρμητα τις σκάλες ενός ψηλού ουρανοξύστη, όταν υπάρχει ο ανελκυστήρας, ή ακόμα καλύτερα η αναπαυτική πολυθρόνα; Αυτός είναι ο λόγος που όλοι και όλα επιθυμούν την μέγιστη απόλαυση, καταβάλλοντας το μικρότερο τίμημα. Δυστυχώς όμως οι κοινωνικές συνθήκες και οι υποχρεώσεις του καθενός προς το κοινωνικό σύνολο είναι εκ διαμέτρου αντίθετες. Εδώ βρίσκεται το μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα. Η κοινωνική διαβίωση δημιουργεί υποχρεώσεις τέτοιες που για να εκπληρωθούν πρέπει να βρεθούμε αντιμέτωποι με τους φυσικούς νόμους, με τον ίδιο τον εαυτό μας. Φαίνεται ότι στη φύση υπάρχει μια θεμελιώδης τάση όλων των υλικών υποστάσεων για συνάθροιση μεταξύ τους, από τα κουάρκς, μεχρί τον άνθρωπο και τα συμπλέγματα των γαλαξιών. Τα υπατομικά σωματίδια, συναθροίζονται για να δημιουργήσουν άτομα. Αν υπάρχουν άτομα κάποτε θα σχηματισθούν μόρια. Ατομα και μόρια δομούν τα άστρα και τους πλανήτες, κι αυτά τους γαλαξίες που συναθροίζονται σε συμπλέγματα γαλαξιών. Τα μόρια προχωρούν σε μακρομόρια και τα τελευταία σε έμβιες μοριακές δομές. Ο σχηματισμός των έμβιων δομών φυσικά δεν κάνει διάκριση: Ο άνθρωπος, όπως και όλοι οι πολυκύτταροι οργανισμοί, αποτελείται από όργανα, τα όργανα από ιστούς, οι ιστοί από κύτταρα. Μερικά τρισεκατομμύρια κύτταρα συνιστούν το ανθρώπινο κορμί. Εχουν όμως όλα τα κύτταρα κάτι κοινό: Τα γονίδια τους που ανεξάρτητα από το ζωικό είδος στο οποίο ανήκουν δεν γνωρίζουν τίποτ' άλλο από την επιβίωση και την αναπαραγωγή τους. Όλα λοιπόν γενικώς τείνουν προς την αταξία. Τα έμβια όμως τείνουν από το χάος προς την οργάνωση, προς την αυτοοργάνωση, όπως θα προσπαθήσουμε να δείξουμε όσο πιο σύντομα γίνεται. Πρόκειται δηλαδή περί συστημάτων με αρνητική εντροπία. Και όσο πιο οργανωμένη είναι η ύλη, τόσο η αρνητική εντροπία είναι μεγαλύτερη. Τα παραδείγματα είναι πάρα πολλά. Γνωρίζουμε π.χ. ότι τα φυτά από τα ακατάστατα μόρια του αέρα και του νερού δημιουργούν αρμονία, τάξη, αρώματα, χρώματα. Κάτι που το χαιρόμαστε. Είναι πάρα πολύ εύκολο να καταστρέψεις ένα λουλούδι. Είναι αδύνατον, τουλάχιστον με τα σημερινά μας μέτρα, να το δημιουργήσεις. Ποιος από μας, που επαίρεται μπροστά στα επιστημονικά 78

11 και τεχνολογικά επιτεύγματα μας, θα μπορούσε να φτιάξει το μάτι ενός μυρμηγκιού που τόσο εύκολα το πατάμε; Οι δυνατότητες μας είναι μηδαμινές. Ο Prigogine και οι συνεργάτες του ισχυρίζονται ότι οι παγκόσμιοι νόμοι δεν είναι καθόλου παγκόσμιοι, αλλά εφαρμόζονται μόνο σε ορισμένες περιοχές της πραγματικότητας, και οτις τελευταίες η επιστήμη έχει αφιερώσει τις μεγαλύτερες προσπάθειες. Δηλαδή ενώ εμείς γαλουχηθήκαμε με την έννοια της σταθερότητας, της ισορροπίας οτα χημικά συστήματα, στα κλειστά συστήματα γενικά, στη αντιστρεψιμότητα και στις γραμμικές σχέσεις, ο Prigogine επικεντρώνεται σε καταστάσεις οι οποίες αφθονούν στη φύση και δεν τις προσέχαμε, όπου η μη αντιστρεψιμότητα παίζει πάρα πολύ σημαντικό ρόλο. Σε συστήματα ανοιχτά, όπως είναι τα ζωικά συστήματα. Κάθε ζωντανός οργανισμός είναι ένα ανοιχτό θερμοδυναμικό σύστημα, εφόσον έχει την ικανότητα να επικοινωνεί πληροφοριακά με το περιβάλλον, αλλά και να προσλαμβάνει απ' έξω υλικά και ενέργεια και τα χρησιμοποιεί για να εκδηλώσει τη ζωή του. Είναι περίεργο, αλλά τα συμπεράσμτα του Prigogine οδηγούν και σε οικονομικά συμπεράσματα. Διότι ενώ εμείς είχαμε συνηθίσει σε μικρές εισροές και μικρά αποτελέσματα, τώρα μετά τις τρεις βιομηχανικές επαναστάσεις που άλλαξαν τη ζωή μας, συνηθίσαμε οτις μεγάλες εισροές ενέργειας, κεφαλαίων, εργασίας, όπου η πληροφορία και η καινοτομία αποτελούν κρίσιμες δυνάμεις. Και φυσικά ήταν μοιραίο με τις νέες αυτές προοπτικές να αλλάξουν τελείως και τα πρότυπα. Ο σεισμός που προκάλεσε ο Max PlancK στις αρχές του αιώνα εισάγοντας την έννοια των κβάντα και ο Einstein με την ειδική θεωρία το 1905 και τη γενική θεωρία της σχετικότητας το 1915, μας έδωσαν τελείως νέες διαστάσεις. Η φυσική από αιτιοκρατική νευτώνια μετατράπηκε σε πιθανοκρατική. Και συγχρόνως αρχίσαμε να πετάμε πολύ περισσότερο απ' ότι τα φτερά μας μπορούσαν να μας επιτρέψουν. Βλέπουμε δηλαδή, ότι αυτοί οι νόμοι, τους οποίους εμείς οι άνθρωποι έχουμε υιοθετήσει, οι κλασικοί νόμοι της φυσικής, ισχύουν στο μέτριο κόσμο των δικών μας μέτρων που μετράει σε δευτερόλεπτα, σε εκατοστά, σε γραμμάρια ή χιλιόγραμμα. Δεν έχει όμως καμιά σχέση με τους νόμους της σχετικότητας που εφαρμόζονται στο διαστημικό χώρο ή με τη φυσική των κβάντα που εφαρμόζεται στις υποατομικές περιοχές. Ετσι λοιπόν ο Prigogine ταράζει άλλη μια φορά τα νερά, λέγοντας ότι τα κλειστά συστήματα αποτελούν ένα μέρος της πραγματικότητας του σύμπαντος. Η ζωή ανήκει στα ανοιχτά συστήματα και τα Βιολογικά συστήματα είναι ανοιχτά. Τα συστήματα που εξετάζονται από τον Prigogine είναι μη αναστρέψιμα συστήματα μακρυά από τη θέση της ισορροπίας, με μη γραμμικές σχέσεις, συστήματα που διαθέτουν χρονικότητα. Στη χημεία ή έννοια χρόνος μέχρι τώρα έπαιζε μικρό ρόλο. Από δω και πέρα, με την εισαγωγή των νέων εννοιών, ο ρόλος του γίνεται σημαντικός. Δηλαδή η χρονικότητα εμφανίζεται και δημιουργεί μια μεγάλη ευαισθησία στη ροή του χρόνου. Σε συνθήκες μακρυά από τη θέση της ισορ- 79

12 ροπίας βλέπουμε ότι πολύ μικρές διαταραχές ή διακυμάνσεις γίνονται γιγάντια κύματα που συντρίβουν δομές και δημιουργούν τις δυνατότητες για αυτοοργάνωση. Με άλλα λόγια για την εμφάνιση της ζωής. Με διεργασίες αυτοοργάνωσης είναι δυνατόν να προέλθουν αυτόματα από την αταξία και το χάος, η οργάνωση, η τάξη και η αρμονία. Κατά την θεωρία αυτή όλα τα συστήματα περιέχουν υποσυστήματα που συνεχώς δονούνται, κυματίζουν σε κάποια μοναδική στιγμή, ή σημείο διακλάδωσης*. (Ο όρος "διακλάδωση" είναι από την "bifurcation theory", που αποτελεί εξέλιξη της κλασικής ευκλείδειας γεωμετρίας). Σε κάποια μοναδική στιγμή δηλαδή, ή σημείο διακλάδωσης, ένας κυματισμός ή συνδυασμός κυματισμών, αποκτά τόση δύναμη ώστε συντρίβει την προπϋπάρχουσα οργάνωση. Και τότε δεν είναι δυνατόν να προκαθορίσουμε εάν το σύστημα θα συντριβεί φτάνοντας σε κατάσταση χάους ή θα μεταπηδήσει σε ανώτερη τάξη και αυτοοργάνωση. Αυτό που ο Prigogine έχει ονομάσει "σκεδαστικές δομές" (dissipative structures) είναι αυτές που δημιουργούν τάξη μέσα από το χάος. Οπως τα νερά που κυλάνε ήρεμα στην πεδιάδα για να μετατραπούν σε μια στροβιλώδη - φαινομενικά χαοτική ροή - καθώς ροβολάνε παρακάτω στα βράχια σε μορφή καταρράκτη, ροή που σε μικροσκοπική κλίμακα υπκρύπτει αυτοοργάνωση. Εμείς οι χημικοί παλιά, και τώρα ακόμα μαθαίνουμε συνήθως τι συμβαίνει στην κατάσταση ισορροπίας. Αλλά μακρυά από την κατάσταση ισορροπίας συμβαίνουν τέρατα και σημεία, τα οποία δεν είχαν παρατηρηθεί στο παρελθόν. Οι παρακάτω εικόνες δίνουν μια γεύση τέτοιων καταστάσεων. (Ορισμένες από αυτές είναι παρμένες από το δικό μας εργαστήριο). 2Br CH 2 (COOH) 2 +2H + -» 2BrCH (COOH) 2 + 3C Η 2 0 Br Ο3, Br", MA -> BMA, H 2 0 Βραδεία αντίδραση HBr0 2 ενδιάμεσο ι Κόκκινο Br0 3, ΜΑ, Ce 3+ -> Ce 4+, BMA, Η ΗΒιΌ 2 -> 2HBr0 2 + Ταχεία καταλυτική αντίδραση > D,- ΛΛ. ΛΛ3+ U + BMA, MA,Ce 4+ -» Bf, C0 2, Ce J+, Η ^ 1 Μπλε MA = Μηλονικόοξύ BMA = Βρωμο μηλονικό οξύ Η αντίδραση Belusou - Zhabotiuski Η απλή κωνική φιάλη της εικόνας 5 περιέχει διαλύματα μιας χρωστικής, μηλονικού οξέος και βρώμικου καλίου. Πρόκειται για τις αντιδράσεις οι οποίες χαρακτηρίζονται και ως χημικά εκκρεμή ή αντιδράσεις Belusov-Zhabotinski (Β-Ζ) και είναι δημοσιευμένες σε πάρα πολλά περιοδικά. *Οι αστάθειες δημιουργούνται οε σημεία διακλαδώσεων όταν μια χαρακτηριστική κίνηση ενός συστήματος διαχωρίζεται σε νέες κινήσεις καθώς μια παράμετρος μεταβάλλεται. 80

13 Αντίδραση Belusov - Zabotinski σε εξέλιξη. Πά ν ω σε φάση «κόκκινη», κάτω «κυανή». Η μετάπτωση από το κόκκινο στο κυανό είναι περιοδική. Πρόκειται για ένα χημικό εκκρεμές. vjm&'m fr Από το βιβλίο του Α. Σταυρόπουλου "Η Ζωή σε επίπεδο μορίων"

14 Αντίδραση Β-Ζ σε pétri. Φαίνονται τα «κυκλοτερή χημικά κύματα» δημιουργούν αρμονικά σχήματα και μαιάνδρους. τα οποία Μερικές χημικές αντιδράσεις παρουσιάζουν περιοδικότητα. Στην πιο πάνω εικόνα φαίνονται τα στάδια μιας αντίδρασης Belusov - Zabotinski σε διάφορους χρόνους μετά την έναρξη της. Στο κάτω μέρος είναι φωτογραφία ενός κοχυλιου που βρίσκεται στους γιαλούς της Σίφνου. Η ομοιότητα είναι χαρακτηριστική. Ίσως ο σχηματισμός του κελύφους ν' ακολουθεί τέτοιους ρυθμούς. Από το βιβλίο του Α. Σταυρόπουλου "Η Ζωή σε επίπεδο μορίων"

15 (Από τον Η. Jürgens - Sc. Amer.) Ακολουθώντας έναν απλό νόμο, και σε συνάρτηση με μια «παράμετρο ελέγχου», είναι δυνατόν συνδυαστικά να προκύψουν σχήματα όπως της εικόνας και ακόμα πολυπλοκότερα. (Από τον Richard F. Voss / IBM Research - Sc. Amer.) Από το βιβλίο του Α. Σταυρόπουλου "Η Ζωή σε επίπεδο μορίων"

16 ß^!%n Με τη θραυσματική τοπογραφία είναι δυνατόν ν' αναπαρασταθεί π.χ. τμήμα μιας οροσειράς. Τα μεσαία σημεία των ακμών (πλευρών ενός τριγώνου) (a) συνδέονται με τμήματα γραμμών και κινούνται πάνω-κάτω, έξω απ' το επίπεδο της εικόνας (b). Έτσι δημιουργούνται τέσσερα μικρότερα τρίγωνα, κι αυτό είναι δυνατόν να επαναλαμβάνεται, ακολουθώντας κάποια νομοτέλεια - ο υπολογιστής μ' ένα κατάλληλο πρόγραμμα είναι δυνατόν ν' απεικονίσει τώρα το τμήμα. (Από τον Β. Sobel - Sc. Amer.) Θραυσματική υφή των αιμοφόρων αγγείων της καρδιάς. Από το βιβλίο του Α. Σταυρόπουλου "Η Ζωή σε επίπεδο μορίων"

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα

Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες. Μαγδαληνή Γκέιτς Α Τάξη Γυμνάσιο Αμυγδαλεώνα Εγκέφαλος-Αισθητήρια Όργανα και Ορμόνες O εγκέφαλος Ο εγκέφαλος είναι το κέντρο ελέγχου του σώματος μας και ελέγχει όλες τις ακούσιες και εκούσιες δραστηριότητες που γίνονται μέσα σε αυτό. Αποτελεί το

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΝΟΤΑ ΛΑΖΑΡΑΚΗ - ΙΟΡΔΑΝΗΣ ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Αθήνα 2007 3 4 Π Ρ Ο Λ Ο Γ Ο Σ Η μελέτη των αλληλεπιδράσεων του ανθρώπινου οργανισμού με τον περιβάλλοντα

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου

Οργανική Χημεία. Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου Οργανική Χημεία Κεφάλαια 12 &13: Φασματοσκοπία μαζών και υπερύθρου 1. Γενικά Δυνατότητα προσδιορισμού δομών με σαφήνεια χρησιμοποιώντας τεχνικές φασματοσκοπίας Φασματοσκοπία μαζών Μέγεθος, μοριακός τύπος

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ 2 ΗΛΕΚΤΡΟΜΑΓΝΗΤΙΚΗ ΑΚΤΙΝΟΒΟΛΙΑ 1. Εισαγωγή. Η ενέργεια, όπως είναι γνωστό από τη φυσική, διαδίδεται με τρεις τρόπους: Α) δι' αγωγής Β) δια μεταφοράς Γ) δι'ακτινοβολίας Ο τελευταίος τρόπος διάδοσης

Διαβάστε περισσότερα

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια

Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Νέα Οπτικά Μικροσκόπια Αντίθεση εικόνας (contrast) Αντίθεση πλάτους Αντίθεση φάσης Αντίθεση εικόνας =100 x (Ι υποβ -Ι δειγμα )/ Ι υποβ Μικροσκοπία φθορισμού (Χρησιμοποιεί φθορίζουσες χρωστικές για το

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών;

Ποια η χρησιμότητα των πρωτεϊνών; ΠΡΩΤΕΪΝΕΣ Τι είναι οι πρωτεϊνες; Η ονομασία πρωτεϊνες προέρχεται από το ρήμα πρωτεύω και σημαίνει την εξαιρετική σημασία που έχουν οι πρωτεϊνες για την υγεία του ανθρώπινου σώματος. Από την εποχή των Ολυμπιακών

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΑΠΟ ΤΟ 2003-2013 ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΠΕΡΔΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΟΣ (MSc) 1 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΕΝΟΤΗΤΑ ΣΕΛΙΔΑ Ενότητα 2 : Χημεία της ζωής 4 Ενότητα 3: Ενέργεια και οργανισμοί 13 Ενότητα 4: κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Φύλλο εργασίας Το φωτοβολταϊκό στοιχείο

Φύλλο εργασίας Το φωτοβολταϊκό στοιχείο Φύλλο εργασίας Το φωτοβολταϊκό στοιχείο Στοιχεία ομάδας: Ονοματεπώνυμο Α.Μ. Ημερομηνία: Τμήμα: Απαραίτητες Θεωρητικές Γνώσεις: Το φωτοβολταϊκό στοιχείο είναι μία διάταξη που μετατρέπει τη φωτεινή ενέργεια

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ

ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ ΔΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ ΠΡΩΤΗ ΕΝΟΤΗΤΑ ΑΝΑΛΥΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΧΗΜΕΙΑΣ Γ ΤΑΞΗ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΓΡΑΦΕΙΑ ΕΠΙΘΕΩΡΗΤΩΝ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΛΕΥΚΩΣΙΑ ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ 2007-2008 ΜΙΑ ΔΙΔΑΚΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗ ΒΔΟΜΑΔΑ ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΣΤΟΧΟΙ

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΔΕΥΤΕΡΑ 10 ΙΟΥΝΙΟΥ 2013 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΤΕΣΣΕΡΙΣ (4)

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ ΦΥΣΙΚΗ ΓΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΚΕΣ ΕΠΙΣΤΗΜΕΣ Εξάμηνο Υ/Ε Ώρες Θεωρίας Ώρες Ασκήσης Διδακτικές μονάδες ECTS A Υ 3 1 4 6 Διδάσκουσα Ε. Καλδούδη, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Ιατρικής Φυσικής Αντικειμενικοί στόχοι του μαθήματος

Διαβάστε περισσότερα

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε:

1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1 Η θεωρία του μαθήματος με ερωτήσεις. 1.1 Τι είναι η Χημεία και γιατί τη μελετάμε: 1. Τι ονομάζεται περιβάλλον; Οτιδήποτε μας περιβάλλει ονομάζεται περιβάλλον. Για παράδειγμα στο περιβάλλον ανήκουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 10 Ιουνίου 2013 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Απαντήσεις Θεμάτων Επαναληπτικών Πανελληνίων Εξετάσεων Ημερησίων Γενικών Λυκείων Περιεχόμενα ΘΕΜΑ Α.... 2 Α1.... 2 Α3.... 2 Α5.... 2 ΘΕΜΑ B.... 2 Β1.... 2 Β2....

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ

ΠΟΥ ΔΙΑΔΙΔΕΤΑΙ ΤΟ ΦΩΣ 1 ΦΩΣ Στο μικρόκοσμο θεωρούμε ότι το φως έχει δυο μορφές. Άλλοτε το αντιμετωπίζουμε με τη μορφή σωματιδίων που ονομάζουμε φωτόνια. Τα φωτόνια δεν έχουν μάζα αλλά μόνον ενέργεια. Άλλοτε πάλι αντιμετωπίζουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1 ο Να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή τη φράση που συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία

Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ. Βιολογία Σάββατο, 25 Μαΐου 2002 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΙ ΕΙΑ Βιολογία ΘΕΜΑ 1 Στις ερωτήσεις 1 5, να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα του το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Ποιο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ

ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΡΟΣΗΜΟ ΘΑΛΗΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ. Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Α1. γ Α2. α Α3. β Α4. β Α5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1 Β 2 Α 3 Α 4 Β 5 Β 6 Α 7 Α 8 Β Β2. Σελ. 18 Σχολικού βιβλίου Το γενετικό

Διαβάστε περισσότερα

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ

ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ ΔΠΘ - Τμήμα Δασολογίας & Διαχείρισης Περιβάλλοντος & Φυσικών Πόρων ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΦΥΤΩΝ ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΒΛΑΣΤΗΣΗ ΤΩΝ ΣΠΕΡΜΑΤΩΝ Θερινό εξάμηνο 2011 ΣΠΕΡΜΑΤΟΦΥΤΑ Τα πιο διαδεδομένα είδη της γήινης βλάστησης βάση διατροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. δ. S 2 Μονάδες 4

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. δ. S 2 Μονάδες 4 ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 26 ΜΑΪΟΥ 2007 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2: Ηλεκτρικό Ρεύμα Μέρος 1 ο Βασίλης Γαργανουράκης Φυσική ήγ Γυμνασίου Εισαγωγή Στο προηγούμενο κεφάλαιο μελετήσαμε τις αλληλεπιδράσεις των στατικών (ακίνητων) ηλεκτρικών φορτίων. Σε αυτό το κεφάλαιο

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΤΕΛΟΣ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙΔΑΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ ΕΝΔΟΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑΚΗΣ ΠΡΟΣΟΜΟΙΩΣΗΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΑΒΒΑΤΟ 3 ΙΑΝΟΥΑΡΙΟΥ 2009 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: ΕΞΙ (6) ΘΕΜΑ 1ο Α. Στις

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

Βιολογία. Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Βιολογία Γ λυκειου ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Σειρά: Γενικό Λύκειο Θετικές Επιστήμες Νότα Λαζαράκη, Βιολογία Γ Λυκείου Γενικής Παιδείας Υπεύθυνος έκδοσης: Αποστόλης Αντωνόπουλος Θεώρηση κειμένου: Κυριάκος Εμμανουηλίδης

Διαβάστε περισσότερα

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4

ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ. Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΔΟΜΗ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Πετρολιάγκης Σταμάτης Τμήμα Γ4 ΕΝΝΟΙΑ ΤΗΣ ΠΛΑΣΜΑΤΙΚΗΣ ΜΕΜΒΡΑΝΗΣ Η κυτταρική μεμβράνη ή πλασματική μεμβράνη είναι η εξωτερική μεμβράνη που περιβάλλει το κύτταρο

Διαβάστε περισσότερα

Μοριακή Φασματοσκοπία I. Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης

Μοριακή Φασματοσκοπία I. Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης Μοριακή Φασματοσκοπία I Παραδόσεις μαθήματος Θ. Λαζαρίδης 2 Τι μελετά η μοριακή φασματοσκοπία; Η μοριακή φασματοσκοπία μελετά την αλληλεπίδραση των μορίων με την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία Από τη μελέτη

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

Κβαντική µηχανική. Τύχη ή αναγκαιότητα. Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης

Κβαντική µηχανική. Τύχη ή αναγκαιότητα. Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης Κβαντική µηχανική Τύχη ή αναγκαιότητα Ηµερίδα σύγχρονης φυσικής Καραδηµητρίου Μιχάλης Ηφυσικήστόγύρισµα του αιώνα «Όλοι οι θεµελιώδεις νόµοι και δεδοµένα της φυσικής επιστήµης έχουν ήδη ανακαλυφθεί και

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2012-2013

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 2012-2013 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ Γ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ 0-03. ΕΝΟΤΗΤΑ : Χαρακτηριστικά των ζωντανών οργανισμών (απλή αναφορά). ΕΝΟΤΗΤΑ : Η Χημεία της ζωής. ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ, 5 9 (απλή αναφορά). ΤΟ ΝΕΡΟ ΚΑΙ Η ΒΙΟΛΟΓΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας.

Αντικείμενο. Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Αντικείμενο Ερμηνεία της έννοιας της ηλεκτροπληξίας. Περιγραφή των παραμέτρων που επηρεάζουν ένα επεισόδιο ηλεκτροπληξίας. Θανατηφόρα ατυχήματα από ηλεκτροπληξία στην Ελλάδα κατά την περίοδο 1980-1995

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

Το ταξίδι στην 11η διάσταση

Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το ταξίδι στην 11η διάσταση Το κείμενο αυτό δεν αντιπροσωπεύει το πώς παρουσιάζονται οι 11 διστάσεις βάση της θεωρίας των υπερχορδών! Είναι περισσότερο «τροφή για σκέψη» παρά επιστημονική άποψη. Οι σκέψεις

Διαβάστε περισσότερα

1 http://didefth.gr/mathimata

1 http://didefth.gr/mathimata Πυρηνική Ενέργεια Οι ακτινοβολίες που προέρχονται από τα ραδιενεργά στοιχεία, όπως είναι το ουράνιο, έχουν µεγάλο ενεργειακό περιεχόµενο, µ' άλλα λόγια είναι ακτινοβολίες υψηλής ενέργειας. Για παράδειγµα,

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΑΡΧΗ ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ Γ ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΚΑΙ Δ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 0 ΜΑΪΟΥ 204 - ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ:

Διαβάστε περισσότερα

Εξετάσεις Φυσικής για τα τμήματα Βιοτεχνολ. / Ε.Τ.Δ.Α Ιούνιος 2014 (α) Ονοματεπώνυμο...Τμήμα...Α.Μ...

Εξετάσεις Φυσικής για τα τμήματα Βιοτεχνολ. / Ε.Τ.Δ.Α Ιούνιος 2014 (α) Ονοματεπώνυμο...Τμήμα...Α.Μ... Εξετάσεις Φυσικής για τα τμήματα Βιοτεχνολ. / Ε.Τ.Δ.Α Ιούνιος 2014 (α) Ονοματεπώνυμο...Τμήμα...Α.Μ... Σημείωση: Διάφοροι τύποι και φυσικές σταθερές βρίσκονται στην τελευταία σελίδα. Θέμα 1ο (20 μονάδες)

Διαβάστε περισσότερα

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες;

ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ. Τι είναι οι υδατάνθρακες; ΥΔΑΤΑΝΘΡΑΚΕΣ Τι είναι οι υδατάνθρακες; Οι υδατάνθρακες είναι τα νομίσματα ενέργειας του σώματός μας. Τα περισσότερα τρόφιμα που τρώμε καθημερινά αποτελούνται από υδατάνθρακες. Ο οργανισμός μας, σπα τους

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης

ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιµέλεια: Οµάδα Φυσικών της Ώθησης ΘΕΜΑ A ΕΘΝΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 0 Παρασκευή, 0 Μαΐου 0 Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΦΥΣΙΚΗ Στις ερωτήσεις Α -Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών

Κυρούδη Λαμπρινή. Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών Κυρούδη Λαμπρινή Η επίδραση του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΟΣ Η έρευνα αυτή διαπραγματεύεται, θέλοντας να εξηγήσει τα εξής θέματα:- Ο ρόλος του φωτός στην ανάπτυξη των φυτών-

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g)

Πείραμα 2 Αν αντίθετα, στο δοχείο εισαχθούν 20 mol ΗΙ στους 440 ºC, τότε το ΗΙ διασπάται σύμφωνα με τη χημική εξίσωση: 2ΗΙ(g) H 2 (g) + I 2 (g) Α. Θεωρητικό μέρος Άσκηση 5 η Μελέτη Χημικής Ισορροπίας Αρχή Le Chatelier Μονόδρομες αμφίδρομες αντιδράσεις Πολλές χημικές αντιδράσεις οδηγούνται, κάτω από κατάλληλες συνθήκες, σε κατάσταση ισορροπίας

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R;

ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ. 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; ΟΡΓΑΝΙΚΕΣ ΟΥΣΙΕΣ 1. (α) Ποιο μόριο απεικονίζεται στο σχεδιάγραμμα; (β) Ποια είναι η απλούστερη μορφή του R; (γ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει σε αυτό όξινες ιδιότητες; (δ) Ποιο μέρος του μορίου προσδίδει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ;

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗΣ ΤΟΥ ΧΑΡΤΙΟΥ ; ΑΝΑΚΥΚΛΩΣΗ Ορισμός: Είναι η διαδικασία με την οποία επαναχρησιμοποιείται εν μέρει ή ολικά οτιδήποτε αποτελεί έμμεσα ή άμεσα αποτέλεσμα της ανθρώπινης δραστηριότητας και το οποίο στην μορφή που είναι δεν

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Ζήτηµα 1ο Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι ιοί είναι :

Διαβάστε περισσότερα

Κβαντοφυσική. 3 ο Μέρος : ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΡΙΟΤΗΤΕΣ. Διακριτά Φάσματα Εκπομπής. Η φυσική των πολύ μικρών στοιχείων με τις μεγάλες εφαρμογές

Κβαντοφυσική. 3 ο Μέρος : ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΡΙΟΤΗΤΕΣ. Διακριτά Φάσματα Εκπομπής. Η φυσική των πολύ μικρών στοιχείων με τις μεγάλες εφαρμογές Κβαντοφυσική Η φυσική των πολύ μικρών στοιχείων με τις μεγάλες εφαρμογές 3 ο Μέρος : ΠΡΑΚΤΙΚΕΣ ΔΡΑΣΤΡΙΟΤΗΤΕΣ Διακριτά Φάσματα Εκπομπής Το Quantum Spin-Off χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση υπό το

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις:

ΑΡΧΗ 2ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. 1.4. Να συμπληρώσετε στο τετράδιό σας τις παρακάτω χημικές εξισώσεις: ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 30 ΜΑΪΟΥ 2006 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000

Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 Θέµατα Βιολογίας Γενική Παιδεία Γ Λυκείου 2000 ΕΚΦΩΝΗΣΕΙΣ Ζήτηµα 1ο Στις ερωτήσεις 1-5 να γράψετε στο τετράδιο σας τον αριθµό της ερώτησης και δίπλα το γράµµα που αντιστοιχεί στη σωστή απάντηση. 1. Οι

Διαβάστε περισσότερα

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. β. ανιχνεύεται με τους φωρατές υπερύθρου.

ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ. β. ανιχνεύεται με τους φωρατές υπερύθρου. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΕΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΤΡΙΤΗ 1 ΙΟΥΛΙΟΥ 008 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙ ΕΙΑΣ ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙ ΩΝ: ΠΕΝΤΕ (5) ΘΕΜΑ 1ο Στις ημιτελείς προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή:

Α1. Πράσινο και κίτρινο φως προσπίπτουν ταυτόχρονα και µε την ίδια γωνία πρόσπτωσης σε γυάλινο πρίσµα. Ποιά από τις ακόλουθες προτάσεις είναι σωστή: 54 Χρόνια ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΜΕΣΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΣΑΒΒΑΪΔΗ-ΜΑΝΩΛΑΡΑΚΗ ΠΑΓΚΡΑΤΙ : Φιλολάου & Εκφαντίδου 26 : Τηλ.: 2107601470 ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΑ : ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ 2014 ΘΕΜΑ Α Α1. Πράσινο και κίτρινο φως

Διαβάστε περισσότερα

1.5 Ταξινόμηση της ύλης

1.5 Ταξινόμηση της ύλης 1.5 Ταξινόμηση της ύλης Θεωρία 5.1. Πως ταξινομείται η ύλη; Η ύλη ταξινομείται σε καθαρές ή καθορισμένες ουσίες και μίγματα. Τα μίγματα ταξινομούνται σε ομογενή και ετερογενή. Οι καθορισμένες ουσίες ταξινομούνται

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ. Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 2015 ΕΝΔΕΙΚΤΙΚΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Επιμέλεια: Aβραμίδου Δέσποινα ΘΕΜΑ Α 1. γ 2. α 3. β 4. β 5. δ ΘΕΜΑ Β Β1. 1. Β 2. Α 3. Α 4. Β 5. Β 6. Α 7. Α 8. Β Β2. Η απάντηση βρίσκεται στη σελίδα

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στη 10η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ

Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στη 10η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Πανελλήνιος Μαθητικός Διαγωνισμός για την επιλογή στη 10η Ευρωπαϊκή Ολυμπιάδα Επιστημών - EUSO 2012 Σάββατο 21 Ιανουαρίου 2012 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Σχολείο: Ονοματεπώνυμα μαθητών: 1) 2). 3) 1 Προετοιμασία νωπού παρασκευάσματος

Διαβάστε περισσότερα

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6)

Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας το r με r n, έχουμε: Ακτίνες επιτρεπόμενων τροχιών (2.6) Αντικαθιστώντας n=1, βρίσκουμε την τροχιά με τη μικρότερη ακτίνα n: Αντικαθιστώντας την τελευταία εξίσωση στη 2.6, παίρνουμε: Αν

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ LASER ΤΜΗΜΑ ΟΠΤΙΚΗΣ & ΟΠΤΟΜΕΤΡΙΑΣ ΑΤΕΙ ΠΑΤΡΑΣ «Ίσως το φως θα ναι μια νέα τυραννία. Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.» Κ.Π.Καβάφης ΑΡΧΕΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑΣ ΤΟΥ LASER Εισαγωγικές Έννοιες

Διαβάστε περισσότερα

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία

Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Η Επιχειρηματική Ευκαιρία Κατανοώντας την επιχειρηματική ευκαιρία Υπάρχουν έρευνες οι οποίες δείχνουν ότι στους περισσότερους επιχειρηματίες που ξεκινούν για πρώτη φορά μια επιχείρηση, τελειώνουν τα χρήματα

Διαβάστε περισσότερα

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών

Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Η θαυμαστή κοινωνία των μελισσών Οι Έλληνες ανέκαθεν ήταν στενά δεμένοι με τον κόσμο των μελισσών. Ο πρώτος που ασχολήθηκε επιστημονικά με αυτές 300 χρόνια π.χ., ήταν ο Αριστοτέλης. Την εποχή εκείνη, ο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012

ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ / Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 08/01/2012 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: Στα τροφικά επίπεδα

Διαβάστε περισσότερα

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία

Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ - ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ Εργαστηριακή Άσκηση: Μεταφορά Ενέργειας με Ακτινοβολία Σκοπός της Εργαστηριακής Άσκησης: Να προσδιοριστεί ο τρόπος με τον οποίο μεταλλικά κουτιά με επιφάνειες διαφορετικού

Διαβάστε περισσότερα

Μονάδες 6 ΘΕΜΑ Β. ιαθέτουμε υδατικό διάλυμα CH 3 COONa συγκέντρωσης 0,1 Μ ( ιάλυμα 1 ). Β1. Να υπολογίσετε το ph του διαλύματος 1.

Μονάδες 6 ΘΕΜΑ Β. ιαθέτουμε υδατικό διάλυμα CH 3 COONa συγκέντρωσης 0,1 Μ ( ιάλυμα 1 ). Β1. Να υπολογίσετε το ph του διαλύματος 1. ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 21 ΜΑΪΟΥ 2010 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ) ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε.

Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Θερμική νησίδα», το πρόβλημα στις αστικές περιοχές. Παρουσίαση από την Έψιλον-Έψιλον Α.Ε. Η ένταση της Θερμικής νησίδας στον κόσμο είναι πολύ υψηλή Ένταση της θερμικής νησίδας κυμαίνεται μεταξύ 1-10 o

Διαβάστε περισσότερα

Η ασφάλεια στον LHC Ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόµενων εσµών Αδρονίων (Large Hadron Collider, LHC) είναι ικανός να επιτύχει ενέργειες που κανένας άλλος επιταχυντής έως σήµερα δεν έχει προσεγγίσει. Ωστόσο,

Διαβάστε περισσότερα

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά.

x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. 1 x ν+1 =ax ν (1-x ν ) ή αλλιώς η απλούστερη περίπτωση ακολουθίας αριθμών με χαοτική συμπεριφορά. Πριν λίγα χρόνια, όταν είχε έρθει στην Ελλάδα ο νομπελίστας χημικός Ilya Prigogine (πέθανε πρόσφατα), είχε

Διαβάστε περισσότερα

Γενικοί και Ειδικοί Στόχοι

Γενικοί και Ειδικοί Στόχοι Ενότητα 2: Η οργάνωση της ζωής Γενικοί και Ειδικοί Στόχοι Κεφάλαιο 3: Η οργάνωση των οργανισμών Γενικοί Στόχοι: Φύλλα Εργασίας 3α Ανθρώπινος οργανισμός οργανικά συστήματα όργανα Α.1.18. Να διακρίνουν τα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ

ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ. Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΥΡΗΝΙΚΟΣ ΜΑΓΝΗΤΙΚΟΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΟΜΗ ΤΟΥ ΑΤΟΜΟΥ Του Αλέκου Χαραλαμπόπουλου ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ένα επαναλαμβανόμενο περιοδικά φαινόμενο, έχει μία συχνότητα επανάληψης μέσα στο χρόνο και μία περίοδο. Επειδή κάθε

Διαβάστε περισσότερα

Φυσική Στερεών στις Πρωτεΐνες

Φυσική Στερεών στις Πρωτεΐνες Φυσική Στερεών στις Πρωτεΐνες Νίκος Απ. Παπανδρέου Τ.Ε.Ι. Πειραιά Φεβρουάριος 2010 Ένα ελικοϊδές μονοπάτι Χημική δομή μίας πρωτεΐνης Μήκος αλυσίδας ~30 έως ~1000 αµινοξέα Συνολικός αριθµός ατόµων έως ~

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Ραδιενέργεια Ένα τρομακτικό όπλο ή ένα μέσον για την έρευνα και για καλλίτερη ποιότητα ζωής; Για πόσο μεγάλες ενέργειες μιλάμε; Κ.-Α. Θ.

Ραδιενέργεια Ένα τρομακτικό όπλο ή ένα μέσον για την έρευνα και για καλλίτερη ποιότητα ζωής; Για πόσο μεγάλες ενέργειες μιλάμε; Κ.-Α. Θ. Ραδιενέργεια Ένα τρομακτικό όπλο ή ένα μέσον για την έρευνα και για καλλίτερη ποιότητα ζωής; Για πόσο μεγάλες ενέργειες μιλάμε; Ραδιενέργεια 1896: Ανακάλυψη από τον Henry Becquerel (βραβείο Nobel 1903)

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ

ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ ΕΝΩΣΗ ΚΥΠΡΙΩΝ ΦΥΣΙΚΩΝ 28 Η ΠΑΓΚΥΠΡΙΑ ΟΛΥΜΠΙΑΔΑ ΦΥΣΙΚΗΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (Δεύτερη Φάση) Κυριακή, 13 Απριλίου 2014 Ώρα: 10:00-13:00 Οδηγίες: Το δοκίμιο αποτελείται από έξι (6) σελίδες και έξι (6) θέματα. Να απαντήσετε

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ 5 ΧΡΟΝΙΑ ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΣΤΗΝ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΦΥΣΙΚΗ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑΤΑ ΘΕΜΑ Α Στις ερωτήσεις Α-Α να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό της ερώτησης και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη σωστή φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ

ΤΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΑΠΟΤΕΛΕΙΤΑΙ ΑΠΟ ΕΝΝΕΑ (9) ΣΕΛΙΔΕΣ ΣΧΟΛΕΙΟ: ΣΧΟΛΙΚΗ ΧΡΟΝΙΑ: 2011-2012 ΔΕΙΓΜΑΤΙΚΟ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΟ ΔΟΚΙΜΙΟ ΓΡΑΠΤΕΣ ΠΡΟΑΓΩΓΙΚΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΙΟΥΝΙΟΥ 2012 ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΤΑΞΗ: Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 1:30 ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ:... ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:... ΤΜΗΜΑ:...

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του.

ΕΝΖΥΜΑ. 3. Στο σχήμα φαίνεται η υποθετική δράση ενός ενζύμου πάνω σε ένα υπόστρωμα και ο αναστολέας του. ΕΝΖΥΜΑ 1. (α) Να εξηγήσετε τι εννοούμε με τον όρο «εξειδίκευση των ενζύμων» καθώς και που οφείλεται αυτή. (β) Ποιες ουσίες μπορούν να επηρεάσουν τη δράση ενός ενζύμου και πώς; (γ) Πώς τα ένζυμα επηρεάζουν

Διαβάστε περισσότερα

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com

Μιχάλης Μακρή EFIAP. www.michalismakri.com Μιχάλης Μακρή EFIAP www.michalismakri.com Γιατί κάποιες φωτογραφίες είναι πιο ελκυστικές από τις άλλες; Γιατί κάποιες φωτογραφίες παραμένουν κρεμασμένες σε γκαλερί για μήνες ή και για χρόνια για να τις

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

β. [Η 3 Ο + ] > 10-7 Μ γ. [ΟΗ _ ] < [Η 3 Ο + ]

β. [Η 3 Ο + ] > 10-7 Μ γ. [ΟΗ _ ] < [Η 3 Ο + ] ΑΡΧΗ 1ΗΣ ΣΕΛΙ ΑΣ ΤΑΞΗ ΑΠΟΛΥΤΗΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΤΑΞΗΣ ΕΣΠΕΡΙΝΟΥ ΕΝΙΑΙΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 6 ΙΟΥΝΙΟΥ 2003 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΗΣ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗΣ (ΚΥΚΛΟΣ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ): ΧΗΜΕΙΑ - ΒΙΟΧΗΜΕΙΑ ΣΥΝΟΛΟ

Διαβάστε περισσότερα

Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης... v Πρόλογος...vii Λίγα λόγια για τον συγγραφέα...ix Ευχαριστίες...ix

Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης... v Πρόλογος...vii Λίγα λόγια για τον συγγραφέα...ix Ευχαριστίες...ix Περιεχόμενα Πρόλογος της ελληνικής έκδοσης... v Πρόλογος...vii Λίγα λόγια για τον συγγραφέα...ix Ευχαριστίες...ix Κεφαλαιο 1: Eισαγωγή... 1 1. ΕΠΙΣΤΗΜΗ, ΦΥΣΙΚΗ ΚΑΙ ΒΙΟΛΟΓΙΑ... 1 2. ΜΙΑ ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

Διαβάστε περισσότερα

Βιοφυσική. ΦΥΣ 415 Διδάσκων Σ. Σκούρτης (χειμερινό εξάμηνο 2009-10) 1 η Διάλεξη

Βιοφυσική. ΦΥΣ 415 Διδάσκων Σ. Σκούρτης (χειμερινό εξάμηνο 2009-10) 1 η Διάλεξη Βιοφυσική ΦΥΣ 415 Διδάσκων Σ. Σκούρτης (χειμερινό εξάμηνο 2009-10) 1 η Διάλεξη Δύο άλλα παραδείγματα βιολογικής δράσης (και σύγκρισή τους σε ατομικό επίπεδο) Φωτοσύνθεση Επιδιόρθωση του DNA από τη DNA

Διαβάστε περισσότερα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα

Συστήματα επικοινωνίας Ανθρωπίνου σώματος. ενδοκρινολογικό νευρικό σύστημα Κύτταρο Το κύτταρο αποτελείται από μέρη τα οποία έχουν συγκεκριμένη δομή και επιτελούν μία συγκεκριμένη λειτουργία στην όλη οργάνωση του κυττάρου. Δομή κυτταροπλασματικής μεμβράνης Συστήματα επικοινωνίας

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΜΕΡΟΣ Α' ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΑΝΩΤΕΡΗΣ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΩΤΕΡΑ ΚΑΙ ΑΝΩΤΑΤΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΙΔΡΥΜΑΤΑ Μάθημα: ΒΙΟΛΟΓΙΑ Ημερομηνία και ώρα

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ

ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ Κ. Ν. Γουργουλιάτος ΜΑΥΡΕΣ ΤΡΥΠΕΣ Η ΒΑΣΙΚΗ ΙΔΕΑ Αντικείμενα που εμποδίζουν την διάδοση φωτός από αυτά Πρωτοπροτάθηκε γύρω στα 1783 (John( John Michell) ως αντικείμενο

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved Κεφάλαιο 2 1 Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΖΩΝΤΑΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ «Οργανική» ένωση αναφέρεται σε ενώσεις του C Συμμετέχουν

Διαβάστε περισσότερα

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού

χρόνιου πόνου κι των συναισθημάτων. Μάλιστα, μεγάλο μέρος αυτού Το μαιτεχμιακό σύστημα συνδέεται με τμήματα του μετωπιαίου κι κροταφικού λοβού ( τμήματα των εγκεφαλικών ημισφαιρίων,ονομασμένα σύμφωνα με το κρανιακό οστό που τα καλύπτει). Το ίδιο σχετίζεται με τον έλεγχο

Διαβάστε περισσότερα

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΦΥΛΛΟ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΕΝΟΤΗΤΑ: ΕΝΖΥΜΑ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: ΠΑΤΗΡ ΑΝΑΣΤΑΣΙΟΣ ΙΣΑΑΚ 1. Να εξηγήσετε γιατί πολλές βιταμίνες, παρά τη μικρή συγκέντρωσή τους στον οργανισμό, είναι πολύ σημαντικές για

Διαβάστε περισσότερα

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΠΥΡΙΤΙΟΥ ΣΤΗΝ ΙΑΤΡΙΚΗ ΠΥΡΙΤΙΟ ΚΑΙ ΙΑΤΡΙΚΗ ΓΕΝΙΚΑ Το πυρίτιο (Silicium) είναι το χημικό στοιχείο με χημικό σύμβολο Si, ατομικό αριθμό 14 και ατομική μάζα 28,0855 amu Είναι ένα μεταλλοειδές που ανήκει στην ομάδα 14 του περιοδικού

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΕΠΑΝΑΛΗΠΤΙΚΩΝ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΩΝ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ 2014 ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΘΕΜΑ Α Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμο καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις Α1 έως Α5 και, δίπλα, το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία συμπληρώνει

Διαβάστε περισσότερα