ΟΙ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΑΝ ΤΗ ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΓΗ Από την Προβιοτική Χημεία στους Πρώτους Αερόβιους Οργανισμούς

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "ΟΙ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΑΝ ΤΗ ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΓΗ Από την Προβιοτική Χημεία στους Πρώτους Αερόβιους Οργανισμούς"

Transcript

1

2

3 ΑΘ. ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ και Θ. ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗ ΟΙ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΑΝ ΤΗ ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΓΗ Από την Προβιοτική Χημεία στους Πρώτους Αερόβιους Οργανισμούς ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ, Μη Κερδοσκοπική Εκδοτική Εταιρεία ΑΘΗΝΑ, 2011

4 Αθανάσιος ΒΑΛΑΒΑΝΙΔΗΣ & Θωμαΐς ΒΛΑΧΟΓΙΑΝΝΗ ΟΙ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΩΣΕΙΣ ΠΟΥ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΑΝ ΤΗ ΖΩΗ ΣΤΟΝ ΠΛΑΝΗΤΗ ΓΗ Από την Προβιοτική Χημεία στους Πρώτους Αερόβιους Οργανισμούς Athanasios VALAVANIDIS & Thomais VLACHOGIANNI CHEMICAL MOLECULES AND THE EVOLUTION OF LIFE ON PLANET EARTH From Prebiotic Chemistry to the First Aerobic Organisms Copyright 2011 Αθανάσιος Βαλαβανίδης, Θωμαΐς Βλαχογιάννη ( & ) Σελιδοποίηση & σχήματα: Αθανάσιος Βαλαβανίδης, Θωμαΐς Βλαχογιάννη Επιμέλεια & Εξώφυλλο: Θωμαΐς Βλαχογιάννη Εκδόσεις: ΣΥΓΧΡΟΝΑ ΘΕΜΑΤΑ, Μη Κερδοσκοπική Εκδοτική Εταιρεία Βαλαωρίτου 12, Αθήνα & Εσπέρου 32, Π. Φάληρο, Αθήνα. ΑΘΗΝΑ 2011 ISBN: Απαγορεύεται η αναδημοσίευση και γενικά η αναπαραγωγή εν όλω ή μέρει ή περιληπτικά, κατά παράφραση ή διασκευή του παρόντος έργου με οποιονδήποτε μέσο ή τρόπο, μηχανικό, ηλεκτρονικό, φωτοτυπικό, ηχογραφήσεως ή άλλως πως, σύμφωνα με τον Ν. 2121/1993 και τους λοιπούς κανόνες ημεδαπού και διεθνούς δικαίου, χωρίς την γραπτή άδεια του συγγραφέα.

5 Περιεχόμενα ΠΡΟΛΟΓΟΣ... i ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ... 1 Η Μεγάλη Έκρηξη, η δημιουργία του Σύμπαντος, του Ηλιακού Συστήματος και του Πλανήτη Γη Διαφορετικοί Πολιτισμοί. Πολλές Κοσμογονικές Μυθολογίες; Αποδείξεις της Προέλευσης του Σύμπαντος και των Γαλαξιών. Πυρηνοσύνθεση Στοιχείων Η Προέλευση του Ηλιακού Συστήματος και των Πλανητών Ο Πλανήτης Γη στο Ηλιακό Σύστημα Σχηματισμός και Εξέλιξη της Πρωτόγονης Ατμόσφαιρας του Πλανήτη Γη Αναγωγική ή Οξειδωτική η Πρωτόγονη Ατμόσφαιρα; Κλιματολογικές Συνθήκες στην Ατμόσφαιρα της Γης Γιατί δεν Υπήρχε Οξυγόνο στην Πρωταρχική Ατμόσφαιρα της Γης; Ο Πυρήνας της Γης μίγμα από Σίδηρο και διάφορα Μέταλλα Η Προβιοτική Ατμόσφαιρα της Γης και η Προέλευση της Ζωής Δορυφόροι και Ραδιοτηλεσκόπια στο Διάστημα Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ Η Προέλευση και Εξέλιξη της Πρωτόγονης Ζωής στον Πλανήτη Γη Αντιλήψεις των Ανθρώπων για τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Το Πείραμα Miller Urey: Σύνθεση Οργανικών Ενώσεων από Ανόργανα Συστατικά σε Προβιοτικές Συνθήκες Βιοχημικές Ουσίες από Μετεωρίτες και Αστρική Σκόνη. Υπέρθερμες Πηγές στα Βάθη των Ωκεανών Σχηματισμός των πρώτων Βιομορίων: Οργάνωση σε Μικροσφαιρίδια Πρωτόγονων Μικροοργανισμών Υπάρχουν αποδείξεις για τη Δομή των Πρωτόγονων Βιοχημικών Μικροοργανισμών; Σχηματισμός Σύνθετων Οργανικών Μορίων, Πρωτεΐνες, Γενετικό Υλικό. Ο Κόσμος του RNA Ο ρόλος των Αργιλοπυριτικών Ορυκτών στην Κατάλυση Προβιοτικών Αντιδράσεων Διάφορα Μοντέλα Θεωριών για την Προέλευση της Ζωής Η Εξέλιξη των Βιολογικών Συστημάτων σε Ευκαρυωτικούς Πολυκύτταρους Οργανισμούς Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ ΝΕΡΟ: Ο Ρόλος του Νερού στη Δημιουργία της Ζωής στον Πλανήτη Γη Νερό στην Πρωτόγονη Γη Οι Φυσικοχημικές Ιδιότητες του Νερού: Παγκόσμιος Διαλύτης και Λίκνο της Ζωής Ο Ρόλος του Νερού στη Διαμόρφωση και Λειτουργία των Βιομορίων... 62

6 3.4. Το Νερό ως Αντιδραστήριο σε Ενζυμικές και Βιολογικές Διεργασίες Ο Υδρολογικός Κύκλος και οι Υδάτινοι Πόροι στη Διαμόρφωση της Επιφάνειας της Γης Ο Κύκλος του Νερού και ο Ρόλος του στη Βιοποικιλότητα και τα Οικοσυστήματα Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ Υδάτινοι Πόροι στον Πλανήτη Γη, Υδρολογικός Κύκλος, Χρήσεις και Κατανάλωση Νερού και Ανθρώπινη Υγεία Το Νερό και ο Ρόλος του στην Μεσολιθική Εποχή της Αγροτικής Επανάστασης Υδρολογικός Κύκλος και Παγκόσμια Αποθέματα Νερού Επάρκεια Υδάτινων Πόρων για τις Ανάγκες του Ανθρώπου Πρόσβαση σε Αποθέματα Φρέσκου Νερού Νερό, Υδάτινοι Πόροι και Ανθρώπινη Υγεία Θανατηφόρες Επιδημίες (λοιμοί) και Ανθρώπινη Κοινωνία Η Κατάσταση των Πηγών Φρέσκου Νερού και οι Φόβοι για τη Μελλοντική Επάρκεια Νερού στον Πλανήτη Γη Υδάτινοι Πόροι και Οικοσυστήματα Παραλιακές και Θαλάσσιες Περιοχές: Ποιότητα Νερού και Ανθρώπινες Κοινωνίες Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ ΟΞΥΓΟΝΟ. Η Εμφάνιση του Οξυγόνου στην Ατμόσφαιρα και Ο Ρόλος του για την Αερόβια Ζωή στον Πλανήτη Γη Απουσία Οξυγόνου στην Ατμόσφαιρα της Γης κατά την Αρχαϊκή Εποχή Η Εξέλιξη της Φωτοσυνθετικής Παραγωγής του Οξυγόνου στην Ατμόσφαιρα της Γης Ο Μηχανισμός Παραγωγής Οξυγόνου Μέσω της Φωτοσύνθεσης στην Γη Κατανομή του Οξυγόνου στην Ατμόσφαιρα. Κύκλος Οξυγόνου στον Πλανήτη Γη Μηχανισμοί Ανάλωσης του Οξυγόνου. Αερόβια Κυτταρική Αναπνοή και Μεταβολικές Διεργασίες Η Εξελικτική Παρουσία του Οξυγόνου στη Διαμόρφωση των Ζωικών Ειδών του Πλανήτη Γη Οξειδωτική Δράση του Οξυγόνου στα Βιολογικά Συστήματα Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ ΟΞΥΓΟΝΟ και Δραστικές Οξυγονούχες Ενώσεις Φυσιολογικός και Φυσιοπαθολογικός Ρόλος τους στα Βιολογικά Συστήματα Η Εμφάνιση του Οξυγόνου Προκάλεσε την Εξέλιξη των Βιολογικών Συστημάτων; Φυσιολογικός Ρόλος του Οξυγόνου και Δραστικών Οξυγονούχων Ενώσεων

7 6.3. Φυσιοπαθολογικός Ρόλος των Δραστικών Οξυγονούχων Ενώσεων και Οξειδωτικό Stress Ο Ρόλος των Οξυγονούχων Ενώσεων και των Ελευθέρων Ριζών στις Ασθένειες του Ανθρώπου Ελεύθερες Ρίζες και Κυτταρική Γήρανση Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ Διοξείδιο του Άνθρακα και Μεθάνιο Ο Κύκλος του Άνθρακα στην Εξέλιξη της Ζωής Εξελικτικά Στάδια στη Διαμόρφωση της Ατμόσφαιρας στον Πλανήτη Γη Διοξείδιο του Άνθρακα στην Ατμόσφαιρα, Εκπομπές και ο Κύκλος του Άνθρακα Διοξείδιο του Άνθρακα και Οργανική Σύνθεση Προβιοτικών Μορίων ΜΕΘΑΝΙΟ: Οργανικό Μόριο με Πολύτιμη Συνεισφορά στην Προέλευση της Ζωής Γεωλογικές Έρευνες και Αναλύσεις για το Ρόλο του Μεθανίου στην Προέλευση της Ζωής Πηγές Μεθανίου στον Πλανήτη Γη Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ ΣΙΔΗΡΟΣ και άλλα Ορυκτά στην Προέλευση της Ζωής. Ο ρόλος του Σιδήρου στα Βιολογικά Συστήματα Αργιλικά Ορυκτά και Σίδηρος στην Προέλευση της Ζωής Η Βιοχημεία του Σιδήρου και ο Ρόλος του στα Αερόβια Βιολογικά Συστήματα Μεταφορά και Αποθήκευση του Σιδήρου στα Βιολογικά Συστήματα και ο Ρόλος των Πρωτεϊνών Ανακύκλωση στο Πλάσμα και Δίοδοι Μεταφοράς Ενδοκυτταρικού Σιδήρου Ενδοκυτταρική Κυκλοφορία του Σιδήρου και Σύνθεση της Αίμης Σίδηρος και ο ρόλος του σε ορισμένες Ασθένειες του Ανθρώπου Βιβλιογραφία ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΝΑΤΟ Άλλες Χημικές Ενώσεις που Συνέβαλαν στην Εξέλιξη της Ζωής των Ευκαρυωτικών Οργανισμών Το Μονοξείδο του Αζώτου (NO ) και ο Βιολογικός του Ρόλος Ο Κύκλος του Κιτρικού Οξέος ή Κύκλος του Krebs Η Αλυσίδα Μεταφοράς Ηλεκτρονίων στα Ευκαρυωτικά Βιολογικά Συστήματα Τα Συνένζυμα NAD + και NADP + και ο Ρόλος τους στον Κυτταρικό Μεταβολισμό Βιταμίνη Β 12 ή Κυανοκοβαλαμίνη Οι Νουκλεοβάσεις των Κλώνων του DNA και RNA Βιβλιογραφία

8

9 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Το βιβλίο «Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη» ήταν για πολλά χρόνια βαθύτερη επιθυμία ώστε να συμπεριληφθούν οι επιστημονικές εξελίξεις στον τομέα της προέλευσης της ζωής μετά την έκδοση του πρώτου βιβλίου «Χημική Εξέλιξη και η Προέλευσης της Ζωής» (Εκδ. Β. Παπαζήση, Αθήνα 1974 και 2η έκδοση 1976). Τα τελευταία 30 χρόνια έχουν γίνει σημαντικές ανακαλύψεις για τις προβιοτικές συνθήκες στην πρωτόγονη Γη, μετά τα πρώτα εκατομμύρια χρόνια της δημιουργίας της από διαστρική σκόνη και αέρια σε υψηλές θερμοκρασίες. Παράλληλα, έχουν επιτευχθεί αρκετές οργανικές συνθέσεις σε πρωτόγονες και σε οξειδωτικές συνθήκες και με ηφαιστειακά αέρια, που πιστεύεται ότι επικρατούσαν στην Αρχαϊκή Εποχή. Το ΝΕΡΟ, το ΟΞΥΓΟΝΟ, το ΔΙΟΞΕΙΔΙΟ του ΑΝΘΡΑΚΑ, το ΜΕΘΑΝΙΟ, ο ΣΙΔΗΡΟΣ και μερικές άλλες απλές ανόργανες και οργανικές ενώσεις αποτελούν ακρογωνιαία χημικά μόρια που πρωτοστάτησαν, δημιούργησαν και βοήθησαν στην εξέλιξη της προβιοτικής ζωής και αργότερα οδήγησαν στους προκαρυωτικούς και ευκαρυωτικούς οργανισμούς. Στο βιβλίο αυτό παρουσιάζονται ενδιαφέροντα στοιχεία για το ρόλο του Νερού (Η 2 Ο), όχι μόνο ως παγκόσμιου διαλύτη με εκπληκτικές φυσικοχημικές ιδιότητες, αλλά και ως φορέα ζωής ή ελιξίριο ζωής, όπως το αποκαλούν οι επιστήμονες, και ως καταλύτη σε πολλές βιολογικές και ενζυμικές αντιδράσεις. Στο νερό και στον ευεργετικό του ρόλο οφείλεται η επιβίωση του ανθρώπινου πολιτισμού. Το νερό όμως αποτελεί χρήσιμο υπόστρωμα για την ανάπτυξη μικροβίων, ιών και βακτηρίων που προκάλεσαν μεγάλες επιδημίες και καταστροφές με εκατομμύρια θύματα ανά τους αιώνες. Το Οξυγόνο (Ο 2 ) είναι ένα άλλο χημικό μόριο με εκπληκτικές ιδιότητες και σημαντικό ρόλο στην εξέλιξη και την πολυπλοκότητα των ζωντανών οργανισμών. Ενώ η αρχική ατμόσφαιρα ήταν ελεύθερη οξυγόνου, η φωτοσύνθεση των κυανοβακτηρίων δημιούργησε τεράστιες ποσότητες οξυγόνου και το 21% στην ατμόσφαιρα έχει καθιερώσει τα τελευταία 600 εκατομμύρια χρόνια την αερόβια ζωή και την τεράστια ποικιλία των ευκαρυωτικών οργανισμών. Το Διοξείδιο του Άνθρακα (CO 2 ) και το Μεθάνιο (CH 4 ) είναι άλλες απλές ενώσεις που συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στις συνθήκες που δημιούργησαν τη ζωή στον πλανήτη Γη. Ο Σίδηρος (Fe) που αποτελεί το δεύτερο πιο διαδεδομένο μέταλλο στην επιφάνεια του πλανήτη. Ο σίδηρος έχει παίξει σημαντικό ρόλο στους αερόβιους οργανισμούς λόγω των φυσικοχημικών του ιδιοτήτων, αλλά και λόγω της παραγωγής δραστικών οξυγονούχων ενώσεων συμβάλλει στη γήρανση και σε διάφορες ασθένειες φθοράς. Τέλος, το βιβλίο περιγράφει μία σειρά από άλλες απλές χημικές ενώσεις που συνέβαλαν σε μεγάλο βαθμό στην εξέλιξη των ζωντανών οργανισμών και σε βασικές βιολογικές λειτουργίες. Οι επιστημονικές περιγραφές υποστηρίζονται από πολυάριθμη επιστημονική βιβλιογραφία και ενδιαφέρουσες εικόνες και διαγράμματα. Α. Βαλαβανίδης και Θ. Βλαχογιάννη Αθήνα, 2011

10

11 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ Η Μεγάλη Έκρηξη, η δημιουργία του Σύμπαντος, του Ηλιακού Συστήματος και του Πλανήτη Γη Ο έναστρος ουρανός με τις χιλιάδες μικρές φωτεινές κουκίδες πρέπει να προκαλούσε τον θαυμασμό των πρωτόγονων ανθρώπων. Για χιλιάδες χρόνια, οι πρωτόγονοι άνθρωποι ατένιζαν και προσπαθούσαν να βρουν απαντήσεις στα πολλά ερωτηματικά που πρόβαλαν από τα ανεξήγητα αστρικά φαινόμενα. Η έλλειψη της κατανόησης των φυσικών φαινόμενων ήταν φυσικό να προωθήσει την επινόηση φανταστικών κόσμων και μυθολογικών ιστοριών. Η δίψα του ανθρώπου να κατανοήσει το σύμπαν και τα αστρικά φαινόμενα, ίσως είναι τόσο παλιά, όσο και η παρουσία του πάνω στη Γη, ως σκεπτόμενος άνθρωπος (homo sapiens). Από την εποχή του πρώτου αγροτικού πολιτισμού, οι άνθρωποι στράφηκαν στην αστρονομία, μια ανάγκη που γεννήθηκε από την αναζήτηση απαντήσεων στα διάφορα ερωτήματα. Η ανθρώπινη τεχνική και διανόηση ήταν όμως πολύ αργές διεργασίες και διήρκησαν πολλούς αιώνες, ώσπου να δώσουν τα κατάλληλα εργαλεία για την κατανόηση των φαινόμενων. Μέσα από την επίμονη αυτή προσπάθεια για απαντήσεις, οι άνθρωποι δεν είχαν άλλη διέξοδο παρά να στραφούν στις θρησκευτικές ερμηνείες, σε μυθολογικά τέρατα και θεότητες. Οι προσπάθειες αυτές, αντανακλώνται στα ζωγραφικά έργα και τα κείμενα πανάρχαιων πολιτισμών, όπως των Βαβυλωνίων, των Ινδουιστών, των Ίνκας και τα κοσμογονικά μοντέλα των αρχαίων Ελλήνων. Εάν δούμε την εξέλιξη των επιστημών, η αστρονομία δίκαια θα μπορούσε να χαρακτηρισθεί ως η αρχαιότερη επιστήμη των ανθρώπων. Ο άνθρωπος, ακόμη και στις πρωτόγονες συνθήκες ζωής αναρωτιόνταν τι ήταν ο Ήλιος και τα αστέρια στον ουρανό, γιατί αλλάζουν οι εποχές, τι ρόλο έπαιζε η Σελήνη περιστρεφόμενη γύρω από τη Γη. Στην προσπάθεια του προϊστορικού ανθρώπου να δώσει «λογικές εξηγήσεις», με τις απλοϊκές γνώσεις του, στα φαινόμενα αυτά, εμφανίσθηκαν διάφορες ερμηνείες που αναπόφευκτα συνδέθηκαν με ποικίλες θρησκευτικές δοξασίες. Ήταν αναπόφευκτο οι ερμηνείες για τα φυσικά φαινόμενα αλλά και τα ερωτήματα για τη φύση του σύμπαντος και των ζωντανών όντων στη Γη, να διαμορφωθούν ανάλογα με τις επικρατούσες θρησκευτικές τάσεις δια μέσου των αιώνων Διαφορετικοί Πολιτισμοί. Πολλές Κοσμογονικές Μυθολογίες; Εάν ανατρέξει ο ερευνητής στις παραδοσιακές θρησκευτικές αντιλήψεις και μύθους για τη δημιουργία του σύμπαντος ή κοσμογονικούς μύθους (creation myths, cosmogonic myths) θα συναντήσει μεγάλο αριθμό μύθων κοσμογονίας. Οι μύθοι αυτοί, με τις υπερφυσικές θεότητες που «δημιουργούν» και «διαχωρίζουν» το καλό από το κακό και επιφέρουν την «τάξη» από το χάος είναι εξαιρετικά ποικίλες ανάμεσα στους αρχαίους πολιτισμούς. Οι θεότητες δημιουργούν θάλασσα, ουρανό και γη, δίνουν ζωή σε οργανισμούς που αναβλύζουν από το νερό και το έδαφος. Συνήθως είναι μύθοι και κατασκευάσματα ιερέων τοπικών θρησκευτικών δοξασιών ή μικρών ομάδων ανθρώπων με ανώτατες διοικητικές και κοινωνικές εξουσίες. Χρησιμοποιούν κυρίως παραδείγματα από τη φύση έτσι όπως τα 1

12 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 αντιλαμβάνονταν οι άνθρωποι της εποχής. Η «τάξη» που προκύπτει από το πρωταρχικό χάος, με τη γη, το νερό και τον αέρα να γεμίζουν τον πλανήτη. Η εικόνα του «πατέρα» που προστατεύει και «προστάζει» για τις κατευθύνσεις της δημιουργίας, της «μητέρας» που γεννά και πολλαπλασιάζει τη ζωή, το αυγό που περιέχει όλα τα συστατικά μέρη και σε κάποια στιγμή «ανοίγει» για να ξεχειλίσει τον ζωντανό οργανισμό, που θα αναπτυχθεί μετά μόνος του, είναι μερικά από τα κοινά στοιχεία των περισσότερων μυθολογιών κοσμογονίας. Οι περισσότεροι μύθοι λαμβάνουν στοιχεία από τα τοπικά ζώα και φυτά, θεότητες που λατρεύτηκαν ή δημιούργησαν οπαδούς, και πιστούς «αγίων» μέσα από υποτιθέμενα «θαυματουργά» επιτεύγματα. Οι πρώτοι προϊστορικοί πολιτισμοί που διαμορφώθηκαν και άρχισαν να ερμηνεύουν τα φυσικά ορατά φαινόμενα, αναπόφευκτα ήταν οι πρώτες οργανωμένες αγροτικές κοινωνίες της Μέσης Ανατολής. Μέσα από μύθους και απόκρυφες δοξασίες οι θρησκευτικοί καθοδηγητές της εποχής διαμόρφωσαν θεωρίες για τους «θεούς» που δημιούργησαν τα ουράνια σώματα και τις μαγικές εικόνες του ορατού κόσμου. Σχήμα 1.1. Η δράκαινα Τιαμάτ (Ασσύριοι-Βαβυλώνιοι δέχονταν ότι ο Μαρντούκ, υιός του Έα, θεός των νερών μονομάχησε με τη δράκαινα Τιαμάτ). Οι Ασσύριοι και οι Βαβυλώνιοι δέχονταν ότι ο Μαρντούκ (γιός του Έα, θεός των νερών) μονομάχησε με τη δράκαινα Τιαμάτ και τον άντρα της Κίγκον (εκπρόσωποι του χάους) και μετά από νίκη και εξολόθρευση των έντεκα τεράτων της ακολουθίας τους, έκοψε το σώμα της Τιαμάτ και το ένα κομμάτι έγινε το στερέωμα και με το άλλο κατασκευάσθηκε η Γη. Ταυτόχρονα, ο Έα με το αίμα από το κρεουργημένο σώμα του Κιγκόν έφτιαξε τον άνθρωπο. Οι Αιγύπτιοι διαμόρφωσαν το μύθο των δικών τους θεών για τη δημιουργία του σύμπαντος. Η δημιουργία του σύμπαντος και του ηλιακού συστήματος έγινε από τον θεό Άμμων-Ρά (ηλιακός θεός) ενώ με τη συμβολή των τριών παιδιών του (Νούτ, Σου και Κέμπ) δημιουργήθηκαν οι ποικίλες μορφές ζωής. 2

13 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 Σχήμα 1.2. Θεότητες κοσμογονίας κατά τις Αιγυπτιακές θρησκευτικές αντιλήψεις. Αιγυπτιακός θεός κοσμογονίας. Στην Ινδία, οι φιλοσοφικές σχολές της θρησκευτικής κοινότητας διαμόρφωσαν μύθους για τη δημιουργία του κόσμου. Κατά τις ινδικές Βέδες η δημιουργία του κόσμου περιγράφεται με τη δήλωση ότι στην αρχή δεν υπήρχε τίποτα, εκτός από το αυτοδύναμο Έν. Το Έν που ανέπνεε αυθύπαρκτο, κάποτε ξύπνησε η βούλησή του και δημιούργησε την ενεργό δύναμη και την παθητική ύλη, ενώ στη συνέχεια, και ύστερα από επιθυμία του, δημιουργήθηκε το σπέρμα της γνώσης και με σειρά εξελίξεων ο πολυσύνθετος κόσμος. Η Εβραϊκή εκδοχή θέλει τον Ιεχωβά να δημιουργεί τη Γη, ενώ μετά έκανε το στερέωμα-ουρανό και διέταξε τα νερά να συναχθούν σε ένα τμήμα για να εμφανισθούν οι στεριές. Αργότερα δημιουργήθηκε το φως που κατανεμήθηκε σε πηγές όπως ο Ήλιος, τα άστρα και οι πλανήτες με τους δορυφόρους τους. Σχήμα 1.3. Ινδική θεότητα κοσμογονίας Matsya Avatar, Vishnu. Εικόνα από Ινδουιστική μυθολογία κοσμογονίας. Αντίθετα, η Ελληνική μυθολογία δεν περιείχε μύθους για τη δημιουργία του κόσμου, θεωρούσαν ότι οι θεοί του Ολύμπου υπήρχαν από τη αρχή της δημιουργίας σε διάφορα ουράνια σώματα που τα θεωρούσαν ότι υπήρχαν ανέκαθεν σε ένα σύμπαν αυθύπαρκτο χωρίς αρχή και τέλος. 3

14 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 Οι δογματικές αυτές δοξασίες και μύθοι ήταν φυσικό ότι εξυπηρετούσαν τις πρωτόγονες αντιλήψεις των προϊστορικών ανθρώπων για τα φυσικά φαινόμενα, αλλά περιείχαν και πρακτικές πλευρές που συνδέονταν με τις εποχές, τη γεωργία, τις αγροτικές πρακτικές, την υγεία, την αναπαραγωγή και τις κοινωνικές διακρίσεις ανάμεσα στα άτομα αλλά και τους θρησκευτικούς διαχωρισμούς ανάμεσα σε πρωτόγονες κοινωνίες. Με το πέρασμα των αιώνων, ο άνθρωπος άρχισε να εξερευνά τα φυσικά φαινόμενα με περισσότερο σκεπτικισμό, ενώ οι γνώσεις του εμπλουτίζονταν με πειραματικά και εμπειρικά δεδομένα. Ανασκόπηση των μύθων της κοσμογονίας παρουσιάζει έναν τεράστιο αριθμό μυθολογικών ιστοριών και ποικιλία θεοτήτων που «δημιούργησαν», ιεράρχηση προτεραιοτήτων, τάξη από χάος και αστέρια, πλανήτες, ζώα, φυτά, ωκεανούς, ποτάμια και ανθρώπινες αξίες. Η μεγαλύτερη ποικιλία μυθολογιών κοσμογονίας προέρχονται από τους λαούς της Ασίας, ιδιαίτερα από την Κίνα και την Ινδία, αλλά και από λαούς της Κορέας, του Βιετνάμ και της Μογγολίας. Σχήμα 1.4. Μεσαιωνική εικονογράφηση του γεωκεντρικού μοντέλου. Η Γη είναι στο κέντρο και ο Ήλιος περιστρέφεται γύρω της, όπως και τα άλλα αστέρια του σύμπαντος. Στην Αφρική η ποικιλία είναι εξαιρετικά μεγάλη, ακόμη και μεταξύ φυλών στην ίδια χώρα, αλλά ξεχωρίζουν οι μύθοι των Μασάι, Γιορούντα, Ζουλού, Μαντίνκα και Μπακούμπα. Στην Ινδία των πολυάριθμων θρησκευτικών δοξασιών έχουμε μύθους κοσμογονίας από τους Βουδιστές, τους Ινδουιστές, τα θρησκευτικά κινήματα Jainism, Sikhism, Surai Shabda και Yoga. Οι Βαβυλώνιοι, οι Ασσύριοι και οι Αιγύπτιοι με τις πανάρχαιες θρησκευτικές τους αντιλήψεις έχουν μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες κοσμογονικές μυθολογίες με πολυάριθμες θεότητες. Το Ισλάμ, ο Ιουδαϊσμός, η Χριστιανική θρησκεία έχουν διαμορφώσει αντίστοιχες μυθολογικές δοξασίες για την προέλευση του σύμπαντος, των αστεριών και της ζωής. Η Βόρειος Αμερική έχει πλέον, πάνω από 20 μυθολογίες των διαφόρων φυλών των ινδιάνων. Η Ν. Αμερική των Ίνκας και των Μάγια παρουσιάζουν μυθολογίες με τις 4

15 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 πιο περίπλοκες κοσμογονικές θεωρίες. Οι Αβοριγίνες της Αυστραλίας, οι Πολυνήσιοι, οι κάτοικοι της Χαβάης και οι Μάορι έχουν επίσης ενδιαφέρουσες κοσμογονικές θεότητες. Αλλά και τις τελευταίες δεκαετίες στον αναπτυγμένο βιομηχανικό κόσμο έχουν παρουσιασθεί «μοντέρνες» κοσμογονικές θεωρίες με διάφορα ονόματα Scientology, Wicca, Randomness, Raelism, Mormonism, evolutional spirituality, κ.λπ. Σχήμα 1.5. Ιαπωνική αναπαράσταση της κοσμογονίας (συνδυασμός Σιντοϊσμού και Βουδισμού). Ο θεός κοσμογονίας Viracocha, στη Λατινική Αμερική, προ- Ινκα εποχή. Όλες αυτές οι μυθολογίες εξυπηρετούσαν θρησκευτικές και δογματικές αντιλήψεις για τον κόσμο και τη δημιουργία του χωρίς να εξετάζουν τους φυσικοχημικούς νόμους και την εξέλιξη του φυσικού κόσμου. Παρά την πρόοδο που πέτυχαν οι άνθρωποι σε παλαιότερες εποχές με τα μαθηματικά, την αστρονομική παρατήρηση και διάφορες τεχνολογικές εφαρμογές στον αγροτικό τομέα, οι αντιλήψεις τους για το σύμπαν και το ηλιακό σύστημα ήταν τελείως θεωρητικές και δύσκολο να τεκμηριωθούν με πειραματικά δεδομένα, όπως στην περίπτωση των αλχημιστών. Οι αστρονομικές παρατηρήσεις ήταν αρκετά χρήσιμες για την διαπίστωση διαφόρων εποχιακών αλλαγών ή για τα ναυτικά ταξίδια, αλλά από τον 15 ο αιώνα έγιναν πιο συστηματικές. Ο άνθρωπος άρχισε να διερευνά τη φυσική υπόσταση των φαινόμενων που ήταν ορατά, αλλά και να εκφράζει υποθέσεις για τη φυσική τους εξήγηση χωρίς τις παρεμβάσεις των «θεών» ή υπερφυσικών καταστάσεων. Φυσικά υπήρχαν αντιδράσεις και κατεστημένες δογματικές θεωρίες που απέκλειαν άλλες ερμηνείες. Συνήθως τις αποκαλούσαν αιρετικές ή αντί-θρησκευτικές, λόγω του ότι η αυθεντία της εκκλησίας ή των θρησκευτικών δογμάτων ήταν παραδοσιακά μέχρι και σήμερα αμετάβλητη. Το πλέον γνωστό παράδειγμα από ιστορική άποψη είναι η ανακάλυψη του Γαλιλαίου, ο οποίος το με το πρωτόγονο τηλεσκόπιο του παρατήρησε τη κίνηση των πλανητών και των δορυφόρων τους. Μετά από ώριμη 5

16 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 σκέψη και πολυετείς έρευνες συμπέρανε ότι, σύμφωνα με τα φυσικά φαινόμενα που είδε με τις αστρονομικές του παρατηρήσεις, η Γη δεν μπορεί να είναι στο κέντρο του ηλιακού συστήματος, αλλά ο Ήλιος, και ότι όλοι οι πλανήτες περιστρέφονται γύρω από αυτόν. Το ηλιοκεντρικό σύστημα δεν ήταν ένα θεωρητικό κατασκεύασμα αλλά αποτέλεσμα αστρονομικών παρατηρήσεων που επιβεβαιώθηκαν και με πρόσθετες επιστημονικές ανακαλύψεις στους επόμενους αιώνες. Συγχρόνως, τα πειράματα αυτά άλλαξαν και άλλες δογματικές απόψεις για την προέλευση και εξέλιξη της ζωής Αποδείξεις της Προέλευσης του Σύμπαντος και των Γαλαξιών. Πυρηνοσύνθεση Στοιχείων. Το πρώτο και βασικό ερώτημα για το σύμπαν που παρατηρούμε στον έναστρο ουρανό είναι πως «δημιουργήθηκε; Σήμερα, μετά από σημαντικές επιστημονικές ανακαλύψεις των τελευταίων 150 ετών, είναι γνωστό ότι η θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης (Big Bang) είναι η επικρατούσα άποψη για τη δημιουργία του σύμπαντος. Η άλλη θεωρία της «Σταθερής Κατάστασης» ( Steady State ) του σύμπαντος, που είχε προταθεί από τους αστρονόμους Hoyle, Bondi και Gold, δεν μπόρεσε να τεκμηριωθεί με επιστημονικά δεδομένα των αστρονομικών παρατηρήσεων και απορρίφθηκε. Σχήμα 1.6. Η ισότροπη κατανομή της υπολειμματικής κοσμικής ακτινοβολίας μικροκυμάτων (WMAP, Wilkinson Microwave Anisotropy Probe). Σύμφωνα με τη θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης, πριν από δισεκατομμύρια χρόνια (ορισμένοι επιστήμονες θέτουν την ηλικία σε 13,7±0,2 δισεκατ. χρόνια, Ga) συνέβηκε μία κοσμική «έκρηξη» που προκάλεσε τη «γέννηση» του σημερινού σύμπαντος. Πριν από τη στιγμή αυτή, όλη η ενέργεια και η ύλη ήταν συμπυκνωμένες σε μία εξαιρετικά μικρή περιοχή υπό μορφή πλάσματος (όπου οι πυρήνες ατόμων και τα ηλεκτρόνιά τους είναι χωρισμένα) και σε υψηλές θερμοκρασία μερικών δισεκατομμυρίων βαθμών. Η ομοιομορφία για την κατανομή της ισότροπης κοσμικής ακτινοβολίας μικροκυμάτων, χαμηλής θερμοκρασίας, περίπου (cosmic microwave background radiation) από την διαστημοσυσκευή WMAP (Wilkinson Microwave Anisotropy Probe) είναι μία από τις αποδείξεις για την «έναρξη» του σύμπαντος σε κεντρικό σημείο. Οι Αμερικανοί επιστήμονες Α. Penzias και R. Wilson βραβεύθηκαν για την 6

17 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 ανακάλυψή της κοσμικής ακτινοβολίας μικροκυμάτων με το Βραβείο Νόμπελ Φυσικής το Σχήμα 1.7. Κατανομή της θερμοκρασίας. Οι κόκκινες περιοχές είναι θερμότερες, οι μπλε περιοχές πιο ψυχρές. Διακύμανση θερμοκρασίας ( 200 microkelvin). Σημεία με πόλωση και μεγαλύτερη διακριτικότητα. Την θεωρία της «μεγάλης έκρηξης» πρότεινε αρχικά ο Βέλγος Αβάς και αστρονόμος Georges Lemaitre, που θεώρησε ότι η αρχή του σύμπαντος ξεκίνησε από το «αρχικό άτομο», όπου ολόκληρη η μάζα του σύμπαντος ήταν συγκεντρωμένη σε ένα και μοναδικό σημείο και ο χωροχρόνος δεν είχε ακόμα δημιουργηθεί. Το «άτομο» αυτό εξερράγη και η ύλη που εκτοξεύθηκε και άρχισε τμηματικά να ψύχεται, δημιούργησε τους γαλαξίες, τα αστέρια και αργότερα τους πλανήτες. Το 1948 ο φυσικός George Gamow, από τη θεωρητική μελέτη της υπερβολικά πυκνής και υπέρθερμης κατάστασης του πλάσματος-ύλης του σύμπαντος, πρότεινε τη Μεγάλη Έκρηξη που τμηματικά δημιούργησε τους γαλαξίες. Μεταξύ των άλλων πρότεινε την ύπαρξη μιας διάχυτης ισότροπης ακτινοβολίας, υπολειμματική ακτινοβολία της έκρηξης, που θα πρέπει να είναι ανιχνεύσιμη και σήμερα. 7

18 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 Σχήμα 1.8. Σχηματική αναπαράσταση της Μεγάλης Έκρηξης που σχημάτισε το σημερινό σύμπαν. Αν και διαμορφώθηκαν διάφορες θεωρίες κοσμογονίας τις τελευταίες δεκαετίες, η θεωρία της μεγάλης έκρηξης επιβεβαιώθηκε από τουλάχιστον τρεις πολύ σημαντικές αστρονομικές παρατηρήσεις. Πρώτη απόδειξη είναι το γνωστό φαινόμενο της διαστολής του σύμπαντος, που επιβεβαιώνεται με το φαινόμενο μετατόπισης της ακτινοβολίας προς το ερυθρό τμήμα του φάσματος (red shift). Αστρονομικές παρατηρήσεις έδειξαν ότι το σύμπαν διαστέλλεται και οι γαλαξίες απομακρύνονται μεταξύ τους με τεράστιες ταχύτητες. Αυτό είναι πρόσθετη απόδειξη της κοινής «εκκίνησης» πριν από πολλά δισεκατομμύρια χρόνια από ένα σημείο του τεράστιου κενού που το περιβάλλει. Το φαινόμενο ονομάζεται Νόμος του Hubble ( Hubble s Law, αστρονόμος, Edwin Hubble ). Η Μεγάλη Έκρηξη 13.7 δισεκατομμύρια χρόνια Σχήμα 1.9. Διαγραμματική παρουσίαση της Μεγάλης Έκρηξης (Big Bang) πριν 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια. 8

19 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 Η δεύτερη απόδειξη της «έκρηξης» πραγματοποιήθηκε το 1965, όταν οι ραδιοαστρονόμοι Arno Penzias και Robert Wilson (Βραβείο Νόμπελ Φυσικής το 1978) παρατήρησαν ότι η Γη βομβαρδίζεται συνεχώς από μία μικρού μήκους κύματος ισότροπης ακτινοβολίας, που είναι ομοιόμορφα κατανεμημένη προς όλες τις κατευθύνσεις του διαστήματος, χαμηλής θερμοκρασίας, περίπου 2,725 K (βαθμών Kelvin) (cosmic microwave background radiation). Το τρίτο φαινόμενο που επιβεβαιώνει τη θεωρία της μεγάλης έκρηξης είναι η αφθονία του υδρογόνου (Η) (το ελαφρότερο των στοιχείων) και του Ηλίου (He), που ανιχνεύεται στο παρατηρούμενο σύμπαν. Είναι γνωστό ότι τα δύο αυτά στοιχεία αποτελούν τη μάζα του Ήλιου. Στην περίοδο που επακολούθησε τη Μεγάλη έκρηξη (μερικά δευτερόλεπτα ή λεπτά), οι τεράστιες θερμές μάζες αερίων και σκόνης εκτοξεύθηκαν στο διάστημα και άρχισε η διεργασία της αστρικής πυρηνοσύνθεσης (stellar nucleosynthesis). Tο υδρογόνο, πρωταρχικό στοιχείο με αρχέγονη προέλευση, προήλθε από μίγμα κουάρκς (quarks) που πλημμύριζαν το σύμπαν στα πρώτα στάδια της Μεγάλης έκρηξης. Βαρύτερα στοιχεία όπως το ήλιο (He), ο άνθρακας (C), το οξυγόνο (O), το άζωτο (N), το θείο (S) και ο φωσφόρος (P) σχηματίσθηκαν με πυρηνική σύνθεση στους υπέρθερμους πυρήνες των άστρων. Η πυρηνοσύνθεση του Άνθρακα από πειραματικά δεδομένα φαίνεται ότι ήταν μία τριπλή διεργασία 3 ατόμων ηλίου 3 Χ 4 He 12 C, αφού πρώτα σχηματίσθηκε το ήλιο με πυρηνική σύντηξη 4 ατόμων υδρογόνου (4 Χ 1Η = 4 Ηe). Ακολούθησε η πυρηνοσύνθεση του Οξυγόνου από την πυρηνική σύντηξη άνθρακα και ηλίου: 12 C + 4 He 16 Ο. Με παρόμοιες πυρηνικές συντήξεις (καλείται πυρηνικό «κάψιμο», nuclear burning) σχηματίσθηκαν το Θείο και ο Φωσφόρος. 4 Χ 4 Ηe 32 S 16 O + 16 O 31 P + 1 H Η περίπτωση του Αζώτου ήταν διαφορετική. Το άζωτο είναι δευτερογενές υλικό της πυρηνοσύνθεσης, προϊόν της σύντηξης του υδρογόνου με ήλιο μέσω των κύκλων άνθρακα-αζώτου (C-N) και άνθρακα-αζώτου-οξυγόνου (C-N-O), στους πυρήνες τεράστιων άστρων και στο κέλυφος αναδυόμενων μικρότερων αστέρων με καταλύτη μικρές ποσότητες άνθρακα. Τέσσερα υδρογόνα προστίθενται ένα προς ένα στον πυρήνα του άνθρακα για να σχηματίσουν διαδοχικά ενεργοποιημένους (ασταθείς) πυρήνες άνθρακα, αζώτου και οξυγόνου. Οι πυρήνες των στοιχείων αυτών μετά τη σύνθεσή τους εκτοξεύονταν στο αστρικό διάστημα (interstellar medium, ISM) με αστρικούς ανέμους και αστρικά νεφελώματα και μέσα από εκρήξεις υπερκαινοφανών αστέρων. Καθώς τα αέρια και η σκόνη συσσωρεύονταν, δυνάμεις βαρύτητας, που προκαλούνται από την αστάθεια των νεφελωμάτων προκάλεσαν το σχηματισμό αστέρων, οι οποίοι με τη σειρά τους δημιούργησαν πλανητικά συστήματα. Τις τελευταίες δεκαετίες, αστρονομικές παρατηρήσεις και δορυφορικές πληροφορίες (NASA, Ames Laboratory) ανίχνευσαν στο διάστημα αλλά και σε γαλαξίες μεγάλες ποσότητες νερού (υπό μορφή σκόνης πάγου), πυρήνες πυριτικών ή ανθρακούχων μικροσωματιδίων, μεθανόλη, μονοξείδιο του άνθρακα, μεθάνιο, αμμωνία, υδροκυάνιο, νιτρίλια και άλλες απλές χημικές ενώσεις. Επίσης έχουν ανιχνευθεί 9

20 Οι Χημικές Ενώσεις που Δημιούργησαν τη Ζωή στον Πλανήτη Γη Κεφάλαιο 1 μόρια με 15 άτομα άνθρακα (σε πολυμερισμένη μορφή) και αμίνες, όπως οι εξαμεθυλενο-τετρααμίνες (hexamethylnetetramines). Τις τελευταίες δεκαετίες με αστρονομικές και δορυφορικές παρατηρήσεις, οι αστροφυσικοί με τα περίφημα πλέον διαστημικά τηλεσκόπια και οι αστρονόμοι με τις συστηματικές μετρήσεις τους και με φασματοσκοπικές τεχνικές, ανακαλύπτουν συνέχεια νέα δεδομένα για τις διεργασίες σχηματισμού διαφόρων στοιχείων και χημικών μορίων, τη σύσταση και την εξέλιξη του σύμπαντος, των γαλαξιών, των αστέρων και των πλανητών σε γαλαξίες και αστρικά συμπλέγματα που απέχουν εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια έτη φωτός από την Γη Η Προέλευση του Ηλιακού Συστήματος και των Πλανητών Η επιστημονική θεωρία για την δημιουργία του ηλιακού συστήματος έχει τεκμηριωθεί από παρατηρήσεις τηλεσκοπίων και δορυφόρων, αλλά και άλλες επιστημονικές ανακαλύψεις των κοσμολογικών και αστροφυσικών επιστημών. Μετά τη Μεγάλη έκρηξη, το νέφος του διαστρικού αερίου και σκόνης άρχισε να εξαπλώνεται σε κάθε κατεύθυνση ενώ η θερμοκρασία του άρχισε να μειώνεται σημαντικά σε σχέση με την αρχική. Το νεφέλωμα τότε πέρασε από φάση διαταραχής και αστάθειας που οδήγησε σε κατάρρευση κάτω από την πίεση της βαρύτητάς του. Καθώς το νεφέλωμα καταρρέει, θερμαίνεται και συμπιέζεται στο κέντρο του. Το κέντρο συμπιέζεται υπερβολικά και αρχίζει να δημιουργείται ένας πρωτοαστέρας (protostar) ενώ το υπόλοιπο των αερίων και σκόνης αρχίζει να περιφέρεται γύρω από αυτό. Αν και το μεγαλύτερο μέρος συγκεντρώνεται στο κέντρο, στο εσωτερικό της μάζας του πρωτοαστέρος, η φυγόκεντρος δύναμη της περιστροφής αποτρέπει κάποιες ποσότητες να πέσουν στο κέντρο και σχηματίζουν έναν «δίσκο προσαύξησης» γύρω από τον πρωτοαστέρα που ακτινοβολούν ενέργεια και ψύχονται συνεχώς. Τα σωματίδια της σκόνης συγκρουόμενα σχηματίζουν μεγάλα σώματα (μεταλλικά και βραχώδη) και η ανάπτυξή τους επιταχύνεται με τη δύναμη της βαρύτητας. Στον δίσκο αυτό γύρω από τον πρωτοαστέρα σχηματίζονται οι πλανήτες σε διάφορες αποστάσεις και η ψύξη τους συνεχίζεται με το πέρασμα του χρόνου. Η θεωρία της υπόθεσης του νεφελώματος (nebular hypothesis) προτάθηκε το 1755 από το Γερμανό φιλόσοφο Καντ (Immanuel Kant), ο οποίος πρότεινε ότι η προέλευση του Ηλιακού συστήματος ήταν αποτέλεσμα ενός περιστρεφόμενου νεφελώματος αερίων και σκόνης στο διάστημα. Οι αστρονομικές παρατηρήσεις των τελευταίων δεκαετιών επιβεβαίωσαν την θεωρία του Καντ και τα μοντέρνα τηλεσκόπια παρατήρησαν ότι το διάστημα δεν είναι κενό αλλά περιέχει μεγάλο αριθμό νεφελωμάτων, ενώ συγχρόνως επιβεβαιώθηκε και το είδος των υλικών που τα αποτελούσαν. Τα αέρια είναι κυρίως υδρογόνο (H) και ήλιο (He) και η σκόνη αποτελείται από πυριτικά σωματίδια διαφόρων μεγεθών, των οποίων η σύσταση είναι παρόμοια με τα πετρώματα που σχηματίζουν τη Γη ή και με ανθρακούχα σύσταση, όπως βρίσκονται σε διάφορους κομήτες του ηλιακού συστήματος. Με την επίδραση της βαρύτητας, τα υλικά του νεφελώματος μετακινήθηκαν προς το κέντρο του σχηματίζοντας τον πρωτοαστέρα (protostar), πρόγονος του Ήλιου. Η υπερβολική συμπίεση από τις τεράστιες μάζες ύλης έκανε το πρωτοαστέρα εξαιρετικά πυκνό και θερμό. Η θερμοκρασία ανήλθε σε εκατομμύρια βαθμούς και το φαινόμενο αυτό ξεκίνησε την πυρηνική σύντηξη (περίπτωση της βόμβας Υδρογόνου). Κατά την πυρηνική σύντηξη, αντίδραση που συμβαίνει στον Ήλιο μέχρι και σήμερα, τα υδρογόνα (Η 2 ) συγχωνεύονται και σχηματίζουν το αέριο 10

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟ ΗΛΙΑΚΟ ΣΥΣΤΗΜΑ ΓΕΝΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ Το ηλιακό μας σύστημα απαρτίζεται από τον ήλιο (κεντρικός αστέρας) τους 8 πλανήτες, (4 εσωτερικούς ή πετρώδεις: Ερμής, Αφροδίτη, Γη και Άρης, και 4 εξωτερικούς: Δίας,

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Μανώλης Ξυλούρης, Φεβρουάριος 2004

Δρ. Μανώλης Ξυλούρης, Φεβρουάριος 2004 Αστρονομία στο Υπέρυθρο - Ένας Αθέατος Κόσμος Δρ. Μανώλης Ξυλούρης, Φεβρουάριος 2004 ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΚΑΙ ΑΣΤΡΟΦΥΣΙΚΗΣ, ΕΑΑ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝA 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΥΠΕΡΥΘΡΟ 2. ΤΡΟΠΟΙ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗΣ 3. ΤΟ ΣΥΜΠΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών

Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Ισορροπία στη σύσταση αέριων συστατικών Για κάθε αέριο υπάρχουν μηχανισμοί παραγωγής και καταστροφής Ρυθμός μεταβολής ενός αερίου = ρυθμός παραγωγής ρυθμός καταστροφής Όταν: ρυθμός παραγωγής = ρυθμός καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου

ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ. Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Aτµόσφαιρα της Γης - Η σύνθεση της ατµόσφαιρας Προέλευση του Οξυγόνου - Προέλευση του Οξυγόνου ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Aτµόσφαιρα της Γης Ατµόσφαιρα είναι η αεριώδης µάζα η οποία περιβάλλει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΠΛΑΝΗΤΙΚΟ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑ

ΤΟ ΠΛΑΝΗΤΙΚΟ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑ ΤΟ ΠΛΑΝΗΤΙΚΟ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑ Το ηλιακό ή πλανητικό μας σύστημα αποτελείται από: τον Ήλιο, που συγκεντρώνει το 99,87% της συνολικής μάζας του, τους 9 μεγάλους πλανήτες, που συγκεντρώνουν το υπόλοιπο 0,1299

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραμμα Ευέλικτης Ζώνης Θέμα: Το ηλιακό μας σύστημα

Πρόγραμμα Ευέλικτης Ζώνης Θέμα: Το ηλιακό μας σύστημα Πρόγραμμα Ευέλικτης Ζώνης Θέμα: Το ηλιακό μας σύστημα Αφορμή για την επιλογή του θέματος υπήρξε η ενότητα «Το ηλιακό μας σύστημα» του κεφαλαίου «Μαθαίνουμε για τη Γη» από το μάθημα της Γεωγραφίας. Οι μαθητές

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ. Λεονάρδος Γκουβέλης. Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου

ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ. Λεονάρδος Γκουβέλης. Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου ΕΜΕΙΣ ΚΙ Ο ΚΟΣΜΟΣ Λεονάρδος Γκουβέλης Διημερίδα Αστροφυσικής 4-5 Απριλίου Συνοπτικά: Κοσμολογικές θεωρίες ανά τους αιώνες Σύγχρονη κοσμολογική άποψη Αστρονομικές αποδείξεις της θεωρίας του Big Bang Μεγάλα

Διαβάστε περισσότερα

Κοσμολογία & Αστροσωματιδική Φυσική Μάγδα Λώλα CERN, 28/9/2010

Κοσμολογία & Αστροσωματιδική Φυσική Μάγδα Λώλα CERN, 28/9/2010 Κοσμολογία & Αστροσωματιδική Φυσική Μάγδα Λώλα CERN, 28/9/2010 Η φυσική υψηλών ενεργειών µελετά το µικρόκοσµο, αλλά συνδέεται άµεσα µε το µακρόκοσµο Κοσµολογία - Μελέτη της δηµιουργίας και εξέλιξης του

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Χημεία της ζωής 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 Ο H XHΜΕΙΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Χημεία της ζωής 1 2.1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΧΗΜΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ Η Βιολογία μπορεί να μελετηθεί μέσα από πολλά και διαφορετικά επίπεδα. Οι βιοχημικοί, για παράδειγμα, ενδιαφέρονται περισσότερο

Διαβάστε περισσότερα

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον

Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Φυσικοί Νόμοι διέπουν Το Περιβάλλον Απαρχές Σύμπαντος Ύλη - Ενέργεια E = mc 2 Θεμελιώδεις καταστάσεις ύλης Στερεά Υγρή Αέριος Χημικές μορφές ύλης Χημικά στοιχεία Χημικές ενώσεις Χημικά στοιχεία 92 στη

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών

Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή. Κεφάλαιο 2: Η Βιολογία των Ιών Κεφάλαιο 1: Εισαγωγή 1.1 Μικροοργανισμοί, Μικροβιολογία και Μικροβιολόγοι... 19 1.1.1 Μικροοργανισμοί... 19 1.1.2 Μικροβιολογία... 20 1.1.3 Μικροβιολόγοι... 21 1.2 Σύντομη Ιστορική Εξέλιξη της Μικροβιολογίας...

Διαβάστε περισσότερα

Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική

Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική Ο Ήλιος, το Ηλιακό Σύστηµα και η δηµιουργία του Ηλιακού Συστήµατος! Παρουσίαση Βαονάκη Μαρία Βασιλόγιαννου Βασιλική Εισαγωγή Η πιο κάτω παρουσίαση είναι η αρχή του δρόµου στη µακριά λεωφόρο της γνώσης

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Οι οργανισμοί εξασφαλίζουν ενέργεια, για τις διάφορες λειτουργίες τους, διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Όμως οι φωτοσυνθετικοί

Διαβάστε περισσότερα

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας

Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας. Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Στρωματογραφία-Ιστορική γεωλογία Προτεροζωικός Αιώνας Δρ. Ηλιόπουλος Γεώργιος Σχολή Θετικών Επιστημών Τμήμα Γεωλογίας Σκοποί ενότητας Σκοπός της ενότητας είναι η γνωριμία με τα σημαντικότερα γεγονότα που

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Δημήτρης Η. Β 1 25.3.14 3 Ο Κεφάλαιο 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια έχει κεντρική σημασία για έναν οργανισμό, γιατί ό,τι και να κάνουμε χρειαζόμαστε ενέργεια. Ο κλάδος της βιολογίας που ασχολείται

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή.

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική αναπνοή. 5ο ΓΕΛ ΧΑΛΑΝΔΡΙΟΥ Μ. ΚΡΥΣΤΑΛΛΙΑ 2/4/2014 Β 2 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί..σελίδα 2 3.2 Ένζυμα βιολογικοί καταλύτες...σελίδα 4 3.3 Φωτοσύνθεση..σελίδα 5 3.4 Κυτταρική

Διαβάστε περισσότερα

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού

Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού 1. Το νερό στη φύση και τη ζωή των ανθρώπων Το μεγαλύτερο μέρος της γης αποτελείται από νερό. Το 97,2% του νερού αυτού βρίσκεται στους ωκεανούς, είναι δηλαδή αλμυρό. Μόλις το 2% βρίσκεται στους πόλους

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ Κ Kάνιγγος ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΟΛΛΙΝΤΖΑ 10, (5ος όροφ. Τηλ: 210-3300296-7. www.kollintzas.gr OΙΚΟΛΟΓΙΑ 1. Όσο το ποσό της ενέργειας: α) μειώνεται προς τα ανώτερα

Διαβάστε περισσότερα

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης.

Ατμόσφαιρα. Αυτό τo αεριώδες περίβλημα, αποτέλεσε την πρώτη ατμόσφαιρα της γης. Ατμόσφαιρα Η γη, όπως και ολόκληρο το ηλιακό μας σύστημα, αναπτύχθηκε μέσα από ένα τεράστιο σύννεφο σκόνης και αερίων, πριν από 4,8 δισεκατομμύρια χρόνια. Τότε η γη, περικλειόταν από ένα αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΣΤΙΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 130 Κεφάλαιο 1: ΕΙΣΑΓΩΓΗ Α. Απαντήσεις στις ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής 1. α, β 2. γ 3. ε 4. β, δ 5. γ 6. α, β, γ, ε Β. Απαντήσεις στις ερωτήσεις συµπλήρωσης κενού 1. η αρχαιότερη

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου

ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ ΤΕΙ Καβάλας, Τμήμα Δασοπονίας και Διαχείρισης Φυσικού Περιβάλλοντος Μάθημα Μετεωρολογίας-Κλιματολογίας Υπεύθυνη : Δρ Μάρθα Λαζαρίδου Αθανασιάδου 1. ΑΤΜΟΣΦΑΙΡΑ Ατμόσφαιρα είναι το αεριώδες περίβλημα

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ Ελένη Πετράκου - National Taiwan University ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΙΑΚΗ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ Πρόγραμμα επιμόρφωσης ελλήνων εκπαιδευτικών CERN, 7 Νοεμβρίου 2014 You are here! 1929: απομάκρυνση γαλαξιών θεωρία της μεγάλης έκρηξης

Διαβάστε περισσότερα

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα.

3.2 Οξυγόνο. 2-3. Ποιες είναι οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου. Οι φυσικές ιδιότητες του οξυγόνου εμφανίζονται στον παρακάτω πίνακα. 93 Ερωτήσεις θεωρίας με απαντήσεις 3.2 Οξυγόνο 2-1. Ποιο είναι το οξυγόνο και πόσο διαδεδομένο είναι στη φύση. Το οξυγόνο είναι αέριο στοιχείο με μοριακό τύπο Ο 2. Είναι το πλέον διαδεδομένο στοιχείο στη

Διαβάστε περισσότερα

H ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΟΣ

H ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΟΣ H ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ ΜΕΤΑ ΑΠΟ 100 ΧΡΟΝΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΗΣ ΣΧΕΤΙΚΟΤΗΤΟΣ ΔΡ. ΣΠΥΡΟΣ ΒΑΣΙΛΑΚΟΣ ΚΕΝΤΡΟ ΕΡΕΥΝΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ 25/11/2015 Η ΧΡΥΣΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΗΣ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑΣ 96% του Σύμπαντος

Διαβάστε περισσότερα

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ Ι: H ΣΕΛΗΝΗ

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ Ι: H ΣΕΛΗΝΗ AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ Ι: H ΣΕΛΗΝΗ 1. Η Σελήνη μας είναι ο πέμπτος σε μέγεθος δορυφόρος του Ηλιακού μας συστήματος (εικόνα 1) μετά από τον Γανυμήδη (Δίας), τον Τιτάνα (Κρόνος), την Καλλιστώ (Δίας) και

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH TZΕΜΟΣ ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Α.Μ. 3507 ΤΜΗΜΑ ΦΥΣΙΚΗΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΓΕΩΦΥΣΙΚΗ 24.11.2005 Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΟΥ MILANKOVITCH Όλοι γνωρίζουμε ότι η εναλλαγή των 4 εποχών οφείλεται στην κλίση που παρουσιάζει ο άξονας περιστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί

Κεφαλαίο 3 ο. Μεταβολισμός. Ενέργεια και οργανισμοί Κεφαλαίο 3 ο Μεταβολισμός Ενέργεια και οργανισμοί Η ενέργεια είναι απαρέτητη σε όλους τους οργανισμούς και την εξασφαλίζουν από το περιβάλλον τους.παρόλα αυτά, συνήθως δεν μπορούν να την χρησιμοποιήσουν

Διαβάστε περισσότερα

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ

< > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Κ. Γ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΑΚΗΣ 1 < > Ο ΚΕΝΟΣ ΧΩΡΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΦΥΣΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ, ΤΟΥ ΟΠΟΙΟΥ Η ΕΞΗΓΗΣΗ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΕΝΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΠΝΕΥΜΑ Επαναλαμβάνουμε την έκπληξή μας για τα τεράστια συμπλέγματα γαλαξιών, τις πιο μακρινές

Διαβάστε περισσότερα

Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή

Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή Η παγκόσμια έρευνα και τα αποτελέσματά της για την Κλιματική Αλλαγή Αλκιβιάδης Μπάης Καθηγητής Εργαστήριο Φυσικής της Ατμόσφαιρας Τμήμα Φυσικής - Α.Π.Θ. Πρόσφατη εξέλιξη της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3

ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 ΒΙΟΛΟΓΙΑ Β ΛΥΚΕΙΟΥ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟΥ 3 Το θέμα που απασχολεί το κεφάλαιο σε όλη του την έκταση είναι ο μεταβολισμός και χωρίζεται σε τέσσερις υποκατηγορίες: 3.1)Ενέργεια και οργανισμοί,

Διαβάστε περισσότερα

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που

3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που 3.1 Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί με εξαίρεση τους φωτοσυνθετικούς εξασφαλίζουν την απαραίτητη ενέργεια διασπώντας θρεπτικές ουσίες που περιέχονται στην τροφή τους. Αντίθετα οι φωτοσυνθετικοί,

Διαβάστε περισσότερα

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου

Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Χαρίλαος Μέγας Ελένη Φωτάκη Ελευθέριος Νεοφύτου Απαντήσεις στις ερωτήσεις: Πρόλογος Το βιβλίο αυτό γράφτηκε για να βοηθήσει το μαθητή της Γ Γυμνασίου στην κατανόηση των θεμελιωδών γνώσεων της Βιολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ

ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ 1 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΙΚΗ ΓΕΩΧΗΜΕΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΡΙΑΔΝΗ ΑΡΓΥΡΑΚΗ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ 2 Εισαγωγή Πλαίσιο Περιβαλλοντικής Γεωχημείας Στοιχεία βιογεωχημείας Μονάδες σύστασης διαλυμάτων/ μετατροπές ΠΛΑΙΣΙΟ

Διαβάστε περισσότερα

Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015

Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015 Φ230: Αστροφυσική Ι Λύσεις: Τελική Εξέταση 28 Αυγούστου 2015 1. Ο Σείριος Α, έχει φαινόμενο οπτικό μέγεθος mv - 1.47 και ακτίνα R1.7𝑅 και αποτελεί το κύριο αστέρι ενός διπλού συστήματος σε απόσταση 8.6

Διαβάστε περισσότερα

Η ασφάλεια στον LHC Ο Μεγάλος Επιταχυντής Συγκρουόµενων εσµών Αδρονίων (Large Hadron Collider, LHC) είναι ικανός να επιτύχει ενέργειες που κανένας άλλος επιταχυντής έως σήµερα δεν έχει προσεγγίσει. Ωστόσο,

Διαβάστε περισσότερα

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου)

1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 8 Η ΜΟΝΑΔΙΚΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΦΥΣΗΣ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ 1. Δομή του μορίου : (δεσμοί υδρογόνου) 2. Καταστάσεις του νερού : το νερό είναι η μοναδική ουσία στη γη που βρίσκεται στη φύση και με τις τρεις μορφές τις (υγρή στερεά

Διαβάστε περισσότερα

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ. Β' Τάξη Γενικού Λυκείου ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΑΣ & ΔΙΑΣΤΗΜΙΚΗΣ Β' Τάξη Γενικού Λυκείου Ομάδα συγγραφής: Κων/νος Γαβρίλης, καθηγητής Μαθηματικών Β/θμιας Εκπαίδευσης. Μαργαρίτα Μεταξά, Δρ. Αστροφυσικής, καθηγήτρια Φυσικής του Τοσιτσείου-Αρσακείου

Διαβάστε περισσότερα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα

1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα 1.3 Δομικά σωματίδια της ύλης - Δομή ατόμου - Ατομικός αριθμός - Μαζικός αριθμός - Ισότοπα Θεωρία 3.1. Ποια είναι τα δομικά σωματίδια της ύλης; Τα άτομα, τα μόρια και τα ιόντα. 3.2. SOS Τι ονομάζεται άτομο

Διαβάστε περισσότερα

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος:

Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ. Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: Χημεία Β Γυμνασίου ΦΥΛΛΑΔΙΟ ΑΣΚΗΣΕΩΝ Τ μαθητ : Σχολικό Έτος: 1 1.2 Καταστάσεις των υλικών 1. Συμπληρώστε το παρακάτω σχεδιάγραμμα 2 2. Πώς ονομάζονται οι παρακάτω μετατροπές της φυσικής κατάστασης; 3 1.3

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ !Unexpected End of Formula l ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΟΞΙΝΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΣΤΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ Παραδεισανός Αδάμ ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η εργασία αυτή εκπονήθηκε το ακαδημαϊκό έτος 2003 2004 στο μάθημα «Το πείραμα στη

Διαβάστε περισσότερα

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη

Το φαινόμενου του θερμοκηπίου. 3/12/2009 Δρ. Ελένη Γουμενάκη Το φαινόμενου του θερμοκηπίου Μέση θερμοκρασία σε παγκόσμια κλίμακα Ατμόσφαιρα ονομάζεται το αέριο τμήμα του πλανήτη, το οποίο τον περιβάλλει και τον ακολουθεί στο σύνολο των κινήσεών του Τα αέρια της

Διαβάστε περισσότερα

EΡΕYΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ

EΡΕYΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ EΡΕYΝΗΤΙΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ: ΤΟ ΔΙΑΣΤΗΜΑ Φαντάσου πως κάποια μέρα μπορεί αντί να κατοικούμε στην Γη, να «μεταναστεύσουμε» σε έναν άλλο πλανήτη! Όσο απίθανο και αν ακούγεται, επιστήμονες εξετάζουν την πιθανή κατάκτηση

Διαβάστε περισσότερα

Ραδιενέργεια Ένα τρομακτικό όπλο ή ένα μέσον για την έρευνα και για καλλίτερη ποιότητα ζωής; Για πόσο μεγάλες ενέργειες μιλάμε; Κ.-Α. Θ.

Ραδιενέργεια Ένα τρομακτικό όπλο ή ένα μέσον για την έρευνα και για καλλίτερη ποιότητα ζωής; Για πόσο μεγάλες ενέργειες μιλάμε; Κ.-Α. Θ. Ραδιενέργεια Ένα τρομακτικό όπλο ή ένα μέσον για την έρευνα και για καλλίτερη ποιότητα ζωής; Για πόσο μεγάλες ενέργειες μιλάμε; Ραδιενέργεια 1896: Ανακάλυψη από τον Henry Becquerel (βραβείο Nobel 1903)

Διαβάστε περισσότερα

Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις

Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας Παιδαγωγικό Τμήμα Νηπιαγωγών Έννοιες φυσικών επιστημών Ι και αναπαραστάσεις Ενότητα 6: Ατομικό μοντέλο, άτομα, μόρια, δομή ατόμου Καθηγητής: Καριώτογλου Πέτρος (pkariotog@uowm.gr)

Διαβάστε περισσότερα

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II)

Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Περιβαλλοντικά Συστήματα Ενότητα 8: Οικοσυστήματα (II) Χαραλαμπίδης Γεώργιος Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος και Μηχανικών Αντιρρύπανσης Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται σε άδειες χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων

Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ 28 Νοεµβρίου 2009 Εισαγωγή στην αστρονοµία Κεφάλαιο 11: Ο Θάνατος των αστέρων Λουκάς Βλάχος Τµήµα Φυσικής, ΑΠΘ

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ

ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΩΡΙΩΝ ΑΣΤΡΟΝΟΜΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΡΑΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ 2004 Κ.Ν. ΓΟΥΡΓΟΥΛΙΑΤΟΣ Η Μεγάλη Έκρηξη Πριν από 10-15 δις χρόνια γεννήθηκε το Σύμπαν με μια εξαιρετικά θερμή και βίαια διαδικασία Το σύμπαν

Διαβάστε περισσότερα

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων

Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή - ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων Βουκλής Χ. Αλέξανδρος Αριθμός οξείδωσης, χημικοί τύποι, γραφή ονοματολογία χημικών ενώσεων Παρουσίαση σε μορφή ερωτωαπαντήσεων 1. Τι εννοούμε όταν λέμε «η γλώσσα της Χημείας»; Η χημεία είναι μια συμβολική

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; (2). Εξηγήστε το ρόλο των ουσιών (α) καρβοξυδισμουτάση (β) NADPH στη σκοτεινή φάση της

Διαβάστε περισσότερα

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι:

Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Συνδυάζοντας το πρώτο και το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα προκύπτει ότι: Για να είναι μια αντίδραση αυθόρμητη, πρέπει η μεταβολή της ελεύθερης ενέργειας της αντίδρασης να είναι αρνητική. Η μεταβολή της

Διαβάστε περισσότερα

2 Οκτωβρίου, 2015 2ο Συμπόσιο Επτά Σοφών- Μέγαρο Μουσικής. Σ. Μ. Κριμιζής

2 Οκτωβρίου, 2015 2ο Συμπόσιο Επτά Σοφών- Μέγαρο Μουσικής. Σ. Μ. Κριμιζής Σ. Μ. Κριμιζής To Συµπόσιο των 7 Σοφών της Αρχαιότητας Ø ΠΛΟΥΤΑΡΧΟΣ Ἠθικὰ : Τῶν ἑπτὰ σοφῶν συµπόσιον Ø Βίας ο Πριηνεύς--Θαλής ο Μιλήσιος--Κλεόβουλος ο Λίνδιος--Περίανδρος ο Κορίνθιος--Πιττακός ο Μυτιληναίος--Σόλων

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ

Εργασία Βιολογίας 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Εργασία Βιολογίας Καθηγητής: Πιτσιλαδής Β. Μαθητής: Μ. Νεκτάριος Τάξη: Β'2 Υλικό: Κεφάλαιο 3 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ ΜΕΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ Την ενέργεια και τα υλικά που οι οργανισμοί εξασφαλίζουν από το περιβάλλον

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. www.meteo.gr - 1 -

ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ. www.meteo.gr - 1 - ΟΙ ΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΓΗΣ H Γη είναι ένας πλανήτης από τους οκτώ συνολικά του ηλιακού μας συστήματος, το οποίο αποτελεί ένα από τα εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστρικά συστήματα του Γαλαξία μας, ο οποίος με την

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις:

ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ ΘΕΜΑ 1 Ο Α. Να επιλέξετε τη φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Μία αλεπού και ένα τσακάλι που ζουν σε ένα οικοσύστημα ανήκουν: Α. Στον ίδιο πληθυσμό Β. Στην

Διαβάστε περισσότερα

Σύσταση. Ιδιότητες H 2 O. Γενικές. (non-si) Φυσικές

Σύσταση. Ιδιότητες H 2 O. Γενικές. (non-si) Φυσικές Νερό Από τη Βικιπαίδεια, την ελεύθερη εγκυκλοπαίδεια Το νερό σε στερεά (παγόβουνο), υγρή (θάλασσα) και αέρια (σύννεφα) µορφή Το νερό (ή στη καθαρεύουσα ύδωρ, λέξη από την οποία και πολλοί οι παράγωγοι

Διαβάστε περισσότερα

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών

ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ. Τμήμα Χημικών Μηχανικών ΡΑΔΙΟΧΗΜΕΙΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΑΠΟΒΛΗΤΩΝ ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΙΣΟΤΟΠΩΝ Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ιωάννα Δ. Αναστασοπούλου Βασιλική Δρίτσα ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5. ΤΟΞΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΡΑΔΙΕΝΕΡΓΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ 2. ΤΡΙΤΙΟ,

Διαβάστε περισσότερα

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ

AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ AΣΤΡΟΝΟΜΙΚΕΣ ΠΑΡΑΝΟΗΣΕΙΣ ΙΙ: Ο ΗΛΙΟΣ 1. Ο Ήλιος μας είναι ένας από τους μεγαλύτερους αστέρες της περιοχής μας, του Γαλαξία μας αλλά και του σύμπαντος (NASA Science, εικόνα 1), όντας ο μοναδικός στο ηλιακό

Διαβάστε περισσότερα

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015

ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ. Μαντώ Κυριακού 2015 ΓΕΝΙΚΗ ΜΙΚΡΟΒΙΟΛΟΓΙΑ Μαντώ Κυριακού 2015 Ενεργειακό Στα βιολογικά συστήματα η διατήρηση της ενέργειας συμπεριλαμβάνει οξειδοαναγωγικές αντιδράσεις παραγωγή ATP Οξείδωση: απομάκρυνση e από ένα υπόστρωμα

Διαβάστε περισσότερα

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα).

Β. ΚΑΜΙΝΕΛΛΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑ. Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). ΒΙΟΛΟΓΙΑ Είναι η επιστήμη που μελετά τους ζωντανούς οργανισμούς. (Αποτελούνται από ένα ή περισσότερα κύτταρα). Είδη οργανισμών Υπάρχουν δύο είδη οργανισμών: 1. Οι μονοκύτταροι, που ονομάζονται μικροοργανισμοί

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος

ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ. Καρβουντζή Ηλιάνα Βιολόγος ΚΥΤΤΑΡΙΚΗ ΑΝΑΠΝΟΗ Η τροφή αποτελείται και από ουσίες μεγάλου μοριακού βάρους (πρωτεΐνες, υδατάνθρακες, λιπίδια, νουκλεϊνικά οξέα). Οι ουσίες αυτές διασπώνται (πέψη) σε απλούστερες (αμινοξέα, απλά σάκχαρα,

Διαβάστε περισσότερα

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων

ΧΗΜΙΚΗ ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Σ' όλα τα επίπεδα και σ' όλα τα περιβάλλοντα, η χηµική αποσάθρωση εξαρτάται οπό την παρουσία νερού καθώς και των στερεών και αερίων ΑΠΟΣΑΘΡΩΣΗ Η αποσάθρωση ορίζεται σαν η διάσπαση και η εξαλλοίωση των υλικών κοντά στην επιφάνεια της Γης, µε τοσχηµατισµό προιόντων που είναι σχεδόν σε ισορροπία µε τηνατµόσφαιρα, την υδρόσφαιρα και τη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14

ΠΡΟΤΥΠΟ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΛΥΚΕΙΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΠΑΤΡΩΝ 2013-14 ΘΕΜΑΤΑ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑΣ Μπορεί να λειτουργήσει ένα οικοσύστημα α) με παραγωγούς και καταναλωτές; β) με παραγωγούς και αποικοδομητές; γ)με καταναλωτές και αποικοδομητές; Η διατήρηση των οικοσυστημάτων προϋποθέτει

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΗΛΙΑΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ

ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΗΛΙΑΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΤΟ ΤΑΞΙΔΙ ΤΟΥ ΗΛΙΑΚΟΥ ΜΑΣ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΧΡΟΝΟ ΠΩΣ ΕΓΙΝΕ Ο ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΗΛΙΑΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ Το ηλιακό σύστημα ήταν μια φορά ένα τεράστιο σύννεφο αερίου και σκόνης γνωστών ως νεφέλωμα. Αυτήν την περίοδο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ

ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ΤΕΣΤ 30 ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ΓΝΩΣΤΙΚΟΥ ΧΗΜΕΙΑΣ ο αριθμός Avogadro, N A, L = 6,022 10 23 mol -1 η σταθερά Faraday, F = 96 487 C mol -1 σταθερά αερίων R = 8,314 510 (70) J K -1 mol -1 = 0,082 L atm mol -1 K -1 μοριακός

Διαβάστε περισσότερα

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του.

5. Να βρείτε τον ατομικό αριθμό του 2ου μέλους της ομάδας των αλογόνων και να γράψετε την ηλεκτρονιακή δομή του. Ερωτήσεις στο 2o κεφάλαιο από τράπεζα θεμάτων 1. α) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που μπορεί να πάρει κάθε μία από τις στιβάδες: K, L, M, N. β) Ποιος είναι ο μέγιστος αριθμός ηλεκτρονίων που

Διαβάστε περισσότερα

4.4 Οι μεγάλοι πλανήτες ΠΛΑΝΗΤΗΣ

4.4 Οι μεγάλοι πλανήτες ΠΛΑΝΗΤΗΣ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Πολλές φορές οι επιστήμονες από το παρελθόν έως σήμερα έχουν προσπαθήσει να δώσουν απάντηση στο ερώτημα «τι είναι πλανήτης» και ποια είναι εκείνα τα κριτήρια πάνω στα οποία βασιζόμαστε για να

Διαβάστε περισσότερα

Ερωτήσεις Λυκείου 21 ου Πανελλήνιου Διαγωνισμού Αστρονομίας Διαστημικής 2016

Ερωτήσεις Λυκείου 21 ου Πανελλήνιου Διαγωνισμού Αστρονομίας Διαστημικής 2016 ΠΡΟΣΟΧΗ: Αυτό το έγγραφο ΔΕΝ θα το αποστείλετε ηλεκτρονικά (μέσω e-mail). Απλά το αναρτήσαμε για την δική σας διευκόλυνση. Μόλις βρείτε τις απαντήσεις που γνωρίζετε και τις σημειώσετε σ αυτό το έντυπο,

Διαβάστε περισσότερα

Hubble Το Hubble είναι ένα τελειοποιημένο ρομποτικό διαστημικό τηλεσκόπιο, που εκπέμπει από τη εξωτερική ατμόσφαιρα, σε κυκλική τροχιά γύρω από τη γη και στα 593 km πάνω από το επίπεδο της θάλασσας. Έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014

ΘΕΜΑ 1 Ο ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΜΑΘΗΜΑ / ΤΑΞΗ : ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΣΕΙΡΑ: ΘΕΡΙΝΑ ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 12/01/2014 ΘΕΜΑ 1 Ο Να επιλέξετε την φράση που συμπληρώνει ορθά κάθε μία από τις ακόλουθες προτάσεις: 1. Διαπνοή είναι η: Α.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΗ ΣΧΟΛΗ ΑΓΡΙΝΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗΣ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝΤΟΣ ΚΑΙ ΦΥΣΙΚΩΝ ΠΟΡΩΝ ΕΤΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ 1ο Ζωολογία Δ. Ματθόπουλος 1 ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ Από έδρας Δ. Ματθόπουλος Ζωολογία Δ. Ματθόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός

Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ. Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός Η ΓΗ ΣΑΝ ΠΛΑΝΗΤΗΣ Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Σχήµα και µέγεθος της Γης - Κινήσεις της Γης Βαρύτητα - Μαγνητισµός ρ. Ε. Λυκούδη Αθήνα 2005 Γεωγραφικά στοιχεία της Γης Η Φυσική Γεωγραφία εξετάζει: τον γήινο

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟ ΑΧΑΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ. Απόσταση 0 1 1.52 5.2 9.54 30 55 50,000 267,000 Κλιμακούμενη 10 cm 1 mm 16.3 m 56 m 102 m 321 m 600 m 540 km 3,000 km

ΤΟ ΑΧΑΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ. Απόσταση 0 1 1.52 5.2 9.54 30 55 50,000 267,000 Κλιμακούμενη 10 cm 1 mm 16.3 m 56 m 102 m 321 m 600 m 540 km 3,000 km ΤΟ ΑΧΑΝΕΣ ΣΥΜΠΑΝ Αν υποθέσουμε ότι ο Ήλιος αναπαριστάται με σφαίρα (μεγέθους) διαμέτρου 10 cm, τότε η Γη τοποθετείται περίπου 11 μέτρα μακριά και έχει μέγεθος μόλις 1 mm (χιλιοστό). Ο Ερμής και η Αφροδίτη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: Κ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΜΗΜΑ:Β 1 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3.1 ΕΝΕΡΓΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ Είναι γνωστό πως οποιοσδήποτε οργανισμός, για να λειτουργήσει χρειάζεται ενέργεια. Η ενέργεια αυτή βρίσκεται

Διαβάστε περισσότερα

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2

Μεταβολισμός και Βιοενεργητική. [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 Μεταβολισμός και Βιοενεργητική [Τίτλος εγγράφου] ΣΠΥΡΟΣ Ξ. Β 2 ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2013 - Μεταβολισμός - Εισαγωγή Πολύ μεγάλο ρόλο στην λειτουργία ενός οργανισμού παίζει η ενέργεια και η κατάλληλη αξιοποίησή της.

Διαβάστε περισσότερα

ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ & ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ΙΖΗΜΑΤΑ. Αριάδνη Αργυράκη

ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ & ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ΙΖΗΜΑΤΑ. Αριάδνη Αργυράκη 1 ΣΙΔΗΡΟΥΧΑ & ΚΛΑΣΤΙΚΑ ΙΖΗΜΑΤΟΓΕΝΗ ΙΖΗΜΑΤΑ Αριάδνη Αργυράκη Περιεχόμενα 2 Χαρακτηριστικά και ορυκτολογία σιδηρούχων ιζημάτων Διεργασίες FeR και SR Ταινιωτοί σιδηρούχοι σχηματισμοί (BIF) Λεπτόκοκκα κλαστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ)

ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ. της Νικολέτας Ε. 1. Να οξειδωθούν και να παράγουν ενέργεια. (ΚΑΤΑΒΟΛΙΣΜΟΣ) ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΟ ΜΑΘΗΜΑ ΤΗΣ ΒΙΟΛΟΓΙΑΣ της Νικολέτας Ε. 3ο Κεφάλαιο Περιληπτική Απόδοση 3.1. Ενέργεια και οργανισμοί Όλοι οι οργανισμοί προκειμένου να επιβιώσουν και να επιτελέσουν τις λειτουργίες τους χρειάζονται

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1.1 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ 1.1 ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΕΙΣΑΓΩΓΗ 1 ΕΙΣΑΓΩΓΗ «Πιστεύω ότι η μελέτη του Σύμπαντος πρέπει να τοποθετηθεί στην πρώτη θέση ανάμεσα σε όλα τα φυσικά φαινόμενα που μπορούν να κατανοηθούν, γιατί έρχεται πριν απ' όλα τ'

Διαβάστε περισσότερα

panagiotisathanasopoulos.gr

panagiotisathanasopoulos.gr Χημική Ισορροπία 61 Παναγιώτης Αθανασόπουλος Χημικός, Διδάκτωρ Πανεπιστημίου Πατρών Χημικός Διδάκτωρ Παν. Πατρών 62 Τι ονομάζεται κλειστό χημικό σύστημα; Παναγιώτης Αθανασόπουλος Κλειστό ονομάζεται το

Διαβάστε περισσότερα

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved

Κεφάλαιο 2. Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved Κεφάλαιο 2 1 Copyright The McGraw-Hill Companies, Inc. 2011 Utopia Publishing, All rights reserved ΟΡΓΑΝΙΚΗ ΜΟΡΙΑΚΗ ΔΟΜΗ ΤΩΝ ΖΩΝΤΑΝΩΝ ΟΡΓΑΝΙΣΜΩΝ «Οργανική» ένωση αναφέρεται σε ενώσεις του C Συμμετέχουν

Διαβάστε περισσότερα

ΠΥΡΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΩΣ ΠΗΓΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ. 4 Η Ηe

ΠΥΡΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΩΣ ΠΗΓΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ. 4 Η Ηe ΠΥΡΗΝΙΚΕΣ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΩΣ ΠΗΓΗ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΑΣΤΕΡΙΑ Η ενέργεια στον Ήλιο (και στα άλλα αστέρια της Κύριας Ακολουθίας ) παράγεταi μέσω αντιδράσεων σύντηξης. Σύντηξη: πυρηνική αντίδραση μέσω της οποίας βαρείς

Διαβάστε περισσότερα

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης

Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ. Σοφοκλής Λογιάδης Η ΡΥΠΑΝΣΗ ΤΟΥ ΝΕΡΟΥ Σοφοκλής Λογιάδης Τι ειναι ρυπανση του νερου -ορισμος Το νερό είναι η πηγή ζωής στον πλανήτη μας. Περίπου το 70% της επιφάνειας του σκεπάζεται με νερό. Από το συνολικό διαθέσιμο νερό

Διαβάστε περισσότερα

Τι είναι άμεση ρύπανση?

Τι είναι άμεση ρύπανση? ΡΥΠΑΝΣΗ ΝΕΡΟΥ Τι είναι ρύπανση; Ρύπανση μπορεί να θεωρηθεί η δυσμενής μεταβολή των φυσικοχημικών ή βιολογικών συνθηκών ενός συγκεκριμένου περιβάλλοντος ή/και η βραχυπρόθεσμη ή μακροπρόθεσμη βλάβη στην

Διαβάστε περισσότερα

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων

Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων Ποιοτικά Χαρακτηριστικά Λυµάτων µπορούν να καταταχθούν σε τρεις κατηγορίες: Φυσικά Χηµικά Βιολογικά. Πολλές από τις παραµέτρους που ανήκουν στις κατηγορίες αυτές αλληλεξαρτώνται π.χ. η θερµοκρασία που

Διαβάστε περισσότερα

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου

Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Φαινόµενο του Θερµοκηπίου Αλεξάνδρου Αλέξανδρος, Κυριάκου Λίντα, Παυλίδης Ονήσιλος, Χαραλάµπους Εύη, Χρίστου ρόσος Φαινόµενο του θερµοκηπίου Ανακαλύφθηκε το 1824 από τον Γάλλο µαθηµατικό Fourier J. (1768)

Διαβάστε περισσότερα

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH

Ν + O ΝO+N Μηχανισµός Zel'dovich Ν + O ΝO+O ΝO+H N + OH 4CO + 2ΗΟ + 4ΝΟ 5Ο 6ΗΟ + 4ΝΟ 4HCN + 7ΗΟ 4ΝΗ + CN + H O HCN + OH Τεχνολογίες ελέγχου των εκποµπών των Συµβατικών Ατµοηλεκτρικών Σταθµών (ΣΑΗΣ) µε καύσιµο άνθρακα ρ. Ανανίας Τοµπουλίδης Τµ. Μηχανολόγων Μηχανικών, Πανεπιστήµιο υτικής Μακεδονίας Εκποµπές NO Χ που παράγονται

Διαβάστε περισσότερα

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών

Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών Ανακύκλωση & διατήρηση Θρεπτικών 30-12-2014 EVA PAPASTERGIADOU Ανακύκλωση των Θρεπτικών είναι η χρησιμοποίηση, ο μετασχηματισμός, η διακίνηση & η επαναχρησιμοποίηση των θρεπτικών στοιχείων στα οικοσυστήματα

Διαβάστε περισσότερα

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2

6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12 O 6 + 6 O2 78 ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΥΔΑΤΙΝΩΝ ΟΙΚΟΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΦΥΤΙΚΟΙ ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΙ (μακροφύκη φυτοπλαγκτόν) ΠΡΩΤΟΓΕΝΕΙΣ ΠAΡΑΓΩΓΟΙ ( μετατρέπουν ανόργανα συστατικά σε οργανικές ενώσεις ) φωτοσύνθεση 6 CO 2 + 6H 2 O C 6 Η 12

Διαβάστε περισσότερα

Επαναληπτικές Ασκήσεις

Επαναληπτικές Ασκήσεις Επαναληπτικές Ασκήσεις Ενότητα 1: Εισαγωγή στη Χημεία 1.1 Στον επόμενο πίνακα δίνονται τα σημεία τήξης και τα σημεία ζέσης διαφόρων υλικών. Υλικό Σημείο Tήξης ( ο C) Σημείο Zέσης ( ο C) Α 0 100 Β 62 760

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΘΕΜΑ 1ο Να γράψετε στο τετράδιό σας τον αριθμό καθεμιάς από τις παρακάτω ημιτελείς προτάσεις 1 έως 5 και δίπλα το γράμμα που αντιστοιχεί στη λέξη ή στη φράση, η οποία

Διαβάστε περισσότερα

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης

Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Χαρακτηριστικά υγρών αποβλήτων Επίκουρος Καθηγητής Π. Μελίδης Τμήμα Μηχανικών Περιβάλλοντος Εργαστήριο Διαχείρισης και Τεχνολογίας Υγρών Αποβλήτων Τα υγρά απόβλητα μπορεί να προέλθουν από : Ανθρώπινα απόβλητα

Διαβάστε περισσότερα

Πανεπιστήμιο Πατρών Πολυτεχνική σχολή Τμήμα Χημικών Μηχανικών Ακαδημαϊκό Έτος 2007-20082008 Μάθημα: Οικονομία Περιβάλλοντος για Οικονομολόγους Διδάσκων:Σκούρας Δημήτριος ΚΑΤΑΛΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΔΡΑΣΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον

Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Βιολογία Γενικής Παιδείας Κεφάλαιο 2 ο : Άνθρωπος και Περιβάλλον Οικολογία: η επιστήμη που μελετά τις σχέσεις των οργανισμών, και φυσικά του ανθρώπου, με τους βιοτικούς (ζωντανούς οργανισμούς του ίδιου

Διαβάστε περισσότερα

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου»

Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Εργασία στο μάθημα «Οικολογία για μηχανικούς» Θέμα: «Το φαινόμενο του θερμοκηπίου» Επιβλέπουσα καθηγήτρια: κ.τρισεύγενη Γιαννακοπούλου Ονοματεπώνυμο: Πάσχος Απόστολος Α.Μ.: 7515 Εξάμηνο: 1 ο Το φαινόμενο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β )

ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΥΚΕΙΟΥ & ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ Γ ΤΑΞΗΣ ΗΜΕΡΗΣΙΟΥ ΕΠΑΛ (ΟΜΑΔΑ Β ) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: 23 / 05 /2012 ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΟ ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΛΟΓΙΑ ΓΕΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΕΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

Διαβάστε περισσότερα

Αστέρες Νετρονίων και Μελανές Οπές:

Αστέρες Νετρονίων και Μελανές Οπές: Αστέρες Νετρονίων και Μελανές Οπές: Η Γένεσή τους και η Ανίχνευση Βαρυτικών Κυμάτων Βίκυ Καλογερά Τμημα Φυσικής & Αστρονομίας Γενικό Σεµινάριο Τµήµατος Φυσικής Αριστοτέλειο Πανεπιστήµιο Θεσσαλονίκης 5

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16

ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 2015-16 ΔΙΔΑΚΤΕΑ ΥΛΗ ΧΗΜΕΙΑΣ Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ 205-6 ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΙΤΥΧΙΑΣ Οι μαθητές και οι μαθήτριες θα πρέπει να είναι σε θέση: ΔΕΙΚΤΕΣ ΕΠΑΡΚΕΙΑΣ Διδ. περ. Σύνολο διδ.περ.. Η συμβολή της Χημείας στην εξέλιξη του πολιτισμού

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΠΕ. Βισκαδούρος Γ. Ι. Φραγκιαδάκης Φ. Μαυροματάκης

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΠΕ. Βισκαδούρος Γ. Ι. Φραγκιαδάκης Φ. Μαυροματάκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΑΠΕ Βισκαδούρος Γ. Ι. Φραγκιαδάκης Φ. Μαυροματάκης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο όρος βιομάζα μπορεί να δηλώσει : α) Τα υλικά ή τα υποπροϊόντα και κατάλοιπα της φυσικής, ζωικής δασικής και αλιευτικής παραγωγής

Διαβάστε περισσότερα

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου

Δρ. Ιωάννης Καλαμαράς, Διδάκτωρ Χημικός. Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου Όλα τα Σωστό-Λάθος της τράπεζας θεμάτων για τη Χημεία Α Λυκείου 1. Το ιόν του νατρίου, 11Νa +, προκύπτει όταν το άτομο του Na προσλαμβάνει ένα ηλεκτρόνιο. Λ, όταν αποβάλλει ένα ηλεκτρόνιο 2. Σε 2 mol NH3

Διαβάστε περισσότερα

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗ ΦΩΤΟΣΥΝΘΕΣΗ ΣΤΗ ΒΙΟΛΟΓΙΑ Γ ΛΥΚΕΙΟΥ (1). Τι είναι η φωτοσυνθετική φωσφορυλίωση και σε τι διακρίνεται; Είναι η διαδικασία κατά την οποία παράγεται ATP (στο χλωροπλάστη), με δέσμευση φωτεινής

Διαβάστε περισσότερα

O Θάνατος των άστρων

O Θάνατος των άστρων O Θάνατος των άστρων Μονοπάτια της αστρικής εξέλιξης Μικρής μάζας αστέρες περνούν από το στάδιο του Ερυθρού Γίγαντα Πότε; Ερυθρός γίγαντας όταν αρχίζει καύση Η σε κέλυφος αστέρας του οριζόντιου κλάδου(ηβ)

Διαβάστε περισσότερα