Παραδοτέο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Παραδοτέο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο 2014-2020"

Transcript

1 Παραδοτέο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο Ειδικός Λογαριασμός Έρευνας Πανεπιστημίου Αιγαίου Αναθεωρημένη Έκδοση Μυτιλήνη, Οκτώβριος 2013 Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

2 Ομάδα Εργασίας Θανάσης Κίζος Γεώργιος Βάσιος Πέτρος Γαγάνης Κυριακή Γλύπτου Παναγιώτης Δημητρακόπουλος Χρήστος Καλλονιάτης Μάνια Μαύρη Νίκος Ναγόπουλος Δημήτρης Νικητάκος Βαρβάρα Οικονόμου Αμαλία Πολυδωροπούλου Μυρσίνη Σάλτα Γιώργος Σαραγάς Δημήτρης Σκάλκος Γιάννης Χωριανόπουλος Το περιεχόμενο του Παραδοτέου δεν εκφράζει απαραίτητα τις απόψεις της Ενδιάμεσης Διαχειριστικής Αρχής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

3 Περιεχόμενα Περιεχόμενα Εισαγωγή Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου Η θέση των νησιών στο εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου Το Ευρωπαϊκό πλαίσιο των Διαρθρωτικών Ταμείων για την προγραμματική περίοδο Ευρώπη position paper EE Έξυπνη εξειδίκευση Αναπτυξιακοί Στόχοι για τα Ελληνικά νησιά και την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου για την περίοδο Το Εθνικό πλαίσιο Τα Ελληνικά νησιά Το Περιφερειακό Πλαίσιο Θεματικοί άξονες της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την περίοδο Ανταγωνιστικότητα, Εξωστρέφεια, Καινοτομία, Έρευνα Μεταποίηση αγροδιατροφικός τομέας Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Τουρισμός Πολιτισμός Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Επιχειρήσεις, καινοτομία, ψηφιακή οικονομία και έξυπνη εξειδίκευση Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Προστασία Του Περιβάλλοντος Και Προώθηση Της Αποδοτικότητας Των Πόρων Βιοποικιλότητα Γενική Επισκόπηση και Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Κύριες πηγές περιβαλλοντικής πίεσης και υποβάθμισης Οικοσυστημικές υπηρεσίες (αξίες) και προοπτικές ανάπτυξης Βιοτικοί Πόροι και Επιχειρηματικότητα στο Β. Αιγαίο Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και Εθνικό επίπεδο Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Ύδατα Ανασκόπηση της κατάστασης Γενικη Στρατηγικη Σε Ευρωπαϊκο Και Εθνικο Επιπεδο Γενικες Διαπιστωσεις Απο Προηγουμενες Περιοδους ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ - ΔΡΑΣΕΙΣ Ενέργεια και Κλιματική αλλαγή Επισκόπηση τομέα Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Βασικά δίκτυα υποδομών (μεταφορές και διευρωπαϊκά δίκτυα, περιβάλλον, ευρυζωνικά) Μεταφορές Ευρυζωνικότητα Δίκτυα διαχείρισης υγρών και στερεών αποβλήτων Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

4 5.4. Απασχόληση, Δια βίου μάθηση, κοινωνική ένταξη, καταπολέμηση φτώχειας (κοινωνική οικονομία): Περιφερειακός αναπτυξιακός σχεδιασμός πολιτικών κοινωνικής ένταξης, απασχόλησης και εκπαίδευσης ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΝΟΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ Β.ΑΙΓΑΙΟΥ Φτώχεια, κοινωνικός αποκλεισμός ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Απασχόληση και ανεργία Προτεραιότητες παρέμβασης στην Περιφέρεια Β. Αιγαίου ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ Εκπαίδευση Χωρική διακυβέρνηση Διαβούλευση για τη Νέα Προγραμματική Περίοδο Πλαίσιο στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την περίοδο Βιβλιογραφία Παραρτήματα Παράρτημα Ι: Πρακτικά συναντήσεων εργασίας για τη Νέα Προγραμματική Περίοδο Σφάλμα! Δεν έχει οριστεί σελιδοδείκτης. Παράρτημα ΙΙ: Πρόταση Περιφερειακής Στρατηγικής για την προώθηση της απασχόλησης, την προώθηση της κοινωνικής ένταξης και την καταπολέμηση της φτώχειας, την σύνδεση της κατάρτισης με την αγορά εργασίας μέσω της δια βίου μάθησης στη Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου Παράρτημα ΙΙI: Τεκμηρίωση Περιφερειακής Στρατηγικής ανά Θεματικό Άξονα Π3.1 Ανταγωνιστικότητα, Εξωστρέφεια, Καινοτομία, Έρευνα Π Μεταποίηση αγροδιατροφικός τομέας Α. Ελιά και ελαιόλαδο Β. Μαστίχα Γ. Κτηνοτροφικά προϊόντα Δ. Οίνος Ούζο Λοιπά (νωπά, γλυκά κουταλιού, μαρμελάδες, εσπεριδοειδή και χυμοί, αλιεύματα και προϊόντα ιχθυοκαλλιεργειών) Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Π Τουρισμός Πολιτισμός Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Π Επιχειρήσεις, καινοτομία, ψηφιακή οικονομία και έξυπνη εξειδίκευση Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Π3.2. Προστασία Του Περιβάλλοντος Και Προώθηση Της Αποδοτικότητας Των Πόρων 150 Π Βιοποικιλότητα Π Γενική Επισκόπηση και Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Α. Δίκτυο Natura 2000 στο Β. Αιγαίο και Θεσμικό Πλαίσιο Διατήρησης Προστατευόμενων Περιοχών Β Κύριες πηγές περιβαλλοντικής πίεσης και υποβάθμισης Γ Οικοσυστημικές υπηρεσίες (αξίες) και προοπτικές ανάπτυξης Δ Υποδομές ex-situ διατήρησης Ε Βιοτικοί Πόροι και Επιχειρηματικότητα στο Β. Αιγαίο Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και Εθνικό επίπεδο Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Π Ύδατα Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

5 Ανασκόπηση της κατάστασης Γενικη Στρατηγικη Σε Ευρωπαϊκο Και Εθνικο Επιπεδο Γενικες Διαπιστωσεις Απο Προηγουμενες Περιοδους ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ - ΔΡΑΣΕΙΣ Π Ενέργεια και Κλιματική αλλαγή Επισκόπηση τομέα Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Π3.3. Βασικά δίκτυα υποδομών (μεταφορές και διευρωπαϊκά δίκτυα, περιβάλλον, ευρυζωνικά) Μεταφορές Ευρυζωνικότητα Δίκτυα διαχείρισης υγρών και στερεών αποβλήτων Π3.4. Απασχόληση, Δια βίου μάθηση, κοινωνική ένταξη, καταπολέμηση φτώχειας (κοινωνική οικονομία): Περιφερειακός αναπτυξιακός σχεδιασμός πολιτικών κοινωνικής ένταξης, απασχόλησης και εκπαίδευσης ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙV: Δεδομένα περιοχών του Δικτύου Natura 2000 στο Β. Αιγαίο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

6 1. Εισαγωγή Με βάση τη σύμβαση του Έργου, στο Παραδοτέο Π1 παρουσιάζεται το προσχέδιο της ευρύτερης στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την επόμενη προγραμματική περίοδο και η εξειδίκευση των στόχων αυτών ανά θεματική ενότητα των προτεραιοτήτων που έχουν τεθεί από την Περιφέρεια. Το Παραδοτέο περιλαμβάνει τις προτάσεις για τη στρατηγική της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο και την εξειδίκευση της στρατηγικής αυτής σε στόχους για τις θεματικές ενότητες των προτεραιοτήτων που έχουν τεθεί από την Περιφέρεια. Τα κυριότερα έγγραφα αναφοράς για την περίοδο αυτή και τις γενικές θεματικές προτεραιότητες που έχουν τεθεί σε Ευρωπαϊκό, εθνικό και Περιφερειακό επίπεδο είναι: Οι προτεραιότητες Ευρώπη 2020 Το Position paper της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την επόμενη προγραμματική περίοδο στην Ελλάδα («Position of the European Commission Services on the development of Partnership Agreement and programmes in Greece for the period ») Οι εγκύκλιοι της ΕΘΝΙΚΗΣ ΑΡΧΗΣ ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΥ ΕΣΠΑ (ΕΥΣΣΑΑΠ) (1η ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΟ ΟΥ και 2η ΕΓΚΥΚΛΙΟΣ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΚΑΙ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΠΕΡΙΟΔΟΥ ) Το έγγραφο της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου που επιχειρεί να εξειδικεύσει τις προτεραιότητες σε επίπεδο ΕΕ και αυτές που παρουσιάζονται στο Position paper (Σχεδιασμός Νέας Προγραμματικής Περιόδου , ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ, ΕΝΔΙΑΜΕΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΙΚΗ ΑΡΧΗ, ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑΣ ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ, 23/10/2012). Η εμπειρογνωμοσύνη για την έξυπνη εξειδίκευση για την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου (Alasdair Reid, Nicos Komninos, Jorge-A. Sanchez-P., Panayiotis Tsanakas, RIS3 Regional Assessment: North Aegean. A report to the European Commission, Directorate General for Regional Policy, Unit I3 - Greece & Cyprus, December 2012 (final version)). Με βάση το πλαίσιο αυτό, το κέντρο βάρους για μια έξυπνη αναπτυξιακή στρατηγική της Περιφέρειας για την επόμενη περίοδο πρέπει να έχει ως κέντρο τον Στρατηγικό αναπτυξιακό Στόχο της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για τη νέα προγραμματική περίοδο που είναι ο εξής: «Αναστροφή της φθίνουσας αναπτυξιακής πορείας των νησιών της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου και επιδίωξη της πραγματικής οικονομικής και κοινωνικής σύγκλισης με τις αναπτυγμένες περιφέρειες της Ε.Ε., διασφαλίζοντας τις προϋποθέσεις εσωτερικής και εξωτερικής χωρικής και κοινωνικής συνοχής και της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας κάθε νησιού». Στο Παραδοτέο τεκμηριώνεται η κατάσταση με βάση το στόχο και τις θεματικές ενότητες που αυτός διακρίνεται με κατάλληλα και επαρκή στοιχεία, όπου και όσα από αυτά είναι διαθέσιμα. Η τεκμηρίωση αιτιολογεί την επιλογή της στρατηγικής και των δράσεων που θα προταθούν. Η στρατηγική επίσης λαμβάνει υπόψη τα συμπεράσματα ευρήματα από τη διαβούλευση που πραγματοποιήθηκε στα νησιά της ΠΒΑ για τα θέματα που αφορούν στις θεματικές ενότητες της προγραμματικής περιόδου Η διαβούλευσης Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

7 οργανώθηκε από την Ενδιάμεση Διαχειριστική Αρχή (ΕΔΑ) της ΠΒΑ με την τεχνική υποστήριξη της Ομάδας εργασίας. Η δομή του κειμένου είναι η εξής: Σύντομο κείμενο για την γεωγραφική θέση και την κατάσταση της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου με αναφορά στην υφιστάμενη κατάσταση και στα προβλήματα που αντιμετωπίζει, Παρουσίαση του Ευρωπαϊκού πλαισίου για την προγραμματική περίοδο των Διαρθρωτικών Ταμείων , Γενικοί Αναπτυξιακοί Στόχοι για τα Ελληνικά νησιά και την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο , Θεματικοί άξονες στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο , Πλαίσιο στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

8 2. Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου 2.1. Η θέση των νησιών στο εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές περιβάλλον Τα νησιά της Ελλάδας περιλαμβάνουν τις Περιφέρειες του Βορείου και Νοτίου Αιγαίου, των Ιονίων Νησιών και της Κρήτης, ομάδες νησιών που ανήκουν σε περιφέρειες της ηπειρωτικής χώρας (Ν. Αργοσαρωνικού- Π. Αττικής, Β. Σποράδες Π. Θεσσαλίας) αλλά και μεμονωμένα νησιά (Σαμοθράκη & Θάσος Π. Α. Μακεδονίας & Θράκης, Σκύρος Π. Στερεάς Ελλάδας). Ο τουρισμός που αποτελεί την κινητήρια δύναμη των οικονομικών, κοινωνικών, πολιτιστικών και περιβαλλοντικών εξελίξεων στα νησιά φαίνεται να έχει αντισταθεί στην παρατεταμένη Ελληνική οικονομική ύφεση από το 2008 μέχρι και σήμερα (που επέφερε συρρίκνωση της εθνικής οικονομίας τουλάχιστον κατά 20,4 ποσοστιαίες μονάδες) ικανοποιητικά, τουλάχιστον σε ότι αφορά τις διεθνείς αφίξεις. Αυτές το 2011 ξεπέρασαν για τη χώρα τον αριθμό των 16 εκ. τουριστών με άνοδο σε όλους τους σημαντικούς τουριστικούς προορισμούς με τα νησιά να καλύπτουν περίπου το 65% της προσφοράς και της ζήτησης. Βέβαια τα έσοδα από τον τουρισμό δεν φαίνεται να αυξήθηκαν δείχνοντας μια μείωση των ανά διανυκτέρευση εισπράξεων και συνολικά της τουριστικής δαπάνης. Αντίθετα με τον διεθνή τουρισμό, ο εσωτερικός τουρισμός φαίνεται να έχει πληγεί σημαντικά όπως απεικονίζει η δραματική μείωση στην ακτοπλοϊκή επιβατική κίνηση. Επίσης σημαντική υπήρξε η μείωση της οικοδομικής δραστηριότητας, αποτέλεσμα της επικρατούσας ύφεσης. Γενικά, τα ελληνικά νησιά φαίνεται να υστερούν του μέσου ευρωπαϊκού και του μέσου ελληνικού όρου στους περισσότερους δείκτες που σχετίζονται με τη στρατηγική Ευρώπη Τα ποσοτικά και τα ποιοτικά δημογραφικά χαρακτηριστικά είναι στις περισσότερες περιπτώσεις αρκετά δυσμενή (γήρανση πληθυσμού, χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης και διά βίου κατάρτισης, υψηλή πρόωρη εγκατάλειψη σχολείου), ενώ οι περιβαλλοντικές πιέσεις αυξάνονται, οδηγώντας σε υποβάθμιση της ποιότητας του πόσιμου νερού και του εδάφους (ρύπανση και ερημοποίηση), σε μείωση της βιοποικιλότητας, σε υποβάθμιση του τοπίου και του δομημένου περιβάλλοντος κλπ. Επίσης, η ασυνέχεια του νησιωτικού χώρου έχει ως συνέπεια η κοινωνικοοικονομική λειτουργία κάθε νησιού να προσλαμβάνει τα χαρακτηριστικά μιας κλειστής οικονομίας. Παράλληλα, ο νησιωτικός χώρος χαρακτηρίζεται από έντονη περιφερειακότητα. Το γεγονός αυτό έχει ως αποτέλεσμα την ύπαρξη έντονων αναπτυξιακών διαφοροποιήσεων σε σχέση με την ηπειρωτική χώρα, μεταξύ μεγάλων και μικρών νησιών που ανήκουν σε ένα διοικητικό νησιωτικό σύμπλεγμα, αλλά και εντός των νησιών, στις εσωτερικές τους ζώνες, λόγω της προβληματικής προσπελασιμότητάς τους. Επιπλέον, στο νησιωτικό χώρο οι ενδοπεριφερειακές ανισότητες έχουν πολύ μεγαλύτερη σημασία απ ότι στην ηπειρωτική χώρα, εξαιτίας της φυσικής απομόνωσης που δημιουργεί η θάλασσα. Πέρα από τις διαφορές τους όμως, τα κοινά χαρακτηριστικά των νησιωτικών περιοχών είναι: (α) Μικρό μέγεθος σε ότι αφορά την έκταση, τον πληθυσμό, την διαθεσιμότητα των πόρων, (β) Απομόνωση και Περιφερειακότητα: μεγάλη απόσταση από την αγορά που συνεπάγεται υψηλό κόστος κατασκευής υποδομών και λειτουργίας κράτους, επιχειρήσεων και νοικοκυριών. Ως αποτέλεσμα, τα νησιά συγκρινόμενα με την ηπειρωτική χώρα- δεν μπορούν να έχουν: οικονομίες κλίμακας (λόγω της μικρής κλίμακας), θετικές εξωτερικές οικονομίες και οικονομίες συγκέντρωσης λόγω της μικρής αγοράς, καλή προσπελασιμότητα και χαμηλό κόστος μεταφοράς. Τα παραπάνω «απωθούν» από τα νησιά την εγκατάσταση ανθρώπων και δραστηριοτήτων λόγω υψηλού κόστους. Ειδικά σε ότι αφορά στις επιχειρήσεις, είναι αδύνατον να ανταγωνιστούν ομοειδείς επιχειρήσεις στην ηπειρωτική Ευρώπη αλλά και στον υπόλοιπο κόσμο. Επομένως χρειάζεται ειδική Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

9 στρατηγική που να βασίζεται στην αξιοποίηση των συγκριτικών πλεονεκτημάτων των νησιών με παράλληλη βελτίωση της ελκυστικότητας τους, που προφανώς θα στηρίζεται σε άλλα χαρακτηριστικά από εκείνα των αστικών κέντρων ή των αγροτικών περιοχών εξ αιτίας των ειδικών φυσικών χαρακτηριστικών των νησιών Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου (ΠΒΑ) είναι μια αμιγώς νησιωτική Περιφέρεια με 5 μεγάλα και 5 μικρά νησιά με συνολική έκταση περίπου 3800 km2, αλλά που εκτείνεται σε μια ιδιαίτερα μεγάλη γεωγραφική έκταση, καθώς η απόσταση από το βορειότερο νησί (Λήμνος) ως το νοτιότερο (Θύμαινα) είναι μεγαλύτερη των 300 km (η αντίστοιχη απόσταση στην ηπειρωτική χώρα είναι από την Αθήνα ως τα Τέμπη). Η απόσταση των νησιών από την ηπειρωτική Ελλάδα είναι πολλές φορές μεγαλύτερη από την αντίστοιχη απόσταση από την ακτή της Μ. Ασίας. Ο πληθυσμός είναι περίπου κάτοικοι (Πίνακας 2.1). Η περιφέρεια έχει βιώσει έντονη πληθυσμιακή συρρίκνωση τις τελευταίες δεκαετίες και είναι μια από τις 3 Περιφέρειες που δεν έχουν ακόμη φτάσει στον πληθυσμό που είχαν το 1951 (στην ΠΒΑ κατοίκους), παρά τη σταθεροποίηση μετά το Η τιμή της φυσικής κίνησης (γεννήσεις θάνατοι) είναι αρνητική τα τελευταία 40 χρόνια και η περισσότερο αρνητική σε όλη τη χώρα. Το αποτέλεσμα είναι η σημαντική γήρανση του πληθυσμού. Ταυτόχρονα, η πληθυσμιακή έξοδος αφορά περισσότερο το πιο μορφωμένο και δυναμικό μέρος του πληθυσμού, με αποτέλεσμα γενικά πολύ χαμηλό εκπαιδευτικό / μορφωτικό επίπεδο του πληθυσμού της Περιφέρειας. Ως συνέπεια, η αγορά εργασίας χαρακτηρίζεται από μικρά σχετικά ποσοστά συμμετοχής του ενεργού πληθυσμού, αλλά και από σχετικά χαμηλή ανεργία, ως σχετικά πρόσφατα, καθώς το 2011 το ποσοστό αυξάνεται στο 16,8%, ενώ μειώνεται και το ποσοστό απασχόλησης (από 44,4% το 2004 στο 35,4% το 2011). Όσον αφορά στο ΑΕΠ της ΠΒΑ (σε Μονάδες Αγοραστικής Δύναμης (ΜΑΔ)), το 2010 εκτιμάται από τη EUROSTAT σε 70% του μέσου όρου της ΕΕ με μείωση από το 2006, μικρότερη όμως από αυτή του μέσου όρου της χώρας στην ίδια περίοδο. Οι διαφορές στο εσωτερικό της Περιφέρειας είναι σημαντικές όσον αφορά στον πληθυσμό, στην οικονομία αλλά και στην προσβασιμότητα των νησιών, με τα μικρότερα νησιά να χαρακτηρίζονται από επιπλέον δυσκολίες πρόσβασης, περισσότερο ηλικιωμένο πληθσυμό και μικρότερη οικονομική βάση. Πίνακας 2.1: Επιλεγμένοι δείκτες της ΠΒΑ Περιοχή Έκτασ η (km2) Πληθυσμό ς (2008) Πληθυσμ ιακή πθκνότητ α (2008) Μεταβο λή πληθυσμ ού (%) Φυσική κίνηση 2008 (/1000 κατ.) Δείκτης γήρανσ ης 2001 Ενεργ οί % πληθυ σμού 2001 Γεωργί α %ΑΕΠ (2007) ,2 3,8 Ελλάδα ,934,097 85, ,8 6,1 Βόρειο Αιγαίο ,275 52, ,0 5,8 ΝΕ Λέσβου ,957 49, ,1 4,1 ΝΕ Σάμου ,603 54, ,0 9,1 ΝΕ Χίου ,957 57, Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ (www.statistics.gr) Σύμφωνα με την τυπολογία του ESPON για τη δυναμικότητα των αστικών κέντρων, μόνο 2 πόλεις χαρακτηρίζονται ως Λειτουργικές Αστικές Περιοχές (Functional Urban Areas (FUAs)) και αυτές με πολύ χαμηλούς βαθμούς: η Μυτιλήνη (με βαθμό 1,1) και η Χίος (με βαθμό 0,9). Οι τιμές και άλλων δεικτών που σχετίζονται με τους στόχους της Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

10 Λισαβώνας ή με τη στρατηγική Ευρώπη 2020, όπως το ποσοστό της πρόωρης εγκατάλειψης του σχολείου, η Έρευνα και Τεχνολογία και καινοτομία (0 πατέντες), και το ποσοστό διείσδυσης νέων τεχνολογιών είναι πολύ χαμηλές. Το αποτέλεσμα είναι πολύ χαμηλός δείκτης ανταγωνιστικότητας (8 σε σχέση με 55 που είναι ο μέσος όρος της ΕΕ) και χαμηλές τιμές στους δείκτες Ανθρώπινης Ανάπτυξης (51,8) και Φτώχειας (51,2). Όσον αφορά στην παραγωγή, η ανάλυση των κλάδων και της προστιθέμενης αξίας που παράγεται από κάθε κλάδο, αποκαλύπτει τις διαφορές στην παραγωγική δομή της Περιφέρειας από αυτή της Ελλάδας, αλλά και σημαντικές διαφορές μεταξύ των Περιφερειακών Ενοτήτων. To 2000, η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία (ΑΠΑ) της παραγωγικής δομής της Περιφέρειας προέρχεται από δραστηριότητες όπως η διαχείριση ακίνητης περιουσίας και το χονδρικό και λιανικό εμπόριο (μαζί αντιπροσωπεύουν το 30,7% της συνολικής ΑΠΑ της Περιφέρειας), ενώ ο δημόσιος τομέας (άμυνα, δημόσια διοίκηση, εκπαίδευση και υγεία) καλύπτει ακόμη 20,2% και οι κατασκευές 6,3% (Πίνακας 2.3). Αν ως δυναμικές παραγωγικές δραστηριότητες θεωρηθούν όλες εκείνες που είτε εξάγουν προϊόντα υπηρεσίες ή που παράγουν προϊόντα στην περιοχή που αλλιώς θα καλύπτονταν από εισαγωγές, για την ΠΒΑ τέτοιου είδους δραστηριότητες θα μπορούσαν να θεωρηθούν ο πρωτογενής τομέας, η μεταποίηση και ο τουρισμός. Η προσέγγιση αυτή είναι προφανώς μια απλούστευση της πραγματικής κατάστασης, καθώς και άλλες δραστηριότητες, όπως οι μεταφορές, ή η διαχείριση ακίνητης περιουσίας μπορεί να φέρνουν χρήματα στην περιοχή, αλλά δίνει μια καλή εικόνα της παραγωγής και των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της. Το 2000, η συνολική ΑΠΑ που καλύπτεται από αυτές τις δραστηριότητες είναι 377,6 εκατ. ή 20,7% του συνόλου, ποσοστό που είναι πολύ χαμηλό (ο εθνικός μέσος όρος είναι 26,8%), καθώς ουσιαστικά συνεπάγεται ότι πολύ μεγάλο μέρος της οικονομίας της ΠΒΑ εξαρτάται από εισαγωγές ή από μεταφορά χρημάτων από το κράτος. Η εικόνα του 2000 είναι ιδιαίτερα απογοητευτική για τη μεταποίηση, που καλύπτει μόνο το 1% της ΑΠΑ (σε σχέση με το 11,1% του ενικού μέσου όρου), ενώ στον πρωτογενή τομέα αποτυπώνονται οι πολύ σημαντικές ενδοπεριφερειακές διαφορές, με τη ΠΕ Λέσβου να κυριαρχεί στην αγροτική παραγωγή, τη ΠΕ Χίου στην αλιεία, κυρίως εξαιτίας των υδατοκαλλιεργειών που καλύπτουν περισσότερο από 11% της συνολικής ΑΠΑ. Στη ΠΕ Σάμου αντίθετα, ο τουρισμός είναι η πιο σημαντική δυναμική δραστηριότητα το 2000, αφού καλύπτει το 19% της συνολικής ΑΠΑ (Πίνακας 2.3). Το 2008 (τελευταία χρονιά που υπάρχουν Περιφερειακά αναλυτικά δεδομένα ως σήμερα) η εικόνα μεταβάλλεται σημαντικά ως προς επιμέρους κλάδους, αλλά σε γενικό επίπεδο παραμένει όμοια. Αρχικά, η συνολική ΑΠΑ αυξάνεται κατά 73,3% (όσο και ο μέσος εθνικός όρος που είναι 74% περίπου), αν και το 2008 αντιπροσωπεύει την έναρξη της ύφεσης της Ελληνικής οικονομίας. Η αύξηση αυτή στην περίοδο όμως αφορά περισσότερο αναδιανεμητικούς παραγωγικούς κλάδους, όπως οι μεταφορές - επικοινωνίες που αυξάνονται κατά 147% για τη χώρα και 76% για την ΠΒΑ, η δημόσια διοίκηση που αυξάνεται κατά 98% στην ΠΒΑ και 86% στη χώρα, η εκπαίδευση, που αυξάνεται κατά 144% στην ΠΒΑ και 114,6% στη χώρα, η υγεία που αυξάνεται κατά 97% στην ΠΒΑ και 111,8% στη χώρα και το χονδρικό και λιανικό εμπόριο που αυξάνεται κατά 102,7% στην ΠΒΑ και 90,9% στη χώρα. Αντίθετα, η ΑΠΑ της γεωργίας κτηνοτροφίας καταρρέει στη χώρα (-18,9%), αλλά μένει ουσιαστικά ίδια στην ΠΒΑ, ενώ η αλιεία καταρρέει στην ΠΒΑ με μείωση της τάξης του 62%, ιδιαίτερα στις ΠΕ Χίου και Σάμου. Ο κλάδος των ξενοδοχείων και εστιατορίων αυξάνεται μεν στην ΠΒΑ, αλλά σε πολύ μικρότερο ποσοστό Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

11 από άλλους κλάδους στην ίδια περίοδο, αλλά και πολύ χαμηλότερα από την αντίστοιχη αύξηση του κλάδου στην Ελλάδα (40,1% για την ΠΒΑ σε σχέση με 67% για την Ελλάδα). Το 2008, οι λεγόμενοι δυναμικοί κλάδοι αντιπροσωπεύουν μόλις το 15% της συνολικής ΑΠΑ, παρά την αύξηση της συμμετοχής της μεταποίησης, εξαιτίας της πολύ μεγάλης μείωσης της πρωτογενούς παραγωγής (παράγει το 4% της συνολικής ΑΠΑ μαζί με τα ορυχεία, Πίνακας 2.4). Η μεταποίηση προβάλει ως δυναμικός κλάδος, καθώς πια παράγει το 3,9% της συνολικής ΑΠΑ της ΠΒΑ. Όσον αφορά στους υπόλοιπου κλάδους, η διαχείριση ακίνητης περιουσίας συνεχίζει να παράγει την υψηλότερη ΑΠΑ με 16,9%, αλλά πια το χονδρικό και λιανικό εμπόριο παράγει σχεδόν την ίδια ΑΠΑ (16,4%). Οι δημόσιες δραστηριότητες (δημόσια διοίκηση, άμυνα, εκπαίδευση και υγεία) έχουν αυξηθεί σημαντικά και είναι υπεύθυνες για το 25% της ΑΠΑ (σε σχέση με το 20% το 2000 και το 19,6% που είναι ο εθνικός μέσος όρος το 2008). Έτσι, η οικονομία της ΠΒΑ το 2008 είναι ακόμη περισσότερο εξαρτημένη από εισαγωγές και από τον δημόσιο τομέα. Ενδοπεριφερειακές διαφορές και πάλι υπάρχουν, αλλά φαίνεται να αμβλύνονται σε σχέση με το Έτσι, ακόμη η ΠΕ Λέσβου είναι σχετικά εξειδικευμένη σε αγροτική παραγωγή, η ΠΕ Χίου σε μεταποίηση και αλιεία, ενώ η ΠΕ Σάμου σε τουρισμό. Οι μεταβολές την περίοδο (για το 2010 δεν έχουν δημοσιευτεί ακόμη αναλυτικά δεδομένα από την ΕΛ.ΣΤΑΤ. και αυτά που χρησιμοποιούνται είναι προσωρινά) δίνουν μια καλύτερη εικόνα της ύφεσης και των συνεπειών της στην Εθνική και Περιφερειακή οικονομία. Η μείωση της γεωργίας, δασοκομίας και αλιείας συνεχίζεται και είναι πολύ μεγάλη (-19,7% για την ΠΒΑ) αν και μικρότερη από τη μεγάλη μείωση στη χώρα (-25,3%), με εξαίρεση την ΠΕ Χίου, όπου οι ιχθυοκαλλιέργειες πιθανότατα συνεχίζουν να αποτελούν σημαντικό και δυναμικό κλάδο (αύξηση της ΑΠΑ κατά 10,9% από το ). Η ΑΠΑ της μεταποίησης μειώνεται οριακά στην Περιφέρεια, εξαιτίας της αύξηση στην ΠΕ Σάμου. Η απουσία αναλυτικών δεδομένων για το 2010, δεν επιτρέπει την εξέταση του χονδρικού και λιανικού εμπορίου χωριστά από τα ξενοδοχεία και τα εστιατόρια που θεωρείται ότι αντιπροσωπεύουν τον τουρισμό. Έτσι, μια δραστηριότητα που στο παρόν πλαίσιο θεωρείται δυναμική, είναι μαζί με μια που θεωρείται αναδιανεμητικού χαρακτήρα. Οπότε, η αύξηση κατά 1,8% δεν μπορεί να αποδοθεί σε καμιά δραστηριότητα ή κλάδο. Ενδιαφέρον παρουσιάζει η κατάρρευση των κατασκευών (από το 2007 ήδη). Συνολικά, την περίοδο , η ΑΠΑ έχει αυξηθεί κατά 10,4% στην ΠΒΑ και 13,1% στη χώρα, ενώ στην ΠΕ Χίου η αύξηση ανέρχεται σε 13,8% (Πίνακας 2.2). Η συνολική όμως αυτή μεταβολή διακρίνεται σε δύο επιμέρους περιόδους, από το 2005 ως το 2008 και το , όπου όλα τα σχετικά μεγέθη μειώνονται, με εξαιρέσεις κλάδους όπως «Τέχνες, διασκέδαση, ψυχαγωγία, άλλες δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών, δραστηριότητες νοικοκυριών ως εργοδοτών, μη διαφοροποιημένες δραστηριότητες νοικοκυριών που αφορούν την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών για ίδια χρήση, δραστηριότητες ετερόδικων οργανισμών και φορέων», που ακόμη παρουσιάζουν αύξηση. Ως συνολικό σχόλιο, φαίνεται ότι η δομή της οικονομίας στην ΠΒΑ είναι τέτοια που να προκύπτει η ανάγκη ενίσχυσης δραστηριοτήτων όπως αυτές που χαρακτηρίζονται ως δυναμικές εδώ και κυρίως της μεταποίησης, που έδειξε να έχει μια δυναμική στην Περιφέρεια ως το 2008 και έπειτα να μειώνεται με πολύ μικρότερο ρυθμό από άλλες, αναδιανεμητικού χαρακτήρα δραστηριότητες. Ο τουρισμός είναι επίσης ένας κλάδος σημαντικός για την ΠΒΑ, όπως και η αγροτική παραγωγή, ιδιαίτερα αν συνδυαστεί με μεταποίηση. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

12 Πίνακας 2.2: Μεταβολή Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας για την ΠΒΑ ανά παραγωγικό κλάδο (πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, επεξεργασία από συγγραφείς) Γεωργία, δασοκομία και αλιεία Ορυχεία, λατομεία, βιομηχανία, παροχή ηλεκτρικού ρεύματος, φυσικού αερίου, ατμού, κλιματισμού και νερού, επεξεργασία λυμάτων, διαχείριση αποβλήτων και δραστηριότητες εξυγίανσης Εκ των οποίων Μεταποίη ση Κατασκε υές Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, επισκευή μηχανοκίνητων οχημάτων και μοτοσυκλετών, μεταφορές και αποθήκευση, δραστηριότητες υπηρεσιών παροχής καταλύματος και υπηρεσιών εστίασης Ενημέρωση και επικοινωνία Χρηματο πιστωτικέ ς και ασφαλιστ ικές δραστηρι ότητες Διαχείριση ακίνητης περιουσίας Επαγγελ αμτικές, επιστημ ονικές και τεχνικές δραστηρ ιότητες, διοικητι κές και υποστηρ ικτικές δραστηρ ιότητες Δημόσια διοίκηση και άμυνα, υποχρεωτική κοινωνική ασφάλιση, εκπαίδευση, δραστηριότητες σχετικές με την ανθρώπινη υγεία και την κοινωνική μέριμνα Τέχνες, διασκέδαση, ψυχαγωγία, άλλες δραστηριότητες παροχής υπηρεσιών, δραστηριότηες νοικοκυριών ως εργοδοτών, μη διαφοροποιημένες δραστηριότηες νοικοκυριών που αφορούν την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών για ίδια χρήση, δραστηριότητες ετερόδικων οργανισμών και φορέων Συνολική ακαθάριστη προστιθέμεν η αξία Σύνολο Ελλάδος -25,3 20,1 18,2-43,8 8,6 38,5 9,2 37,7 12,7 25,6 18,9 13,1 Νησιά Αιγαίου, Κρήτη -18,5 22,7 28,1-38,0 13,0 38,7 5,0 41,7 34,4 18,2 12,6 11,5 Βόρειο Αιγαίο -19,7 19,0-0,9-47,4 1,6 23,4 3,6 36,8 41,4 29,1 50,6 10,4 Λέσβος -29,2 17,0-3,9-58,6 6,8 16,8 2,6 36,3 44,1 21,1 74,9 8,6 Σάμος -20,8 46,8 31,4-49,0 0,2-10,6-0,5 37,0 64,9 37,3 58,9 10,7 Χίος 10,9 8,2-8,4-25,7-5,8 67,5 8,8 37,4 21,1 44,7 23,8 13,8 Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

13 Πίνακας 2.3: Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία το 2000 για την ΠΒΑ ανά παραγωγικό κλάδο (πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, επεξεργασία από συγγραφείς) Κλάδοι Γεωργία, κτηνοτρο φία, δάση Αλιεία Μεταλεί α, ορυχεία Μεταποίη ση Ηλεκτρισ μός, φυσικό αέριο και ύδρευση Κατασκευ ές Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, επισκευές αυτοκινήτω ν, μοτοσυκλετ ών και ειδών οικιακής χρήσης Ξενοδοχ εία και εστιατόρ ια Μεταφορές, αποθήκευσ η, επικοινωνί ες Χρηματοπιστ ωτική διαμεσολάβη ση Διαχείριση ακίνητης περιουσίας, εκμίσθωση και επιχ/τικές δραστηριότ ητες Δημόσια διοίκηση, άμυνα και υποχρεωτι κή κοινωνική ασφάλιση Εκπαίδε υση Υγεία και κοινωνικ ή μέριμνα Άλλες κοινωνικές και προσωπικές δραστηριότ ητες Ιδιωτικά νοικοκυριά με απασχολού μενο προσωπικό Συνολική ακαθάριστ η προστιθέμ ενη αξία Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία (εκατ. ) Σύνολο Ελλάδος 7.343,9 589,4 681, , , , , , , , , , , , ,7 751, ,2 Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 845,9 129,8 78,4 235,0 281,2 849, , ,6 903,8 560, ,1 954,4 690,9 440,8 426,2 54, ,2 Βόρειο Αιγαίο 97,3 79,1 3,3 17,8 47,1 114,7 256,4 180,1 180,3 131,2 305,0 173,7 132,9 62,3 37,1 8, ,4 Λέσβος 65,2 12,4 2,2 8,7 23,3 63,4 139,6 77,4 75,1 77,0 149,2 93,3 66,4 35,8 25,5 4,2 918,6 Σάμος 16,4 3,6 0,8 5,2 11,5 25,1 55,1 72,8 21,3 27,9 55,9 33,9 26,3 14,2 4,4 1,7 376,0 Χίος 15,7 63,1 0,3 4,0 12,4 26,2 61,7 29,9 83,9 26,4 99,9 46,5 40,2 12,3 7,2 2,2 531,8 Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία (% συνόλου) Σύνολο Ελλάδος 6,1 0,5 0,6 11,1 2,2 7,0 14,8 7,5 7,8 5,5 15,1 8,3 5,1 3,7 4,0 0,6 100 Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 6,9 1,1 0,6 1,9 2,3 6,9 14,5 20,2 7,3 4,6 12,9 7,8 5,6 3,6 3,5 0,4 100 Βόρειο Αιγαίο 5,3 4,3 0,2 1,0 2,6 6,3 14,0 9,9 9,9 7,2 16,7 9,5 7,3 3,4 2,0 0,4 100 Λέσβος 7,1 1,3 0,2 0,9 2,5 6,9 15,2 8,4 8,2 8,4 16,2 10,2 7,2 3,9 2,8 0,5 100 Σάμος 4,4 1,0 0,2 1,4 3,0 6,7 14,7 19,4 5,7 7,4 14,9 9,0 7,0 3,8 1,2 0,5 100 Χίος 3,0 11,9 0,1 0,8 2,3 4,9 11,6 5,6 15,8 5,0 18,8 8,7 7,6 2,3 1,3 0,4 100 Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία και εξειδίκευση (μ.ο. Ελλάδας = 100) Σύνολο Ελλάδος Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 112,7 215,4 112,5 17,2 102,7 98,1 98,0 268,1 94,2 82,3 85,6 93,6 109,3 96,2 87,3 71,4 100 Βόρειο Αιγαίο 87,3 884,4 31,9 8,8 115,9 89,3 94,9 131,0 126,5 129,8 110,9 114,8 141,7 91,6 51,2 70,9 100 Λέσβος 116,3 275,3 42,0 8,5 114,0 98,1 102,7 111,9 104,8 151,4 107,9 122,6 140,7 104,7 70,0 73,6 100 Σάμος 71,5 197,1 38,6 12,4 136,9 94,8 99,0 257,1 72,5 133,9 98,7 108,9 136,3 101,1 29,5 72,8 100 Χίος 48,4 2422,1 9,6 6,8 104,3 70,1 78,5 74,7 202,4 89,6 124,8 105,5 147,1 62,2 34,0 64,8 100 Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

14 Πίνακας 2.4: Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία το 2008 για την ΠΒΑ ανά παραγωγικό κλάδο (πηγή: ΕΛΣΤΑΤ, επεξεργασία από συγγραφείς) Χονδρικό και λιανικό εμπόριο, Μεταφορές Ηλεκτρισμ επισκευές Ξενοδοχ, Γεωργία, κτηνοτρο Αλιεία Μεταλεί Μεταποίη ός, φυσικό Κατασκευ αυτοκινήτων εία και αποθήκευσ α, ση αέριο και ές, εστιατόρι η, φία, δάση ορυχεία ύδρευση μοτοσυκλετ α επικοινωνίε ών και ειδών ς οικιακής χρήσης Χρηματοπιστ ωτική διαμεσολάβη ση Διαχείριση ακίνητης περιουσίας, εκμίσθωση και επιχ/τικές δραστηριότ ητες Δημόσια διοίκηση, άμυνα και υποχρεωτι κή κοινωνική ασφάλιση Εκπαίδευ ση Υγεία και κοινωνικ ή μέριμνα Άλλες κοινωνικές και προσωπικέ ς δραστηριό τητες Ιδιωτικά νοικοκυριά με απασχολούμ ενο προσωπικό Συνολική ακαθάριστ η προστιθέμ ενη αξία Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία (εκατ. ) Σύνολο Ελλάδος 5.957,3 617,2 902, , , , , , , , , , , , , , ,1 Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 846,2 67,7 82,0 798,9 686, , , , ,6 748, , , ,2 907,6 525,8 89, ,7 Βόρειο Αιγαίο 96,4 29,9 4,3 122,2 114,9 181,9 519,7 252,3 317,4 154,3 533,8 344,5 324,2 123,0 37,9 10, ,9 Λέσβος 63,3 11,2 2,2 66,5 63,0 62,5 300,5 105,7 155,7 83,2 261,8 188,3 163,4 65,7 24,2 4, ,3 Σάμος 16,4 1,0 2,1 19,8 23,0 49,5 81,1 94,8 70,2 29,2 99,4 67,6 72,7 28,0 4,1 1,4 660,3 Χίος 16,7 17,7 0,0 35,9 28,9 69,9 138,1 51,7 91,5 41,9 172,5 88,6 88,1 29,3 9,7 4,5 885,4 Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία (% συνόλου) Σύνολο Ελλάδος 2,8 0,3 0,4 10,0 2,7 5,1 16,2 7,2 11,1 5,1 13,9 8,8 6,3 4,5 4,6 0,9 100 Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 3,9 0,3 0,4 3,7 3,2 6,1 16,2 16,4 9,7 3,5 13,2 8,7 7,6 4,2 2,5 0,4 100 Βόρειο Αιγαίο 3,0 0,9 0,1 3,9 3,6 5,7 16,4 8,0 10,0 4,9 16,9 10,9 10,2 3,9 1,2 0,3 100 Λέσβος 3,9 0,7 0,1 4,1 3,9 3,9 18,5 6,5 9,6 5,1 16,1 11,6 10,1 4,0 1,5 0,3 100 Σάμος 2,5 0,2 0,3 3,0 3,5 7,5 12,3 14,4 10,6 4,4 15,1 10,2 11,0 4,2 0,6 0,2 100 Χίος 1,9 2,0 0,0 4,1 3,3 7,9 15,6 5,8 10,3 4,7 19,5 10,0 10,0 3,3 1,1 0,5 100 Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία και εξειδίκευση (μ.ο. Ελλάδας = 100) Σύνολο Ελλάδος Νησιά Αιγαίου, Κρήτη 138,8 107,2 88,7 37,3 120,1 121,1 99,8 227,6 87,3 67,9 94,8 98,4 119,7 93,4 53,2 46,8 100 Βόρειο Αιγαίο 107,1 320,7 31,4 38,7 136,2 113,7 101,2 110,4 90,6 94,9 121,1 123,0 161,7 85,7 26,0 36,3 100 Λέσβος 137,3 234,1 31,1 41,2 145,9 76,3 114,3 90,3 86,8 99,9 116,1 131,3 159,2 89,4 32,4 29,8 100 Σάμος 87,3 51,4 74,0 30,0 130,8 148,3 75,7 199,1 96,2 86,2 108,2 115,7 173,9 93,5 13,3 24,0 100 Χίος 66,5 680,1 0,0 40,7 122,7 156,3 96,2 81,0 93,5 92,2 140,0 113,2 157,3 73,1 23,7 57,2 100 Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

15 3. Το Ευρωπαϊκό πλαίσιο των Διαρθρωτικών Ταμείων για την προγραμματική περίοδο Στη συνέχεια, παρουσιάζεται σύντομα το Ευρωπαϊκό πλαίσιο των Διαρθρωτικών Ταμείων για την προγραμματική περίοδο , με αναφορά στη στρατηγική Ευρώπη 2020, στο έγγραφο Θέση των υπηρεσιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σχετικά με την ανάπτυξη συμφωνίας εταιρικής σχέσης και προγραμμάτων στην Ελλάδα για την περίοδο (το λεγόμενο position paper ) και τη στρατηγική έξυπνης εξειδίκευσης Ευρώπη 2020 Σύμφωνα με τα επίσημα κείμενα πολιτικής, η στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης 2020 σηματοδοτεί ένα νέο ξεκίνημα για μια Ευρώπη ισχυρότερη από την οικονομική και χρηματοπιστωτική κρίση. Έχει ως στόχο την αντιμετώπιση των ελλείψεων του ακολουθούμενου μοντέλου ανάπτυξης και τη δημιουργία ενός πλαισίου έξυπνης, διατηρήσιμης και χωρίς αποκλεισμούς ανάπτυξης. Η βασική αρχή της στρατηγικής 2020 είναι «Περισσότερες θέσεις απασχόλησης και καλύτερη ποιότητα ζωής». Προτάσσονται τρεις προτεραιότητες: Έξυπνη ανάπτυξη: ανάπτυξη μιας οικονομίας βασιζόμενης στη γνώση και την καινοτομία. διατηρήσιμη ανάπτυξη: προώθηση μιας πιο αποδοτικής στη χρήση πόρων, πιο πράσινης και πιο ανταγωνιστικής οικονομίας. Ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς: μια οικονομία με υψηλή απασχόληση που θα επιτυγχάνει κοινωνική και εδαφική συνοχή. Οι πέντε στόχοι της συγκεκριμένης στρατηγικής είναι: απασχόληση εκπαίδευση καινοτομία& έρευνα κοινωνική ένταξη & τη μείωση της φτώχειας κλίμα/ ενέργεια Η επιτυχία των παραπάνω στόχων κρίνεται σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης λαμβάνονται αποφάσεις o για την ολοκλήρωση της ενιαίας αγοράς στους τομείς των υπηρεσιών, της ενέργειας και των ψηφιακών προϊόντων και o για την πραγματοποίηση επενδύσεων σε βασικές διασυνοριακές διασυνδέσεις. Σε εθνικό επίπεδο, είναι σημαντικό να γίνει άρση όλων εκείνων των εμποδίων που σχετίζονται με τον ανταγωνισμό και την δημιουργία νέων θέσεων εργασίας Η στρατηγική ανά προτεραιότητα διαμορφώνεται σε επτά πρωτοβουλίες. Οι πρωτοβουλίες που αντιστοιχούν στην «Έξυπνη ανάπτυξη» είναι: η καινοτομία: υπηρεσίες που θα δημιουργήσουν ανάπτυξη και θέσεις εργασίας η ψηφιακή οικονομία: προκειμένου επιχειρήσεις και νοικοκυριά να δραστηριοποιούνται στην ενιαία ψηφιακή αγορά Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

16 η νεολαία: διευκόλυνση της εισόδου των νέων στην αγορά εργασίας. ν συστημάτων και Οι πρωτοβουλίες που αντιστοιχούν στην «Διατηρήσιμη ανάπτυξη» είναι: η βιομηχανική πολιτική: βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος, ιδίως για τις ΜΜΕ, στήριξη της ανάπτυξης μιας ισχυρής και βιώσιμης βιομηχανικής βάσης η αποτελεσματική αξιοποίηση των πόρων: στήριξη της μετάβασης σε οικονομία χαμηλών εκπομπών άνθρακα, αύξηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενεργείας, εκσυγχρονισμό του τομέα των μεταφορών και ενθάρρυνση της ενεργειακής αποδοτικότητας. Οι πρωτοβουλίες που αντιστοιχούν στην «Ανάπτυξη χωρίς αποκλεισμούς» είναι: η φτώχεια: διασφάλιση της κοινωνικής και εδαφικής συνοχής, ούτος ώστε να εξαπλωθούν τα οφέλη της ανάπτυξης και της απασχόληση και η απασχόληση: καλύτερη αντιστοίχιση προσφοράς και ζήτησης στην αγορά εργασίας, κινητικότητα του εργατικού δυναμικού, παροχή δυνατοτήτων στους πολίτες μέσω της δια βίου ανάπτυξης δεξιοτήτων. Άλλα απαραίτητα εργαλεία για την ανάπτυξη αποτελούν: Η εμβάθυνση της ενιαίας αγοράς, που προϋποθέτει την άρση εμποδίων στη διασυνοριακή δραστηριότητα, στην ανεπαρκή διασύνδεση δικτύων, στην άνιση εφαρμογή των κανόνων της ενιαίας αγοράς, στη νομοθετική πολυπλοκότητα και διαφορετικότητα μεταξύ των 27 μελών κρατών της ΕΕ. Η επένδυση στην ανάπτυξη, που θα διασφαλίζει την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια των χρηματοπιστωτικών αγορών και τη χρήση νέων εργαλείων χρηματοδότησης όπως π.χ. οι συμπράξεις δημόσιου-ιδιωτικού τομέα. Μέσα εξωτερικής πολιτικής, με έμφαση στις εξωτερικές πτυχές διαφόρων εσωτερικών πολιτικών (π.χ. ενέργεια, μεταφορές, γεωργία, Ε&Α), στον συντονισμό της εμπορικής και παγκόσμιας μακροοικονομικής πολιτικής, στην αποτελεσματική και δυναμική συμμετοχή σε διεθνή φόρουμ, όπως το G20. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι η συγκεκριμένη στρατηγική δεν διαθέτει δικό της προϋπολογισμό. Αυτό γιατί σύμφωνα με την επίσημη ιστοσελίδα (http://ec.europa.eu/europe2020/services/faqs/index_el.htm) «τα προβλήματα δεν λύνονται απλά και μόνον ξοδεύοντας χρήματα. Το κλειδί για τη μακροπρόθεσμη, διατηρήσιμη ανάπτυξη είναι η εφαρμογή μεταρρυθμίσεων τόσο διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων όσο και αλλαγών στις δημόσιες δαπάνες. Σε εποχές δημοσιονομικής στενότητας έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία να διοχετεύονται οι περιορισμένοι πόροι στην ανάπτυξη μιας εξυπνότερης, βιώσιμης και χωρίς αποκλεισμούς οικονομίας. Έτσι μακροπρόθεσμα θα υπάρχουν περισσότερα έσοδα που θα διευκολύνουν τα δημόσια οικονομικά.» Τα κράτη μέλη ενθαρρύνονται να αναθεωρούν τις δημόσιες δαπάνες τους, προκειμένου να βελτιώνεται η ποιότητα και η αποτελεσματικότητά τους και, παρά τους σημαντικούς δημοσιονομικούς περιορισμούς, να βρίσκουν πόρους για να επενδύσουν στη βιώσιμη ανάπτυξη. Παράλληλα, πρέπει να διερευνηθούν οι δυνατότητες αξιοποίησης νέων μοντέλων χρηματοδότησης (όπως οι συμπράξεις δημόσιου - ιδιωτικού τομέα, η ενεργοποίηση των χρηματοδοτήσεων της ΕΕ ή της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων κ.λπ.), ώστε να συνδυαστούν οι πόροι του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα και να μεγιστοποιηθούν τα αποτελέσματα» Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

17 3.2 position paper EE Το έγγραφο «Position of the European Commission Services on the development of Partnership Agreement and programmes in Greece for the period » θέτει πέντε προτεραιότητες χρηματοδότησης: 1. Ένα φιλικό προς τις επιχειρήσεις περιβάλλον που προσελκύει επενδύσεις, με απλούστευση των διαδικασιών σύστασης επιχειρήσεων και διευκόλυνση των εξαγωγών και η μείωση των διοικητικών επιβαρύνσεων για τις επιχειρήσεις θα αποδεσμεύσει το αναπτυξιακό δυναμικό των επιχειρήσεων. Οι επενδύσεις πρέπει να εστιαστούν στην προώθηση της επιχειρηματικότητας με τη μείωση της γραφειοκρατίας και τη διευκόλυνση της πρόσβασης στη χρηματοδότηση και την Ε&Α&Κ για τη στήριξη των επενδύσεων στην καινοτομία. Επίσης δίνεται προτεραιότητα σε στήριξη στοχευμένων τομέων με συγκριτικό πλεονέκτημα που διαθέτουν δηλαδή προοπτικές ανάπτυξης και δυναμική εξαγωγών. Ταυτόχρονα, πρέπει να δοθεί έμφαση στην ανάπτυξη καινοτόμων και ανταγωνιστικών προϊόντων με τη βελτίωση της συνάφειας του συστήματος εκπαίδευσης και κατάρτισης με τις ανάγκες και τους στόχους των αναδυόμενων οικονομικών δραστηριοτήτων σε τομείς στους οποίους η Ελλάδα διαθέτει συγκριτικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα (π.χ. γεωργικά τρόφιμα και υδατοκαλλιέργεια, παραγωγή και διανομή ενέργειας, κατασκευή ΤΠΕ και υπηρεσίες ηλεκτρονικών υπολογιστών, φαρμακευτικά προϊόντα). 2. Αύξηση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας μέσω βελτιωμένων πολιτικών απασχόλησης, ενεργητικής ένταξης και εκπαίδευσης/ανάπτυξης δεξιοτήτων. Η επίπτωση της κρίσης στην Ελλάδα στην αγορά εργασίας και την κοινωνική ένταξη καθιστά άμεση προτεραιότητα την αύξηση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας μέσω βελτιωμένων πολιτικών απασχόλησης, ενεργητικής ένταξης και εκπαίδευσης/ ανάπτυξης δεξιοτήτων. Σημαντική προτεραιότητα πρέπει να δοθεί στη μεγαλύτερη ένταξη των νέων στην αγορά εργασίας με βελτιωμένες και καινοτόμες πολιτικές ενεργοποίησης. Η επιχειρηματικότητα, περιλαμβανομένης της κοινωνικής επιχειρηματικότητας, θα πρέπει να αξιοποιηθεί σε μεγάλο βαθμό προς αυτή την κατεύθυνση, με παράλληλη ενίσχυση της συμμετοχής νέων σε προγράμματα επαγγελματικής κατάρτισης τύπου μαθητείας, την ενίσχυση προγραμμάτων μετεκπαίδευσης και κατάρτισης και της δυνατότητας θέσπισης μιας «εγγύησης για τη νεολαία» είναι ορισμένα στοιχεία που πρέπει να ληφθούν υπόψη. Πρέπει επίσης να εκπονηθούν στοχευμένες και περιεκτικές πολιτικές ένταξης στην αγορά εργασίας για να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες των πιο ευάλωτων ομάδων και εκείνων που δεν καλύπτονται από ασφαλιστικές δικλίδες. Στοχευμένες πολιτικές πρωτοβουλίες που αποσκοπούν στη στήριξη της ένταξης ευάλωτων ομάδων στην αγορά εργασίας πρέπει να στηρίζουν, μεταξύ άλλων, την επιχειρηματικότητα, που περιλαμβάνει και την κοινωνική επιχειρηματικότητα. Θα πρέπει να ενθαρρυνθεί η ανάπτυξη του τομέα της κοινωνικής οικονομίας και κίνητρα για τη στήριξη μιας επιχείρησης κοινωνικής οικονομίας πρέπει να πλαισιώνονται με υπηρεσίες κατάρτισης και στήριξης. Υπάρχει ανάγκη για συνολική προσέγγιση προς μια ολοκληρωμένη πολιτική στον τομέα της μέριμνας, ιδίως για ποιοτική, προσιτή μέριμνα για τα παιδιά, φροντίδα ηλικιωμένων, φροντίδα ατόμων με αναπηρίες, ώστε να αυξηθεί η ένταξη στην αγορά εργασίας συγκεκριμένων ομάδων, όπως οι γυναίκες, συμπεριλαμβανομένων αυτών που βρίσκονται στην πλέον μειονεκτική θέση. Πρέπει να βελτιωθεί η ικανότητα των δημόσιων υπηρεσιών απασχόλησης και των μηχανισμών της επιθεώρησης εργασίας, με στόχο την παροχή επαρκών και αποτελεσματικών υπηρεσιών ενεργοποίησης, που θα είναι καλύτερα προσαρμοσμένες στις ανάγκες τόσο των ανέργων όσο και των εργοδοτών, και για την καταπολέμηση της εκτεταμένης αδήλωτης εργασίας. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

18 3. Διατηρήσιμη υποδομή για ανάπτυξη και απασχόληση, με σύγχρονες και διατηρήσιμες υποδομές, τόσο σε εθνικό όσο και σε διασυνοριακό επίπεδο, ιδίως στους τομείς των μεταφορών, της ενέργειας και του περιβάλλοντος, σε συνδυασμό με την εξειδίκευση του ανθρώπινου δυναμικού, είναι καθοριστικοί παράγοντες για να μπορέσουν η Ελλάδα και οι περιφέρειές της να προσελκύσουν επενδύσεις. Η βελτιστοποίηση των δυνατοτήτων πρόσβασης, ο εκσυγχρονισμός των ενεργειακών δικτύων και η διασφάλιση σύγχρονων συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για την οικονομική ανάπτυξη και τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης. Ο κύριος όγκος των επενδύσεων θα εισρεύσει σε προηγμένες τεχνολογίες στον τομέα του περιβάλλοντος και των ενεργειακών δικτύων. Όσον αφορά στη βελτιστοποίηση των υποδομών πρόσβασης, ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί στις εσωτερικές θαλάσσιες και αεροπορικές συνδέσεις (ιδίως των περιφερειακών μικρών λιμένων και αερολιμένων) με τα νησιά. Όσον αφορά στη διασφάλιση σύγχρονων συστημάτων διαχείρισης αποβλήτων και λυμάτων, η Ελλάδα πρέπει να εγκαταλείψει την υγειονομική ταφή και να υιοθετήσει σύγχρονες μεθόδους διαχείρισης αποβλήτων με βάση επικαιροποιημένα σχέδια διαχείρισης αποβλήτων και προγράμματα πρόληψης αποβλήτων. Σύμφωνα με την ιεράρχηση των αποβλήτων, θα πρέπει να προωθηθούν η πρόληψη και ανακύκλωση και ιδίως η επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση και, για τα μη ανακυκλώσιμα υλικά, η ανάκτηση. 4. Φιλική προς το περιβάλλον και με επάρκεια πόρων οικονομία για ανάπτυξη και απασχόληση, με την ορθολογική διαχείριση των πόρων (που περιλαμβάνουν τη βιοποικιλότητα, τα ύδατα, το έδαφος και τον αέρα) και την επάρκεια των πόρων να αποτελούν δυναμικό για ανάπτυξη και δημιουργία απασχόλησης στην Ελλάδα. Τέτοιες δράσεις περιλαμβάνουν την ορθολογική διαχείριση των φυσικών πόρων με έμφαση στην αποτελεσματικότερη χρήση του νερού από τη γεωργία, μέσω επενδύσεων σε αποδοτικότερα συστήματα άρδευσης, της παροχής συμβουλών για την επάρκεια του νερού και τη διατήρηση των ρυθμιστικών και διηθητικών λειτουργιών των εδαφών. Πρέπει να καταβληθούν προσπάθειες για τη βελτίωση της ποιότητας των υδάτων και του εδάφους και την προστασία του εδάφους από τη διάβρωση, τη συμπίεση, την αλάτωση, τις κατολισθήσεις και την απώλεια οργανικής ύλης. Η Ελλάδα οφείλει ακόμη να εκπονήσει μια ολοκληρωμένη στρατηγική για τη διατήρηση και αποκατάσταση των δασών, καθώς επίσης και να εγκρίνει την εκπονηθείσα στρατηγική για τη διατήρηση της βιοποικιλότητας. Όσον αφορά στα αγροτικά τοπία, η Ελλάδα πρέπει να διατηρήσει και να ανακτήσει τα επίπεδα της βιοποικιλότητας, μέσω στοχευμένων γεωργοπεριβαλλοντικών μέτρων, ιδιαίτερα στις περιοχές του δικτύου NATURA Η διατήρηση της βιοποικιλότητας και η προώθηση υπηρεσιών οικοσυστήματος, συμπεριλαμβανομένων των πράσινων υποδομών, θα συμβάλει στη στήριξη ασφαλών για το περιβάλλον γεωργικών συστημάτων. Πρέπει να προβλεφθεί η παροχή στήριξης για τη δημιουργία θαλάσσιων ή αλιευτικών προστατευόμενων περιοχών που προβλέπονται στον κανονισμό για τη Μεσόγειο και η παροχή επαρκών κινήτρων για τη διαχείρισή τους. 5. Διοικητική μεταρρύθμιση για μια αποτελεσματική και υπόλογη διοίκηση, που περιλαμβάνει τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας του δικαστικού συστήματος. 3.3 Έξυπνη εξειδίκευση Παρά τις προηγούμενες προσπάθειες και τα επιτεύγματα, η ερευνητική βάση της Ευρώπης (σε σύγκριση, για παράδειγμα, με εκείνην των Ηνωμένων Πολιτειών) είναι υπερβολικά κατακερματισμένη. Οι παράγοντες που συμβάλλουν σε αυτό περιλαμβάνουν την επανάληψη ερευνητικών έργων, τον αδύναμο ανταγωνισμό μεταξύ ερευνητικών ομάδων Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

19 και την έλλειψη μιας κρίσιμης μάζας ερευνητικών ομάδων. Η Ευρώπη δεν έχει μεγάλη εμπειρία με τις στρατηγικές εξειδίκευσης (specialization strategies) στην καινοτομία, και οι απόπειρες που έγιναν στο παρελθόν ήταν είτε αποτυχημένες ή, στην καλύτερη περίπτωση, ιδιαίτερα δαπανηρές. Η έννοια της Έξυπνης Εξειδίκευσης' (ΕΕ) (smart specialization) -όπως προτείνεται από την Ομάδα Εμπειρογνωμόνων Knowledge for Growth (Γνώση για την Ανάπτυξη)- και η οποία βασίζεται στην έννοια των General purpose Technologies (Τεχνολογιών Γενικής Χρήσης (ΤΓΧ)) 1, αποτελεί για την Ευρώπη έναν πρωτότυπο τρόπο έτσι ώστε να επωφεληθεί από την κλίμακα και την ποικιλομορφία της για να συνενώσει πρωτοβουλίες για στρατηγικές καινοτομίας (to merge strategic innovation initiatives) με έμφαση στη διάχυση και εκμάθηση ανάμεσα στις περιφέρειες και τις επιχειρήσεις που ηγούνται και σε εκείνες που ακολουθούν. Γι' αυτό το λόγο, ουσιαστικά ενώνει τις (πιθανές) δυνάμεις της στη διάχυση με την ανάγκη κατασκευής κλίμακας και εστίασης στη δημιουργία γνώσης. Η smart specialization (έξυπνη εξειδίκευση) απαιτεί ισχυρές πολιτικές δεσμεύσεις για τη συνεργασία μεταξύ των εθνώνκρατών στους τομείς της γνώσης, και για να επιτραπούν εκείνες οι στρατηγικές εξειδίκευσης, που αφορούν στο συνολικό ευρωπαϊκό συμφέρον και δεν βασίζονται μόνο σε εθνικές προτεραιότητες. Επίσης, η στρατηγική της έξυπνης εξειδίκευσης απαιτεί μια ευρεία δέσμευση για την εφαρμογή στρατηγικών διάχυσης που βασίζονται σε επενδύσεις σε Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α), ανθρώπινο κεφάλαιο και άλλες οικονομικές ικανότητες. Τα βασικά χαρακτηριστικά του Smart Specialization περιλαμβάνουν: (α) Τη δημιουργία ενός μεγάλου χώρου έρευνας και καινοτομίας που να επιτρέπει τον απεριόριστο ανταγωνισμό, (β) Ότι η αναζήτηση για smart specialization δεν αποτελεί μια γραφειοκρατική διαδικασία (σχέδιο), ή μια άσκηση πρόβλεψης, διατεταγμένη από μια συμβουλευτική εταιρεία, αλλά μια επιχειρηματική διαδικασία στην οποία η νέα γνώση που παράγεται σχετίζεται με τις 'κατάλληλές εξειδικεύσεις' της περιφέρειας, (γ) Οι ιδιότητες των General Purpose Technologies or Tools (Τεχνολογιών ή Εργαλείων Γενικής Χρήσης (ΤΓΧ)) καθορίζουν το πλαίσιο για να αποσαφηνιστεί η λογική του smart specialization τόσο για τις περιφέρειες που βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της τεχνολογίας όσο και για εκείνες που είναι λιγότερο προηγμένες. Ιδιαίτερα για τις περιφέρειες που ακολουθούν η επένδυση πρέπει να αφορά στη 'συν-εφεύρεση εφαρμογών', δηλαδή στην ανάπτυξη των εφαρμογών μιας ΤΓΧ σε έναν ή περισσότερους σημαντικούς τομείς της περιφερειακής οικονομίας και (δ) Ο ρόλος για τις κυβερνητικές πολιτικές συνίσταται σε: α. στην παροχή κινήτρων για την ενθάρρυνση των επιχειρηματιών που εμπλέκονται στην ανακάλυψη των ορθών/κατάλληλων εξειδικεύσεων, στην εκτίμηση της αξίας των εξειδικεύσεων που εντοπίστηκαν, στον εντοπισμό και υποστήριξη επενδύσεων που είναι συμπληρωματικές ως προς τις κατάλληλες εξειδικεύσεις και στη μείωση των επενδύσεων που υποστηριχθήκαν εκ των προτέρων στο πλαίσιο προώθησης της έρευνας για τις κατάλληλες εξειδικεύσεις, αλλά, εκ των υστέρων, απεδείχθησαν ακατάλληλες. Για την Ευρωπαϊκή Ένωση, για την επίτευξη των στόχων της έξυπνης ανάπτυξης της ΕΕ για το 2020 μέσω της περιφερειακής πολιτικής και της χρηματοδότησής της -σύμφωνα με 1 Οι Τεχνολογίες Γενικής Χρήσης (general purpose technologies) μπορούν να επηρεάσουν μιαν ολόκληρη οικονομία (σε εθνικό ή διεθνές επίπεδο). Οι ΤΓΧ έχουν τη δυνατότητα να αλλάξουν δραστικά την κοινωνία μέσω των επιπτώσεών τους στις προϋπάρχουσες οικονομικές και κοινωνικές δομές (σιδηρόδρομος, ηλεκτρική ενέργεια, ηλεκτρονικοί υπολογιστή, Διαδίκτυο κ.ά.) Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

20 την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Regional Policy contributing to smart growth in Europe 2020 ('Συμβολή της Περιφερειακής Πολιτικής στην έξυπνη ανάπτυξη στην Ευρώπη για το 2020')- διακρίνεται στις εξής δράσεις: Δράση 1: Ανάπτυξη στρατηγικών έξυπνης εξειδίκευσης: Η δράση αυτή αποσκοπεί στη συγκέντρωση πόρων στις υποσχόμενες περιοχές συγκριτικού πλεονεκτήματος, που θα πρέπει να συμπληρώνεται από δύο συνοδευτικά μέτρα: ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Ταμείου Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) και πλήρη αξιοποίηση της ευελιξίας που παρέχουν τα Προγράμματα Περιφερειακής Πολιτικής της ΕΕ για την ανακατεύθυνση της χρηματοδότησης προς το σκοπό αυτό. Δράση 2: Περισσότερο εκτεταμένη χρήση των χρηματοοικονομικών μέσων για την υποστήριξη της καινοτομίας, που συμπεριλαμβάνει: δάνεια με ευνοϊκούς όρους, εγγυήσεις και επιχειρηματικά κεφάλαια, ανάλογα με τον τύπο και το μέγεθος της επιχείρησης και το ρίσκο που εμπεριέχεται. Η επέκταση του δανεισμού και της χρηματοδότησης των κεφαλαίων για την καινοτομία μέσω των υφιστάμενων εργαλείων, συμπεριλαμβανομένου και του ομίλου της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (ΕΙΒ group3), και ιδίως προς τις Μικρές και Μεσαίες Επιχειρήσεις θα πρέπει να αποτελεί πολιτική προτεραιότητα. Δράση 3: Επιδίωξη της δυνατότητας (βάσει του άρθρου 37 (6) (β) του κανονισμού της ΕΕ υπ' αριθ. 1083/2006) να χρηματοδοτηθεί η διαπεριφερειακή συνεργασία για την προώθηση της έρευνας και της καινοτομίας. Δράση 4: Εξασφάλιση της συνοχής μεταξύ της έρευνας για την τόνωση προσφοράς/ζήτησης και της πολιτικής για την καινοτομία, με την αξιοποίηση των ευκαιριών που προσφέρονται από τις δημόσιες συμβάσεις και διαγωνισμούς που συγχρηματοδοτούνται από το ΕΤΠΑ για την αύξηση του καινοτόμου περιεχομένου προϊόντων, διαδικασιών και υπηρεσιών. Δράση 5: Συστηματικότερη χρήση της διεθνούς αξιολόγησης από ανεξάρτητους εμπειρογνώμονες για ερευνητικά έργα με σκοπό τη βελτίωση της αποτελεσματικότητας της υποστήριξης. Δράση 6: Εξέταση της χρήσης του ΕΤΠΑ για τη χρηματοδότηση των κατάλληλων -καταχωρημένων στο ΠΠ7 και στο ΠΠΑΚ- έργων. Δράση 7: Αξιοποίηση των δυνατοτήτων για τη βελτίωση της περιφερειακής πολιτικής για την καινοτομία μέσω της ομαδικής μάθησης που προσφέρεται από τις πλατφόρμες και δίκτυα ΠΠ7, ΠΠΑΚ, INTERREG IVC. Η υλοποίηση των παραπάνω δράσεων θα πρέπει να καθορίζεται σε ειδική ενότητα των εκθέσεων προόδου και να συζητείται από τις Επιτροπές Παρακολούθησης του Προγράμματος. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

21 4. Αναπτυξιακοί Στόχοι για τα Ελληνικά νησιά και την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου για την περίοδο Το Εθνικό πλαίσιο Σύμφωνα με τη 2η εγκύκλιο σχεδιασμού το Αναπτυξιακό όραμα για τη νέα προγραμματική περίοδο δύναται να διατυπωθεί κατ αρχήν ως ακολούθως: «Η συμβολή στην αναγέννηση της ελληνικής οικονομίας με ανάταξη και αναβάθμιση του παραγωγικού και κοινωνικού ιστού της χώρας και τη δημιουργία και διατήρηση βιώσιμων θέσεων απασχόλησης, έχοντας ως αιχμή την εξωστρεφή, καινοτόμο και ανταγωνιστική επιχειρηματικότητα και γνώμονα την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης». Για την πραγματοποίηση του οράματος αυτού επιλέγονται πέντε (5) κύριοι άξονες αναπτυξιακής στρατηγικής. 1. Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας και της εξωστρέφειας των επιχειρήσεων, μετάβαση στην ποιοτική επιχειρηματικότητα, με αιχμή την καινοτομία και αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας. Για την επίτευξη του στόχου αυτού προτεραιότητα θα δοθεί στα κάτωθι: Προώθηση της ανάπτυξης νέων ή βελτιωμένων προϊόντων και διαδικασιών, σε ολόκληρη την αλυσίδα αξίας των επιχειρήσεων, συμβάλλοντας στη μείωση του κόστους παραγωγής και στη μείωση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων των δραστηριοτήτων. Ανάπτυξη κουλτούρας επιχειρηματικής συνεργασίας, μεταξύ των βασικών φορέων των παραγωγικών συστημάτων (επιχειρήσεις, εργαζόμενοι, επιστημονικήερευνητική κοινότητα, αρμόδιοι κρατικοί φορείς, ενώσεις καταναλωτών, περιβαλλοντικές οργανώσεις). Ανάπτυξη «έξυπνης εξειδίκευσης» με αποδοτική, αποτελεσματική και συνεργατική χρήση των δημοσίων επενδύσεων για την ενίσχυση της καινοτομίας, αναβάθμιση του των ανθρώπινων πόρων και δημιουργία ανταγωνιστικών πλεονεκτημάτων με υψηλή προστιθέμενη αξία σε κλάδους της οικονομίας που πληρούν τις σχετικές προϋποθέσεις Διαμόρφωση και αποτελεσματική υλοποίηση περιφερειακών στρατηγικών έρευνας και καινοτομίας για την έξυπνη εξειδίκευση. Στήριξη επενδύσεων σε υποδομές, με σκοπό τη στήριξη της επιχειρηματικότητας, την επίτευξη οικονομιών κλίμακας, τη βελτίωση της ποιότητας των προϊόντων, της ασφάλειας και των συνθηκών εργασίας καθώς και τη μείωση του κόστους. Στήριξη νέων και υφιστάμενων επιχειρήσεων, συμπεριλαμβανομένης της κοινωνικής οικονομίας με γνώμονα την έξοδο από την κρίσης. Διευκόλυνση της πρόσβασης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων (ΜΜΕ) σε χρηματοδότηση. Ειδικότερα εδώ περιλαμβάνονται οι εξής κατηγορίες δράσεων: Έρευνα, Τεχνολογική Ανάπτυξη και Καινοτομία Ψηφιακή Σύγκλιση Γεωργία και Αλιεία Τουρισμός Πολιτισμός Μεταποίηση - Εμπόριο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

22 2. Ανάπτυξη και αξιοποίηση ικανοτήτων ανθρώπινου δυναμικού ενεργός κοινωνική ενσωμάτωση, με τις εξής κατηγορίες δράσεων: Εκπαίδευση και δια βίου μάθηση Προώθηση της απασχόλησης και υποστήριξη της κινητικότητας των εργαζομένων Προώθηση της κοινωνικής ένταξης, κοινωνική πρόνοια και καταπολέμηση της φτώχειας Υγειονομική περίθαλψη Εφαρμογή της αρχής της ισότητας των φύλων 3. Προστασία του περιβάλλοντος μετάβαση σε μία οικονομία φιλική στο περιβάλλον, με τις εξής κατηγορίες δράσεων: Προστασία του Φυσικού Περιβάλλοντος και των Πόρων Αναβάθμιση της Ποιότητας Ζωής Προώθηση της προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή και περιορισμός των επιπτώσεων αυτής Πρόληψη και Διαχείριση Κινδύνων Μετάβαση σε μία οικονομία φιλική στο περιβάλλον 4. Ανάπτυξη εκσυγχρονισμός συμπλήρωση υποδομών για την οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη, με τις εξής κατηγορίες δράσεων: Δίκτυα μεταφορών Ενεργειακές υποδομές 5. Βελτίωση της θεσμικής επάρκειας και της αποτελεσματικής δημόσιας διοίκησης. Ταυτόχρονα, ως 6ος ουσιαστικά άξονας, τίθεται και το θέμα της Αειφόρου χωρικής ανάπτυξης με προώθηση της αειφόρου και ολοκληρωμένης ανάπτυξης στις Περιφέρειες, τις Πόλεις, τις Αγροτικές περιοχές και τις περιοχές με Γεωγραφικά μειονεκτήματα. Εδώ, περιλαμβάνονται Τοπικά προγράμματα ανάπτυξης με πρωτοβουλία Τοπικών Κοινοτήτων (CLLD) και οι Ολοκληρωμένες Εδαφικές Επενδύσεις (ΙΤΙ) που αποτελούν τα κύρια εργαλεία εφαρμογής που προτείνονται από τους Κανονισμούς. Τα κυριότερα χαρακτηριστικά τους είναι α) η προυπόθεση Ολοκληρωμένων Στρατηγικών Τοπικής ανάπτυξης αναλόγως του πεδίου εφαρμογής, με βάση τις τοπικές ανάγκες και το τοπικό δυναμικό, β) η εφαρμογή τους σε συγκεκριμένες εδαφικές ενότητες (υποπεριφερειακές για τα CLLD, ευρύτερες για τα ΙΤΙs). γ) η συμπερίληψη καινοτόμων στοιχείων στο σχεδιασμό και την εφαρμογή τους. Σημαντικό εργαλείο εφαρμογής χωρικών πολιτικών μπορούν να αποτελέσουν επίσης τα Κοινά Σχέδια Δράσης (Joint Action Plans), των οποίων η έμφαση δίνεται περισσότερο στην απλοποίηση διαδικασιών Τα Ελληνικά νησιά Σύμφωνα με το Ολοκληρωμένο Στρατηγικό Σχέδιο της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, ο γενικός στόχος για τα Ελληνικά νησιά και τις Ελληνικές Νησιωτικές Περιφέρειες πρέπει να είναι κοινός, εξαιτίας των κοινών χαρακτηριστικών της νησιωτικότητας (μικρό μέγεθος και απομόνωση), παρά τις επιμέρους διαφορές τους, τόσο μεταξύ των Περιφερειών, όσο και στο εσωτερικό τους. Το όραμα για τα νησιά που τίθεται είναι Τα νησιά, κοινωνίες των 365 ημερών με ανταγωνιστικές δραστηριότητες και μια μοναδική ποιότητα ζωής βασισμένα στο μοναδικό φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον και αφορά τη λεγόμενη ελκυστικότητα των νησιών. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

23 Η ανάγκη για βελτίωση της ελκυστικότητας των νησιών για οικονομικές δραστηριότητες και κατοικία θα πρέπει να βασίζεται στην αξιοποίηση των συγκριτικών τους πλεονεκτημάτων: το ιδιαίτερο πλούσιο φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο των νησιών πρέπει να αξιοποιηθεί με τέτοιο τρόπο που να καλύπτει ανάγκες της παγκόσμιας κοινωνίας ενσωματώνοντας κεφάλαιο και γνώση. Επομένως η ανάπτυξη τεχνογνωσίας και καινοτομιών που να αξιοποιούν τους πόρους αυτούς είναι προϋπόθεση της επίλυσης του λεγόμενου νησιωτικού προβλήματος. Ταυτόχρονα, η αναπτυξιακή στρατηγική για τον νησιωτικό χώρο πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τη γενικότερη στρατηγική της ΕΕ προσαρμοσμένη στα ιδιαίτερα της χαρακτηριστικά του νησιωτικού χώρου. Με δεδομένο ότι η αναπτυξιακή στρατηγική Ευρώπη 2020 συνοψίζεται στο τρίπτυχο "εξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς μεγέθυνση", η πρόταση για τον νησιωτικό χώρο εστιάζεται κατ' αντιστοιχία στο τρίπτυχο " ποιοτικά, πράσινα και ίσων ευκαιριών νησιά" που αναλύεται ως εξής: - ποιοτικά νησιά - πράσινα νησιά - νησιά ίσων ευκαιριών. Με βάση αυτούς τους άξονες προτείνονται τρεις Θεματικοί Στόχοι: 1. Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των νησιών στους τομείς του τουρισμού, της γεωργίας και στον χώρο των μικρομεσαίων μεταποιητικών επιχειρήσεων μέσω της ενίσχυσης της ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών. Ο όρος «ποιότητα» για τα νησιά συνδέεται με την αξιοποίηση των ιδιαίτερων τοπικών αναπτυξιακών δυνατοτήτων κάθε νησιού και με τη διασύνδεση του τουρισμού, της γεωργίας αλλά και της μικρής μεταποίησης με τις τοπικές πρώτες ύλες και με το τοπικό φυσικό και πολιτισμικό κεφάλαιο. 2. Προστασία του περιβάλλοντος και προώθηση της αποδοτικότητας των πόρων με ταυτόχρονη βελτίωση του οικολογικού αποτυπώματος. Ο όρος «πράσινα νησιά» συνδέεται με την προστασία και ανάδειξη του περιβάλλοντος και με τη βελτίωση της αποδοτικότητας των περιορισμένων φυσικών πόρων. 3. Αντιμετώπιση των επιπτώσεων της νησιωτικότητας που ενισχύουν τον οικονομικό και κοινωνικό αποκλεισμό. 4. Επιπλέον αναγνωρίζεται ο ρόλος της χωρικής διακυβέρνησης, με δυνατότητα αξιοποίησης νέων εργαλείων για ολοκληρωμένο σχεδιασμό όπως οι «Ολοκληρωμένες Χωρικές Επενδύσεις» - ITI και η «Τοπικά Οδηγούμενη Ανάπτυξη» - CLLD (σε επίπεδο νησιού ή ομάδας μικρών νησιών) με πολυτομεακές παρεμβάσεις (διαρθρωτικά ταμεία + χρηματοδοτικά εργαλεία) σε επίπεδο νησιού περιφέρειας νησιωτικής χώρας ανάλογα με το είδος της παρέμβασης και Ολοκληρωμένης Διαχείριση Παράκτιου / Νησιωτικού Χώρου για καλύτερη διαχείριση των περιορισμένων και ευαίσθητων πολιτιστικών πόρων και οικοσυστημάτων Το Περιφερειακό Πλαίσιο Σύμφωνα με το ΣΧΕΔΙΟ ΑΝΑΠΤΥΞΙΑΚΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΣΜΟΥ ΓΙΑ ΤΗ ΠΕΡΙΟΔΟ της ΠΒΑ, με βάση τη συνοπτική ανάλυση και αποτύπωση των αναπτυξιακών χαρακτηριστικών της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, τη διαχρονική εξέλιξή τους σε σχέση με τα αντίστοιχα χαρακτηριστικά της Χώρας και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, λαμβάνοντας υπόψη και τις επιπτώσεις της χρηματοοικονομικής κρίσης και παραγωγικής ύφεσης της Χώρας στη νησιωτική Περιφέρεια του Βορείου Αιγαίου, στο πλαίσιο της Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

24 προοπτικής για τη νέα προγραμματική περίοδο και σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Πολιτική Συνοχής, ο Στρατηγικός αναπτυξιακός Στόχος της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για τη νέα προγραμματική περίοδο διαμορφώνεται ως εξής: «Αναστροφή της φθίνουσας αναπτυξιακής πορείας των νησιών της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου και επιδίωξη της πραγματικής οικονομικής και κοινωνικής σύγκλισης με τις αναπτυγμένες περιφέρειες της Ε.Ε., διασφαλίζοντας τις προϋποθέσεις εσωτερικής και εξωτερικής χωρικής και κοινωνικής συνοχής και της ιδιαίτερης φυσιογνωμίας κάθε νησιού». Ο στόχος αυτός, πρέπει να προσαρμοστεί στην εθνική και νησιωτική στρατηγική και σύμφωνα και με όσα έχουν ήδη αναπτυχθεί παραπάνω διακρίνεται σε πέντε θεματικές ομάδες ανάλυσης και δράσης: Ανταγωνιστικότητα, εξωστρέφεια, καινοτομία και έρευνα Περιβάλλον (που περιλαμβάνει ΑΠΕ, βιοπικιλότητα και φυσικούς πολιτισμικούς πόρους της Περιφέρειας) Βασικά δίκτυα υποδομών Απασχόληση, δια βίου μάθηση, κοινωνική ένταξη και καταπολέμηση φτώχειας (κοινωνική οικονομία) Χωρική διακυβέρνηση Στην επόμενη ενότητα αναπτύσσονται οι θεματικές αυτές ομάδες. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

25 5. Θεματικοί άξονες της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την περίοδο Η ανάλυση των θεματικών ομάδων της ΠΒΑ διαρθρώνεται σε τέσσερις υποενότητες: Επισκόπηση του άξονα στην Περιφέρεια, με έμφαση σε θετικά παραδείγματα και σε αδυναμίες. Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Επισημαίνεται ότι για όλες τις θεματικές ομάδες, στο κυρίως σώμα του κειμένου παρουσιάζονται πολύ λίγα δεδομένα για να σκιαγραφηθεί η υπάρχουσα κατάσταση. Το κυρίως υλικό τεκμηρίωσης δίνεται στα αντίστοιχα Παραρτήματα. 5.1 Ανταγωνιστικότητα, Εξωστρέφεια, Καινοτομία, Έρευνα Για τη συγκεκριμένη θεματική ομάδα, η ανάλυση των παραγωγικών κλάδων και της προστιθέμενης αξίας που έχει προηγηθεί (ενότητα 2) οδηγεί την ανάλυση στις επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε αυτές τις δραστηριότητες που χαρακτηρίστηκαν ως δυναμικές παραγωγικές δραστηριότητες και επομένως η ανάλυση αφορά επιχειρήσεις που ασχολούνται με μεταποίηση (κυρίως αγροδιατροφικών προϊόντων), τουρισμό πολιτισμό αλλά και επιχειρήσεις της λεγόμενης «ψηφιακής οικονομίας» Μεταποίηση αγροδιατροφικός τομέας Όσον αφορά στην αγροτική παραγωγή και στη μεταποίηση αγροδιατροφικών προϊόντων, ο πρωτογενής τομέας (γεωργία, κτηνοτροφία και αλιεία), είναι σημαντικός για την Περιφέρεια, τόσο όσον αφορά στην κάλυψη γης, όσο και στην απασχόληση και στην παροχή εισοδημάτων. Ταυτόχρονα, πολλά από τα προϊόντα αυτά είναι αναπόσπαστο μέρος του τοπικού πολιτισμού και της τοπικής ταυτότητας των κατοίκων της Περιφέρειας. Τα σημαντικότερα προϊόντα είναι: Ελαιόλαδο (σε Λέσβο, Σάμο, Χίο, Ικαρία και λιγότερο σε Λήμνο), Κτηνοτροφικά προϊόντα, κυρίως τυροκομικά (σε όλα τα νησιά), Οίνος (σε Σάμο και Λήμνο κυρίως, αλλά και στα υπόλοιπα νησιά), Μαστίχα και προϊόντα μαστίχας (στη Χίο), Ούζο (στη Λέσβο κυρίως, αλλά και στα υπόλοιπα νησιά), Εσπεριδοειδή και χυμοί (στη Χίο), Αλιεύματα και προϊόντα ιχθυοκαλλιεργειών (σε όλα τα νησιά), Λοιπά, κυρίως νωπά προϊόντα. Τα χαρακτηριστικά της αγροτικής παραγωγής στην Περιφέρεια (αναλυτικά στο Παράρτημα) και τα δεδομένα χαρακτηριστικά της νησιωτικότητας (μικρό μέγεθος και απομόνωση), δημιουργούν ένα ιδιαίτερο επιχειρηματικό περιβάλλον για τις επιχειρήσεις (ιδιωτικές και συνεταιριστικές) μεταποίησης και γενικότερα του αγρο-διατροφικού τομέα στα νησιά. Από τη μια, η παραγωγή σε μεγάλη κλίμακα δεν είναι εφικτή, τα μεταφορικά κόστη είναι σημαντικά και η μεταφορά γνώσης και τεχνολογίας δυσχερής, ενώ από την άλλη υπάρχει πλούσιο υλικό προϊόντων (πολλά μικρής κλίμακας παραγωγής) που θα μπορούσαν να βρουν μικρές, εξειδικευμένες αγορές, αλλά και πολλά έντονα συμβολικά χαρακτηριστικά εξαιτίας της απομόνωσης της περιοχής και των υψηλής συμβολικής αξίας Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

26 που έχουν τα νησιά του Αιγαίου γενικά στην Ελλάδα και στον κόσμο, στην που προσδίδουν σε πολλά από τα προϊόντα αυξημένη ιδιοτυπία. Έτσι, υπάρχουν ορισμένες επιχειρήσεις (ιδιωτικές και συνεταιριστικές) του αγροδιατροφικού τομέα που έχουν επιτύχει σημαντικό βαθμό εξωστρέφειας, βασιζόμενες κυρίως στην ιδιοτυπία ποιότητα των προϊόντων τους και στα έντονα συμβολικά χαρακτηριστικά που έχουν γενικά τα «τοπικά» προϊόντα και κυρίως τα προϊόντα από νησιά του Αιγαίου. Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Η στρατηγική για τη μεταποίηση στα αγροδιατροφικά προϊόντα θα πρέπει να λάβει υπόψη της τα χαρακτηριστικά της περιοχής και των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτή. Αν και ο γενικός στόχος δεν μπορεί να είναι παρά η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων με την ενσωμάτωση καινοτομιών σε όλη τη διαδικασία παραγωγής και διακίνησης προϊόντων, ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί στη δημιουργία προϊόντων και υπηρεσιών με υψηλή προστιθέμενη αξία για επιχειρήσεις που αξιοποιούν τοπικούς φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους. Απαιτείται μια ολιστική προσέγγιση, προσδιορίζοντας τον δρόμο για την εμπορική ανάπτυξη της έρευνας και της καινοτομίας, που θα παρέχει στρατηγικές τεχνογνωσίας για τις ανάγκες και τις ευκαιρίες της αγοράς και κινητοποίηση των φορέων καινοτομίας της διατροφικής αλυσίδας σε όλη την περιφέρεια, ώστε να επιτρέπεται στις επιχειρήσεις της περιφέρειας και τα προϊόντα τους να αποκτήσουν ένα ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στις παγκόσμιες αγορές. Καθώς ο συγκεκριμένος τομέας κατατάσσεται για την ΠΒΑ στους κλάδους που μπορούν να χαρακτηριστούν ως άμεσα εξαγωγικοί και φέρνουν εισοδήματα στην Περιφέρεια από πώληση προϊόντων ή υπηρεσιών ή σε αυτούς που μπορεί να μην είναι άμεσα εξαγωγικοί, αλλά που η παραγωγή τους καλύπτει τοπικές ανάγκες που σε διαφορετική περίπτωση θα καλύπτονταν από εισαγωγές, η ενίσχυση επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτόν θα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα για την ΠΒΑ, με την προϋπόθεση της χρήσης του τοπικού κεφαλαίου με στόχο τη μακροπρόθεσμη διατήρηση του και όχι τη βραχυπρόθεσμη κατανάλωση του και η επιδίωξη τοπικών συνεργασιών συνεργειών με άλλες επιχειρήσεις του ίδιου κλάδου και τομέα και με επιχειρήσεις άλλων τομέων. Ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα σε αυτό το πλαίσιο είναι η σύνδεση της μεταποίησης με την πρωτογενή παραγωγή, καθώς μια εστίαση στην ποιότητα δεν μπορεί να υλοποιηθεί αποτελεσματικά με παρεμβάσεις μόνο στη μεταποίηση, αλλά απαιτούνται και παρεμβάσεις στην καλλιέργεια εκτροφή, ανάλογα με το προϊόν. Τέτοιου είδους παρεμβάσεις θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν ενδεικτικά δράσεις όπως προγράμματα ολοκληρωμένης διαχείρισης προϊόντων με συμμετοχή παραγωγών και μεταποιητών, ομάδες παραγωγών για συστήματα ποιοτικής διαχείρισης από το «χωράφι στο ράφι», συνδυασμένα με ειδικά μέτρα ενίσχυσης παραγωγής ποιοτικών, νέων, μοναδικών, μεσογειακών προϊόντων διατροφής, από μοναδικές πρώτες ύλες προέλευσης Β. Αιγαίου, ελκυστικών στην παγκόσμια αγορά.. Στην περίπτωση αυτή ο στρατηγικός περιφερειακός στόχος είναι νέα, καινοτόμα, τοπικά προϊόντα τροφίμων, χρησιμοποιώντας ως όχημα προώθησης τους την μεσογειακή διατροφή κάτω από την ομπρέλα, και το σύνθημα «ΠΙΣΩ ΣΤΟ ΜΕΛΛΟΝ» προϊόντα. Τα υπό σχεδιασμό προϊόντα ( στο τραπέζι ) θα παράγονται από μοναδικές πρώτες ύλες της περιφέρειας (από το χωράφι), οι οποίες δεν έχουν χρησιμοποιηθεί συστηματικά τα τελευταία 30 χρόνια, αλλά είχαν χρησιμοποιηθεί στο παρελθόν για αιώνες ευρέως ως κύρια διατροφική πηγή ( πρώτες ύλες ή τα ίδια ως τρόφιμα), λόγω του χαμηλού κόστους τους, για τη διατροφή των κατοίκων της χαμηλής και της μεσαίας τάξης όπως όσπρια, σιτηρά, λαχανικά κ.α. (στο πλαίσιο της μεσογειακής Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

27 διατροφής τους). Η αναζωογόνηση των εν λόγω τοπικών, παραδοσιακών προϊόντων είναι μία από τις προτεινόμενες τομεακές στρατηγικές αυτού του σχεδίου, και ανταποκρίνεται στο σύνθημα προϊόντα με " Πίσω στο μέλλον " καταγωγή. Παραδείγματα αυτής της ολιστικής προσέγγισης αποτελούν τα αρτοσκευάσματα από σιτάρι μαυραγάνι της Λήμνου, οι τοπικές φάβες Λήμνου, Σάμου, τα ντοματάκια Σάμου κ.α. Ο στρατηγικός στόχος είναι παλιά προϊόντα τροφίμων, από μοναδικές τοπικές πρώτες ύλες, εκ νέου - παραγόμενα με τη νέα, σύγχρονη, τεχνολογία προωθούμενα στην ελληνική και διεθνή αγορά ως «νέα», καινοτόμα προϊόντα διατροφής. Αυτά τα μέτρα ή άλλα παρόμοιων στόχων ως σήμερα χρηματοδοτούνται από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Αγροτικής Ανάπτυξης (ΕΤΑΑ) σε εθνικό επίπεδο. Η εκπόνηση τέτοιων περιφερειακών ή τοπικών μέτρων ειδικά για την ΠΒΑ θα ήταν ιδιαίτερα χρήσιμη για την επόμενη προγραμματική περίοδο. Άλλες δράσεις που αφορούν κατά κύριο λόγο μονάδες μεταποίησης και άλλες παραγωγικές μονάδες στην ΠΒΑ και που περιλαμβάνονται και στο αντίστοιχο Παραδοτέο για τις δράσεις «έξυπνης εξειδίκευσης» θα μπορούσαν έτσι να περιλαμβάνουν ολοκληρωμένα προγράμματα καινοτομίας εστιασμένα θεματικά σε ένα προϊόν υπηρεσία ή γεωγραφικά σε μια περιοχή. Τέτοια ολοκληρωμένα προγράμματα θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν: (α) εστιασμένη έρευνα με βάση τις ανάγκες της επιχείρησης, (β) εφαρμογή της έρευνας σε δραστηριότητες και αγορές (που θα περιλαμβάνει κατά περίπτωση και εξοπλισμό και υποδομές των επιχειρήσεων), (γ) Εξωστρέφεια για την επιχείρηση, το κλάδο ή την περιοχή κατά περίπτωση. Σε τέτοια Ολοκληρωμένα Προγράμματα τα πλεονεκτήματα είναι η εστίαση (θεματική ή χωρική) και η αυξημένη αποτελεσματικότητα των πόρων που επενδύονται. Ταυτόχρονα στόχος θα πρέπει να είναι η συνεργασία επιχειρήσεων διαφορετικών κλάδων για την επίτευξη συνεργειών στα πλαίσια της ευρύτερης στρατηγικής, με π.χ. συνεργασία επιχειρήσεων μεταποίησης με τουριστικές επιχειρήσεις ή επιχειρήσεις παροχής υπηρεσιών. Υπενθυμίζεται ότι οι δράσεις επιχειρηματικότητας και έξυπνης εξειδίκευσης είναι οριζόντιες στις υπόλοιπες θεματικές ομάδες για το σχεδιασμό τια την ΠΒΑ στην επόμενη προγραμματική περίοδο και άρα οι επιμέρους στρατηγικές μπορεί να διασταυρώνεται θεματικά και χωρικά. Τέλος, όπως έχει επισημανθεί ήδη στο αντίστοιχο Παραδοτέο για τις δράσεις «έξυπνης εξειδίκευσης», προέκυψαν διαφορετικές ανάγκες και προτεραιότητες των επιχειρήσεων της Περιφέρειας όσον αφορά σε δράσεις καινοτομίας σε σχέση με το μέγεθος τους: πολλές μεγαλύτερες επιχειρήσεις έχουν ήδη εικόνα του τι χρειάζονται και που μπορούν να το βρουν και ζητούν δράσεις που να είναι ευέλικτες και να τους προσφέρουν την ευκαιρία να αξιοποιήσουν τα ήδη υπάρχοντα δίκτυα τους. Αντίθετα, οι μικρότερες επιχειρήσεις δεν έχουν την ίδια εικόνα και οι ανάγκες τους σε άμεση πληροφόρηση σχετικά με του που μπορούν να βρουν προϊόντα ή υπηρεσίες που θα τις βοηθούσαν είναι πολύ μεγάλες. Διαφορετικού τύπου δράσεις θα ήταν έτσι πολύ καλύτερα προσαρμοσμένες στην πραγματικότητα της ΠΒΑ και των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτή: περισσότερο ευέλικτες για τις μεγαλύτερες επιχειρήσεις (όπως π.χ. δράσεις τύπου «κουπόνια καινοτομίας») και περισσότερο δομημένες που θα Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

28 συνδυάζονται και με «διάγνωση» της επιχείρησης πριν την υλοποίηση της δράσης από ειδικούς συμβούλους Τουρισμός Πολιτισμός Η συνολική έκταση των νησιών της ΠΒΑ ανέρχεται σε τ. χλμ. Και 1335 χλμ. ακτογραμμής μεγάλης ποικιλίας που σχηματίζει μεγάλους και μικρούς κόλπους (Γέρας, Καλλονής, Μούδρου) στα μεγάλα νησιά και ποικιλία μικροσυμπλεγμάτων όπως στους Φούρνους. Παρ όλες τις πιέσεις που δέχονται οι κεντρικότερες παραλίες, η ποιότητα της θάλασσας παραμένει υψηλή όπως φανερώνει ο μεγάλος αριθμός με το διακριτικό σήμα της «γαλάζιας Σημαίας». Οι πολιτιστικοί πόροι στα νησιά της ΠΒΑ είναι πολλοί και μεγάλης ποικιλίας, με πολλές χιλιάδες επισκέπτες κάθε χρόνο. Ο οικιστικός πλούτος είναι επίσης πολύ σημαντικός, με 37 συνολικά οικισμούς χαρακτηρισμένους ως παραδοσιακούς. Όσον αφορά στην προσφορά τουριστικών υπηρεσιών, η σύγκριση ξενοδοχειακών και μη κλινών προκύπτει ότι έχουμε τρεις κατηγορίες νησιών. Στην πρώτη κατηγορία, ανήκουν η Σάμος και η Λήμνος και είναι τα νησιά που έχουν περισσότερες ξενοδοχειακές κλίνες. Στην δεύτερη κατηγορία, ανήκουν η Ικαρία, η Λέσβος και η Χίος και είναι τα νησιά όπου υπάρχουν περισσότερες μη ξενοδοχειακές κλίνες, και η τρίτη κατηγορία όπου ανήκουν τα μικρά νησιά, στα οποία συνήθως υπάρχει το ένα είδος κλινών, και ο δείκτης παίρνει μηδενική τιμή. Η Περιφέρεια Β. Αιγαίου αρχίζει να αναπτύσσεται τουριστικά τη δεκαετία του 1990, ακολουθώντας τους ρυθμούς ανάπτυξης των λοιπών νησιωτικών περιοχών της χώρας. Η αυξητική τάση καταγράφεται στα στοιχεία προσφοράς κλινών (ΕΣΥΕ) στα συλλογικού τύπου καταλύματα (κατά βάση ξενοδοχειακά και μη συμπεριλαμβανομένων των ενοικιαζόμενων δωματίων) που κυμαίνεται από το 1971, σε το 1981, το 1991, το 2011 για να καταλήξει με βάση τα διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία του 2011 στις κλίνες, σημειώνοντας εντατικότατους ρυθμούς ανάπτυξης της τάξης σχεδόν του 100% σε βάθος δεκαετίας. Παρά ταύτα, η τουριστική ανάπτυξη δεν κατανέμεται ομοιόμορφα στους τρείς νομούς της Περιφέρειας. Ενδεικτικά το 2010, ο Ν. Σάμου καταγράφει ποσοστά πληρότητας της τάξης του 45% και ποσοστό διανυκτερεύσεων 1,2% επί του συνόλου της χώρας. Ο Ν. Λέσβου ακολουθεί με μικρές αποκλίσεις (πληρότητα 34,7% και ποσοστό 0,7% στο σύνολο των εθνικών διανυκτερεύσεων), ενώ την ίδια χρονιά ο Ν. Χίου με ποσοστά πληρότητας 32,2% συμβάλει μόλις στο 0,2% των εθνικών διανυκτερεύσεων. Λαμβάνοντας υπόψη τις επιμέρους τάσεις, εκτιμάται ότι το 2010 υπήρχαν μόλις 407 ξενοδοχειακές μονάδες στο σύνολο της Περιφέρειας, ενώ ο αντίστοιχος αριθμός δευτερευόντων τουριστικών καταλυμάτων (κυρίως ενοικιαζόμενων δωματίων) ήταν σχεδόν τετραπλάσιος (1.662). Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι σχεδόν το ήμισυ του αριθμού των διαθέσιμων κλινών της Περιφέρειας ανήκει σε ξενοδοχειακές μονάδες ( κλίνες σε ξενοδοχειακά καταλύματα έναντι κλινών σε δευτερεύοντα), από τις οποίες μόλις το 19% ανήκει μονάδες υψηλότερης κατηγορίας (4* και 5*). Τα συγκεκριμένα ευρήματα συνηγορούν σε μια εικόνα μεγάλης διασποράς αλλά μικρής συγκέντρωσης κλινών, απόρροια της ύπαρξης κατά πλειονότητα μικρών και μεσαίων μονάδων φιλοξενίας. Η λεπτομερής ανάλυση των στοιχείων μηνιαίων αφίξεων αναδεικνύει στο σύνολο της Περιφέρειας φαινόμενα υψηλής εποχικότητας. Η εξαγωγή συμπερασμάτων όμως δεν είναι ασφαλής, δεδομένου ότι η περιοχή χαρακτηρίζεται από μεγάλο αριθμό παραθεριστικών κατοικιών και τουρίστες που επισκέπτονται φίλους και Οικογένεια (VFF). Η ανάλυση των οικονομικών αποδόσεων των παραγωγικών κλάδων της Περιφέρειας καταδεικνύει την υπεροχή του τριτογενή τομέα, μεταξύ των οποίων και ο τουρισμός. Η Ακαθάριστη Προστιθέμενη Αξία των δραστηριοτήτων υπηρεσιών παροχής καταλύματος Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

29 και υπηρεσιών εστίασης στο σύνολο της Περιφέρειας ανέρχεται για το 2010 μόλις στο 2,45% της αντίστοιχης εθνικής (με συμμετοχή 45% του Ν. Λέσβου, 35% του Ν. Σάμου και 20% του νομού Χίου). Από πλευράς απασχόλησης, ο κλάδος υποστηρίζει σε επίπεδο Περιφέρειας θέσεις εργασίας (αυτοαπασχολούμενων και μισθωτών), μέγεθος που αντιστοιχεί στο 2% του εθνικού αντιστοίχου. Το τουριστικό προϊόν της Περιφέρειας Β. Αιγαίου χαρακτηρίζεται από πλειάδα και ποικιλία φυσικών και πολιτισμικών πόρων. Αξιοσημείωτη παράμετρο για τις δυνατότητες περαιτέρω τουριστικής ανάπτυξής του αποτελεί το γεγονός ότι κανένας από τους συμπεριλαμβανόμενους νομούς (με εξαίρεση ίσως ορισμένων περιοχών της Σάμου) δεν διατρέχει άμεσο κίνδυνο κορεσμού σε επίπεδο δομημένου ή ανθρώπινου περιβάλλοντος. Η φέρουσα ικανότητα της περιοχής επηρεάζεται κυρίως από θέματα επάρκειας και υπέρβασης των καταναλώσεων νερού, ενώ η εξασφάλιση της ποιότητας του δεν είναι πάντα δεδομένη. Σημαντική λειτουργική παράμετρο αποτελεί και η διαχείριση λυμάτων και αποβλήτων (συμπεριλαμβανομένης της ανακύκλωσης), παρόλο που έχει σημειωθεί σημαντική πρόοδος τα τελευταία χρόνια. Τέλος, η περιοχή παρουσιάζει φαινόμενα αλλαγής χρήσεων γης και αλλοίωσης του φυσικού τοπίου τα οποία οφείλονται συχνά σε παράνομη δόμηση, απαλλοτριώσεις αλλά και πυρκαγιές. Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Η στρατηγική για τον τουρισμό επίσης να λάβει υπόψη της τα χαρακτηριστικά της περιοχής και των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτή. Αν και πάλι ο γενικός στόχος δεν μπορεί να είναι παρά η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων με την ενσωμάτωση καινοτομιών σε όλη τη διαδικασία παραγωγής και διακίνησης προϊόντων, ιδιαίτερη έμφαση θα πρέπει να δοθεί στη δημιουργία προϊόντων και υπηρεσιών με υψηλή προστιθέμενη αξία για επιχειρήσεις που αξιοποιούν τοπικούς φυσικούς και πολιτιστικούς πόρους. Καθώς ο συγκεκριμένος τομέας κατατάσσεται για την ΠΒΑ στους κλάδους που μπορούν να χαρακτηριστούν ως άμεσα εξαγωγικοί και φέρνουν εισοδήματα στην Περιφέρεια, η ενίσχυση επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτόν θα πρέπει να αποτελέσει προτεραιότητα για την ΠΒΑ, με την προϋπόθεση της χρήσης του τοπικού κεφαλαίου με στόχο τη μακροπρόθεσμη διατήρηση του και όχι τη βραχυπρόθεσμη κατανάλωση του και η επιδίωξη τοπικών συνεργασιών συνεργειών με άλλες επιχειρήσεις του ίδιου κλάδου και τομέα και με επιχειρήσεις άλλων τομέων. Ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα σε αυτό το πλαίσιο είναι η σύνδεση της με άλλες επιχειρήσεις της περιοχής, είτε μονάδες μεταποίησης ή άλλες παραγωγικές μονάδες στην ΠΒΑ που προσφέρουν υπηρεσίες σε ολοκληρωμένα προγράμματα καινοτομίας ή δράσης εστιασμένα θεματικά σε ένα προϊόν υπηρεσία ή γεωγραφικά σε μια περιοχή. Τέτοια ολοκληρωμένα προγράμματα θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν: (α) εστιασμένη έρευνα με βάση τις ανάγκες της επιχείρησης, (β) εφαρμογή της έρευνας σε δραστηριότητες και αγορές (που θα περιλαμβάνει κατά περίπτωση και εξοπλισμό και υποδομές των επιχειρήσεων), (γ) Εξωστρέφεια για την επιχείρηση, το κλάδο ή την περιοχή κατά περίπτωση Επιχειρήσεις, καινοτομία, ψηφιακή οικονομία και έξυπνη εξειδίκευση Όσον αφορά στις χρηματοδοτήσεις των επιχειρήσεων της Περιφέρειας, στην λεγόμενη ψηφιακή οικονομία κατά την προγραμματική περίοδο υπήρξαν δύο τομεακά Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

30 επιχειρησιακά προγράμματα που χρηματοδότησαν δράσεις τόσο εσωστρεφείς όσο και εξωστρεφείς: Το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Διοικητική Μεταρρύθμιση » χρηματοδοτείται από πόρους του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου (ΕΚΤ) και έχει ως στόχο την Ενίσχυση των θεσμικών δυνατοτήτων και της αποτελεσματικότητας των δημοσίων διοικήσεων. Η συνολική δημόσια δαπάνη του προγράμματος ανέρχεται σε Το Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Ψηφιακή Σύγκλιση » χρηματοδοτείται από πόρους του Ευρωπαϊκού Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ) με στόχο την ανάδειξη των αναπτυξιακών κατευθύνσεων και την εξειδίκευση της στρατηγικής, των μέσων και των παρεμβάσεων για την αποδοτική και βιώσιμη αξιοποίηση των Τεχνολογιών Πληροφορικής και Επικοινωνιών (ΤΠΕ). Ο συνολικός προϋπολογισμός του προγράμματος ανέρχεται σε εκ των οποίων τα εκχωρήθηκαν προς εξειδίκευση και αξιοποίηση στο Π.Ε.Π Νοτίου Αιγαίου. Στο Βόρειο Αιγαίο δεν υπήρξε καμία εκχώρηση. Τα τομεακά αυτά προγράμματα παρουσιάζουν δύο βασικά μειονεκτήματα όσον αφορά την ενίσχυση της επιχειρηματικότητας. Το πρώτο είναι ότι τα προγράμματα αυτά απευθύνονται κατά κύριο λόγο σε διαχειριστικά επαρκείς φορείς του δημοσίου τομέα. Η ενίσχυση του ιδιωτικού πραγματοποιείται με έμμεσο τρόπο μιας και η βελτίωση των διοικητικών διαδικασιών καθώς και η ανάπτυξη ολοκληρωμένων Πληροφοριακών Συστημάτων και ηλεκτρονικών υπηρεσιών βελτιώνουν τόσο τη ζωή των πολιτών όσο και τις συνθήκες συνεργασίας των επιχειρήσεων με τους δημόσιους φορείς. Η επιτάχυνση της απόδοσης της δικαιοσύνης, η παροχή με ηλεκτρονικό τρόπο βεβαιώσεων και δικαιολογητικών προς τους πολίτες και τις επιχειρήσεις προάγουν και βελτιώνουν τις συνθήκες παραγωγής και ανάπτυξης της Χώρας. Εξαίρεση αποτελεί η μικρή χρηματοδότηση που δόθηκε μέσω κρατικών ενισχύσεων και Ψηφιακής Σύγκλισης αλλά στοχευόμενα στους τομείς Digi-lodge, E-Security, Digi-retail και Digi-content. Το δεύτερο μειονέκτημα είναι ότι δυστυχώς, η αρνητική εμπειρία στο θέμα των απορροφήσεων αποτυπώνεται και στα δύο αυτά τομεακά προγράμματα. Ενώ και τα δύο προγράμματα έχουν υλοποιήσει τους στόχους σε επίπεδο σχεδιασμού και εντάξεων, στο κομμάτι των νομικών δεσμεύσεων και των πραγματικών δαπανών βρίσκονται αρκετά πίσω από τα υπεσχημένα και τα όσα ορίζουν οι αντίστοιχοι δείκτες. Προκύπτει επομένως το συμπέρασμα ότι και η όποια σχεδιασμένη, έμμεση, επιρροή των προγραμμάτων στην επιχειρηματικότητα δεν έγινε αντιληπτή μιας και δεν έχουν μπορέσει μέχρι σήμερα να υλοποιηθούν τα έργα εκείνα, τα αποτελέσματα των οποίων θα οδηγούσαν σε μια βελτίωση των συνθηκών και των προϋποθέσεων για την υλοποίηση του αναπτυξιακού οράματος της επιχειρηματικότητας που αποτελεί και δέσμευση στην επόμενη περίοδο Όσον αφορά στον αναπτυξιακό νόμο, ο αριθμός και το συνολικό ποσό των επενδύσεων που έχουν ενταχθεί είναι εντυπωσιακά σε σχέση με την κατάσταση των επιχειρήσεων στην ΠΒΑ. Συνολικά, έχουν ενταχθεί στις 2 τελευταίες περιόδους εφαρμογής 219 επιχειρήσεις, 114 σε μεταποίηση και 105 σε τριτογενή τομέα (κυρίως τουρισμό), με συνολικό ύψος επενδύσεων ,83, περίπου 40% σε σχέδια μεταποίησης και το υπόλοιπο σε τουρισμό. Παρά τα φαινομενικά αυτά εντυπωσιακά νούμερα, τα πραγματικά αποτελέσματα φαίνεται να μην αντανακλούν ποιοτικά ανάλογο αποτέλεσμα (να σημειωθεί ότι ένας άγνωστός ακόμη αριθμός σχεδίων δεν έχει υλοποιηθεί ακόμη). Γενικά, όσον αφορά στην καινοτομία και τη διείσδυση της στις επιχειρήσεις του Βορείου Αιγαίου, πρόσφατη μελέτη (Skalkos et al., 2012) μελέτησε την επίδοση των επιχειρήσεων στα 4 βασικά επίπεδα καινοτομίας ήτοι: οργανωτικής (πρώτο επίπεδο) - μάρκετινγκ Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

31 (δεύτερο επίπεδο) - διαδικασίας (τρίτο επίπεδο) - νέων προϊόντων (τέταρτο επίπεδο). Τα ευρήματα δείχνουν ότι αν και ορισμένες επιχειρήσεις καινοτομούν μερικά στο επίπεδο παραγωγής νέων προϊόντων, υστερούν στην καινοτομία οργάνωσης και μάρκετινγκ (προώθησης και πώλησης των προϊόντων εκτός περιφέρειας) που είναι και η βάση της πυραμίδας καινοτομικότητας. Η έλλειψη καινοτομικότητας στην βάση καθιστά οποιαδήποτε άλλη προσπάθεια στην κορυφή (παραγωγή νέων προϊόντων) χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα πωλήσεων, ανάπτυξης των επιχειρήσεων, και συνεπώς δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας. Άλλη μελέτη (Skalkos και Bakouros, 2011) επιχείρησε να αντιμετωπίσει το πρόβλημα αυτό με πιλοτική εφαρμογή σε 40 επιχειρήσεις της περιφέρειας ενός μοντέλου τεχνοδιάγνωσης για πολύ μικρές επιχειρήσεις, που είναι και η συντριπτική πλειοψηφία των επιχειρήσεων της περιφέρειας. Το μοντέλο βασίζεται στην εσωτερική ακτινογραφία της επιχείρησης, στον σχεδιασμό ενός προγράμματος μονοετούς ή τριετούς λειτουργίας, βιωσιμότητας και ανάπτυξης της επιχείρησης, με σημαντικά δεδομένα καινοτομικότητας ενσωματωμένα, και την παρακολούθηση, καθοδήγηση εφαρμογής του σχεδίου από την επιχείρηση. Τα αποτελέσματα της μελέτης υπήρξαν ενθαρρυντικά και αποδεικνύουν ότι η εφαρμογή έξυπνων εξειδικεύσεων απαιτούν αποτελεσματικό mentoring σε όλα τα στάδια υλοποίησης των νέων ιδεών διότι το επίπεδο επιχειρηματικότητας σε περιφερειακό επίπεδο υστερεί κατά πολύ του μέσου Ελληνικού και Ευρωπαϊκού μέσου όρου. Μέσα από το γενικό πλαίσιο της ΕΕ για την Έξυπνη Εξειδίκευση κάθε Περιφέρεια θα πρέπει να βασιστεί στα δικά της ιδιαίτερα χαρακτηριστικά (γεωγραφικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτιστικά), ώστε να αξιοποιήσει πιθανά συγκριτικά της πλεονεκτήματα διαμορφώνοντας το δικό της όραμα για τη μελλοντική περιφερειακή της ανάπτυξη. Η ιδιαιτερότητα της ΠΒΑ ο πολυδιασπασμένος νησιωτικός χώρος και η έντονη διαφοροποίηση μεταξύ μεγάλων και μικρών νησιών αλλά ακόμη και εντός των ίδιων των νησιών. Αυτές οι διαφορές και η στενότητα των πόρων (ανθρώπινων και φυσικών) σε κάθε νησί δημιουργούν ένα τελείως διαφορετικό πλαίσιο ανάπτυξης από ότι η ηπειρωτική χώρα. Είναι δύσκολο δηλαδή να επιτευχθούν οικονομίες κλίμακας (λόγω περιορισμού πόρων) και μεγάλες αγορές και επιχειρήσεις (λόγω μικρού πληθυσμού και απομόνωσης). Άρα η ΠΒΑ θα πρέπει να διαμορφώσει μια ειδική στρατηγική και να αξιοποιήσει τα ειδικά και συγκριτικά πλεονεκτήματα των νησιών (πχ μοναδικό και πλούσιο φυσικό περιβάλλον, ειδικά τοπικά παραγόμενα προϊόντα, αξιοποίηση τουριστικά του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντός τους). Όλα αυτά θα πρέπει να ενταχθούν στο πλαίσιο της στρατηγικής «Ευρώπη 2020» πους συνοψίζεται στο τρίπτυχο «έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς μεγέθυνση». Αυτό στο νησιωτικό χώρο μεταφράζεται ως «ποιοτικά, πράσινα και ίσων ευκαιριών νησιά». Σε γενικές αρχές θα πρέπει: να υπάρξει σύνδεση της έρευνας με την τοπική παραγωγή ώστε να δημιουργηθούν καινοτόμα ποιοτικά προϊόντα που θα αναδεικνύουν την ιδιαιτερότητα και τη μοναδικότητα των νησιών με αλλαγή στην οργάνωση των επιχειρήσεων αλλά και στην προώθηση του προϊόντος. Η σύνδεση και αξιοποίηση του Πανεπιστημίου Αιγαίου να αναδειχθεί σε κομβικής σημασίας να υπάρξει επένδυση και στροφή προς εναλλακτικές μορφές ενέργειας και αξιοποίησης των φυσικών πόρων με στόχευση στην ποιότητα αλλά και στη φιλική προς το περιβάλλον τουριστική αξιοποίηση. Η επένδυση σε υποδομές και μεταφορές/δίκτυα ώστε να υπάρξει άρση της απομόνωσης των νησιών και σύνδεση μεταξύ τους ώστε να αυξηθεί η πρόσβαση σε μια μεγαλύτερη τοπική/περιφερειακή αγορά. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

32 Με σκοπό την εφαρμογή πιλοτικών εφαρμογών έξυπνης εξειδίκευσης στον τομέα των τροφίμων, χρησιμοποιώντας ενδογενείς πρώτες ύλες για την παραγωγή των τελικών διατροφικών προϊόντων, μία σύγχρονη, καινοτόμος διαδικασία διοίκησης επιχειρήσεων τροφίμων, κατάλληλης για τις επιχειρήσεις του Βορείου Αιγαίου, έχει αναπτυχθεί και εφαρμόζεται πιλοτικά, τα τελευταία 3 χρόνια σε επιχειρήσεις της Λήμνου. Η εφαρμογή βασίζεται αρχικά στην ανάπτυξη της καινοτομικής κουλτούρας μέσα στις επιχειρήσεις, της οργανωτικής καινοτομίας στην συνέχεια, και μετέπειτα στην παραγωγή καινοτόμων, νέων προϊόντων (τοπικών, μοναδικών brand names προϊόντων). Η εν λόγω εφαρμογή εμφανίζει θετικά αποτελέσματα ήδη και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως καλή πρακτική έξυπνης εξειδίκευσης σε περιφερειακό επίπεδο, και να εφαρμοσθεί σε διευρυμένο επίπεδο σε όλη την περιφέρεια (Skalkos, 2012). Στρατηγικό πλαίσιο τομέα Η στρατηγική για τη λεγόμενη «ψηφιακή οικονομία» καλύπτεται σε μεγάλο βαθμό στο Παραδοτέο Π2 που αφορά στην «έξυπνη εξειδίκευση». Αλλά και εδώ οι δράσεις θα πρέπει να λάβουν υπόψη τα χαρακτηριστικά της περιοχής και των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται σε αυτή στα πλαίσια και πάλι της βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας των επιχειρήσεων με την ενσωμάτωση καινοτομιών σε όλη τη διαδικασία παραγωγής και διακίνησης προϊόντων. Ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα σε αυτό το πλαίσιο είναι η σύνδεση των επιχειρήσεων με άλλες επιχειρήσεις της περιοχής, σε ολοκληρωμένα προγράμματα καινοτομίας ή δράσης εστιασμένα θεματικά σε ένα προϊόν υπηρεσία ή γεωγραφικά σε μια περιοχή. Τέτοια ολοκληρωμένα προγράμματα θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν: (α) εστιασμένη έρευνα με βάση τις ανάγκες της επιχείρησης, (β) εφαρμογή της έρευνας σε δραστηριότητες και αγορές (που θα περιλαμβάνει κατά περίπτωση και εξοπλισμό και υποδομές των επιχειρήσεων), (γ) Εξωστρέφεια για την επιχείρηση, το κλάδο ή την περιοχή κατά περίπτωση Προστασία Του Περιβάλλοντος Και Προώθηση Της Αποδοτικότητας Των Πόρων Βιοποικιλότητα Γενική Επισκόπηση και Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Στην περιφέρεια Β. Αιγαίου το ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο Natura 2000 απαρτίζεται από 16 Ζώνες Ειδικής Προστασίας (ΖΕΠ/SPA) συνολικής έκτασης εκταρίων και 11 Ειδικές Ζώνες Διατήρησης (ΕΖΔ/SCI) συνολικής έκτασης εκταρίων (ΥΠΕΚΑ: Αναλυτικά οι 27 περιοχές προστασίας περιγράφονται στο Παράρτημα. Κύριες πηγές περιβαλλοντικής πίεσης και υποβάθμισης Γενικά, καταγράφεται εκτεταμένη υποβάθμιση των τύπων ενδιαιτημάτων εντός και εκτός ΠΠ. Σε κάποιες περιπτώσεις, οι συνέπειες δεν είναι ακόμα ορατές ή καταγεγραμμένες ώστε να γίνεται λόγος για «περιβαλλοντικές πιέσεις» και δυνητικές απειλές. Οι βασικές πηγές περιβαλλοντικής πίεσης και υποβάθμισης που έχουν καταγραφεί στα νησιά του Β. Αιγαίου είναι οι εξής: Απώλεια και κατακερματισμός ενδιαιτημάτων Υποβάθμιση ενδιαιτημάτων, συμπεριλαμβανομένων των φαινομένων ρύπανσης Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

33 Μεταβολές των αγροτικών συστημάτων και γεωργικές πρακτικές Αλιευτικές πρακτικές. Οικιστική ανάπτυξη και παράνομη δόμηση Το κυνήγι ή/και η λαθροθηρία. Σχεδιασμός και εγκατάσταση μεγάλων ενεργειακών έργων/έργων υποδομών Βιολογικές εισβολές Οι υφιστάμενες πιέσεις σε περιφερειακό επίπεδο και οι παγκόσμιες αλλαγές (κλιματική αλλαγή, αλλαγές χρήσεων γης κ.α.) κρίνεται ότι θα ενταθούν, καθιστώντας επιτακτική την υιοθέτηση δράσεων αντιμετώπισης των απειλών στο άμεσο μέλλον. Αναλυτικά οι πηγές πίεσης δίνονται στο Παράρτημα. Οικοσυστημικές υπηρεσίες (αξίες) και προοπτικές ανάπτυξης Σε περίοδο έντονης οικονομικής κρίσης, όπως αυτή που διανύει η χώρα μας σήμερα, ίσως δεν αποτελεί πολυτέλεια η αξιοποίηση του ευρωπαϊκού οικολογικού δικτύου Natura 2000 αλλά και ευρύτερα, η προσέγγιση των νησιών του Β. Αιγαίου ως ενιαία κοινωνικοοικολογικά συστήματα που διαθέτουν ένα πλούσιο φυσικό και πολιτισμικό-κοινωνικό κεφάλαιο ως βασικό συγκριτικό πλεονέκτημα προς αξιοποίηση στο μέλλον. Ιδιαίτερα στην περίπτωση ενός νησιωτικού συμπλέγματος, όπως αυτό του Β. Αιγαίου, όπου οι περιοχές Natura 2000 καταλαμβάνουν ένα μεγάλο μέρος του, αλλά και όπου τα ίδια τα νησιά αποτελούν απομονωμένα συστήματα σε επίπεδο πόρων, δεν νοείται η διατήρηση του κοινωνικο-οικολογικού κεφαλαίου μόνο εντός περιορισμένων περιοχών. Η στρατηγική διατήρησης θα πρέπει να είναι ενιαία με έμφαση στις ΠΠ. Η υιοθέτηση της οικοσυστημικής προσέγγισης μέσω της ανάλυσης και της αξιολόγησης των οικοσυστημικών υπηρεσιών μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη κατανόηση των οικολογικών συστημάτων και της σύνδεσης τους με τα ανθρώπινα συστήματα, στη διεπιστημονική προσέγγιση των προβλημάτων για μία πιο αποτελεσματική και βιώσιμη διαχείριση καθώς και στην ανάδειξη ευκαιριών ανάπτυξης των εξεταζόμενων κοινωνικοοικολογικών συστημάτων της υπαίθρου (MEA 2005, Carpenter et al. 2006, Oikonomou et al. 2011). Αναλυτικά το πλαίσιο ανάλυσης των οικοσυστημικών υπηρεσιών δίνεται στο παράρτημα. Βιοτικοί Πόροι και Επιχειρηματικότητα στο Β. Αιγαίο Τα ερευνητικά/επιχειρησιακά προγράμματα NAIAS ( ), SMERNA ( ) και BIOBUS ( ) που πραγματοποιήθηκαν κατά την τρέχουσα και προηγούμενη προγραμματική περίοδο, μέσα από παραδείγματα καλών πρακτικών βασισμένων στην αξιοποίηση των τοπικών βιοτικών πόρων, ανέδειξαν τις δυνητικές κρυφές αξίες της βιοποικιλότητας του Β. Αιγαίου, εδραίωσαν συνέργιες ανάμεσα στους αναπτυξιακούς, παραγωγικούς και ερευνητικούς φορείς της περιφέρειας (επιμελητήρια, αναπτυξιακές εταιρίες, αγροτικούς συνεταιρισμούς και Πανεπιστήμιο Αιγαίου), ενώ παράλληλα υποστήριξαν πρωτοβουλίες δημιουργίας δικτύων επιχειρηματικότητας και καινοτομίας. Ειδικότερα, στόχευαν στην ανάπτυξη νέων δικτύων παραγωγής υπεραξιών, νέων προϊόντων και υπηρεσιών και στο σχεδιασμό και προβολή της νέας ταυτότητας των νησιών του Β.Αιγαίου (υπεύθυνα νησιά). Η στρατηγική ανάπτυξης αυτών βασίστηκε: Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

34 στην αριστοποίηση της χρήσης των πλούσιων φυσικών πόρων (π.χ. καλλυντικά ή φαρμακευτικά σκευάσματα από τα υποπροϊόντα της ελαιουργίας) στην εκμετάλλευση και ανάδειξη των μοναδικών φυσικών πόρων (π.χ. Μαστίχα Χίου) στην ανάδειξη αξιοποίηση άυλων και κρυφών πόρων (π.χ. πολιτισμός, περιβάλλον κ.λπ.) στην ευαισθητοποίηση των τοπικών κοινωνικών δρώντων (τοπικών επιχειρηματιών, εμπορικών επιμελητηρίων, τοπικών αρχών και τοπικών κοινοτήτων) σχετικά με αυτούς τους κρυφούς πόρους. Σημαντικά αποτελέσματα, μεταξύ άλλων, που προέκυψαν από τα ευρήματα-έργα των δράσεων που σχετίζονται με τη βιοποικιλότητα και την επιχειρηματικότητα στο Β. Αιγαίο αφορούν: (α) Σήμα Οικο-υπευθυνότητας (β) Καινοτόμα προϊόντα και υπηρεσίες με την αξιοποίηση τοπικών βιοτικών πόρων Αναλυτικά, τα ευρήματα και το πλαίσιο εφαρμογής παρουσιάζονται στο Παράρτημα Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και Εθνικό επίπεδο Το Natura 2000 αποτελεί τον κεντρικό άξονα της ευρωπαϊκής πολιτικής για τη φύση και τη βιοποικιλότητα. Σύμφωνα με την έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (ΕΕ 2009) για ένα μεγάλο αριθμό οικοτόπων και ειδών κοινοτικού ενδιαφέροντος, δεν έχει επιτευχθεί ικανοποιητική κατάσταση διατήρησης, είτε σε εθνικό επίπεδο, είτε σε επίπεδο βιογεωγραφικής περιοχής. Σε εθνικό επίπεδο, με την υιοθέτηση της Οδηγίας 92/43/ΕΟΚ, η οποία συμπληρώνει την Οδηγία για τα πουλιά (Οδηγία 79/409/ΕΟΚ, 2009/147/ΕΟΚ) και από κοινού αποτελούν τη νομική βάση του δικτύου, ολοκληρώθηκε η καταγραφή των τόπων που πληρούν τα σχετικά κριτήρια των Οδηγιών. Πρόσφατα εκδόθηκε ο Ν. 3937/2011 περί «Βιοποικιλότητας και άλλων διατάξεων», στον οποίο δίνεται ο κατάλογος των περιοχών του Δικτύου Natura 2000 και ο χαρακτηρισμός τους ως Ειδικές Ζώνες Διατήρησης ή ως Ζώνες Ειδικής Προστασίας. Επίσης, ιδρύθηκαν 28 Φορείς Διαχείρισης (ΦΔ) ΠΠ οι οποίοι πρόσφατα συγχωνεύτηκαν σε 14 (Ν.4109/2013, άρθρο 8), κανένας εκ των οποίων δεν βρίσκεται στο Β. Αιγαίο. Εκκρεμεί η ψήφιση της Εθνικής Στρατηγικής για τη Βιοποικιλότητα και η ανάθεση της διαχείρισης των περιοχών του δικτύου Natura 2000 (~ 70%) που δεν υπόκεινται στη δικαιοδοσία ΦΔ Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Α. Στρατηγικές Διατήρησης Βιοποικιλότητας Εκπόνηση και έγκριση Ειδικών Περιβαλλοντικών Μελετών (ΕΠΜ) ή Ειδικών Εκθέσεων, ανάλογα με την κατηγορία ΠΠ. Έκδοση Προεδρικών Διαταγμάτων (ΠΔ). Σύσταση Φορέα Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών (ΠΠ), βάσει των προβλέψεων του Ν 3937/2011, με την εμπλοκή βασικών δρώντων της τοπικής κοινωνίας (key actors) στη διαχείριση των ΠΠ και την απρόσκοπτη λειτουργία του ΦΔ. Κατάρτιση/Έγκριση Σχεδίων Διαχείρισης ΠΠ και εφαρμογή τους. Συστηματική παρακολούθηση (monitoring) ειδών και οικοσυστημάτων εκτός ΠΠ. Δημιουργία και απρόσκοπτη λειτουργία υποδομών ex-situ διατήρησης αυτοφυών και καλλιεργούμενων ειδών (π.χ. βοτανικοί κήποι, τράπεζες σπερμάτων και δίκτυα συλλογής, ανταλλαγής και διατήρησης τοπικών ποικιλιών καλλιεργούμενων ειδών). Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

35 Μελέτη των δυνατοτήτων αξιοποίησης ειδών και οικοσυστημάτων των ΠΠ (ecosystem services). Β. Βιοποικιλότητα και παγκόσμιες αλλαγές Διατήρηση/αύξηση δασών ως μέτρο μετριασμού των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής. Πρόληψη πυρκαγιών και διαχείριση καμένων εκτάσεων. Εκτίμηση κινδύνου εξάπλωσης των βιολογικών εισβολών και μέτρα αντιμετώπισης των επιπτώσεών τους. Αποκατάσταση υποβαθμισμένων οικοσυστημάτων. Προστασία εδαφών από τη διάβρωση/ερημοποίηση (π.χ. διατήρηση αναβαθμίδων). Γ. Βιοποικιλότητα και Επιχειρηματικότητα Δημιουργία πλαισίου χαρακτηρισμού και Σήμανση (eco-labeling) προϊόντων και υπηρεσιών προέλευσης προστατευόμενων περιοχών (ΠΠ). Ενίσχυση καινοτόμων προϊόντων βασισμένων στις οικοσυστημικές υπηρεσίες των ΠΠ (παραγωγή, μεταποίηση και προώθηση προϊόντων βιοποικιλότητας). Ανάπτυξη οικο-δικτύων επιχειρηματικότητας (entrepreneurial eco-corridors) με στόχο την ενίσχυση της εξωστρέφειας τους. Υλοποίηση πρωτοβουλιών αειφόρου ανάπτυξης εντός και εκτός ΠΠ (π.χ. δημιουργία καταφυγίων χερσαίων/θαλάσσιων ειδών, θεματικών οικο-πάρκων και σχεδίαση οικοτουριστικών δραστηριοτήτων) Ύδατα Ανασκόπηση της κατάστασης Σε όλες τις προϋπάρχουσες μελέτες, η ποσοτική και ποιοτική εκτίμηση των υδατικών πόρων της Περιφέρειας Β. Αιγαίου έχει προσεγγιστικό χαρακτήρα. Η κύρια αιτία γι αυτό είναι η έλλειψη βασικών δεδομένων, ενώ όσα λίγα υπάρχουν κρίνονται ανεπαρκή και πολλές φορές αμφίβολης αξιοπιστίας. Όπως αναφέρεται στο Σχέδιο Προγράμματος Διαχείρισης των Υδατικών Πόρων της Χώρας (Υπουργείο Ανάπτυξης, Διεύθυνση Υδατικού Δυναμικού και Φυσικών Πόρων, 2003) και στο Εθνικό Πρόγραμμα Διαχείρισης και Προστασίας Των Υδατικών Πόρων (Τεχνική Υποστήριξη της Κεντρικής Υπηρεσίας Υδάτων για την «Κατάρτιση του Μεσοχρόνιου Προγράμματος Προστασίας και Διαχείρισης του Υδατικού Δυναμικού της Χώρας», Υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίας, Και Δημοσίων Έργων, Κεντρική Υπηρεσία Υδάτων, 2008), τόσο οι μελέτες ύδρευσης όσο και άρδευσης και αποστραγγιστικών έργων, πλην ελάχιστων εξαιρέσεων, στηρίζονται σε αυθαίρετες παροχές των πηγών υδροληψίας ή το πολύ σε ελάχιστες μετρήσεις, και χρησιμοποιούν συχνά αυθαίρετους συντελεστές επιφανειακής απορροής, ενώ σχεδόν σε καμιά από αυτές δεν λαμβάνονται υπόψη οι υδρογεωλογικές συνθήκες της περιοχής του έργου. Με βάση την έλλειψη των ανωτέρω στοιχείων είναι πρακτικά δύσκολη η σύνταξη τεκμηριωμένου υδατικού ισοζυγίου. Το προσεγγιστικό υδρολογικό ισοζύγιο για την περιφέρεια Β. Αιγαίου παρουσιάζεται στον πίνακα Πίνακας Υδρολογικό ισοζύγιο ανά νησί Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

36 Πηγή: Στρατηγική Μελέτη Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, Επιχειρησιακό Πρόγραμμα «Κρήτης Νήσων Αιγαίου» Δεν υπάρχουν ακριβή στοιχεία για τη συνολική ζήτηση σε νερό (κυρίως του αρδευτικού νερού). Μια εκτίμηση της ζήτησης σε νερό για την περιφέρεια Β. Αιγαίου, παρουσιάζεται στον πίνακα 4 και καλύπτεται σήμερα, εν μέρει, από τις παρακάτω πηγές: Γεωτρήσεις εκμετάλλευσης του υπόγειου νερού, που έχουν κατασκευαστεί από φορείς του δημοσίου (νομαρχίες, δήμοι, κοινότητες) κυρίως για κάλυψη αναγκών ύδρευσης αλλά υπάρχει και ένας μεγάλος αριθμός γεωτρήσεων από ιδιώτες. Το νερό αυτών των γεωτρήσεων χρησιμοποιείται κατά κύριο λόγο για κάλυψη αναγκών άρδευσης ή μικρών βιομηχανιών και κτηνοτροφίας. Πηγές αποστράγγισης των υπόγειων υδροφορέων. Συναντάται μεγάλος αριθμός μικρών κυρίως πηγών, που καλύπτουν κατά κύριο λόγο υδρευτικές και κατά δεύτερο λόγο αρδευτικές ανάγκες. Αξιοποιείται σήμερα σχεδόν το σύνολο των πηγών αυτών. Λιμνοδεξαμενές και φράγματα. Στα νησιά του Αιγαίου τα τελευταία χρόνια υπάρχει σε εξέλιξη πρόγραμμα μελέτης και κατασκευής λιμνοδεξαμενών και φραγμάτων για την καλύτερη αξιοποίηση του επιφανειακού κυρίως και μέρους του υπόγειου νερού. Ήδη έχει κατασκευαστεί μέρος των λιμνοδεξαμενών και φραγμάτων που έχουν προγραμματιστεί (βλέπε: Κείμενο Διαβούλευσης επί των Προσχέδιων Διαχείρισης των Υδατικών Πόρων των Νησιών του Αιγαίου, ΥΠΑΝ, Πίνακας Ζήτηση νερού (10 6 m 3 /y) ΝΟΜΟΣ ΕΤΟΣ ΥΔΡΕΥΣΗ ΜΑΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ ΑΡΔΕΥΣΗ ΚΤΗΝ/ΦΙΑ ΕΤΟΣ ΣΥΝΟΛΟ ΜΑΙΟΣ - ΣΕΠΤΕΜΒΡ ΙΟΣ ΛΕΣΒΟΥ 7,77 3,29 23,20 2,60 33,57 27,57 ΣΑΜΟΥ 3,25 1,39 7,80 0,40 11,45 9,36 ΧΙΟΥ 3,84 1,62 6,90 0,30 11,04 8,64 * Για την εκτίμηση της συνολικής ζήτησης για την περίοδο Μαΐου-Σεπτεμβρίου λαμβάνεται υπόψη η ετήσια ζήτηση της άρδευσης και τα 5/12 της ζήτησης για κτηνοτροφία. (Πηγή: Τεχνική Υποστήριξη της Κεντρικής Υπηρεσίας Υδάτων για την «Κατάρτιση του Μεσοχρόνιου Προγράμματος Προστασίας και Διαχείρισης του Υδατικού Δυναμικού της Χώρας», Υπουργείο Περιβάλλοντος, Χωροταξίας, Και Δημοσίων Έργων, Κεντρική Υπηρεσία Υδάτων, 2008) Ενδεικτικό της έλλειψης δεδομένων είναι και οι διαφορετικές, σαφώς υπερεκτιμημένες (σε σχέση με αυτές του Πίνακα 4) τιμές των απαιτήσεων ύδρευσης και άρδευσης των νησιών της Περιφέρειας Β. Αιγαίου που παρουσιάζονται στο Κείμενο Διαβούλευσης επί των Προσχέδιων Διαχείρισης των Υδατικών Πόρων των Νησιών του Αιγαίου, ΥΠΑΝ (βλέπε Πίνακα 5). Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

37 Πίνακας Απαιτήσεις Ύδρευσης, Άρδευσης (10 6 m 3 /y) και εκτιμώμενα ελλείμματα (%) ΝΗΣΙΑ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΑΡΔΕΥΣΗΣ [10 6 m 3 /y] ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ ΥΔΡΕΥΣΗΣ [10 6 m 3 /y] ΣΥΝΟΛΙΚΕΣ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ [10 6 m 3 /y] ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΑΡΔΕΥΣΗΣ [%] ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΥΔΡΕΥΣΗΣ [%] ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΑΠΑΙΤΗΣΕΙΣ [%] ΝΟΜΟΣ ΣΑΜΟΥ Σάμος 8,133 6,042 14,176 22,5 21,9 22,2 Ικαρία 2, ,928 0,0 0,0 Φούρνοι 0,028 0,161 0,189 0,4 0,3 0,0 0,3 ΝΟΜΟΣ ΛΕΣΒΟΥ Λέσβος 35,262 9,135 44,398 8,4 1,2 6,9 Λήμνος 4,602 1,688 6,290 5,5 5,5 5,5 Άγιος Ευστράτιος 0,017 0,040 0,058 0,0 0,0 0,0 ΝΟΜΟΣ ΧΙΟΥ Χίος 6,804 4,585 11,390 13,4 7,3 11,0 Ψαρά 0,033 0,033 0,067 0,0 0,0 0,0 Πηγή: Κείμενο Διαβούλευσης επί των Προσχέδιων Διαχείρισης των Υδατικών Πόρων των Νησιών του Αιγαίου, ΥΠΑΝ, Το ποσοστό αξιοποίησης των επιφανειακών νερών είναι μόνο ένα μικρό ποσοστό αυτού των υπόγειων. Η κύρια αιτία είναι η ύπαρξη μικρών υδρολογικών λεκανών και πολλών μικρού μήκους παράκτιων ρεµάτων καθώς επίσης και το μεγάλο κόστος των αντίστοιχων έργων αξιοποίησης. Λαμβάνοντας υπόψη τα χαρακτηριστικά των νησιών της περιφέρειας, μια μεγαλύτερη αξιοποίηση των επιφανειακών νερών είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί είτε µε έργα που στοχεύουν στη μείωση της επιφανειακής απορροής, αύξηση της κατείσδυσης και αύξηση εµπλουτισµού των υπόγειων υδροφορέων (π.χ αύξηση αποκάλυψης, δημιουργία αναβαθμίδων, μικρά φράγματα ανάσχεσης ροής και εμπλουτισμού) είτε με έργα αποθήκευσής του σε μικρά φράγµατα και λιµνοδεξαµενές, µε προτεραιότητα στις περιοχές με έντονη έλλειψη νερού και όπου παρατηρούνται φαινόμενα υφαλµύρινσης. Στα περισσότερα νησιά (κυρίως τα μεγαλύτερα σε έκταση) της Περιφέρειας όπως για παράδειγμα η Λέσβος, από τα δεδομένα των υδρογεωλογικών μελετών που έχουν πραγματοποιηθεί, προκύπτει ότι το μεγαλύτερο μέρος (αν όχι το σύνολο) των αναγκών μπορεί να καλυφθεί με διαχείριση της ζήτησης και την ορθολογική διαχείριση των υπόγειων υδάτων. Το σύνολο όμως της περιφέρειας παρουσιάζει μεγάλες δυσκολίες από άποψη ενιαίας διαχείρισης των υδατικών πόρων. Υπάρχουν αρκετές αυτόνομες, ανά νησί, ενότητες όπου παρουσιάζονται ελλείψεις υδατικών πόρων ή κάποια προβλήματα ποιότητας υδάτων. Κατά κανόνα σε αυτές τις περιπτώσεις, κάλυψη της ζήτησης γίνεται σήμερα είτε με μεταφορά νερού από άλλες περιοχές είτε με τεχνικά έργα συλλογής και αποθήκευσης ή αντλήσεων. Οι δυσκολίες για ενιαία διαχείριση των υδατικών πόρων της Περιφέρειας (όπως και των περισσοτέρων περιοχών της χώρας) πηγάζουν από: - την έλλειψη συστηματικής καταγραφής και αξιολόγησης των φυσικών και τεχνητών υδατικών συστημάτων από ποσοτική και ποιοτική άποψη, - την έλλειψη επαρκών μετρήσεων υδρολογικών, μετεωρολογικών, υδρογεωλογικών και ποιοτικών παραμέτρων. - τη δυσκολία οριοθέτησης ανεξάρτητων υδρογεωλογικών λεκανών ανά υδατική μονάδα - την έλλειψη καταγραφής των υφιστάμενων χρήσεων και μέτρησης των ποσοτήτων νερού που χρησιμοποιείται για κάθε χρήση. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

38 - τη δυσκολία συντονισμού μεταξύ των αρμόδιων φορέων σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, όσον αφορά δράσεις σχετικές με τους υδατικούς πόρους. - την ευκαιριακή και ανεξέλεγκτη εκμετάλλευση μεμονωμένων υδατικών πόρων - τη δυσκολία ή και ανυπαρξία ολιστικής αντιμετώπισης των προβλημάτων διαχείρισης των υδατικών πόρων. - την καθυστέρηση κάλυψης υποχρεώσεων που απορρέουν από την εφαρμογή κοινοτικών οδηγιών. Δεδομένου του μικρού αριθμού υδρολογικών μετρήσεων στο σύνολο της περιφέρειας, σε συνδυασμό με την ύπαρξη πολλών αυτόνομων υδρολογικών-υδρογεωλογικών μονάδων ανά νησί με διαφορετικά χαρακτηριστικά, θεωρούνται απαραίτητες οι παρακάτω δράσεις που θα παράσχουν τα (προ)απαιτούμενα δεδομένα για την ακριβή εκτίμηση και παρακολούθηση των διαθέσιμων υδατικών πόρων και πραγματικών αναγκών σε νερό: πύκνωση του δικτύου παρακολούθησης των μετεωρολογικών δεδομένων εγκατάσταση δικτύου μέτρησης παροχών σε ρέματα και πηγές εγκατάσταση δικτύου παρακολούθησης της υπόγειας στάθμης των υδροφορέων μετρήσεις φυσικοχημικών παραμέτρων και ποιότητας των νερών στα σημεία μέτρησης παροχών και υπόγειας στάθμης εγκατάσταση αυτόματων τηλεμετρικών σταθμών σε καθορισμένα σημεία ελέγχου ολοκλήρωση της καταγραφής ανά νησί όλων των υδρογεωτρήσεων και φρεατίων για την κάλυψη υδρευτικών και αρδευτικών αναγκών (βρίσκεται υπό εξέλιξη και αναμένεται να ολοκληρωθεί σύντομα). Η αξιοπιστία των δηλουμένων (από τους ιδιοκτήτες) ποσοτικών και ποιοτικών δεδομένων της συγκεκριμένης καταγραφής θεωρείται μικρή. Οι παραπάνω εργασίες, εκτός από παροχή των απαραίτητων αξιόπιστων δεδομένων για την όποιο ορθολογικό σχεδιασμό διαχείρισης των υδατικών πόρων, αποτελούν και υποχρεώσεις της Χώρας σύμφωνα με την Οδηγία Πλαίσιο 2000/60/ΕΚ Γενικη Στρατηγικη Σε Ευρωπαϊκο Και Εθνικο Επιπεδο Η Οδηγία Πλαίσιο 2000/60/ΕΚ για τα Νερά καθορίζει μια ολοκληρωμένη και συνολική προσέγγιση για τη διαχείριση των υδατικών πόρων γενικά στην Ευρώπη. Οι κύριοι στόχοι της Οδηγίας καθορίζουν μια ολιστική προσέγγιση στη διαχείριση του νερού στην οποία περιλαμβάνεται το σύνολο του κύκλου του νερού, επιφανειακού και υπόγειου, κατά μήκος της ροής του, τις παράκτιες ζώνες και τη θάλασσα. Η Οδηγία δημιουργεί το γενικό πλαίσιο για τη διατήρηση και προστασία της ποσότητας και ποιότητας όλων των υδατικών συστημάτων. Οι γενικοί στόχοι που τίθενται από την οδηγία πλαίσιο και θα πρέπει να επιτευχθούν με δράσεις σε εθνικό και τοπικό επίπεδο αφορούν: την αποτροπή η περαιτέρω υποβάθμιση, και προστασία και βελτίωση της κατάστασης όλων των υδατικών πόρων την προώθηση της βιώσιμης διαχείρισης των υδάτων, μέσω της μακροπρόθεσμης προστασίας των διαθέσιμων υδατικών πόρων την ενίσχυση της προστασίας του υδατικού περιβάλλοντος με την εφαρμογή μέτρων για τη μείωση της απόρριψης ρυπαντικών ουσιών και την εξάλειψη της απόρριψης τοξικών ρυπαντών με βάση κατάλογο προτεραιότητας διασφάλιση της προοδευτικής μείωσης της ρύπανσης των υπόγειων υδάτων την επιτυχή αντιμετώπιση των επιπτώσεων ακραίων φαινομένων, πλημμυρών και ξηρασίας. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

39 Αναλυτικά, η στρατηγική δίνεται στο Παράρτημα Γενικες Διαπιστωσεις Απο Προηγουμενες Περιοδους Η αντιμετώπιση του σχεδιασμού της διαχείρισης των υδατικών πόρων κατά τις προηγούμενες προγραμματικές περιόδους ήταν σε ένα μεγάλο βαθμό αποσπασματική και στη λογική της κάλυψης της ζήτησης, χωρίς να εντάσσεται στα πλαίσια ενός γενικότερου σχεδιασμού διαχείρισης των φυσικών πόρων, της βελτίωσης της ποιότητας του περιβάλλοντος, της ποιότητας ζωής των κατοίκων και της ανάπτυξης της περιοχής. Επίσης, δεν αντιμετωπίζει όπως επιβάλλεται και από τη νομοθεσία- τα άμεσα συνδεόμενα με τη διαχείριση των υδάτων προβλήματα του νησιού όπως η διαχείριση των προστατευμένων περιοχών υγροτόπων και οικοσυστημάτων, η προστασία και αντιμετώπιση πιθανών πλημμυρών, η αντιμετώπιση της εδαφικής διάβρωσης, της εκτεταμένης ερημοποίησης και της ρύπανσης τοπίου στην περιοχή. Οι παραπάνω αδυναμίες στο σχεδιασμό και διαχείριση των υδατικών πόρων, κατά τις προηγούμενες προγραμματικές περιόδους, επιβάλλεται να αντιμετωπιστούν κατά την τρέχουσα προγραμματική περίοδο με το σχεδιασμό ενός μοντέλου διαχείρισης των υδατικών πόρων που στοχεύει: (i) στη μεγιστοποίηση της αποδοτικότητας των υδατικών πόρων, (ii) στη διαχείριση και όχι στην κάλυψή της ζήτησης, (iii) εμπεριέχει δράσεις που αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα και τα συνδεόμενα με τη διαχείριση των υδάτων προβλήματα, και (iv) συνεισφέρει στην αναπτυξιακή προοπτική και βελτίωση της ποιότητας ζωής των πολιτών. Το στρατηγικό πλαίσιο ενός μοντέλου διαχείρισης με τα ανωτέρω χαρακτηριστικά, καθώς και συγκεκριμένες προτάσεις / δράσεις περιγράφονται στην παρακάτω ενότητα ΤΡΕΧΟΥΣΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ: ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΥ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ - ΔΡΑΣΕΙΣ Το βασικό στρατηγικό πλαίσιο καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό από την Οδηγία Πλαίσιο 2000/60/ΕΚ και περιγράφεται στην ενότητα της γενικής στρατηγικής. Ειδικεύσεις αυτών των στρατηγικών για το χώρο του Αιγαίου θα καθοριστούν με την ολοκλήρωση του Σχεδίου Διαχείρισης για το υδατικό διαμέρισμα Νήσων του Αιγαίου (GR14) (αναμένεται περί τα τέλη του 2013). Η ειδίκευση του στρατηγικού αυτού πλαισίου όμως για την Περιφέρεια σε επίπεδο έργων και υποδομών επιβάλλεται να καθοριστεί από το προβλεπόμενο από το νόμο Περιφερειακό Συμβούλιο Υδάτων με βάση τις τοπικές ιδιαιτερότητες της περιφέρειας. Ο μεγάλος βαθμός εσωτερικής διασύνδεσης και αλληλεπίδρασης, που χαρακτηρίζει τα ευαίσθητα νησιωτικά οικοσυστήματα, επιβάλλει μια σφαιρική αντιμετώπιση της σχέσης από την μια της χωροταξικής οργάνωσης και του συστήματος χρήσεων γης και από την άλλη της διαχείρισης των υδατικών πόρων και γενικότερα των φυσικών πόρων. Η διαχείριση των υδατικών πόρων θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη το μακροοικονομικό μοντέλο ανάπτυξης και το γενικότερο χωροταξικό σχέδιο (χρήσεων γης). Η σχέση αυτή οφείλει να λειτουργεί και αντίστροφα, δηλαδή ο αναπτυξιακός σχεδιασμός μιας περιοχής οφείλει να βασίζεται, να αξιοποιεί και να προστατεύει τους φυσικούς της πόρους και ιδιαίτερα τους υδατικούς, και να μεγιστοποιεί την αποδοτικότητα τους. Συνεπώς το ζητούμενο είναι η δημιουργία σε κάθε αυτόνομη γεωγραφική μονάδα (π.χ. ένα νησί) ενός πλαισίου / συστήματος, που να περιλαμβάνει και να αναλύει τους παραπάνω τομείς αποφάσεων / επεμβάσεων, αναδεικνύοντας τις σχέσεις και αλληλεπιδράσεις τους. Οι στόχοι ενός σχεδίου διαχείρισης υδατικών πόρων θα πρέπει να συνδέονται άμεσα με τις προοπτικές ανάπτυξης και τη δημιουργία στα νησιά συμβατών με τα φυσικά Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

40 χαρακτηριστικά τους υποδομών και να συμπεριλαμβάνουν όλα τα αλληλοεξαρτώμενα συστήματα: 1. Βιώσιμη Διαχείριση Πόρων αφορά τη βιώσιμη διαχείριση των υδατικών πόρων (όπως ορίζεται από την Οδηγία Πλαίσιο 2000/60/ΕΚ ) και χρήσεων γης, συμπεριλαμβανομένης της παραγωγής (π.χ. ενέργειας και προϊόντων), έλεγχο της ρύπανσης, αντιμετώπιση κλιματικών αλλαγών, πλημμυρών, ερημοποίησης, και αύξηση κατείσδυσης, φυτοκάλυψης και πάχους εδαφικής ζώνης. 2. Βιοποικιλότητα - ιδιαίτερα σε σχέση με τη σημασία της αλληλοσύνδεσης και αλληλοεξάρτησης των τύπων ενδιαιτημέτων και οικοσυστημάτων σε ποικίλες κλίμακες τοπίων. 3. Αναψυχή αφορά τη δημιουργία χώρων αναψυχής (πχ. στις περιοχές τεχνιτών λιμνών ή λιμνοδεξαμενών), πάρκων (υγρότοποι) και «πράσινων διαδρομών» κατά μήκος ιδιαίτερου κάλους ρεμάτων, τη χρήση περιπατητικών διαδρομών που συνδέουν διαφόρων τύπων υδροσημεία και αντιμετώπιση ζητημάτων δημόσιας υγείας και ποιότητας ζωής 4. Τοπίο - εξετάζει φυσικούς πόρους όπως οι αστικοί χώροι πράσινου, οι δασικές εκτάσεις, οι πράσινοι διάδρομοι, οι περιοχές φυσικού κάλλους και παραδοσιακές υποδομές από αισθητική, πολιτιστική και λειτουργική άποψη 5. Περιφερειακή ανάπτυξη - αφορά ζητήματα κοινωνικής και οικονομικής βιωσιμότητας σχετικά με την ποιότητα του περιβάλλοντος στο σύνολό της, την εργασία, την ασφάλεια (πχ. αδιάλειπτη πρόσβαση σε καλής ποιότητας νερό) και την ποιότητα ζωής Ενέργεια και Κλιματική αλλαγή Επισκόπηση τομέα Τα νησιά της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, είναι αυτόνομα μη διασυνδεμένα ενεργειακά συστήματα. Η εγκατεστημένη ισχύς Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) αφορά κυρίως σε αιολικές και φωτοβολταϊκές (Φ/Β) εγκαταστάσεις. Το ενεργειακό σύστημα για τα νησιά της ΠΒΑ για τα οποία υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία, συμπεριλαμβανομένων των θερμικών σταθμών και των ΑΠΕ, παρουσιάζεται στον παρακάτω Πίνακα 1. Πίνακας 1. Ενεργειακό σύστημα νησιών ΠΒΑ (έτος αναφοράς, 2008) Νησιά Εγκατεστημένη ισχύς Εγκατεστημένη Ποσοστό συμμετοχής θερμικών σταθμών ισχύς ΑΠΕ (MW) ΑΠΕ στη ζήτηση (MW) ηλεκτρισμού (%) Λέσβος 77 11,85 11 Λήμνος 22,34 1,14 1 Χίος 69,78 6,53 6 Πηγή: Ενεργειακό γραφείο Ίου-Αιγαίου Επιπρόσθετα, λόγω των ιδιαίτερων γεωμορφολογικών και γεωλογικών χαρακτηριστικών των νησιών της περιφέρειας, υπάρχει τόσο υδάτινο όσο και γεωθερμικό ενεργειακό δυναμικό προς εκμετάλλευση. Αναλυτικά, η κατάσταση παρουσιάζεται στο Παράρτημα Γενική στρατηγική σε Ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο Η Ευρωπαϊκή στρατηγική εν όψει της Κλιματικής Αλλαγής και τη διείσδυση των ΑΠΕ αποσκοπεί στη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου της ΕΕ κατά 20% σε σχέση με το 1990, και στην αύξηση της συνεισφοράς των ΑΠΕ στη συνολική ενεργειακή κατανάλωση της ΕΕ στο 20% και στο 10% ειδικά για τον τομέα των μεταφορών, έως το Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

41 2020 (Directive 2009/28/EC). Όσον αφορά στη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης, ο στόχος είναι η εξοικονόμηση πρωτογενούς ενέργειας στην ΕΕ κατά 20% έως το 2020 με ιδιαίτερη έμφαση να δίνεται στις δυνατότητες εξοικονόμησης ενέργειας στον τομέα των κτιρίων (Directive 2010/31/EC). Από την ενσωμάτωση των Ευρωπαϊκών Οδηγιών στην Ελληνική νομοθεσία οι αντίστοιχοι εθνικοί στόχοι φιλοδοξούν σε μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου κατά 4% στους τομείς εκτός εμπορίας σε σχέση με το επίπεδο αυτών το 2005, και σε διείσδυση των ΑΠΕ στην ακαθάριστη τελική ενεργειακή κατανάλωση στο 18%. Ειδικότερα για τις ΑΠΕ, με τον Νόμο 3851/2010, ο εθνικός στόχος συμμετοχής αυτών στην τελική ενεργειακή κατανάλωση αυξάνεται στο 20% έως το Περαιτέρω το ποσοστό αυτό εξειδικεύεται ούτως ώστε η συμμετοχή των ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή να ανέρχεται στο 40%, στην κάλυψη των αναγκών σε θέρμανση και κλιματισμό στο 20% και στον τομέα των μεταφορών στο 10%. Για την Ενεργειακή Απόδοση, ο εθνικός ενδεικτικός στόχος είναι εξοικονόμηση ενέργειας σε ποσοστό 9% της μέσης ετήσιας ενεργειακής κατανάλωσης έως το 2016 (Νόμος 3855/2010) με έμφαση στον τομέα των κτιρίων και στις μεταφορές. Περισσότερες λεπτομέρειες δίνονται στο Παράρτημα Ευρήματα από προηγούμενες περιόδους Κατά την τελευταία δεκαετία, έχει παρατηρηθεί σημαντική υστέρηση στην ολοκλήρωση και λειτουργία αναπτυξιακών ενεργειακών έργων με αποτέλεσμα το δυναμικό των ανανεώσιμων τοπικών πόρων να παραμένει αναξιοποίητο. Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι μεγάλης κλίμακας έργα είτε αυτά αφορούν στις ΑΠΕ, είτε σε συμβατικούς θερμικούς σταθμούς, και τα οποία σχεδιάζονται εν όψει των εθνικών φιλόδοξων στόχων για το 2020, επιφέρουν περιβαλλοντικές και κοινωνικο-οικονομικές επιπτώσεις και συνοδεύονται από συγκρούσεις μεταξύ αναπτυξιακών φορέων και τοπικών κοινωνιών. Για παράδειγμα, από τη λειτουργία των θερμικών ηλεκτροπαραγωγικών σταθμών, εκλύονται εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, επιδεινώνεται η ποιότητα ζωής των κατοίκων των γύρω περιοχών και υποβαθμίζεται η εμπορική αξία της περιοχής. Αντίστοιχα τα έργα ΑΠΕ και ιδιαίτερα τα μεγάλης κλίμακας, επιφέρουν μεταξύ άλλων αλλαγές στις χρήσεις γης, έχουν κοινές περιβαλλοντικές επιπτώσεις με τα έργα οδοποιίας, ενδέχεται να υποβαθμίσουν την αισθητική του τοπίου και να συνοδεύονται από θόρυβο, επηρεάζουν την τοπική πανίδα (π.χ. από την εγκατάσταση Α/Γ αλλάζουν οι διαδρομές πουλιών, τα φράγματα παρεμποδίζουν τις διαδρομές των ανάδρομων ψαριών κτλ.), επιφέρουν μεταβολές στο ρυθμό απόθεσης-διάβρωσης ιζημάτων αλλοιώνοντας την ακτογραμμή (φράγματα), προκαλούν καθιζήσεις λόγο εξόρυξης, θερμική-χημική ρύπανση υδάτων και μεταβολή της χημικής σύστασης των εδαφών (γεωθερμικές εγκαταστάσεις). Οι παραπάνω πολυδιάστατες επιπτώσεις, εγείρουν συγκρούσεις μεταξύ κοινωνικών ομάδων με αντικρουόμενα συμφέροντα. Για παράδειγμα, η λειτουργία υδροηλεκτρικού ηλεκτροπαραγωγικού σταθμού, ενδέχεται να επηρεάσει τα αποθέματα νερού μιας περιοχής προκαλώντας ζητήματα άρδευσης και ύδρευσης σ αυτήν. Επίσης η εκμετάλλευση ενός γεωθερμικού πόρου για ηλεκτροπαραγωγή, τηλεθέρμανση ή για βιομηχανικές χρήσεις σε μια αγροτική περιοχή, ενδέχεται να προκαλέσει τη δυσαρέσκεια των αγροτών που χρησιμοποιούν το γεωθερμικό ρευστό σε αγροτικές εφαρμογές (π.χ. θερμοκήπια). Οι επικείμενες μεταβολές στη φυσιογνωμία μιας περιοχής καθώς και στις δραστηριότητες και στην καθημερινότητα των κατοίκων αυτής, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις που αυτές ανακοινώνονται και επιβάλλονται ως κεντροκρατικές αποφάσεις, εντείνει το φόβο των τοπικών κοινωνιών και εγείρει αντιδράσεις (σύνδρομα NIMBY [Not in My Back Yard]). Τα οικονομικής φύσεως αντισταθμιστικά οφέλη, δεν είναι αρκετά για να κατευνάσουν τις αντιδράσεις αυτές, καθώς αυτά αποδίδονται εμμέσως στις τοπικές κοινωνίες μέσω των ΟΤΑ (3% των εσόδων από την πώληση του ηλεκτρισμού). Επιπρόσθετα, οι θέσεις Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

42 εργασίας που προκύπτουν δεν είναι μόνιμες αλλά αφορούν στην περίοδο κατασκευής των έργων, καθώς η λειτουργία των σύγχρονων μονάδων είναι αυτοματοποιημένη και απαιτεί εξειδικευμένο προσωπικό. Γι αυτό και είναι σημαντικό ο ενεργειακός σχεδιασμός να αφορά σε ήπιες παρεμβάσεις που δεν επιφέρουν σημαντικές μεταβολές στη φυσιογνωμία μιας περιοχής, και η λήψη των σχετικών αποφάσεων να ακολουθεί την «από τη βάση προς την κορυφή προσέγγιση» (bottom up approach), σύμφωνα με την οποία λαμβάνονται υπόψη οι ανάγκες και οι προτεραιότητες των τοπικών κοινωνιών Βασικό στρατηγικό πλαίσιο τομέα Σε συμφωνία με όσα έχουν προαναφερθεί και επιπρόσθετα με τα μέτρα ενεργειακής πολιτικής που επιβάλλονται από την Εθνική νομοθεσία, το στρατηγικό πλαίσιο της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου μπορεί να διαμορφωθεί με βάση τους παρακάτω άξονες: Α. ΑΠΕ στην ηλεκτροπαραγωγή Εκτίμηση και αξιοποίηση του υπάρχοντος ανανεώσιμου δυναμικού για την παραγωγή ηλεκτρισμού με ήπιες παρεμβάσεις προς διατήρηση της φυσιογνωμίας των νησιών της περιφέρειας. Προώθηση επενδύσεων μικρής και πολύ μικρής κλίμακας ΑΠΕ ή Συμπαραγωγής Ηλεκτρισμού και Θερμότητας (ΣΗΘ) που εξαιρούνται από την υποχρέωση έκδοσης των σχετικών αδειών (Νόμος 3851/2010). Συντήρηση και εκσυγχρονισμό δικτύων μεταφοράς και διανομής ηλεκτρισμού, για την καλύτερη αξιοποίηση των ΑΠΕ. Εγκατάσταση έξυπνων δικτύων (smart grids) προς παρακολούθηση και βελτίωση της απόδοσης του δικτύου και την παροχή ποιοτικότερων ενεργειακών υπηρεσιών στον τελικό καταναλωτή. Β. ΕΞΕ και ΑΠΕ στα κτίρια Στα νησιά της ΠΒΑ υπάρχει το διαθέσιμο δυναμικό για εξοικονόμηση ενέργειας δεδομένου ότι: Ο αριθμός των υφιστάμενων κτιρίων που κατασκευάστηκαν πριν από το 1981 είναι μεγάλος. Συγκεντρώνουν δημόσιες υπηρεσίες και δημοτικά κτίρια Αποτελούν τουριστικό προορισμό, με μεγάλο αριθμό κλινών (Λέσβος, Χίος) και μεγάλα ξενοδοχεία (Λήμνος) Υπάρχει αγροτική και μεταποιητική δραστηριότητα (π.χ. ελαιοτριβεία, τυροκομεία, ούζο, οινοποιεία κτλ.) Για την εφαρμογή των παραπάνω δράσεων, απαιτείται κατάλληλη συμβουλευτική και τεχνική στήριξη των ιδιωτών και δημόσιων επενδυτών από αρμόδιες εταιρείες ενεργειακών συμβούλων, και η σύσταση των κατάλληλων χρηματοδοτικών μηχανισμών (π.χ. ΧαΤ). Γ. ΕΞΕ και ΑΠΕ στις Μεταφορές Δ. Εκπομπές Αερίων του Θερμοκηπίου Υποχρεωτική εκτίμηση μείωσης των εκπομπών για κάθε μία από τις παραπάνω παρεμβάσεις. Παρακολούθηση και ετήσια αξιολόγηση της κάθε παρέμβασης αναφορικά με τις εκπομπές. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

43 Σχεδιασμός και εφαρμογή Συστημάτων Περιβαλλοντικής Διαχείρισης (π.χ EMAS) με παράλληλη σύνταξη και δημοσιοποίηση Περιβαλλοντικών Δηλώσεων με έμφαση στους μεγάλους καταναλωτές συμπεριλαμβανομένου του δημοσίου. Ε. Διαχείριση Παρεμβάσεων Σύσταση μηχανισμού για τη συνεχή συλλογή και καταγραφή στοιχείων που αφορούν στις παραπάνω παρεμβάσεις, τόσο για την αξιολόγηση της συνεισφοράς τους στην επίτευξη των εθνικών στόχων, όσο και για την πρόβλεψη και θέσπιση νέων στρατηγικών Βασικά δίκτυα υποδομών (μεταφορές και διευρωπαϊκά δίκτυα, περιβάλλον, ευρυζωνικά) Στην ενότητα αυτή παρουσιάζεται ένα προσχέδιο τεκμηρίωσης των στόχων που θα πρέπει να τεθούν στη νέα προγραμματική περίοδο για τα νησιά της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, όσον αφορά τις υποδομές και τις μεταφορές δίνοντας έμφαση στις: (α) μεταφορές, (β) τα δίκτυα και (γ) το περιβάλλον. Μεταφορές Για την Ευρωπαϊκή Κοινότητα αρχικά, και μετέπειτα για την Ενιαία Ευρωπαϊκή Αγορά και την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ε.Ε.), ο τομέας των Μεταφορών αναπτύσει τη δική του πολιτική από τη δεκαετία του Αυτό εκφράστηκε ειδικότερα για την υποδομή των μεταφορών μέσω του Ορισμού Οδηγιών για το Διευρωπαϊκού Δικτύου Μεταφορών (Trans-European Transport Network, TEN-T) το Ωστόσο, ακόμα και πριν από αυτό είχε αναγνωριστεί η ανάγκη για ευρύτερο σχεδιασμό προκειμένου να εμπλακούν περιοχές εκτός της Ε.Ε. Υπό το πρίσμα αυτό, καθορίστηκαν για τις περιοχές εκτός Ε.Ε. 10 Πανευρωπαϊκοί Διάδρομοι (Pan-European Corridors, PECs) και 4 Περιοχές Πανευρωπαϊκών Μεταφορών (Pan- European Transport Areas, PETRAs) στα Πανευρωπαϊκά Συνέδρια Μεταφορών της Κρήτης (1994) και του Ελσίνκι (1997). Το «πλέγμα» των PEC στην περιοχή της Νοτιο- Ανατολικής Ευρώπης (ΝΑΕ) αποτελείται από τα PEC IV (Βορειο-Νοτιο Ανατολικά), V (Δυτικά-Ανατολικά), VII (η ηπειρωτική πλεύσιμη δίοδος του Δούναβη), VIII (Δυτικά- Ανατολικά), IX (Βόρεια-Ανατολικά) και X (Βορειοδυτικά-Νοτιοανατολικά). Επιπροσθέτως, τρεις από τις τέσσερις PETRA βρίσκονται στη ΝΑΕ: οι Θάλασσες Αδριατικής και Ιονίου, η Μεσογειακή Λεκάνη και η Λεκάνη της Μαύρης Θάλασσας. Με την Ανακοίνωση της Επιτροπής το 2007 καθορίστηκαν πέντε «Άξονες Προτεραιότητας» ως ακολούθως: Αυτοκινητόδρομοι της Θάλασσας (Motorways of the Seas, MoS), ο Βόρειος Άξονας, ο Κεντρικός Άξονας, ο Νοτιο-Δυτικός Άξονας και ο Νοτιο- Ανατολικός Άξονας, οι οποίοι επρόκειτο να συνεισφέρουν στην προώθηση των διεθνών συναλλαγών, του εμπορίου και της κίνησης μεταξύ της Ε.Ε. και των γειτονικών χωρών. Οι PEC IV, V, IX και X αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του Νοτιο-Ανατολικού Άξονα Προτεραιότητας. Από μία τοπολογική οπτική γωνία, το Δίκτυο Μεταφορών που βρίσκεται σε ολόκληρη της ευρωπαϊκή ήπειρο, αποτελεί ένα σύστημα χαρακτηρισμένο από ανισοτροπία, η οποία ωστόσο έχει υψηλή πυκνότητα (μήκος δικτύου ανά μονάδα επιφάνειας), και υψηλή συνδεσιμότητα κόμβων στη Δυτική Ευρώπη. Αυτή η κατάσταση αντίκειται στην αντίστοιχη της ΝΑΕ. Ειδικότερα, στη Δυτική Ευρώπη (όπου υπάρχουν τα περισσότερα από τα ανεπτυγμένα κράτη μέλη της Ε.Ε.) υπάρχουν ομοιογενή υπο-δίκτυα (σιδηροδρομικά δίκτυα υψηλής ταχύτητας TGV/LGV, αεροπορικά δίκτυα, περιφερειακά σιδηροδρομικά δίκτυα και κλειστά δίκτυα αυτοκινητοδρόμων), τα οποία διασυνδέονται επαρκώς, με σημαντικά στοιχεία διαλειτουργικότητας και συνδυασμού μέσων. Αντιθέτως, Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

44 στο δίκτυο ΝΑΕ υπάρχει υψηλή ανομοιογένεια, η οποία σε συνδυασμό με φυσικά εμπόδια, πολιτική αστάθεια και διάφορα θεσμικά και τεχνικά εμπόδια στα σύνορα, δημιουργεί μια περίπλοκη κατάσταση όσον αφορά στις μεταφορές. Στην περιοχή αυτή, η ανάπτυξη του συστήματος μεταφορών και η βελτίωση του συνδυασμού μέσων μεταφοράς αποτελεί άμεση προτεραιότητα. Επομένως, η υποδομή μεταφορών στη ΝΑΕ χρειάζεται σημαντική ανάπτυξη για την αύξηση της συνδεσιμότητας και την προσβασιμότητας των κρατών στην περιοχή. Πέρα από τις υποδομές, η εφαρμογή ήπιων μέτρων θα ευνοούσε επενδύσεις σε υποδομές, βελτιώνοντας την κινητικότητα στη ΝΑΕ, δημιουργώντας έτσι προστιθέμενη κοινωνικοοικονομική αξία. Οι προτάσεις της διαχειριστικής αρχής είναι σύμφωνες με την πιο πρόσφατη πρόταση της Ε.Ε. για την αναθεώρηση των Οδηγιών ΤΕΝ-Τ (COM(2011) 650/2) και εναρμονίζεται με το όραμα της Ε.Ε. προς ένα σύστημα μεταφορών ανταγωνιστικό και επαρκές σε πόρους, όπως αυτό εκφράζεται από την τελευταία Λευκή Βίβλο- Οδικό χάρτη προς μια Ενιαία Ευρωπαϊκή Περιοχή Μεταφορών (COM(2011) 144 final). Το μέλλον του TEN-T θα αποτελείται από ένα διπλό επίπεδο δομής δικτύου, αποτελούμενο από ένα δίκτυο ευρύ και ένα βασικό. Το ευρύ δίκτυο αντιπροσωπεύει το διευρυμένο στρώμα του ΤΕΝ-Τ και περιλαμβάνει συνδέσεις με την ενδοχώρα και κόμβους συνδυασμένων μέσων προκειμένου να ενδυναμώσει τους συνδέσμους υποδομής μεταξύ των Κρατών Μελών και των χωρών εκτός Ε.Ε. Αποτελείται από στοιχεία κάθε μεταφορικού μέσου σιδηροδρομικά, οδικά, εσωτερικών υδάτων, εναέρια, θαλάσσια, καθώς και διασυνδέσεις με συνδυασμό μέσων και τις αντίστοιχες πληροφορίες, μαζί με συστήματα διαχείρισης. Το βασικό δίκτυο είναι ένα υποσύνολο του ευρέως δικτύου, για να αντιπροσωπεύσει τους πιο σημαντικούς στρατηγικούς κόμβους και συνδέσμους της ΤΕΝ- Τ στην επικράτεια των Κρατών Μελών της Ε.Ε. Είναι συνδυασμός πολλών μέσων, δηλαδή περιλαμβάνει όλα τα μέσα μεταφορών και διασυνδέσεων αυτών, καθώς και τα ανάλογα συστήματα διαχείρισης των μετακινήσεων. Στην Ευρώπη, η σύλληψη των MoS αποσκοπεί στην εισαγωγή νέων αλυσίδων logistics βασισμένες κυτίως στις θάλασσιες μεταφορές και τον συνδυασμό μέσων η οποία αναμένεται μεσοπρόθεσμα να επιφέρει δομική αλλαγή στην οργάνωση των μεταφορών. Αυτές οι αλυσίδες θα είναι βιώσιμες και πιο αποτελεσματικές εμπορικά συγκριτικά με τις οδικές μεταφορές μέσω της ενδοχώρας. Επομένως, οι MoS θα βελτιώσουν την πρόσβαση στις αγορές σε όλη την Ευρώπη και θα ανακουφίσουν το υπερφορτωμένο ευρωπαϊκό οδικό σύστημα. Η Ελλάδα χωροταξικά τοποθετημένη στα όρια της Ευρωπαϊκής Ένωσης αποτελεί το σημείο εξόδου αλλά και εισόδου των διευρωπαϊκών διαδρόμων (ΤΕΝ-Τ) και το μεταφορικό σύνδεσμο της Ε.Ε. προς την Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Βασικοί άξονες σιδηροδρομικοί και οδικοί, τα λιμάνια της Θεσσαλονίκης, του Πειραιά, της Ηγουμενίτσας, της Πάτρας καθώς και των νησιών, περιλαμβάνονται στο βασικό ή στο ευρύ δίκτυο. Ειδικότερα, η γεωγραφική θέση των νησιών του Αιγαίου καθίσταται ιδιαίτερα στρατηγική ως «σταυροδρόμι» στη διαχείριση των εμπορευματικών ροών και διαμετακόμισης. Καθοριστικό ρόλο στις διαπιστούμενες εξελίξεις έχει διαδραματίσει το ευρύτερο πλαίσιο γεωπολιτικών αλλαγών στην περιοχή: απελευθέρωση εθνικών οικονομιών και παγκοσμιοποίηση, διεθνείς συμφωνίες, δομικές αλλαγές στα συστήματα βιομηχανικής παραγωγής και διακίνησης. Στο πλαίσιο αυτό και με δεδομένη την οικονομική κρίση που γνωρίζει, η «περιφερειακή» ναυτιλιακή βιομηχανία αναδιοργανώνεται, ώστε να ανταποκριθεί στα νέα δεδομένα. Στη διαδικασία αυτή συμβάλλει ιδιαίτερα και η Ευρωπαϊκή Πολιτική Μεταφορών, ενθαρρύνοντας με διάφορες δράσεις την ανάπτυξη της ναυτιλίας κοντινών αποστάσεων Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

45 (short sea shipping). Η πολιτική αυτή, πέραν των αναγκών υποστήριξης του υφιστάμενου θαλάσσιου μεταφορικού έργου, αποτελεί και έναν από τους βασικούς πυλώνες για την ανάπτυξη των συνδυασμένων μεταφορών. Αφετηρία της πολιτικής αυτής είναι η κυρίαρχη θέση των ηπειρωτικών οδικών μεταφορών και η ανάγκη για εκτροπή μέρους της κίνησης από τις οδικές μεταφορές σε άλλα μέσα, με στόχο τη μείωση του «κοινωνικού» κόστους (ή «εξωτερικού» κόστους), που αυτές προκαλούν. Σε αυτή τη συγκυρία, είναι ιδιαίτερα σημαντικό να βελτιωθεί η συνδεσιμότητα των νησιών με την ηπειρωτική χώρα, η διασύνδεση των νησιών μεταξύ τους και η προσπελασιμότητα μέσα στα νησιά. Η βελτίωση της συνδεσιμότητας των νησιών του Βορείου Αιγαίου με την ενδοχώρα (ηπειρωτική χώρα) είναι επιτακτική, καθώς μέσω αυτής θα αξιοποιηθεί περισσότερο η στρατηγική τους θέση ως τμήμα των θαλάσσιων διευρωπαϊκών δικτύων μεταφορών, θα προωθηθεί η δημιουργία νέων κόμβων διεθνούς εμβέλειας, και θα μπορέσει να ενισχυθεί η τοπική οικονομία μέσα από την αύξηση της επιχειρηματικότητας και του τουρισμού. Προκειμένου να επιτευχθεί ο παραπάνω στόχος, όσον αφορά τις πύλες εισόδου και εξόδου των νησιών (αεροδρόμια και λιμάνια), σε πολλές περιπτώσεις είναι απαραίτητη είτε η επέκταση/βελτίωση των υφιστάμενων υποδομών είτε η μετεγκατάστασή τους προκειμένου να μπορέσουν να ανταποκριθούν στις νέες συνθήκες (νέοι τύποι πλοίων, νέα ζήτηση, κλπ.), ενώ είναι απαραίτητη και η αναθεώρηση/πύκνωση των υφιστάμενων συνδέσεων (ακτοπλοϊκών και αεροπορικών) έτσι ώστε να ανταποκρίνονται στις ανάγκες των κατοίκων και επιχειρηματιών των νησιών καθ όλη τη διάρκεια του χρόνου. Η σημαντικότερη απειλή ως προς το τελευταίο είναι ο μειωμένος ανταγωνισμός που υφίσταται στις αεροπορικές και ακτοπλοϊκές συνδέσεις, ο οποίος συνοδεύεται μεταξύ άλλων από αυξημένο κόστος μετακίνησης. Εξίσου σημαντική είναι η βελτίωση της διασύνδεσης των νησιών μεταξύ τους, καθώς παρατηρείται ανεπάρκεια τόσο ακτοπλοϊκών όσο και αεροπορικών συνδέσεων, ενώ και το μεταφορικό κόστος είναι υψηλό σε αντίθεση με το επίπεδο εξυπηρέτησης που σε πολλές περιπτώσεις είναι χαμηλό. Επίσης θα πρέπει να σημειωθεί η απουσία συνδυασμένων μεταφορών τόσο όσον αφορά τις επιβατικές όσο και τις εμπορευματικές μετακινήσεις., μέρος της οποία οφείλεται και στην ελλιπή διασύνδεση των νησιών. Επιπλέον, η ανεπάρκεια συνδέσεων, που εντείνεται κατά τους χειμερινούς μήνες, έχει ως αποτέλεσμα την απομόνωση ειδικότερα των μικρότερων σε μέγεθος και πληθυσμό νησιών και την αδυναμία εκμετάλλευσης των ευκαιριών που υφίστανται λόγω της χωρικής τους θέσης (διευρωπαϊκά δίκτυα μεταφορών). Η ανάπτυξη ενός συστήματος για τη βελτιστοποίηση της συνδεσιμότητας των νησιών του Αιγαίου (ακτοπλοϊα και αεροπλοϊα) με την ενδοχώρα και των νησιών μεταξύ τους, σε συνδυασμό με την βελτίωση των πυλών εισόδου/εξόδου (λιμάνια και αεροδρόμια) θα συμβάλλει καθοριστικά στην αξιοποίηση των δυνατών σημείων και των ευκαιριών που υφίστανται λόγω της καίριας θέσης των νησιών. Επίσης, ιδιαίτερα σημαντικο τόσο για την ευημερία των κατοίκων των νησιών όσο και για την περαιτέρω ανάπτυξή τους (π.χ προσέλκυση πληθυσμού, επιχειρήσεων, τουριστική ανάπτυξη, κλπ.) και την προώθηση των συνδυασμένων μεταφορών, είναι η βελτίωση της προσβασιμότητας μέσα στα νησιά, ώστε να επιτυγχάνεται εύκολη πρόσβαση τόσο μεταξύ των εσωτερικών ζωνών, όσο και με τις πύλες εισόδου και εξόδου (λιμάνια και αεροδρόμια) και άλλων ειδικού ενδιαφέροντος ζωνών (νοσοκομεία, διοικητικά/οικονομικά κέντρα, κλπ.). Ειδικότερα, είναι απαραίτητη η περαιτέρω ανάπτυξη του οδικού δικτύου σε περιοχές που δεν είναι προσβάσιμες, η προώθηση των εναλλακτικών μορφών μετακίνησης (π.χ ποδήλατο, περπάτημα) μέσα από την ανάπτυξη ποδηλατοδρόμων και τη δημιουργία πεζοδρομίων (όπου δεν υφίστανται) ή την διαπλάτυνση τους, και η ενίσχυση της δημόσιας συγκοινωνίας, μέσα από την χρησιμοποίηση μικρών λεωφορείων, συστημάτων bus on Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

46 demand, κλπ.. Τα παραπάνω θα συμβάλλουν στην μείωση της κυκλοφοριακής συμφόρησης που παρατηρείται στα κέντρα (πόλεις) των νησιών και στις πύλες εισόδου/εξόδου ιδίως κατα τους θερινούς μήνες, ενώ θα συμβάλλει σημαντικά και στην τουριστική τους ανάπτυξη. Η βελτίωση των προαναφερθέντων παραμέτρων του μεταφορικού συστήματος των νησιών του Βορείου Αιγαίου, θα συνεισφέρει μεταξύ άλλων: Στη μείωση του εξωτερικού μεταφορικού κόστους, συνεισφέροντας στην προστασία του περιβάλλοντος και την ασφάλεια των μεταφορών. Στην αποφυγή περιφερειακών ανομοιοτήτων, την ενίσχυση της προσβασιμότητας και την υποστήριξη της περιφερειακής ανάπτυξης. Στην προώθηση «πράσινων» πολιτικών μέσω της χρήσης των ολοκληρωμένων υποδειγμάτων για χρήση της γης, της μεταφοράς, του αντίκτυπου στο περιβάλλον και την κατανάλωση ενέργειας. Στην προώθηση της συνδυασμένης χρήσης μέσων (intermodality) και της ναυτιλίας κοντινών αποστάσεων για μετακίνηση επιβατών και αγαθών. Στην υποστήριξη περιφερειακών, εθνικών και ευρωπαϊκών στρατηγικών και αποφάσεων για τη διαχείριση ροών φορτίων που περιλαμβάνουν σταθμούς transit και στην προώθηση προχωρημένων εφοδιαστικών λύσεων, δημιουργώντας έτσι νέα προστιθέμενη αξία. Ευρυζωνικότητα Ο ευρύς ορισμός της έννοιας της ευρυζωνικότητας περιλαμβάνει το προηγμένο, το εφικτό και το καινοτόμο από άποψη πολιτική, κοινωνική, οικονομική και τεχνολογική. Αποτελεί ένα περιβάλλον, το οποίο αποτελείται από: την παροχή γρήγορων συνδέσεων στο Διαδίκτυο, την κατάλληλη δικτυακή υποδομή, τη δυνατότητα του πολίτη να επιλέγει, και το κατάλληλο ρυθμιστικό πλαίσιο αποτελούμενο από πολιτικές, μέτρα, πρωτοβουλίες, άμεσες και έμμεσες παρεμβάσεις, οι οποίες είναι αναγκαίες για την ενδυνάμωση της καινοτομίας αλλά και για την προστασία του ανταγωνισμού. Μεγαλύτερη ανάλυση δίνεται στο Παράρτημα. Όσον αφορά τις ευρυζωνικές τεχνολογίες που καθιστούν δυνατή τη γρήγορη πρόσβαση στο διαδίκτυο, διακρίνουμε δύο κύριε κατηγορίες: τις ασύρματες (Wi-fi, WiMAX, 3G/UMTS) και τις ενσύρματες (σκοτεινές οπτικές ίνες, λ-based δίκτυα) Ειδικότερα, μπορούμε να επισημάνουμε επιγραμματικά τα χαρακτηριστικά αυτών: η τεχνολογία Wi-fi υποστηρίζει ρυθμούς μετάδοσης από 2-54 Mbps, ενώ έχει τη δυνατότητα να καλύπτει μικρές αποστάσεις (της τάξης των 2χλμ.). Επίσης, υποστηρίζει την κινητικότητα χρηστών, με ικανοποιητικά επίπεδα ασφάλειας. Καθιστά εύκολη ανάπτυξη δικτύου, με χαμηλό κόστος. Στις ΗΠΑ 2 λόγου χάρη, υπήρξε μεγάλη κινητικότητα για την 2 Ηνωμένες Πολιτείες Αμερικής Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

47 ανάπτυξη ασύρματων τοπικών δικτύων, με πολιτείες όπως το Σαν Φρανσίσκο και τη Φιλαδέλφεια να έχουν ανακοινώσει τη δημιουργία των κοινοτικών ασύρματων τοπικών δικτύων, έχοντας ως κύριο στόχο την παροχή προηγμένων δικτυακών υπηρεσιών στους πολίτες τους. Δίκτυα διαχείρισης υγρών και στερεών αποβλήτων Σύμφωνα με την αποτίμηση της ΕΥΔ της ΠΒΑ, κατά την προγραμματική περίοδο στο θεματικό στόχο της προστασίας του περιβάλλοντος υλοποιήθηκαν δράσεις διαχείρισης υγρών και στερεών αποβλήτων, διαχείρισης πόσιμου ύδατος, διαχείρισης προστατευόμενων περιοχών, καθώς και αναδασώσεις. Η χρηματοδότηση των παρεμβάσεων αυτών προήλθε από το ΠΕΠ Βορείου Αιγαίου, από το Ταμείο Συνοχής Ι και ΙΙ, καθώς και από το ΕΠΑΑ ΑΥ και το ΕΠΠΕΡ. Τα κυριότερα επιτεύγματα αυτών των παρεμβάσεων έχουν τα εξής: Κάλυψη αναγκών σε δίκτυα αποχέτευσης κατά 52% των κατοίκων που διαμένουν σε οικισμούς άνω των κατοίκων, με έργα κατασκευής δικτύων αποχέτευσης που υπερβαίνουν τα 70 χιλιόμετρα Κάλυψη αναγκών διαχείρισης υγρών αποβλήτων από ΕΕΛ σε ποσοστό 27% των κατοικιών που διαμένουν σε οικισμούς άνω των κατοίκων Κάλυψη των αναγκών ύδρευσης σε ποσοστό άνω του 10% του συνολικού πληθυσμού της Περιφέρειας Από έργα διαχείρισης απορριμμάτων (ΧΥΤΑ) στην παρούσα φάση έχουν καλυφθεί οι ανάγκες στο νησί της Λέσβου και Λήμνου, το νησί της Σάμου εξυπηρετείται από ένα ΧΥΤΑ, ενώ στην Χίο είναι υπο εκκίνηση το έργο της κατασκευής του δεύτερου ΧΥΤΑ (Βόρειας Χίου). Η Περιφέρεια βρίσκεται σε φάση επαναπροσδιορισμού του ΠΕΣΔΑ, ώστε να καθοριστούν τα αναγκαία έργα στον τομέα και αυτά να ιεραρχηθούν και χρηματοδοτηθούν. Στη συνέχεια, κατά την προγραμματική περίοδο χρηματοδοτούνται παρεμβάσεις προστασίας του περιβάλλοντος και προώθησης της αποδοτικότητας των πόρων στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, τόσο στο πλαίσιο του ΠΕΠ ΚΝΑ, όσο και στο πλαίσιο του ΕΠΠΕΡΑΑ. Οι παρεμβάσεις προστασίας του περιβάλλοντος που χρηματοδοτούνται από τα δύο Επιχειρησιακά Προγράμματα του ΕΣΠΑ, αναφέρονται σε δημιουργία / κατασκευή και επέκταση ΕΕΛ και δικτύων αποχέτευσης για κάλυψη των αναγκών διαχείρισης υγρών αποβλήτων στο σύνολο των οικισμών Γ προτεραιότητας. Επίσης υλοποιούνται έργα αποκατάστασης είκοσι πέντε (25) ΧΑΔΑ, καθώς και δίκτυα και λοιπές υποδομές διαχείρισης και μείωσης απωλειών πόσιμου νερού σε οικισμούς στους οποίους κατοικεί το 30% του συνολικού πληθυσμού της Περιφέρειας. Όσον αφορά στη διαχείριση στερεών αποβλήτων υλοποιούνται έργα ΧΥΤΑ και ΣΜΑ που καλύπτουν τις ανάγκες του 95% του συνολικού πληθυσμού της Περιφέρειας Απασχόληση, Δια βίου μάθηση, κοινωνική ένταξη, καταπολέμηση φτώχειας (κοινωνική οικονομία): Περιφερειακός αναπτυξιακός σχεδιασμός πολιτικών κοινωνικής ένταξης, απασχόλησης και εκπαίδευσης ΕΙΣΑΓΩΓΗ Σύμφωνα με την ευρωπαϊκή εμπειρία πολιτικών κοινωνικής ένταξης και ανάπτυξης σε επίπεδο Περιφερειών, οι στοχευμένες ενέργειες συνεργασιών και εταιρικών σχέσεων Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

48 ανάμεσα σε φορείς που διαδραματίζουν ένα κρίσιμο ρόλο σε τοπικό επίπεδο και συνθέτουν μια νέα δικτυακή πολιτική και στρατηγική, αποδίδουν σημαντικά οφέλη για την ανάπτυξη των τοπικών κοινωνιών. Η συνεργατική και δικτυακή αντίληψη και πρακτική καταδεικνύει νέες μορφές αντιμετώπισης προβλημάτων που χαρακτηρίζονται σύνθετα και δυσεπίλυτα, όταν δεν υπάρχουν οι απαιτούμενες συνεργασίες. Αυτές δοκιμάζονται μέσα από τη συστηματοποίηση τυπικών και άτυπων συνεργασιών ανάμεσα σε φορείς στην γεωγραφική εμβέλεια των Περιφερειών καθώς και μέσα από συντονισμένες και συμπληρωματικές δράσεις και παρεμβάσεις για την από κοινού αντιμετώπιση τοπικών προβλημάτων. Στο σχεδιασμό αυτό, και πάλι σύμφωνα με την ευρωπαϊκή εμπειρία, Πανεπιστημιακά Ιδρύματα και ερευνητικοί φορείς υποστηρίζουν επιστημονικά και ερευνητικά τους τοπικούς φορείς και τις αναπτυξιακές συμπράξεις, ώστε να αποκτήσουν μια καλύτερη ενημέρωση και γνώση των προβλημάτων και να αξιοποιούν τη γνώση αυτή μέσα από επικαιροποιημένα δεδομένα έρευνας. Ο εντοπισμός και η ανάδειξη αναπτυξιακών προοπτικών με τη συμμετοχή της κοινωνίας μέσα από την ορθή αξιοποίηση του κοινωνικού κεφαλαίου σε τοπικό επίπεδο και η ιδιαίτερη έμφαση σε νέες μορφές συντονισμού και συνεργατικότητας φορέων κατατείνουν σε ένα δεσμευτικό πλαίσιο δράσεων αναφορικά με τις προτεραιότητες και τους αναπτυξιακούς στόχους των τοπικών κοινωνιών. Στο ίδιο πλαίσιο προωθείται η αναβάθμιση ευκαιριακών εταιρικών σχέσεων σε σταθερά και βιώσιμα δίκτυα συνεργασίας για την πολιτική αντιμετώπιση των προτεραιοτήτων κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης σε τοπικά περιβάλλοντα. Στην κατεύθυνση αυτή εξετάζεται η δημιουργία ευέλικτων συστημάτων που αξιοποιούν ποιοτικές «έξυπνες» προδιαγραφές και κριτήρια για τη διασφάλιση της ποιότητας προϊόντων και υπηρεσιών και αναδεικνύουν επιτυχημένες εφαρμογές και καινοτομίες στη χάραξη περιφερειακών πολιτικών για την κοινωνική ανάπτυξη. Σε γενικές γραμμές τα εμπόδια για την υλοποίηση μιας τέτοιας περιφερειακής στρατηγικής, πέρα από διαπιστωμένες δυστοκίες εντοπίζονται επίσης στην αδυναμία των περισσοτέρων τοπικών κοινωνιών να επιδιώκουν, μέσα από την αναβάθμιση της συμμετοχής και της αντιπροσωπευτικότητας φορέων και οργανώσεων, την επιλογή των μέσων και εργαλείων αυτής της στρατηγικής και τη λήψη των κατάλληλων αποφάσεων σε ότι αφορά τη στόχευση, την αξιοποίηση της προσφερόμενης γνώσης και την διάθεση των αναγκαίων οικονομικών πόρων ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΕΝΤΑΞΗΣ. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΠΡΟΝΟΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΗΣ ΦΤΩΧΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ Β.ΑΙΓΑΙΟΥ Φτώχεια, κοινωνικός αποκλεισμός Η βαθιά ύφεση που βιώνει η χώρα εμφανίζεται με εντονότερα χαρακτηριστικά στις λιγότερες ανταγωνιστικές της περιοχές. Ως τέτοια, η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου έχει πληγεί δυσανάλογα. Η ακαθάριστη προστιθέμενη αξία του Βορείου Αιγαίου διαμορφώθηκε το 2010 στα 3,155 δισ. Ευρώ και είναι, σε απόλυτες τιμές, η χαμηλότερη όλων των Ελληνικών περιφερειών (Eurostat, 2013). Οι συνέπειες της αρνητικής αυτής εξέλιξης αντανακλώνται σε βασικούς κοινωνικούς δείκτες, όπως αυτός της φτώχιας. Παρακάτω γίνεται αναφορά σε ευπαθείς ομάδες. Αναλυτικές δράσεις δίνονται στο Παράρτημα. -Άτομα με Αναπηρία Τα άτομα με αναπηρίες (ΑμεΑ) αποτελούν το 9,3% του συνολικού πληθυσμού της χώρας, ενώ υπάρχει σαφής συσχέτιση μεταξύ της βαρύτητας της αναπηρίας και του βαθμού φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού. Τα προβλήματά των ατόμων με αναπηρία Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

49 αναφέρονται κυρίως στην παροχή ίσων ευκαιριών στην εκπαίδευση και την απασχόληση, στη βελτίωση της ποιότητας των παρεχομένων υπηρεσιών υγείας και κοινωνικής φροντίδας και στην προσβασιμότητα. Ιδιαίτερα προβλήματα Περιφέρειας Από 1η Σεπτεμβρίου 2011 καταργήθηκαν οι υγειονομικές επιτροπές πιστοποίησης αναπηρίας που λειτουργούσαν στους Φορείς Κοινωνικής ασφάλισης, στις Νομαρχίες και το Δημόσιο. Σύμφωνα με την Περιφερειακή Ομοσπονδία ΑμεΑ, όμως, ο αριθμός και η λειτουργικότητα των νέων Κέντρων Πιστοποίησης Αναπηρίας (ΚΕΠΑ) στη Μυτιλήνη, τη Σάμο και τη Χίο, δεν επαρκεί για να καλύψει τις ανάγκες των ατόμων με αναπηρία της περιφέρειας. Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα προβληματική για τους αναπήρους απομακρυσμένων χωριών στα νησιά που δεν λειτουργεί το Κέντρο Πιστοποίησης. Η λειτουργία ΚΕΠΑ στην περιφερειακή ενότητα της Λήμνου θα άμβλυνε τα προβλήματα που έχουν προκύψει. -Ηλικιωμένοι (γεωγραφικά αποκλεισμένοι) Ως δημογραφική γήρανση ορίζεται η συνεχής αύξηση της αναλογίας των ηλικιωμένων ατόμων (65+) στο συνολικό πληθυσμό. Παράλληλα, η αύξηση αυτή συμβαδίζει με τη μείωση του ειδικού βάρους των παιδιών (0-14 ετών) στην πληθυσμιακή πυραμίδα. Επομένως, η δημογραφική ή πληθυσμιακή γήρανση συνιστάται στη δομική μεταβολή του πληθυσμού μιας περιοχής (ΕΔΚΑ, 2007). Ο δείκτης γήρανσης, δηλαδή η εκατοστιαία αναλογία του πληθυσμού με ηλικία άνω των 65 ετών, προς τον πληθυσμό με ηλικία κάτω των 14 ετών, είναι 1,60 για το Βόρειο Αιγαίο και 1,32 για τη χώρα. Επιπροσθέτως, ο δείκτης εξάρτησης, δηλαδή η εκατοστιαία αναλογία του πληθυσμού ατόμων των ομάδων 0-14 ετών και 65 και άνω, ως προς τα άτομα ηλικίας ετών, είναι 54,9 για την Περιφέρεια και 49,9 για τη χώρα. Το πέρασμα από τη βιολογική γήρανση (ατομικό φαινόμενο) στη δημογραφική γήρανση (συλλογικό φαινόμενο), με άλλα λόγια, είναι ιδιαίτερα έντονο στο Βόρειο Αιγαίο. Τα ηλικιωμένοι άτομα είναι ιδιαζόντως ευάλωτα στην οικονομική κρίση. Ένας συνδυασμός παραγόντων όπως το χαμηλό εισόδημα, η μειωμένη σωματική ή διανοητική ικανότητα, η απομόνωση και η περιορισμένη πρόσβαση σε υπηρεσίες παίζουν σημαντικό ρόλο στην αύξηση του κινδύνου της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Ειδικότερα, στις μέρες μας, οι μειώσεις στο ύψος των συντάξεων, η αύξηση της φορολόγησης των ακινήτων, αλλά και η περιορισμένη - λόγω αναδιάρθρωσης - πρόσβαση στις υπηρεσίες παροχής υπηρεσιών υγείας, αναδεικνύουν την αναγκαιότητα λήψης συγκροτημένων προνοιακών πολιτικών από την Περιφέρεια, στοχευόμενων προς την ομάδα των ηλικιωμένων. Σε αυτό το πλαίσιο, το Ευρωπαϊκό δίκτυο Age, υπογραμμίζει την ανάγκη εστίασης στην πρώτη περίοδο της συνταξιοδότησης καθώς, όπως τονίζεται, η μεταβατική αυτή περίοδος συνοδεύεται συνήθως από μια απότομη ρήξη των κοινωνικών δικτύων αλλά και από τη μείωση των ατομικών εισοδηματικών διαθέσιμων (Age, 2012). Σε ευρύτερο πλαίσιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προτείνει την προώθηση της «ενεργητικής κοινωνικής ένταξης» των ηλικιωμένων μέσα από τρεις κατευθυντήριους άξονες: - Επαρκής ενίσχυση του εισοδήματος για την αποφυγή του κοινωνικού αποκλεισμού, και στήριξη της κοινωνικής παρουσίας και συμμετοχής. - Βελτίωση της πρόσβασης σε κοινωνικές υπηρεσίες (οικονομικής και γεωγραφικής). - Αναβάθμιση της ποιότητας των κοινωνικών υπηρεσιών (παροχή βοήθειας στα άτομα, ανάπτυξη δραστηριοτήτων που αποσκοπούν στην επανένταξη στην κοινωνία) (ΕΕ, 2008). Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

50 Στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, ειδικότερα, η αυξημένη παρουσία ηλικιωμένων σε απομακρυσμένες γεωγραφικά περιοχές προβάλλει την αναγκαιότητα της συνέχισης των εξατομικευμένων προσεγγίσεων, τύπου «Βοήθεια στο Σπίτι». Ομοίως, σειρά καλών πρακτικών που έχουν εμφανιστεί στις χώρες της ΕΕ τα τελευταία χρόνια θα μπορούσαν να εφαρμοστούν και στην Περιφέρεια. Αυτές περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων: - Το «Κέντρο Πολλαπλής Εξυπηρέτησης Ηλικιωμένων», μια νέα δομή σε επίπεδο δήμου που συντονίζει σε ένα σημείο τις διάσπαρτες σχετικές υπηρεσίες, κατευθύνοντας τους εξυπηρετούμενους. - Το «Πανεπιστήμιο της Τρίτης Ηλικίας», μια εκπαιδευτική δομή που παρέχει στον κάθε ηλικιωμένο πολίτη τη δυνατότητα να εγγραφεί σε εξειδικευμένα προγράμματα σπουδών διάρκειας δύο εξαμήνων στο πλησιέστερο της κατοικίας του ίδρυμα. - Τοπικά ομαδικά «Προγράμματα Φυσικής Άσκησης», οργανωμένα με βάση τις ιδιαίτερες φυσικές ανάγκες των ηλικιωμένων - Εβδομαδιαία προγράμματα στα τοπικά κανάλια τηλεόρασης που αφορούν τα θέματα που απασχολούν τα άτομα της Τρίτης Ηλικίας (Ageing Better in Europe, 2012). - Ρομά Τα προβλήματα των Ρομά στην Ελλάδα άρχισαν σχετικά πρόσφατα να δημοσιοποιούνται και να αντιμετωπίζονται. Σύμφωνα με τα αποτελέσματα Ευρωπαϊκής έρευνας: - Το 25,6 % των Ρομά της χώρας ζει σε κατοικίες που δεν πληρούν στοιχειώδεις προδιαγραφές καταλληλότητας, ενώ ένα επιπλέον 22% ζει σε αυτοσχέδιους καταυλισμούς. - Το 35% του συνόλου του πληθυσμού ζει σε περιοχές με περιορισμένη πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες. - Το 42,2% του πληθυσμού είναι αναλφάβητο, ενώ μόνο το 17% των παιδιών είναι εγγεγραμμένα στην υποχρεωτική εκπαίδευση. - Το 61,7 του πληθυσμού είναι άνεργο, ενώ ο σχετικός γυναικείος πληθυσμός απέχει στο σύνολό του από την επίσημη αγορά εργασίας (FSG, 2009). Τα παραπάνω στοιχεία αντανακλούν την οξύτητα του κοινωνικού αποκλεισμού που βιώνουν οι Ρομά στην ηπειρωτική χώρα. Η κατάσταση στα νησιά του Βορείου Αιγαίου δεν έχει καταγραφεί. Η εμπειρική παρατήρηση, όμως, αναδεικνύει ανάλογα έντονες εικόνες φτώχιας και αποκλεισμού. Στην περιφέρεια Βορείου Αιγαίου υπάρχουν διάσπαρτοι καταυλισμοί Ρομά στη Χίο, στη Λέσβο (Γέρα, Καρά Τεπέ) και στη Σάμο (Καρλόβασι), ενώ οι τοπικές εφημερίδες αναφέρονται συχνά στις αντιδράσεις των μόνιμων κατοίκων απέναντι στη δημιουργία προσωρινών αυτοσχέδιων καταυλισμών μετακινούμενων Ρομά. Οι πρώτες θετικές κινήσεις που αφορούν τη συζήτηση για τη μετεγκατάσταση της κοινότητας των Ρομά της Γέρας Λέσβου θα μπορούσαν να επεκταθούν και σε άλλες περιοχές της Περιφέρειας. H Εθνική Στρατηγική για την Κοινωνική Ένταξη των Ρομά ( ) προσφέρει το πλαίσιο για την υιοθέτηση ανάλογων ολοκληρωμένων παρεμβάσεων. Όπως τονίζεται στο σχετικό κείμενο, οι βασικές αρχές της παρέμβασης θα πρέπει να βασίζονται: - Στη συστηματική και μη-ευκαιριακή καταγραφή και απεικόνιση της υφιστάμενης κατάστασης. - Στη διαβούλευση με Κοινωνικούς Εταίρους και τους εκπροσώπους της Κοινωνίας των Πολιτών. - Στη συμμετοχή των Ρομά. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

51 Στο πλαίσιο αυτό η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου θα μπορούσε να εξειδικεύσει τις κατευθύνσεις της εθνικής πολιτικής σε πολυτομεακά Σχέδια Δράσης. Σε δεύτερο επίπεδο η ευθύνη βρίσκεται στους Δήμους όπου συγκεκριμενοποιούν και εφαρμόζουν τις ολοκληρωμένες τοπικές παρεμβάσεις με τον συντονισμό των αρμόδιων Περιφερειών (Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης, 2011). -Μετανάστες / Πρόσφυγες / Ασυνόδευτα Παιδιά Από το 2011 που η πρόσβαση από το Νομό Έβρου δυσκόλεψε για τις μεικτές μεταναστευτικές ροές, αυξήθηκε ο αριθμός των ανθρώπων που προσπαθούν να προσεγγίζουν την Ευρώπη μέσω της θαλάσσιας οδού. Τα νησιά του βόρειο-ανατολικού αιγαίου αντιμετωπίζουν εκ νέου το ζήτημα της άφιξης σημαντικού αριθμού ανθρώπων που εισέρχονται στη χώρα χωρίς νομιμοποιητικά έγγραφα. Το ζήτημα της διαχείρισης των μεικτών μεταναστευτικών ροών στα νησιά, είναι ακόμα πιο προβληματικό απ ότι παλαιότερα. Λόγω της μετακίνησης των ροών προς τον Έβρο, τα κέντρα κράτησης που λειτουργούσαν στο παρελθόν στη Μυτιλήνη, τη Χίο και τη Σάμο, έχουν κλείσει, με αποτέλεσμα αυτή τη στιγμή να μην υπάρχουν υποδομές για την καταγραφή και την κράτηση των νεοεισερχομένων. Επί της παρούσης, τα αστυνομικά και τα λιμενικά τμήματα των νησιών χρησιμοποιούνται σαν χώροι κράτησης και καταγραφής, χωρίς να έχουν τη δυνατότητα να ανταποκριθούν σε αυτό το ρόλο. Η ίδρυση Κέντρων Πρώτης Υποδοχής (ΚΕΠΥ) στα νησιά δεν έχει υλοποιηθεί, όπως επίσης δεν έχει ξεκινήσει τη λειτουργία της η νέα Υπηρεσία Ασύλου, με αποτέλεσμα την ανεπαρκή καταγραφή των νέο-αφιχθέντων, και άρα το μη διαχωρισμό τους σε άτομα που χρήζουν διεθνούς προστασίας (πρόσφυγες) και μη (μετανάστες). Στην πόλη της Μυτιλήνης, συγκεκριμένα, παρατηρείται το φαινόμενο να ζητούν οι νέοαφιχθέντες να συλληφθούν προκειμένου να καταγραφούν, με την αστυνομία να αδυνατεί να προχωρήσει στη σύλληψη τους γιατί δεν διαθέτει ελεύθερο χώρο στα κρατητήρια. Οι άνθρωποι αυτοί παραμένουν στο νησί σε κατάσταση εξαθλίωσης και ομηρίας αφού δεν μπορούν ούτε να επιβιβαστούν σε πλοία χωρίς να διαθέτουν τα σχετικά έγγραφα. Μεταξύ του πληθυσμού των νέο-αφιχθέντων βρίσκουμε ιδιαίτερα ευάλωτες ομάδες, όπως ασυνόδευτα παιδιά, οικογένειες με μικρά παιδιά, μονογονεακές οικογένειες, γυναίκες μόνες τους και ηλικιωμένους, οι οποίοι σε αρκετές περιπτώσεις παραμένουν άστεγοι και χωρίς καμία υποστήριξη ή περίθαλψη. Σειρά σχετικών καλών πρακτικών που έχουν εμφανιστεί στις χώρες της ΕΕ και εστιάζουν στις σχέσεις των τοπικών κοινοτήτων και των μεταναστών περιλαμβάνουν, μεταξύ άλλων: - Διοργάνωση κοινών «πολυπολιτισμικών» πολιτιστικών και, ιδιαίτερα αθλητικών συναντήσεων, μια πιο αυθόρμητη μορφή συνάθροισης που ευνοεί τη συνύπαρξη και τη διαπολιτισμικότητα. - Δημιουργία κέντρου πολυμέσων βασισμένο στο ελεύθερο λογισμικό ώστε να ενισχυθεί η κοινωνική συνοχή μέσα από τη διεύρυνση της επικοινωνίας μεταξύ του τοπικού πληθυσμού και των μεταναστών. Επιπροσθέτως, η δημιουργία ενός κέντρου πολυμέσων ευνοεί τη διάχυση των νέων τεχνολογιών στην Περιφέρεια και δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας. - Η χρήση της ψηφιακής συμμετοχικής χαρτογραφίας, όπως αυτή προωθείται από το πρόγραμμα youmap 3. Σε ένα πλαίσιο «διαπολιτισμικών ενεργειών» μια μικτή ομάδας νέων που συγκροτείται από ντόπιους κατοίκους και μετανάστες αποφασίζει 3 Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

52 τί θα πρέπει να χαρτογραφηθεί στην πόλη τους και πώς θα χαρτογραφηθεί, με αναφορά στις περιοχές, τα τοπικά θέματα και τις παρεχόμενες υπηρεσίες. Χρήστες εξαρτησιογόνων ουσιών Ο κοινωνικός αποκλεισμός θεωρείται τόσο ως αίτιο της στροφής προς τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών, αλλά και ως συνέπεια έμμεση ή άμεση αυτής της χρήσης. Η πανελλήνια έρευνα στο μαθητικό πληθυσμό για τη χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών που έγινε στα πλαίσια του Ευρωπαϊκού προγράμματος ESPAD (2012) κατέγραψε σειρά αρνητικών τάσεων για τους νέους και τις νέες του Βορείου Αιγαίου. Η Περιφέρεια βρίσκεται στην πρώτη θέση πανελλαδικά στην «υπερβολική χρήση αλκοόλ», αλλά και στις πρώτες τρεις θέσεις ανάμεσα σε όλες τις περιφέρειες της χώρας στην «χρήση απαγορευμένων ουσιών» (ΕΠΙΨΙ, 2012: 68 και 69). Συγκεκριμένα, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι ο Νομός Λέσβου παρουσιάζει τα υψηλότερα ποσοστά στην χρήση εισπνεόμενων ουσιών (1η θέση) και στην κατανάλωση αλκοόλ (2η θέση), ο Νομός Σάμου παρουσιάζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά στην υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και ο Νομός Χίου εμφανίζει ένα από τα υψηλότερα ποσοστά καπνίσματος. Σημαντικό είναι να αναφερθεί ότι η ηλικιακή ομάδα, η οποία συγκεντρώνει τα μεγαλύτερα ποσοστά χρήσης και στις τρεις κατηγορίες είναι αυτή των 17 έως 19 ετών. Ενδεικτικό της έντασης των ευρύτερων σχετικών προβλημάτων της Περιφέρειας αποτελούν τόσο η παρουσία του Οργανισμού Κατά των Ναρκωτικών (ΟΚΑΝΑ) με Κέντρα Πρόληψης της Χρήσης των Εξαρτησιογόνων Ουσιών στη Λέσβο (Πνοή), στη Λήμνο (Πολιόχνη), στη Χίο και στην Σάμο (Φάρος), όσο και η λειτουργία της Μονάδας Συμβουλευτικής και Επανένταξης του Κέντρου Θεραπείας Εξαρτημένων Ατόμων (ΚΕΘΕΑ) στη Λέσβο. Παράλληλα, με τη στήριξη του ΟΚΑΝΑ, το νοσοκομείο της Μυτιλήνης προβλέπεται σύντομα να προσφέρει φαρμακευτικές και υποστηρικτικές υπηρεσίες στους χρήστες ουσιών. Να σημειωθεί ότι σύμφωνα με τα στοιχεία της Γενικής Αστυνομικής Διεύθυνσης Βορείου Αιγαίου (παρουσιάζονται στον παρακάτω πίνακα) τα σημαντικότερα αδικήματα κατά την περίοδο 2011 και 2012 επικεντρώνονται στην παραβίαση του Νόμου κατά των Ναρκωτικών. Από τα παραπάνω στοιχεία παρατηρούμε τη σχέση ανάμεσα στη χρήση ουσιών και την παραβατικότητα. Επίσης, από έρευνα στο Β. Αιγαίο (ΚΕΘΕΑ 2013) προκύπτει ότι άτομα στα οποία έχει διαπιστωθεί συνύπαρξη χρήσης ουσιών και προβλημάτων ψυχικής υγείας (συνοσηρότητα) είναι έκθετα σε πολλαπλούς παράγοντες υψηλού κινδύνου με ιδιαίτερη έμφαση στην αντικοινωνική στάση, στην διαταραχή της προσωπικότητας, στην εκδήλωση επιθετικής, βίαιης ή αυτοκτονικής συμπεριφοράς, σε αυτό-τραυματισμούς και μειωμένης ανταπόκρισης στη θεραπεία. Βιώνουν επίσης συχνά μέσα από αγχώδεις καταθλιπτικές διαταραχές και χρόνια χρήση νομίμων και παρανόμων ουσιών εξάρτησης έντονα συγχυτικά σύνδρομα καθώς και την επιδείνωση της κοινωνικής τους κατάστασης,. Πίνακας 5.4.1: Παραβατικότητα - Εγκληματικότητα στα νησιά της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου κατά τα έτη ΒΟΡΕΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ ΕΓΚΛΗΜΑΤΑ τελ/να απόπειρες εξιχνιάσεις τελ/να απόπειρες εξιχνιάσεις ΑΝΘΡΩΠΟΚΤΟΝΙΕΣ ΑΠΑΤΕΣ Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

53 ΑΡΧΑΙΟΚΑΠΗΛΕΙΑ 1 1 ΒΙΑΣΜΟΙ ΕΚΒΙΑΣΕΙΣ ΕΠΑΙΤΕΙΑ ΖΩΟΚΛΟΠΗ ΚΥΚΛΟΦΟΡΙΑ ΠΑΡΑΧΑΡΑΓΜΕΝΩΝ Ν περί ΝΑΡΚΩΤΙΚΩΝ Ν περί ΟΠΛΩΝ Ν περί ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ ΠΛΑΣΤΟΓΡΑΦΙΑ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ΚΛΟΠΕΣ - ΔΙΑΡΡΗΞΕΙΣ ΚΛΟΠΕΣ ΤΡΟΧΟΦΟΡΩΝ ΛΗΣΤΕΙΕΣ Νέες ανάγκες υπηρεσιών υγείας για την καταπολέμηση του γεωγραφικού αποκλεισμού Η καταπολέμηση του γεωγραφικού αποκλεισμού που βιώνουν πολίτες, οι οποίοι διαμένουν σε απομακρυσμένες και δυσπρόσιτες περιοχές των μεγαλύτερων νησιών της Περιφέρειας Β. Αιγαίου, αλλά και αυτοί που διαμένουν σε μικρά νησιά με περιορισμένες δυνατότητες πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας θα πρέπει να ενισχυθεί με δράσεις, οι οποίες έχουν ήδη εντοπισθεί από τους υπευθύνους των μονάδων υγείας και έχουν υπάρξει σχετικές δράσεις (http://www.vostanio.gr/content/sapfo). Η ενίσχυση στην κάλυψη των αναγκών αυτών αφορούν κυρίως στη διαμόρφωση και αντιμετώπιση νέων εκπαιδευτικών προτεραιοτήτων για το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό με σύγχρονα εκπαιδευτικά προγράμματα και εργαλεία. Στην κατεύθυνση αυτή προτείνεται να αναπτυχθούν καινοτόμες μέθοδοι κατάρτισης και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης (Distant Learning) καθώς και κατάρτιση ιατρών σε ιατρικές θεραπευτικές / χειρουργικές εφαρμογές με χρήση πολυμέσων και συσκευές εικονικής πραγματικότητας. Στο Παράρτημα δίνονται αναλυτικά κατευθυντήριες γραμμές για την αντιστροφή του παραδοσιακού μοντέλου ανάπτυξης στην Περιφέρεια και για ενδογενή ανάπτυξη και κοινωνική οικονομία. Η κοινωνική οικονομία, δηλαδή η μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα οικονομική δραστηριότητα μικρών και μεσαίων παραγωγών, η οποία εξασφαλίζει δίκαιες τιμές, εύλογο κέρδος και αξιοπρεπές εισόδημα στους παραγωγούς, έχει πολλές δυνατότητες ανάπτυξης στις Περιφέρειες της χώρας μας και, μάλιστα, άμεσα. Ήδη, η αύξηση των ποσοστών της ανεργίας και της φτώχειας στην Ευρώπη έχει ως αποτέλεσμα μεταξύ άλλων και την εμφάνιση νέων μορφών κοινωνικών επιχειρήσεων καταπολέμησης του κοινωνικού αποκλεισμού και φορέων καινοτομιών, ως αντιστάθμισμα κάλυψης νέων αναγκών, ενόψει μάλιστα της αδυναμίας των κρατών να σχεδιάσουν αποτελεσματικές πολιτικές, κυρίως αυτές που αφορούν στην τοπική ανάπτυξη, στην ενσωμάτωση μακροχρόνια ανέργων και στην καταπολέμηση του κοινωνικού αποκλεισμού. Η κοινωνική οικονομία, συμπεριλαμβανομένων των συνεταιρισμών, των ταμείων αλληλασφάλισης, μη κερδοσκοπικών ενώσεων ιδρυμάτων και κοινωνικών επιχειρήσεων παρέχει ένα ευρύ φάσμα προϊόντων και υπηρεσιών σε ολόκληρη την Ευρώπη και δημιουργεί νέες θέσεις εργασίας. Η πολιτική της Ε.Ε στον τομέα αυτό στοχεύει στη δημιουργία ενός ευνοϊκού ρυθμιστικού περιβάλλοντος για τις επιχειρήσεις της κοινωνικής οικονομίας, έτσι ώστε να αναπτυχθούν μαζί με άλλες επιχειρήσεις. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

54 Η ιδιαιτερότητα της κοινωνικής επιχείρησης είναι ότι συνδυάζει επιχειρηματικό πνεύμα και κοινωνικό σκοπό σε ένα μείγμα οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων που τη διαφοροποιεί τόσο από την κλασική επιχείρηση όσο και από τις παραδοσιακές μορφές μη κερδοσκοπικών ενώσεων. Οι επιχειρήσεις αυτές μπορούν να δημιουργήσουν πρόσθετη απασχόληση, επειδή καλύπτουν νέες ανάγκες οφειλόμενες σε κοινωνικές αλλαγές (δημογραφικές τάσεις, γήρανση πληθυσμού, μεγάλα ποσοστά γυναικείας απασχόλησης, μεγάλος αριθμός μονογονεϊκών οικογενειών). Έχοντας ως χαρακτηριστικό την καινοτομία, οι κοινωνικές επιχειρήσεις επεκτάθηκαν σε νέα πεδία όπως σε υπηρεσίες γειτνίασης, αναδόμησης προβληματικών συνοικιών, βοήθειας ηλικιωμένων ατόμων και των ατόμων με ειδικές ανάγκες, επαγγελματικής ενσωμάτωσης ατόμων χαμηλού μορφωτικού επιπέδου καθώς και στο εμπόριο, την ηθική και αλληλέγγυα χρηματοδότηση, κ.α. Με τον τρόπο αυτό η κοινωνική οικονομία αποβλέπει παράλληλα στην πραγματοποίηση των στόχων της κοινωνικής πολιτικής ή της πολιτικής της απασχόλησης, ενώ η καινοτομία τους συνδέεται συχνά με την αξιοποίηση της ευρηματικότητας των κοινωνικών επιχειρηματιών για νέους τρόπους κάλυψης εκείνων των κοινωνικών αναγκών που δεν ικανοποιούνται από την αγορά ή από τον δημόσιο τομέα. Όσον αφορά στην Ελλάδα, κοινή είναι η διαπίστωση ότι ο τομέας της Κοινωνικής Οικονομίας δεν αποτελεί έναν «διακριτό τομέα», καθώς το έλλειμμα ή η απροσδιοριστία του πολιτικού σχεδιασμού για τη δημιουργία ενός λειτουργικού και ευέλικτου πλαισίου που να προβλέπει την πολιτική, θεσμική και διοικητική στήριξη των πρωτοβουλιών που αναλαμβάνονται και δυνητικά εντάσσονται στον τομέα αυτόν. είναι κάτι παραπάνω από εμφανές. Αυτό επιβεβαιώνεται επίσης από το γεγονός ότι ο τομέας αυτός δεν εμφανίζεται σε καμία από τις επίσημες στατιστικές ως διακριτή κατηγορία κάτι που επίσης επιβεβαιώνει ότι στερεοτυπικά ταυτίζεται συχνά με φιλανθρωπικούς σκοπούς. Και βέβαια τα στερεότυπα αυτά, αρνητικά ή λανθάνοντα, εμποδίζουν πολλές φορές την σωστή προβολή του τομέα αλλά και την ανάπτυξη συνεργασιών με οικονομικό αντικείμενο μεταξύ φορέων της κοινωνικής οικονομίας και φορέων του ιδιωτικού τομέα. Παρά τα προβλήματα αυτά στον Ελλαδικό χώρο και σε ορισμένες Περιφέρειες, όπως ιδιαίτερα και στην Περιφέρεια Β. Αιγαίου, χαρακτηριστικό παράδειγμα ανάπτυξης επιχειρήσεων που ανήκουν στον τομέα της Κοινωνικής Οικονομίας αποτελούν οι συνεταιρισμοί (γυναικείοι ως επί το πλείστον) που δραστηριοποιούνται κυρίως στην ύπαιθρο και τα μέλη τους συμμετέχουν στην παραγωγική διαδικασία της επιχείρησης. Πρόκειται για ιδιότυπες συνεργατικές επιχειρήσεις τα μέλη των οποίων, χωρίς απαραίτητα να διαθέτουν ίδια επιχείρηση ή αγροτική εκμετάλλευση, συμμετέχουν στη συνεταιριστική επιχείρηση ως εργαζόμενοι/ες, αποκομίζοντας αμοιβή από την εργασία αυτή και μέρισμα επί των διανεμομένων κερδών. Το τελευταίο αυτό χαρακτηριστικό κάνει διακριτούς αυτούς τους συνεταιρισμούς από τους υπόλοιπους αγροτικούς και αστικούς, τα μέλη των οποίων διαθέτουν τα προϊόντα τους μέσω αυτών ή προμηθεύονται πρώτες ύλες. Συνεταιρισμοί αυτής της μορφής λειτουργούν παραπάνω από τρεις δεκαετίες περίπου παρέχοντας δυνατότητα απασχόλησης σε γυναίκες σε αγροτικές και πολλές φορές μειονεκτικές περιοχές ΠΡΟΩΘΗΣΗ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΚΑΙ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗ ΤΗΣ ΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΕΡΓΑΖΟΜΕΝΩΝ Απασχόληση και ανεργία Σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, η ανεργία στο Βόρειο Αιγαίο έφτασε το τρίτο τρίμηνο του 2012 το 21,9% του συνόλου των εργαζομένων. Τα αναλυτικότερα στοιχεία της Συνοπτικής Έκθεσης Στοιχείων Ανέργων & Επιδοτούμενων του ΟΑΕΔ δείχνουν αύξηση της ανεργίας της τάξης του 40% μέσα στα τρία τελευταία χρόνια (Ιανουάριος Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

55 Ιανουάριος 2013). Παράλληλα, από τους συνολικά ανέργους της Περιφέρειας, οι είναι μακροχρόνια άνεργοι, ενώ μόλις οι λαμβάνουν επίδομα ανεργίας. Το εισοδηματικό έλλειμμα των ανέργων στο Βόρειο Αιγαίο, με άλλα λόγια, είναι ιδιαίτερα έντονο. Η υστέρηση σε εισοδηματικούς πόρους, αλλά και τα προβλήματα πρόσβασης στην αγορά εργασίας εμφανίζονται με δυσανάλογη ένταση σε συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες. Στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, τα ποσοστά απασχόλησης των γυναικών, για παράδειγμα, είναι ιδιαίτερα χαμηλά (44,6% του συνόλου), ενώ η διαφορά των ποσοστών απασχόλησης ανάμεσα στα δύο φύλα είναι η μεγαλύτερη που συναντάται ανάμεσα σε όλες τις περιφέρειες της ΕΕ (CEC, 2012: 74). Ταυτόχρονα, το τελευταίο διάστημα η ανεργία των γυναικών σημείωσε ιδιαίτερη αύξηση, αναδεικνύοντας την αναγκαιότητα υιοθέτησης ενός πλέγματος άμεσων σχετικών μέτρων και ενεργειών. Επίσης, η ανεργία στους νέους κάτω των 24 ετών αυξήθηκε το πρώτο τρίμηνο του 2012 στο 52,7% του συνόλου, ενώ η ανεργία στους νέους κάτω των 29 ετών έφθασε στο 35,7%. Η χώρα, στο πλαίσιο του Εθνικού Προγράμματος Μεταρρυθμίσεων έχει θέσει ως στόχους τόσο την αύξηση του επίπεδου της απασχόλησης κατά έξι ποσοστιαίες μονάδες (φτάνοντας το 70% του συνόλου το 2020), όσο και την μείωση του αριθμού των ατόμων σε κατάσταση ή σε κίνδυνο φτώχιας. Παρότι η απόσταση που χωρίζει την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου από τους παραπάνω στόχους είναι σημαντική, τα ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα απασχόλησης των γυναικών και η υψηλή ανεργία των νέων υπογραμμίζουν τα αισθητά περιθώρια βελτίωσής τους Προτεραιότητες παρέμβασης στην Περιφέρεια Β. Αιγαίου Η εξειδίκευση του παραπάνω πλαισίου στη Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου φέρνει στο προσκήνιο τις εξής απτές προτεραιότητες παρέμβασης (τεκμηρίωση και μεγαλύτερη ανάλυση στο Παράρτημα): Υποστήριξη της μετάβασης των νέων από το σχολείο στην εργασία: Μακροχρόνια άνεργοι (ΜΑ) και άνεργοι με χαμηλά προσόντα (ΑΧΠ): Βελτίωση της επαγγελματικής κατάρτισης: Δράσεις υπέρ των γυναικών: ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΔΕΞΙΟΤΗΤΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΜΑΘΗΣΗ Εκπαίδευση Το επίπεδο εκπαίδευσης των κατοίκων του Βορείου Αιγίου, ιδωμένο αυστηρά στο ηλικιακό φάσμα των 25-64, βρίσκεται σε ικανοποιητική θέση σε σχέση με τους ανάλογους δείκτες των υπολοίπων περιφερειών. Το ποσοστό των κατοίκων της Περιφέρειας ηλικίας που είναι απόφοιτοι μέσης εκπαίδευσης είναι το υψηλότερο σε όλες τις Περιφέρειες της χώρας, ενώ το ποσοστό των κατοίκων που κατέχει πανεπιστημιακό δίπλωμα είναι το πέμπτο καλύτερο ανάμεσα σε όλες τις Περιφέρειες της χώρας. Η δευτεροβάθμια εκπαίδευση αντανακλά τις ικανότητες του πληθυσμού για δραστηριότητες μεσαίας εξειδίκευσης, ενώ η τριτοβάθμια εκπαίδευση καταγράφει υψηλές δεξιότητες και προοπτικές έξυπνης εξειδίκευσης. Οι δείκτες αυτοί εμφανίζουν ουσιαστική βελτίωση σε σχέση με τα αντίστοιχα στοιχεία της προηγούμενης προγραμματικής περιόδου ( ). Η θετική αυτή δυναμική αυτή, όμως, παρότι αποτελεί προϋπόθεση αντιστροφής του αντιαναπτυξιακού κλίματος, κινδυνεύει να αναστραφεί. Οι περιορισμοί στις δαπάνες για την εκπαίδευση λόγω της οικονομικής Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

56 κρίσης πλήττουν δυσανάλογα την εκπαιδευτική λειτουργία των αραιοκατοικημένων νησιωτικών περιοχών. Παράλληλα, αναγνωρίζεται η σημασία της αξιοποίησης του χώρου της εκπαίδευσης και των συναφών με αυτή δραστηριοτήτων για τη στήριξη της κοινωνικής συνοχής. Οι προτάσεις που αφορούν την ενότητα της εκπαίδευσης δομούνται στη βάση αυτών των δύο προτεραιοτήτων. Με βάση την υπάρχουσα κατάσταση προτείνονται μια σειρά από δράσεις που αφορούν στην (αναλυτικά και με μεγαλύτερη τεκμηρίωση στο Παράρτημα): (α) Αναβάθμιση εκπαιδευτικών υποδομών και λειτουργιών, που περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε (ι) Σχολική στέγη, (ιι) ενίσχυση της πρόσβασης και χρήσης και (ιιι) Δημιουργία εποπτικού υλικού (β) Ενδυνάμωση της κοινωνίας της γνώσης: αναβάθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος με έμφαση στην τεχνολογική ανάπτυξη, στις δεξιότητες και στη δια βίου μάθηση (γ) Εκπαίδευση και Προώθηση της Κοινωνικής Συνοχής, με δράσεις για (ι) τη Σχολική διαρροή και μαθησιακές δυσκολίες, (ιι) Δια βίου Μάθηση και Σχολείο δεύτερης ευκαιρίας (ιιι) τη λειτουργία συμβουλευτικής υπηρεσίας στα πλαίσια των σχολείων δεύτερης ευκαιρίας (ΣΔΕ) και Σχολών Γονέων Χωρική διακυβέρνηση Η λεγόμενη χωρική διακυβέρνηση αποτελεί κεντρική θεματική προτεραιότητα της ΕΕ για την επόμενη προγραμματική περίοδο. Αφορά, σύμφωνα και με τη 2η εγκύκλιο σχεδιασμού προώθηση της αειφόρου και ολοκληρωμένης ανάπτυξης στις Περιφέρειες, τις Πόλεις, τις Αγροτικές περιοχές και τις περιοχές με Γεωγραφικά μειονεκτήματα Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (2008/ C 115/ 01) με την προσθήκη της εδαφικής συνοχής στους στόχους της οικονομικής και κοινωνικής συνοχής, διατύπωσε την επιθυμητή «συνθήκη» για την ενωμένη Ευρώπη, θέτοντας τους τρεις αυτούς στόχους ως τους ικανούς και απαραίτητους για την επίτευξη του καλύτερου επίπεδου διαβίωσης των πολιτών της. Η βέλτιστη ανάδειξη της εδαφικής ποικιλομορφίας μέσω της ενίσχυσης της περιφερειακής ταυτότητας, η ενδυνάμωση της ανταγωνιστικότητας και της βιωσιμότητας όλων των περιφερειών της Ευρώπης και η πολυκεντρική οργάνωση του ευρωπαϊκού χώρου, συνιστούν τις βασικές αρχές με γνώμονα τις οποίες έχουν κληθεί να εξειδικευτούν οι εθνικές πολιτικές. Η χωρική ανάπτυξη, καλείται να συμπληρώσει την εφαρμογή των προγραμμάτων περιφερειακής ανάπτυξης και να μεγιστοποιήσει τα οφέλη από την άσκηση των τομεακών πολιτικών. Αξίζει να σημειωθεί ότι σύμφωνα με το νέο Κανονιστικό Πλαίσιο, τέτοιες παρεμβάσεις θα χρηματοδοτηθούν από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης, το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο όπως και από τα Ταμεία Αγροτικής Ανάπτυξης και Αλιείας (προαιρετικά και σε πολυταμειακή βάση). Τα κύρια εργαλεία εφαρμογής που προτείνονται από τους Κανονισμούς είναι δύο: Τα Τοπικά προγράμματα ανάπτυξης με πρωτοβουλία Τοπικών Κοινοτήτων (CLLD) και Οι Ολοκληρωμένες Εδαφικές Επενδύσεις (ΙΤΙ). Τα κυριότερα χαρακτηριστικά τους είναι: α) η προυπόθεση Ολοκληρωμένων Στρατηγικών Τοπικής ανάπτυξης αναλόγως του πεδίου εφαρμογής, με βάση τις τοπικές ανάγκες και το τοπικό δυναμικό, Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

57 β) η εφαρμογή τους σε συγκεκριμένες εδαφικές ενότητες (υποπεριφερειακές για τα CLLD, ευρύτερες για τα ΙΤΙs). γ) η συμπερίληψη καινοτόμων στοιχείων στο σχεδιασμό και την εφαρμογή τους. Ειδικότερα για τα CLLD, η πρωτοβουλία των τοπικών κοινοτήτων και η στήριξη από τις Ομάδες Τοπικής Δράσης με συμμετοχή των δημόσιων και ιδιωτικών τοπικών φορέων, είναι επιβεβλημένη. Για την ΠΒΑ, η θεματική αυτή προτεραιότητα κρίνεται ιδιαίτερα σημαντική, καθώς προσφέρει την ευκαιρία πολυτομεακού (διαρθρωτικά ταμεία + χρηματοδοτικά εργαλεία) και ολοκληρωμένου σχεδιασμού σε επίπεδο νησιού ή ομάδας μικρών νησιών, που είναι και το κατάλληλο χωρικό επίπεδο για πολλά από τα θέματα και τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα νησιά. Προτείνεται η ενεργοποίηση της δυαντότητας αυτής για την Περιφέρεια Διαβούλευση για τη Νέα Προγραμματική Περίοδο Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα κυριότερα ευρήματα από τις συναντήσεις που πραγματοποιήθηκαν στα νησιά της Περιφέρειας ως διαβουλεύσεις για τη στρατηγική της ΠΒΑ για τη νέα Προγραμματική Περίοδο. Οι συναντήσεις αυτές ήταν 4: (α) στη Χίο, (β) στη Λήμνο, (γ) στη Σάμο και (δ) στη Λέσβο. Αναλυτικά τα πρακτικά των συναντήσεων αυτών και μια συνολική αναφορά δίνονται στο Παράρτημα 1. Η διαδικασία της διαβούλευσης οργανώθηκε από την Ενδιάμεση Διαχειριστική Αρχή (ΕΔΑ) της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου (ΠΒΑ) με την τεχνική υποστήριξη του Πανεπιστημίου Αιγαίου. Η διαβούλευση πραγματοποιήθηκε σε Λήμνο (20-22/05/2013), Λέσβο (13-14/06/2013), Σάμο (05-06/06/2013) και Χίο (27/06/2013). Για την πραγματοποίηση των Συναντήσεων υπήρξε συνεργασία μεταξύ ΕΔΑ και Πανεπιστημίου για τον καθορισμό των φορέων και επιχειρήσεων που θα καλούνταν στις συναντήσεις. Επίσης το Πανεπιστήμιο Αιγαίου ανέλαβε την Τεχνική Υποστήριξη των Συναντήσεων με τη διασφάλιση ατόμου για την καταγραφή των πρακτικών και την παροχή υλικοτεχνικής υποστήριξης. Τέλος η σύνταξη των πρακτικών υλοποιήθηκε από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου και η παρούσα αναφορά περιλαμβάνει τα συμπεράσματα και τα βασικά σημεία που προέκυψαν από αυτή τη διαβούλευση. Στις συναντήσεις εργασίας η ΕΔΑ της ΠΒΑ και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου προσπάθησαν να εφαρμόσουν μια bottom-up προσέγγιση σχετικά με το σχεδιασμό της νέας προγραμματικής περιόδου για το Βασιζόμενοι σε αυτή την προσέγγιση στόχος ήταν να ενσωματωθούν στα κείμενα στρατηγικής της Περιφέρειας, οι απόψεις των Τοπικών Κοινωνιών των νησιών της Περιφέρειας με βάσει την εμπειρία τους από το παρελθόν αλλά και τις ανάγκες τους. Ήταν σημαντικό να προκύψει κάποιο συγκριτικό πλεονέκτημα του κάθε νησιού αλλά και πιθανές ελλείψεις ή ανάγκες που χρειάζονται να καλυφθούν. Γι αυτό και δόθηκε βήμα σε επιχειρηματίες και τοπικούς φορείς, ώστε να μπορέσουν να αναπτύξουν τις απόψεις τους και να υπάρξει μια συνεργασία σε τοπικό επίπεδο, η οποία θα μπορούσε να αναδείξει τομείς στους οποίους θα μπορούσαν να στοχεύσουν τα προγράμματα της Νέας Προγραμματικής Περιόδου Σε κάθε Συνάντηση η ΕΔΑ παρουσίαζε τους βασικούς άξονες στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου και ξεκαθάριζε την έννοια της έξυπνης εξειδίκευσης και των στόχων που έχει η διαβούλευση με τους επιχειρηματίες και τους φορείς της κάθε Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

58 Περιφερειακής Ενότητας Βορείου Αιγαίου. Επίσης γινόταν μια εισαγωγική παρουσίαση προς τους φορείς και επιχειρηματίες για πιθανούς στόχους και τομείς της Νέας Προγραμματικής Περιόδου. Η συζήτηση που ακολούθησε σε όλες τις Συναντήσεις Εργασίας έδωσε κάποια κοινά χαρακτηριστικά για την αντίληψη που έχουν οι τοπικοί/ές φορείς και επιχειρήσεις για τα θέματα της έξυπνης εξειδίκευσης, αλλά και για τα τοπικά πλεονεκτήματα, τη διασύνδεση έρευνας-παραγωγής-καινοτομίας, τα συνεργατικά τοπικά δίκτυα, τα τοπικά μειονεκτήματα κλπ. Τα βασικά ευρήματα που προέκυψαν από όλες τις συναντήσεις αφορούσαν τα παρακάτω ζητήματα: (α) Ότι υπάρχει ανάγκη να μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος σχετικά με συγχρηματοδοτούμενα έργα για να μην επαναληφθούν αυτά τα λάθη. Υπήρξε γενικά συμφωνία ότι ο σχεδιασμός για την Περιφέρεια πρέπει να ανεξάρτητος από τη χρηματοδότηση και από τα συγκεκριμένα χρηματοδοτικά εργαλεία, το είδος των προγραμμάτων (εθνικά, περιφερειακά), αλλά και το ύψος της χρηματοδότησης. Η ανάγκη αυτή είναι ακόμη μεγαλύτερη στο νέο Ευρωπαϊκό πλαίσιο που διαμορφώνεται με λιγότερα χρήματα και δράσεις που θα έχουν έμφαση στην επιχειρηματικότητα και όχι στις υποδομές. Από πολλούς συμμετέχοντες αναδείχθηκε το ζήτημα των μελετών πολλών έργων, η απουσία των οποίων καθυστέρησε την έναρξη και ολοκλήρωση πολλών έργων στο παρελθόν. Σε αυτό το πλαίσιο, κοινή διαπίστωση όλων των συμμετεχόντων ήταν πως θα πρέπει να μειωθεί η γραφειοκρατία για ένταξη σε ένα πρόγραμμα και να γίνει η διαδικασία της αίτησης πιο φιλική προς τον επιχειρηματία ή τον φορέα. Παράλληλα υπάρχει ανάγκη να μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος σχετικά με συγχρηματοδοτούμενα έργα για να μην επαναληφθούν. Υπήρξε γενικά συμφωνία ότι ο σχεδιασμός για την Περιφέρεια πρέπει να ανεξάρτητος από τη χρηματοδότηση και από τα συγκεκριμένα χρηματοδοτικά εργαλεία, το είδος των προγραμμάτων (εθνικά, περιφερειακά), αλλά και το ύψος της χρηματοδότησης. Η ανάγκη αυτή είναι ακόμη μεγαλύτερη στο νέο Ευρωπαϊκό πλαίσιο που διαμορφώνεται με λιγότερα χρήματα και δράσεις που θα έχουν έμφαση στην επιχειρηματικότητα και όχι στις υποδομές. Από πολλούς συμμετέχοντες αναδείχθηκε το ζήτημα των μελετών πολλών έργων, η απουσία των οποίων καθυστέρησε την έναρξη και ολοκλήρωση πολλών έργων στο παρελθόν. (β) Το ζήτημα της απομόνωσης και των μεταφορών αναδείχθηκε ως σημαντικό, καθώς αφορά πολλά διαφορετικά ζητήματα. Αναδείχθηκαν ανάγκες λιγότερο ακριβών και περισσότερο έξυπνων λύσεων για τις μεταφορές. Ακόμη τονίστηκε πως θα πρέπει να υπάρξει καινοτομία και επενδύσεις στην προώθηση των εξαγωγών καθώς οι τοπικές αγορές δύσκολα μπορούν να ανταποκριθούν στην μαζική προσφορά τοπικών προϊόντων. (γ) Το θέμα των κοινωνικών υποδομών, ως μέρος των υποδομών υγείας και γενικότερα φροντίδας αναδείχθηκε ως ιδιαίτερα σημαντικό σε όλες τις σημαντικές, ιδιαίτερα στις συνθήκες της συνεχόμενης οικονομικής κρίσης και μείωσης των διαθέσιμων κονδυλίων σε όλα τα επίπεδα της δημόσιας διοίκησης. Εδώ, εκτός από τις δομές και τον εκσυγχρονισμό τους, συζητήθηκαν και τέθηκαν θέματα οργάνωσης και του τρόπου που παρέχονται οι υπηρεσίες, ιδιαίτερα αν ληφθούν υπόψη οι ιδιαίτερες πληθυσμιακές συνθήκες των νησιών, με συχνά υπέργηρο πληθυσμό σε απομακρυσμένες και απομονωμένες περιοχές. Το θέμα της λεγόμενης κοινωνικής οικονομίας θίχτηκε επίσης και από πολλούς συμμετέχοντες επισημάνθηκαν οι δυσκολίες εφαρμογής και κατανόησης της έννοιας από πολλούς δρώντες, ιδιωτικούς και δημόσιους. Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

59 (δ) Το θέμα του περιβάλλοντος και της κλιματικής αλλαγής συζητήθηκε πολύ λιγότερο και με έμφαση σε διαχείριση αποβλήτων και στα ανάλογα δίκτυα (η συζήτηση αυτή έλαβε χώρα κυρίως στη Λέσβο). (ε) Ένα σημαντικό χαρακτηριστικό της στρατηγικής για την ΠΒΑ θα μπορούσε να είναι η επένδυση σε ποιοτικά τοπικά αγροτικά προϊόντα (είτε υπάρχοντα είτε προϊόντα από το παρελθόν). Η επένδυση αυτή θα πρέπει να υποστηριχτεί από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου είτε άλλα ερευνητικά κέντρα ανά τη χώρα και να προωθηθεί από τις τοπικές επιχειρήσεις οι οποίες θα πρέπει να χρησιμοποιούν κατά κύριο λόγο τοπικά προϊόντα. Παράλληλα όμως από τους συμμετέχοντες δόθηκε η εικόνα πως κάθε νησί έχει δικές του ιδιαιτερότητες τις οποίες και θα πρέπει να εκμεταλλευτεί. Αν και όλοι αντιλαμβάνονταν ως δυνατά σημεία το τρίπτυχο γεωργία-κτηνοτροφία-τουρισμός, φαινόταν να έχει διαφορετικό νόημα και προσέγγιση ανά νησί. Για παράδειγμα στη Σάμο ο Τουρισμός σύμφωνα με τους συμμετέχοντες φαίνεται να παίζει μεγαλύτερο ρόλο και ιδιαίτερα ο θεματικός τουρισμός. Αντίθετα στη Λήμνο η επένδυση στην γεωργία και στα τοπικά προϊόντα φαίνεται να είναι το συγκριτικό πλεονέκτημα του νησιού. Επίσης σημαντική διαφορά στην προσέγγιση των συνεργασιών μεταξύ των επιχειρηματιών και των φορέων αναδείχτηκε στις συζητήσεις. Για παράδειγμα στη Λήμνο ήταν αναπτυγμένες ενώ στη Σάμο και στη Λέσβο λιγότερο. Πάντως σύμφωνα με τη γνώμη των συμμετεχόντων οι «καλόπιστες» συνέργειες θα μπορούσαν να φέρουν σημαντικά αποτελέσματα για τις τοπικές κοινωνίες. Γενικά, αυτό που φαίνεται να προκύπτει είναι ότι οι περισσότεροι από τους/τις συμμετέχοντες ταυτίζουν την αναπτυξιακή στρατηγική της Περιφέρειας με το νησί στο οποίο κατοικούν και με έργα υποδομών που κατά την άποψη τους μπορούν και πρέπει να δημιουργήσουν τις συνθήκες για ανάπτυξη. Ο συγκεκριμένος όρος όμως έχει διαφορετικό περιεχόμενο για τους συμμετέχοντες, με αποτέλεσμα πολλές από τις απόψεις να είναι και πολύ διαφορετικές. Έγινε προσπάθεια να ληφθούν υπόψη στο προτεινόμενο πλαίσιο στρατηγικής που ακολουθεί. Πίνακας5.6.1: Βασικά Σημεία Διαβούλευσης και ομοιότητες διαφορές μεταξύ των απόψεων των συμμετεχόντων στις διαβουλεύσεις Ομοιότητες Επένδυση σε τοπικά προϊόντα Πλεονέκτημα Περιφέρειας το τρίπτυχο τουρισμός-γεωργίακτηνοτροφία Πρόβλημα Απομόνωσης Νησιών Υψηλό κόστος μεταφοράς προϊόντων Ανάπτυξη εξαγωγών βασισμένες σε ποιοτικά προϊόντα Καινοτομία στην παραγωγή προϊόντων και στο marketing Μείωση γραφειοκρατίας για ένταξη σε προγράμματα Τόνωση κοινωνικών υπηρεσιών για τον υπέργηρο πληθυσμό και τις ευάλωτες κοινωνικές ομάδες Ανάπτυξη κοινωνικής οικονομίας Αδυναμία ύπαρξης συνεργασιών και Διαφορές Ιδιαιτερότητες νησιών/διαφορετικά πλεονεκτήματα ανά νησί (π.χ. Χίος τουρισμός/τοπικά προϊόντα, Λήμνος αγροτικά τοπικά προϊόντα, Σάμος τουρισμός ξενοδοχιακός, Λέσβος τοπικά αγροτικά προϊόντα) Διαφορετικό επίπεδο συνεργασιών μεταξύ επιχειρήσεων ανά νησί (στενότερες στη Λήμνο, λιγότερο αναπτυγμένες σε Σάμο) Ο όρος καινοτομία δεν φαίνεται να έχει την ίδια σημασία για όλους Μικρή σημασία η καινοτομία για μικρές επιχειρήσεις της Περιφέρειας Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

60 συμμετοχής σε αυτές Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

61 6. Πλαίσιο στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την περίοδο Όπως έχει ήδη αναφερθεί στο Εθνικό πλαίσιο σχεδιασμού διατυπώνεται ένα όραμα, που κρίνεται όμως πολύ γενικό για να καλύψει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νησιών και κρίνεται απαραίτητη η προσαρμογή του. Το απαραίτητο πλαίσιο προσφέρεται από το Ολοκληρωμένο Στρατηγικό Σχέδιο της Γενικής Γραμματείας Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, όπου εξειδικεύονται οι γενικοί, εθνικοί στόχοι για τα Ελληνικά νησιά και τις Ελληνικές Νησιωτικές Περιφέρειες. Το όραμα για τα νησιά που τίθεται είναι Τα νησιά, κοινωνίες των 365 ημερών με ανταγωνιστικές δραστηριότητες και μια μοναδική ποιότητα ζωής βασισμένα στο μοναδικό φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον και αφορά τη λεγόμενη ελκυστικότητα των νησιών. Η ανάγκη για βελτίωση της ελκυστικότητας των νησιών για οικονομικές δραστηριότητες και κατοικία θα πρέπει να βασίζεται στην αξιοποίηση των συγκριτικών τους πλεονεκτημάτων: το ιδιαίτερο πλούσιο φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο των νησιών πρέπει να αξιοποιηθεί με τέτοιο τρόπο που να καλύπτει ανάγκες της παγκόσμιας κοινωνίας ενσωματώνοντας κεφάλαιο και γνώση. Επομένως η ανάπτυξη τεχνογνωσίας και καινοτομιών που να αξιοποιούν τους πόρους αυτούς είναι προϋπόθεση της επίλυσης του λεγόμενου νησιωτικού προβλήματος. Ταυτόχρονα, η αναπτυξιακή στρατηγική για τον νησιωτικό χώρο πρέπει να λαμβάνει υπόψη της τη γενικότερη στρατηγική της ΕΕ προσαρμοσμένη στα ιδιαίτερα της χαρακτηριστικά του νησιωτικού χώρου. Με δεδομένο ότι η αναπτυξιακή στρατηγική Ευρώπη 2020 συνοψίζεται στο τρίπτυχο "έξυπνη, βιώσιμη και χωρίς αποκλεισμούς μεγέθυνση", η πρόταση για τον νησιωτικό χώρο εστιάζεται κατ' αντιστοιχία στο τρίπτυχο " ποιοτικά, πράσινα και ίσων ευκαιριών νησιά" που αναλύεται ως εξής: - ποιοτικά νησιά - πράσινα νησιά - νησιά ίσων ευκαιριών. Με βάση αυτούς τους άξονες προτείνονται τρεις Θεματικοί Στόχοι: 1. Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των νησιών στους τομείς του τουρισμού, της γεωργίας και στον χώρο των μικρομεσαίων μεταποιητικών επιχειρήσεων μέσω της ενίσχυσης της ποιότητας των παραγόμενων προϊόντων και υπηρεσιών. Ο όρος «ποιότητα» για τα νησιά συνδέεται με την αξιοποίηση των ιδιαίτερων τοπικών αναπτυξιακών δυνατοτήτων κάθε νησιού και με τη διασύνδεση του τουρισμού, της γεωργίας αλλά και της μικρής μεταποίησης με τις τοπικές πρώτες ύλες και με το τοπικό φυσικό και πολιτισμικό κεφάλαιο. 2. Προστασία του περιβάλλοντος και προώθηση της αποδοτικότητας των πόρων με ταυτόχρονη βελτίωση του οικολογικού αποτυπώματος. Ο όρος «πράσινα νησιά» συνδέεται με την προστασία και ανάδειξη του περιβάλλοντος και με τη βελτίωση της αποδοτικότητας των περιορισμένων φυσικών πόρων. 3. Αντιμετώπιση των επιπτώσεων της νησιωτικότητας που ενισχύουν τον οικονομικό και κοινωνικό αποκλεισμό. 4. Επιπλέον αναγνωρίζεται ο ρόλος της χωρικής διακυβέρνησης, με δυνατότητα αξιοποίησης νέων εργαλείων για ολοκληρωμένο σχεδιασμό όπως οι «Ολοκληρωμένες Χωρικές Επενδύσεις» - ITI και η «Τοπικά Οδηγούμενη Ανάπτυξη» - CLLD (σε επίπεδο νησιού ή ομάδας μικρών νησιών) με πολυτομεακές παρεμβάσεις (διαρθρωτικά ταμεία + χρηματοδοτικά εργαλεία) σε επίπεδο νησιού περιφέρειας νησιωτικής χώρας ανάλογα με το είδος της παρέμβασης και Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

62 Ολοκληρωμένης Διαχείριση Παράκτιου / Νησιωτικού Χώρου για καλύτερη διαχείριση των περιορισμένων και ευαίσθητων πολιτιστικών πόρων και οικοσυστημάτων. Για την ΠΒΑ, οι τρεις αυτοί θεματικοί στόχοι προσαρμόζονται σε πέντε θεματικές ομάδες ανάλυσης και δράσης: Ανταγωνιστικότητα, εξωστρέφεια, καινοτομία και έρευνα, που εξειδικεύεται περαιτέρω στο Παραδοτέο Π2 που αφορά στη Περιφερειακή Στρατηγική Καινοτομίας της Περιφέρειας και των αντίστοιχων δομών που θα την υλοποιήσουν. Ο Στόχος που τίθεται εκεί είναι ο Μετασχηματισμός της οικονομίας της ΠΒΑ σε μια ανταγωνιστική οικονομία βασισμένη στην έξυπνη αξιοποίηση των τοπικών παραγωγικών συστημάτων και ανάδειξη τους σε δυναμικά συστήματα. Περιβάλλον (που περιλαμβάνει ΑΠΕ, βιοποικιλότητα και φυσικούς πολιτισμικούς πόρους της Περιφέρειας). Πρέπει να σημειωθεί εδώ, ότι η στρατηγική που προτείνεται για το περιβάλλον εστιάζει περισσότερο στην πρόληψη περιβαλλοντικών προβλημάτων και τη βιώσιμη αξιοποίηση των πόρων της ΠΒΑ, παρά στην αντιμετώπιση προβλημάτων με ακριβές λύσεις. Αυτό όμως δεν συνεπάγεται ότι δεν αποτελεί προτεραιότητα η τήρηση της Ευρωπαϊκής και Εθνικής νομοθεσίας με τα ανάλογα δίκτυα υποδομών. Η στρατηγική επιλογή αυτή έχει να κάνει και με τα εγγενή χαρακτηριστικά της ΠΒΑ (κατακερματισμός, απομόνωση, αλλά και πλούσιο απόθεμα πόρων). Βασικά δίκτυα υποδομών, για τα οποία αξίζει να σημειωθεί ότι (ι) οι ανάγκες της Περιφέρειας είναι έτσι και αλλιώς αυξημένες εξαιτίας των συνεπειών της νησιωτικότητας, άρα σε περιβάλλον περιορισμένων πόρων η προτεραιότητα πρέπει να είναι έξυπνες δράσεις χαμηλού κόστους και χρήσης υπαρχόντων υποδομών και (ιι) υπάρχει η ανάγκη να καλυφθούν οι υποχρεώσεις της Περιφέρειας όσον αφορά στην τήρηση Ευρωπα ικών και Εθνικών Νομοθεσιών που αφορούν κυρίως στη διαχείριση αποβλήτων, για τα οποία όμως ισχύει ότι και για τις υποδομές γενικά, δηλαδή ότι η προτεραιότητα πρέπει να είναι έξυπνες δράσεις χαμηλού κόστους και χρήσης υπαρχόντων υποδομών. Απασχόληση, δια βίου μάθηση, κοινωνική ένταξη και καταπολέμηση φτώχειας (κοινωνική οικονομία), για την οποία διαρθρώθηκε διακριτή Στρατηγική για την ΠΒΑ στο Παράρτημα. Χωρική διακυβέρνηση, η οποία μπορεί να αποτελέσει μια από τις λεγόμενες έξυπνες λύσεις χαμηλού κόστους για την αντιμετώπιση προβλημάτων στην Περιφέρεια. 1. Οι επιμέρους προτεραιότητες για την ανταγωνιστικότητα είναι οι ακόλουθες: α) Βελτίωση της ανταγωνιστικότητας του τουρισμού στα νησιά μέσα από τη βελτίωση της ποιότητας και τη διαφοροποίηση του συνολικού τουριστικού προϊόντος με (ενδεικτικά): Εμπλουτισμός και διαφοροποίηση του νησιωτικού τουριστικού προϊόντος με αξιοποίηση (προστασία, ανάδειξη, βελτίωση επισκεψιμότητας).του φυσικού και πολιτισμικού αποθέματος κάθε νησιού Ανάπτυξη και προβολή προϊόντων ειδικών μορφών τουρισμού στα νησιά ανάλογα με τις ιδιαιτερότητές τους (πχ. ναυταθλητικού, συνεδριακού, περιπατητικού, εκπαιδευτικού, πολιτιστικού κλπ). Βελτίωση των παρεχόμενων υποδομών και υπηρεσιών από την τοπική αυτοδιοίκηση. Βελτίωση των παρεχόμενων υπηρεσιών από τις τουριστικές επιχειρήσεις με την εισαγωγή της έννοιας της «υπεύθυνης επιχείρησης» όπως αναπτύχθηκε στο Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

63 παρελθόν με το περιφερειακό πρόγραμμα καινοτομίας Β.Αιγαίου ΝΑΙΑΣ με στόχο τη βελτίωση δεξιοτήτων των απασχολουμένων (επιχειρηματιών και εργαζόμενων) ειδικά των πολύ μικρών επιχειρήσεων, και την αναβάθμιση των υποδομών και προσφερόμενων υπηρεσιών από τις τουριστικές επιχειρήσεις ώστε να εισαχθούν καινοτόμα προϊόντα, καινοτόμες διαδικασίες και υπηρεσίες που θα αυξάνουν συνολικά την τουριστική ζήτηση για τα νησιά, με αξιοποίηση των νέων τεχνολογιών πληροφορικής και επικοινωνίας στις υπηρεσίες προβολής και κρατήσεων, χρήση τοπικών προϊόντων και προστασία περιβάλλοντος, βελτίωση της πληροφόρησης μέσω της δικτύωσης των τουριστικών επιχειρήσεων μέσα από χρηματοδότηση και σήμανση επιχειρήσεων. Ανάπτυξη και διαχείριση συνολικής νησιωτικής τουριστικής ταυτότητας (νησιωτικό τουριστικό brand name). Νησιωτική πλατφόρμα τουριστικής προβολής που θα ενθαρρύνει την δημιουργία και ανάδειξη της επιμέρους ταυτότητας και των συγκριτικών πλεονεκτημάτων του κάθε νησιού. Συστηματική αξιοποίηση των άτυπων δικτύων για την προβολή του τουρισμού στα νησιά με ενίσχυση της χρήσης ΤΠΕ (θεματικός στόχος 2). Υποστήριξη ανέργων και άλλων ευάλωτων πληθυσμιακών ομάδων για δημιουργία ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. ή άλλων μορφών επιχειρήσεων αλλά και αυταπασχόλησης με αξιοποίηση φυσικών και πολιτιστικών πόρων και υποδομών. β) Παραγωγή αγροτοκτηνοτροφικών και αλιευτικών προϊόντων ποιότητας με αξιοποίηση της παράδοσης και της τεχνογνωσίας κάθε νησιού με (ενδεικτικά): Διατήρηση και ενίσχυση ήδη ανταγωνιστικών παραγωγικών δραστηριοτήτων στην νησιωτική ύπαιθρο με προώθηση της τυποποίησης της ποιότητας και ασφάλειας των αγροτικών/αλιευτικών προϊόντων των νησιών και δημιουργία προϊόντων ονομασίας προέλευσης και διασύνδεση με τουρισμό με (α) χρηματοδότηση των εκμεταλεύσεων για βελτίωση των αποδόσεων (β) με βελτίωση των ειδικών υποδομών του πρωτογενή τομέα και (γ) βελτίωση των δεξιοτήτων των εργαζομένων Δημιουργία «καλαθιού τοπικών προϊόντων» για προώθηση εξαγωγών. Προστασία αγροτικού τοπίου, περιβάλλοντος και φυσικών πόρων (έδαφος-νερό) μέσα από τη προώθηση ορθών πρακτικών. Προώθηση εναλλακτικών ενεργειακών λύσεων και οικολογικών λύσεων (πχ. αξιοποίηση παραπροϊόντων). Υποστήριξη ανέργων και άλλων ευάλωτων πληθυσμιακών ομάδων για δημιουργία ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. με αξιοποίηση δημόσιων και δημοτικών ή άλλων σχολαζουσών εκτάσεων και εγκαταστάσεων με τη δημιουργία νέων παραγωγικών μονάδων ή δομών υποστήριξης των παραγωγών. (βλ. επόμενη ενότητα) γ) Βελτίωση της ανταγωνιστικότητας των μικρομεσαίων μεταποιητικών επιχειρήσεων στα νησιά με (ενδεικτικά): Έμφαση στις μεταποιητικές και τυποποιητικές μονάδες μικρής κλίμακας που χρησιμοποιούν τοπικές νησιωτικές πρώτες ύλες (τρόφιμα-ποτά). Ένταξη της παραγωγής και της προώθησης στο πολιτιστικό πλαίσιο (ιστορία παράδοση). Υποστήριξη επιχειρήσεων που υιοθετούν το πρότυπο της «υπεύθυνης επιχείρησης» με εκπαίδευση εργοδοτών και εργαζομένων, αξιοποίηση τοπικών εισροών, προστασία του περιβάλλοντος (χρήση ΑΠΕ, οικολογικά πρότυπα λειτουργίας). Υποστήριξη επιχειρήσεων για την εφαρμογή πιλοτικών εφαρμογών για αξιοποίηση των θαλάσσιων πόρων Υποστήριξη ανέργων και άλλων ευάλωτων πληθυσμιακών ομάδων για δημιουργία ΚΟΙΝ.Σ.ΕΠ. με αξιοποίηση δημόσιων και δημοτικών ή άλλων σχολαζουσών Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

64 εγκαταστάσεων ή άλλων μορφών επιχειρήσεων με τη δημιουργία νέων παραγωγικών μονάδων ή δομών υποστήριξης των παραγωγών. Τέλος στο πλαίσιο της ανάπτυξης της έρευνας και της καινοτομίας με στόχο τη συνεχή τροφοδότηση της παραγωγικής δραστηριότητας με βελτιώσεις στη παραγωγή αγαθών και υπηρεσίών, με νέα προϊόντα, με νέες και αποτελεσματικότερες διαδικασίες ώστε η βελτίωση της ανταγωνιστικότητας να είναι διαρκής, προτείνεται η δημιουργία ειδικής δομής (βλέπε Παραδοτέο Π2) στο πλαίσιο της Περιφερειακής Στρατηγικής Καινοτομίας της Περιφέρειας. 2. Οι επιμέρους προτεραιότητες για το περιβάλλον είναι οι ακόλουθες: α) Προστασία Αναβάθμιση δομημένου και πολιτιστικού περιβάλλοντος, αστικού και εξωαστικού χώρου για βελτίωση τουριστικού προϊόντος και ποιότητας ζωής με (ενδεικτικά): Ολοκλήρωση του χωροταξικού σχεδιασμού μέσω της εκπόνησης των απαιτούμενων μελετών (ΣΧΟΟΑΠ-ΓΠΣ) με χωροθέτηση οχλουσών δραστηριοτήτων. Αναπλάσεις κοινόχρηστων χώρων, αναπαλαιώσεις κτιρίων, υπογειοποίηση δικτύων, ανάπτυξη ποδηλατοδρόμων, πεζοδρόμων, χώρων στάθμευσης ανάδειξη παραλιακών μετώπων παρεμβάσεις σε πύλες εισόδου και γενικά δράσεων που υλοποιούν τους στόχους των πράσινων πόλεων. Προστασία και ανάδειξη θαλάσσιου περιβάλλοντος (πχ. θαλάσσια καταφύγια, καταδυτικά πάρκα). Επενδύσεις σε δράσεις ανάδειξης αρχαιολογικών και ιστορικών χώρων και χρήση τους ως χώρων φιλοξενίας πολιτιστικών εκδηλώσεων. (αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων, ενοποίηση αρχ. Χώρων). Επενδύσεις στην εκπαίδευση, στις δεξιότητες και τη δια βίου μάθηση μέσω της δημιουργίας θεματικών χώρων διαφύλαξης, προβολής, και εκμάθησης στοιχείων που σχετίζονται με την επαγγελματική δραστηριότητα και τον τρόπο διαβίωσης των κατοίκων. β) Προστασία του φυσικού περιβάλλοντος και προώθηση της αποδοτικότητας των πόρων με (ενδεικτικά): (ι) Βιοποικιλότητα Σύσταση Φορέα Διαχείρισης Προστατευόμενων Περιοχών (ΠΠ), και εφαρμογή στρατηγικών για τη διαχείριση και ανάδειξη της βιοποικιλότητας Δημιουργία πλαισίου χαρακτηρισμού και Σήμανση (eco-labeling) προϊόντων και υπηρεσιών προέλευσης προστατευόμενων περιοχών (ΠΠ). Ενίσχυση καινοτόμων προϊόντων βασισμένων στις οικοσυστημικές υπηρεσίες των ΠΠ (παραγωγή, μεταποίηση και προώθηση προϊόντων βιοποικιλότητας). Ανάπτυξη οικο-δικτύων επιχειρηματικότητας (entrepreneurial eco-corridors) με στόχο την ενίσχυση της εξωστρέφειας τους. Υλοποίηση πρωτοβουλιών αειφόρου ανάπτυξης εντός και εκτός ΠΠ (π.χ. δημιουργία καταφυγίων χερσαίων/θαλάσσιων ειδών, θεματικών οικο-πάρκων και σχεδίαση οικο-τουριστικών δραστηριοτήτων). (ιι) Ενέργεια και Κλιματική αλλαγή Διαμόρφωση ολοκληρωμένου ενεργειακού σχεδιασμού των νησιών με βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης ιδιωτικών - δημόσιων κτιρίων και επιχειρήσεων και ανάπτυξη της χρήσης των ΑΠΕ και άλλων συστημάτων. Εφαρμογή Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

65 ολοκληρωμένων πιλοτικών προγραμμάτων σε επίπεδο νησιού για μείωση παραγωγής CO2 με σεβασμό στη κλίμακα των νησιών και στη διατήρηση των πόρων τους. Δημιουργία συστήματος καταγραφής εξελίξεων (ζήτησης προσφοράς και αποτυπώματος) στον τομέα της ενέργειας. Εκμετάλλευση του υπάρχοντος ανανεώσιμου δυναμικού για την παραγωγή ηλεκτρισμού με ήπιες παρεμβάσεις προς διατήρηση της φυσιογνωμίας των νησιών της περιφέρειας. Προώθηση επενδύσεων μικρής και πολύ μικρής κλίμακας ΑΠΕ ή Συμπαραγωγής Ηλεκτρισμού και Θερμότητας (ΣΗΘ) που εξαιρούνται από την υποχρέωση έκδοσης των σχετικών αδειών (Νόμος 3851/2010). Εγκατάσταση έξυπνων δικτύων (smart grids) προς παρακολούθηση και βελτίωση της απόδοσης του δικτύου και την παροχή ποιοτικότερων ενεργειακών υπηρεσιών στον τελικό καταναλωτή. (ιιι) Στερεά και Υγρά Απόβλητα Προώθηση των διαδικασιών για μείωση του όγκου των στερεών αποβλήτων που αποτίθενται στο περιβάλλον μέσω ανακύκλωσης και γενικότερα αξιοποίησης τους με στόχο τη συμμόρφωση με την εθνική και ευρωπαϊκή νομοθεσία αλλά και τη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Κατασκευή των συστημάτων διαχείρισης υγρών αποβλήτων λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαιτερότητες του νησιωτικού χώρου (διάσπαρτοι και αυξομειούμενοι πληθυσμοί) και την ευπάθεια των αποδεκτών με έργα προσαρμοσμένα στην κλίμακα των νησιών. (ιv) Ύδατα Βελτίωση της επάρκειας και της αποτελεσματικότητας στη διαχείριση υδατικών πόρων. Δημιουργία συστήματος παρακολούθησης του υδατικού ισοζυγίου ανά νησί και προετοιμασία σχεδίων διαχείρισης. Εφαρμογή πιλοτικών έργων στο πλαίσιο της Ολοκληρωμένης Θαλάσσιας Πολιτικής. 3. Οι επιμέρους προτεραιότητες για τα βασικά δίκτυα υποδομών μεταφορών και υγείας είναι οι ακόλουθες: Κατασκευή, μετεγκατάσταση και βελτίωση των λιμενικών εγκαταστάσεων, των χερσαίων εγκαταστάσεων των λιμανιών, της σύνδεσης των πυλών εισόδου με τη πόλη και το οδικό δίκτυο του νησιού και επιδότηση για κατασκευή, αγορά ή εκσυγχρονισμό μεταφορικών μέσων ώστε να βελτιωθεί η αποτελεσματικότητα των επιχειρήσεων μεταφορών και να βελτιωθεί η εδαφική συνοχή του νησιωτικού χώρου με την ηπειρωτική Ελλάδα και Ευρώπη. Η βελτίωση της προσπελασιμότητας των νησιών όμως σε περιβάλλον περιορισμένων διαθέσιμων πόρων θα πρέπει να γίνει με άξονα την εσωτερική επικοινωνία των νησιών για την κάλυψη των αναγκών των κατοίκων των μικρότερων νησιών που πρέπει να έχουν τακτικές (καθημερινές) συνδέσεις με το μεγάλο νησί που τα εξυπηρετεί και ανταπόκριση με την ηπειρωτική χώρα και ενιαίο εισιτήριο, μεταξύ των μεγαλύτερων νησιών και με τακτικές συνδέσεις με την ηπειρωτική χώρα με αξιόπιστα μέσα και με το χαμηλότερο κόστος. Ένα ευέλικτο δίκτυο συνδυασμένων μεταφορών μπορεί να προσφέρει τέτοιες λύσεις για την αντιμετώπιση της υψηλής εποχικότητας στη ζήτηση υπηρεσιών μεταφορών αλλά και στα μικρά πληθυσμιακά μεγέθη. Ενδεικτικές δράσεις περιλαμβάνουν τη χρηματοδότηση σταθερών υποδομών για τη βελτίωση της προσπελασιμότητας και Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

66 των πυλών εισόδου στα νησιά συμπεριλαμβανόμενων και των εγκαταστάσεων για υδροπλάνα, τη χρηματοδότηση κινητών υποδομών για τη βελτίωση της προσπελασιμότητας των νησιών και τη δημιουργία Παρατηρητηρίου Συνδυασμένων Μεταφορών για τον εξορθολογισμένο σχεδιασμό και την αποτελεσματική λειτουργία υποδομών και δικτύου. Τα παραπάνω (α) Αυξάνουν τη προσπελασιμότητα των μικρών νησιών με τη χρήση πλοίων υψηλών προδιαγραφών που εξυπηρετούν τα μεγάλα νησιά, (β) Δεν απαιτούν κατασκευή πολυδάπανων λιμενικών έργων στα μικρά νησιά, αλλά απαιτούν την κατασκευή των κατάλληλων εγκαταστάσεων μετεπιβίβασης στα λιμάνια των μεγάλων νησιών, (γ) Βοηθούν στη μείωση του κόστους λειτουργίας των εταιρειών και των επιδοτούμενων γραμμών 4. Οι επιμέρους προτεραιότητες για την Απασχόληση, δια βίου μάθηση, κοινωνική ένταξη και καταπολέμηση φτώχειας και κοινωνική οικονομία είναι οι ακόλουθες: (ι) Κοινωνική Οικονομία Πλήρης χαρτογράφηση των φορέων και κοινωνικών εταίρων που δραστηριοποιούνται στον τομέα της κοινωνικής οικονομίας σε επίπεδο Περιφέρειας και ταξινόμηση και τεκμηρίωση των επιμέρους οικονομικών δραστηριοτήτων και προώθηση αντιπροσωπευτικών φορέων στη δημόσια διαβούλευση. Διακριτή παρουσία της κοινωνικής οικονομίας στις επίσημες στατιστικές. Κριτήρια προσδιορισμού του κοινωνικού επιχειρείν και προώθηση επενδύσεων στην κοινωνική επιχειρηματικότητα. Εν κατακλείδι, ειδική μέριμνα θα πρέπει να υπάρχει στην στήριξη και παραπέρα δημοσιοποίηση τοπικών παραδειγμάτων που συνδυάζουν τουριστικές δραστηριότητες με τον πρωτόγεννη τομέα, η ενίσχυση της διαπλοκής τοπικών κλάδων με στόχο την μεγιστοποίηση της τοπικής κατανάλωσης. Στην κατεύθυνση αυτή διανοίγεται σημαντικός χώρος παρέμβασης, στον κόσμο της εργασίας, ειδικότερα σε πολίτες που βρίσκονται εκτός αγοράς εργασίας. αξιοποιώντας την τοπική εμπειρία που υπάρχει (κυρίως από τους γυναικείους συνεταιρισμούς αλλά και άλλες πρωτοβουλίες θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο ανάπτυξης συλλογικών δραστηριοτήτων, που θα στηρίζονται στο ευρωπαϊκό κοινωνικό κεκτημένο (αλληλεγγύη, ισότητα κλπ) και όχι αποκλειστικά στο ιδιωτικό κέρδος. (ιι) για την προώθηση κοινωνικής ένταξης και καταπολέμηση της φτώχειας, ενδεικτικά με δράσεις που αφορούν: Βελτίωση της ποιότητας των κοινωνικών υπηρεσιών με την αξιοποίηση καλών πρακτικών ως προς την οργάνωση και τη λειτουργία δικτύου συμπληρωματικά παρεχομένων κοινωνικών υπηρεσιών (one stop shops) ενιαία σημεία επαφής. Σύνδεση και ένταξη πρωτοβουλιών για την καταπολέμηση του αποκλεισμού από την αγορά εργασίας με συγκεκριμένες δράσεις της κοινωνικής οικονομίας, όπως αναφέρθηκαν παραπάνω. Διευκόλυνση στη δημιουργία κοινωνικών επιχειρήσεων στο πλαίσιο εφαρμογής του νέου θεσμικού πλαισίου για την κοινωνική οικονομία και επιπλέον αξιοποίηση τοπικών αναπτυξιακών προγραμμάτων. Αξιοποίηση σύγχρονων εργαλείων τεχνολογίας, πληροφορικής και επικοινωνίας για την αναβάθμιση των λειτουργιών μικρών επιχειρήσεων Π1: Έκθεση Στρατηγικής της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου για την προγραμματική περίοδο

67 (ιιι) Για την απασχόληση και ανεργία προτείνονται δράσεις που ενισχύουν τις ενεργητικές πολιτικές απασχόλησης για όλες τις ευπαθείς ομάδες, κυρίως γυναίκες, άνεργους νέους, ηλικιωμένους και μακροχρόνια ανέργους, για αυτοαπασχολούμενους και επιχειρηματίες σύμφωνα με το αναπτυξιακό πρότυπο της ενδογενούς ανάπτυξης που προτάθηκε παραπάνω. Επίσης δράσεις που αφορούν την προσαρμογή του εργατικού δυναμικού, αλλά και των οικονομικά μη ενεργών ατόμων σε νέες μορφές οργάνωσης εργασίας και ευνοϊκές προς την κινητικότητα των εργαζομένων, όπως και δράσεις που προωθούν την εναρμόνιση της επαγγελματικής με την οικογενειακή ζωή. (ιv) Για τον κοινωνικό αποκλεισμό, η αντιμετώπιση του προωθείται από την ΕΕ μέσα από ολοκληρωμένες παρεμβάσεις που στηρίζονται σε συμμετοχικές διαδικασίες. Στην πρώτη περίπτωση, τα Ευρωπαϊκά προγράμματα συγκεντρώνουν ένα ευρύ φάσμα δράσεων και πόρων σε μία υπολειπόμενη αναπτυξιακά περιοχή, επιδιώκοντας την αναδιάρθρωση των τοπικών κοινωνικο-οικονομικών χαρακτηριστικών, και τον απεγκλωβισμό των χρόνια αποκλεισμένων κοινωνικών ομάδων. Αυτές περιλαμβάνουν τα Άτομα με Αναπηρία, τους ηλικιωμένους, (για τους οποίους στην Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου η αυξημένη παρουσία ηλικιωμένων σε απομακρυσμένες γεωγραφικά περιοχές προβάλλει την αναγκαιότητα της συνέχισης των εξατομικευμένων προσεγγίσεων, τύπου «Βοήθεια στο &S