Προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής Βιοηθική και συνταγματική αξιολόγηση

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής Βιοηθική και συνταγματική αξιολόγηση"

Transcript

1 Προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής Βιοηθική και συνταγματική αξιολόγηση Λίνα Παπαδοπούλου I. ΤΟ ΣΥΓΚΕΙΜΕΝΟ Το αίτημα για νομική ρύθμιση ορισμένων όψεων της επιθανάτιας εμπειρίας αναδύεται (και) λόγω της προϊούσας εξέλιξης της επιστήμης και της τεχνολογίας, η οποία επιτρέπει τη διατήρηση του βιολογικού φαινομένου της ζωής ασθενών ακόμη και σε κωματώδη ή εξακολουθητική φυτική κατάσταση, 1 ενίοτε και επί μακρόν. 2 Καθώς η καρδιοπνευμονική ανάνηψή τους καθίσταται δυνατή με τη βοήθεια μηχανημάτων τεχνητής αναπνοής, η καρδιοαναπνευστική λειτουργία διαχωρίζεται από τις μέχρι πρότινος άρρηκτα συνδεδεμένες με αυτή νευρολογικές λειτουργίες και η με τεχνικά μέσα συντήρηση ζωτικών λειτουργιών του οργανισμού αναβάλλει την κατάληξη ασθενή ευρισκόμενου σε τελικό στάδιο ανίατης ασθένειας. Όσο ο ασθενής είναι ικανός να αντιληφθεί την κατάστασή του, να εκφράσει τη βούλησή του και άρα να παράσχει τη συναίνεσή του για την υποβολή του σε θεραπείες και την τέλεση ιατρικών πράξεων διαθέτει και την πραγματική -πέραν της νομικής που προϋποτίθεταιικανότητα να αποφασίζει για την ιατρική του μεταχείριση και άρα διατηρεί το δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού. Στην περίπτωση όμως που είναι πλέον ανίκανος να αντιληφθεί την κατάστασή του, να εκφράσει τη βούλησή του και άρα να δώσει τη συναίνεσή του, η επιμήκυνση της ζωής του ως βιολογικού -και μόνο- φαινομένου αποφασίζεται ανεξάρτητα από τη βούλησή του, η οποία υποκαθίστανται από εκείνη τρίτων προσώπων που ορίζονται * Επίκουρη Καθηγήτρια Συνταγματικού Δικαίου, Έδρα Jean Monnet Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου και Πολιτισμού, Τμήμα Νομικής ΑΠΘ. Με ευχαριστίες προς την κ. Χριστίνα Σαχινίδου, και τους κκ. Νίκο Δημόπουλο και Δημήτρη Νικηφόρο για τις χρήσιμες παρατηρήσεις τους. 1 ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΤΑΚΗΣ ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής, 2006, διαθέσιμη σε: σ. 1 (πρόσβαση: ). Οι σχετικές πρόνοιες αφορούν όλες εκείνες τις περιπτώσεις που είτε λόγω βλάβης του εγκεφαλικού φλοιού είτε λόγω βλάβης του εγκεφαλικού στελέχους, ο ασθενής δεν μπορεί εκφράσει τη βούλησή του. Η φυτική κατάσταση θεωρείται εξακολουθητική όταν διαρκεί περισσότερο από ένα μήνα στην οξεία μορφή, ενώ όταν είναι μη αναστρέψιμη θεωρείται μόνιμη. Για την έννοια του εγκεφαλικού θανάτου βλ. ΣΤΑΥΡΟ ΜΠΑΛΟΓΙΑΝΝΗ, Ο εγκεφαλικός θάνατος: θάνατος ή ζωή; Εγκέφαλος 1/2000, σ. 1επ., σε: (πρόσβαση: ) ΔΗΜΗΤΡΙΟ ΨΑΡΟΥΛΗ / ΠΟΛΥΧΡΟΝΗ ΒΟΥΛΤΣΟ, Ιατρικό Δίκαιο, Στοιχεία Βιοηθικής, εκδ. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 2010, σ. 71επ ΙΑΣΩΝΑ ΕΥΑΓΓΕΛΟΥ, Το Πρόβλημα της Ευθανασίας, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1999, σ. 17επ. 2 Πρβλ. ΙΩΑΝΝΗ ΠΕΤΡΟΥ, Η ελευθερία του ανθρώπου και τα ηθικά προβλήματα του τέλους της ζωής, σε: Ευθανασία, Δημοσιεύματα Ιατρικού Δικαίου και Βιοηθικής, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2007, σ (68επ). 1

2 στο νόμο. 3 Ωστόσο, είναι προφανές ότι εδώ δεν πρόκειται για μια οποιαδήποτε εξουσία διαχείρισης από τρίτο, αλλά για τα πολυτιμότερα, απολύτως προσωπικά και αδιάθετα αγαθά, την ίδια τη ζωή και την αξιοπρέπεια του ατόμου. Τέτοιου είδους αποφάσεις σχετικά με το τέλος της ζωής ακροβατούν στα όρια του πεδίου προστασίας σημαντικών θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδίως της θεμελιώδους σε ένα ατομοκεντρικό και φιλελεύθερο σύστημα αυτονομίας του ασθενή και της ανθρώπινης αξιοπρέπειάς του. Γεννάται λοιπόν το ερώτημα αν και κατά πόσο μια τόσο σοβαρή απόφαση που αφορά την παράταση ή μη της ζωής πρέπει να αντιμετωπίζεται όπως οποιαδήποτε απόφαση ιατρικής επέμβασης και να επαφίεται αναγκαστικά σε τρίτα πρόσωπα 4 ή μήπως θα μπορούσαν να βρεθούν εργαλεία που να διευρύνουν τις δυνατότητες και το φάσμα άσκησης της αυτεξουσιότητας του προσώπου. Υπό αυτά τα δεδομένα, η νομική ρύθμιση αποσκοπεί στην ασφάλεια και ελεγξιμότητα που (φιλοδοξεί να) προσφέρει το δίκαιο ως αντίδοτο στην ανασφάλεια που προκαλούν οι -ενίοτε ανεξέλεγκτες- δυνατότητες της εντατικής ιατρικής, στην περιφρούρηση, στο μέτρο του ανθρωπίνως δυνατού, των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ατόμου, ακόμη και στις οριακές στιγμές της ζωής του, και ειδικότερα στην αποτροπή της πιθανότητας το υποκείμενο να μετατραπεί σε αντικείμενο και άθελά του σε πειραματόζωο της σύγχρονης επιστήμης, στερούμενο έτσι την ανθρώπινη αξιοπρέπειά του και την αυτονομία του. Προς αυτή την κατεύθυνση προτείνεται το εργαλείο των προγενέστερων οδηγιών για το τέλος της ζωής που αποτελούν αντικείμενο της παρούσας μελέτης. Ο προβληματισμός σχετικά με την οριοθέτηση της ιατρικής εξουσίας και τη, με όρους δικαιωμάτων και αποτελεσματικότητας, ενδυνάμωση των ασθενών με σκοπό το βιοϊατρικό τους αυτοπροσδιορισμό εντάσσεται στο νέο διεπιστημονικό πεδίο της βιοηθικής, 5 που περιλαμβάνει έναν πολύπτυχο και διεπιστημονικό θεωρητικό στοχασμό, και συνιστά ένα ρυθμιστικό σύστημα, παράλληλο ή ενίοτε επάλληλο με το βιοδίκαιο 6 τα δύο συστήματα έχουν τα δικά τους όργανα, διαδικασίες και κανόνες, άλλοτε συμπληρωματικά και άλλοτε Βλ. ά. 1510επ., 1589 επ. (για τον ανήλικο), και για τους ενήλικες: ά (σύζυγοι), 1507 (γονείς-τέκνα) και 1666επ (δικαστική συμπαράσταση) Α.Κ. Για τον ανήλικο, αντιπρόσωποι είναι κατ αρχήν οι γονείς (ή ο επίτροπος), ενώ για τον ενήλικο, ο σύζυγος, οι γονείς ή τα παιδιά ή και ο δικαστικός συμπαραστάτης. Βλ. και ΘΕΟΦΑΝΩ ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Συναίνεση ως προϋπόθεση σύννομης παροχής υπηρεσιών υγείας, Digesta 2004, σ (456επ). ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ. 16. Ο όρος συνιστά αντιδάνειο, αφού αποτελεί μετάφραση του αγγλικού bioethics. Ορθότερα θα μεταφραζόταν στα ελληνικά ο όρος ως βιοέθος για να αποφευχθεί η σύνδεση με μια δογματικά εννοούμενη ηθική πρόσληψη των σχετικών ζητημάτων και να μην χαθεί ο ελληνικής καταγωγής όρος έθος ή ήθος που είναι πολύ ευρύτερος, δυναμικός και ανοιχτός. Βλ. ΤΑΚΗ ΒΙΔΑΛΗ, Βιοδίκαιο: προς τη διαμόρφωση ενός νέου κλάδου του δικαίου;, σε: Δίκαιο και Βιοηθική, Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 2007, σ

3 ανταγωνιστικά μεταξύ τους, 7 εμπνέονται όμως κατά βάση από τις ίδιες θεμελιώδεις αρχές. Με άξονα τις κοινές αυτές συνισταμένες της βιοηθικής και της φιλοσοφίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων θα επιχειρηθεί στην παρούσα μελέτη να θεμελιωθεί η ratio των προγενέστερων οδηγιών για το τέλος της ζωής (υπό II), να εξεταστούν τα βασικά χαρακτηριστικά τους (υπό III) και να συζητηθεί η νομική θεσμοποίησή τους τόσο σε αλλοδαπά όσο και στο ελληνικό δίκαιο (υπό IV). II. ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΚΑΙ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ Α. Ανθρώπινη αξία και το δικαίωμα στη ζωή Το σύστημα του φιλελεύθερου συνταγματικού κράτους εδράζεται στην αρχή της ατομικής και συλλογικής αυτοδιάθεσης. Στο πλαίσιο αυτό το άτομο διατηρεί το θεμελιώδες και αναφαίρετο δικαίωμά του να αυτοπροσδιορίζεται, 8 άρα και να οριοθετεί καταρχήν -μεταξύ άλλων- τα όρια των επεμβάσεων τρίτων στο σώμα του. Το θεμελιώδες αυτό δικαίωμά του το παρακρατεί και ως ασθενής, προκειμένου να αποφασίζει αυτοπροσώπως για τη θεραπεία του και ειδικότερα τη διενέργεια ιατρικών πράξεων που υποστηρίζουν ή συντηρούν τις λειτουργίες του οργανισμού του. Στο παραπάνω συγκείμενο τα σημαντικότερα θεμελιώδη δικαιώματα του θνήσκοντος ασθενή που απαιτείται να γίνουν σεβαστά είναι εκτός από την αυτονομία του, ως παρεπόμενο της ελεύθερης ανάπτυξης της προσωπικότητας και της γενικότερης ελευθερίας δράσης (ά. 5 παρ. 1 Σ), η προστασία της ζωής (ά. 5 παρ. 2 Σ), της σωματικής ακεραιότητας και υγείας (ά. 5 παρ. 5 Σ), η προστασία της ιδιωτικής 9 και οικογενειακής ζωής (ά. 9 παρ. 1 εδ. β ) και η θεμελιώδους σημασίας αρχή της αξίας του ανθρώπου (ά. 2 παρ. 1 Σ). Δεδομένου ότι οι Βλ. ΕΛΕΝΗ ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, Εισήγηση στην Ημερίδα που οργανώθηκε από την Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής για τα 10 χρόνια Λειτουργίας της ( ) με θέμα: Ευθανασία, στις 2/12/09, (δημοσιεύτηκε σε: Μ. ΔΡΑΚΟΠΟΥΛΟΥ (επιμ.), Ευθανασία, Αφιέρωμα στον πρώτο πρόεδρο της Επιτροπής Γεώργιο Κουμάντο, Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής 10 Χρόνια Λειτουργίας , Αθήνα, Εκδόσεις Θέμις, Νικ. Σάκκουλας Ο.Ε., 2012, σ. 153επ, σ. 165, διαθέσιμο και σε: (πρόσβαση ). Για το δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού του ασθενή βλ. FERENIKI PANAGOPOULOU-KOUTNATZI, Die Selbstbestimmung des Patienten Eine Untersuching aus verfassungsrechtlicher Sicht, Duncker & Humblot, Βερολίνο 2009, passim, ειδικότερα για τη θεμελίωση 26επ και ιδίως συμπερασματικά 89επ. Πρβλ. ΘΕΟΦΑΝΩ ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Ζητήματα βιοηθικής στην Σύμβαση του Oviedo σε σχέση με τον ν. 3089/2002, σε: ΝΟΜΟΣ, Επιστημονική Επετηρίδα του Τμήματος Νομικής της Σχολής ΝΟΠΕ 9, Αφιέρωμα στην Πελαγία Γέσιου-Φαλτσή, εκδ. ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη 2007, σ (1115επ) ΜΑΡΙΑ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Το πρόβλημα της θεμελίωσης των δικαιωμάτων ενημέρωσης του ασθενούς και άμβλωσης στο δικαίωμα της ιδιωτικής ζωής (παρατηρήσεις σε σχέση με τον ν. 2619/1998), ΚριτΕ, 1/2000, σ (181επ). 3

4 ενδιαφερόμενοι (σε κάθε περίπτωση οι ασθενείς και οι συγγενείς τους αλλά πολλές φορές και οι γιατροί και οι κλινικές) είναι ιδιώτες, δημιουργείται εδώ ένα πεδίο εφαρμογής της τριτενέργειας ή οριζόντιου αποτελέσματος των θεμελιωδών δικαιωμάτων στην ιδιωτική σφαίρα. 10 Τα θεμελιώδη δικαιώματα δεν παρέχουν, ως γνωστόν, απόλυτη προστασία, ως εκ τούτου κάθε περιορισμός τους δεν αποτελεί αυτόματα και αδικαιολόγητη παραβίασή τους πρέπει λοιπόν να εξετάζεται κάθε φορά αν γίνονται σεβαστοί οι όροι και οι περιορισμοί αυτών των περιορισμών. Σε περίπτωση σύγκρουσης μεταξύ των δικαιωμάτων αυτών η συνταγματική στάθμισή τους πρέπει να επιχειρείται με βάση δύο μεθόδους: την πρακτική εναρμόνιση των συνταγματικών διατάξεων 11 και την αρχή της αναλογικότητας. 12 Νομοθέτες, εφαρμοστές και δικαστές μπορεί να υιοθετούν ενίοτε αντιτιθέμενες μεταξύ τους απόψεις, υποχρεούνται όμως να τις συγκεκριμενοποιήσουν, να τις εξισορροπήσουν και εν τέλει, να καταλήξουν σε πρακτική εναρμόνιση των συγκρουόμενων αγαθών Το δικαίωμα στη ζωή, την υγεία και τη σωματική ακεραιότητα 14 Σύμφωνα με το ά. 5 παρ. 2 εδ. α Σ «Όλοι όσοι βρίσκονται στην ελληνική επικράτεια απολαμβάνουν την απόλυτη προστασία της ζωής, της τιμής και της ελευθερίας τους, χωρίς Βλ. την επιβεβαιωτική διάταξη του αναθεωρημένου το 2001 ά. 25 παρ.1 εδ. γ Σ και σχετικά με αυτή ΧΑΡΑΛΑΜΠΟ ΑΝΘΟΠΟΥΛΟ, Η τριτενέργεια των θεμελιωδών δικαιωμάτων ως συνταγματική αρχή, ΔτΑ 15/2002, σ (ιδίως 687επ) επίσης, ενδεικτικά ΤΖΟΥΛΙΑ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ-ΣΤΡΑΓΓΑ, Η τριτενέργεια των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων του Συντάγματος 1975, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1991, passim (ιδίως 75επ για την αρχή της ανθρώπινης αξίας) ΑΝΔΡΕΑ ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟ, Σύστημα Συνταγματικού Δικαίου, τόμος Γ, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2008, σ. 79επ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΑΚΡΙΒΟΠΟΥΛΟΥ, Η διαπροσωπική ενέργεια των συνταγματικών δικαιωμάτων και η δικαστική προστασία τους (άρθρο 25 1, εδ. γ Σ.), ΔτΑ 30/2006, σ για την ειδικότερη περίπτωση που μας ενδιαφέρει εδώ βλ. FRIEDHELM HUFEN, In dubio pro dignitate - Selbstbestimmung und Grundrechtsschutz am Ende des Lebens, NJW 2001, σ (850). KONRAD HESSE, Grundzüge des Verfassungsrechts der Bundesrepublik Deutschland, C.F.Müller, Χαϊδελβέργη 20 η έκδ. 1995, αρ.περ Βλ. αντί άλλων ΣΑΡΑΝΤΗ ΟΡΦΑΝΟΥΔΑΚΗ, Η αρχή της αναλογικότητας στην ελληνική έννομη τάξη - Από τη νομολογιακή εφαρμογή της στη συνταγματική της καθιέρωση, εκδ. Σάκκουλα Α.Ε., Αθήνα Θεσσαλονίκη 2003, passim, ιδίως σ και GEORGE GERAPETRITIS, Proportionality in Administrative Law - Judicial Review in France, Greece, England and in the European Community, Ant. N. Sakkoulas Publishers, Athens-Komotini 1997, ιδίως σ και Πρβλ. MARKUS WINKLER, Kollisionen verfassungsrechtlicher Schutznormen: Zur Dogmatik der "verfassungsimmanenten" Grundrechtsschranken, Duncker & Humblot, Βερολίνο 2000, σ. 288επ και 345επ. Ά. 7 παρ. 2 Σ 3 Χάρτη Θεμελιω δων Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΧΘΔΕΕ), 3 Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), 7 Διεθνούς Συμφώνου Ατομικών και Πολιτικών Δικαιωμάτων (ΔΣΑΠΔ), 5 Οικουμενικής Διακήρυξης (ΟικΔιακ), ά. 2 παρ. ΙΙ γερμανικού Θεμελιώδη Νόμου (γερμ ΘΝ). 4

5 διάκριση εθνικότητας, φυλής, γλώσσας και θρησκευτικών ή πολιτικών πεποιθήσεων.» 15 Το δικαίωμα στη σωματική ακεραιότητα δεν κατοχυρώνεται ρητά στο ελληνικό Σύνταγμα, 16 πλην της ειδικότερης μορφής της απαγόρευσης των βασανιστηρίων στο άρθρο 7 παρ. 2 Σ, στην οποία αντιστοιχεί δικαίωμα σωματικής και ψυχικής ακεραιότητας του προσώπου. 17 Από μια άποψη, κάθε ιατρική πράξη καθώς και κάθε μορφή τεχνητής διατροφής εκτός από τη βασική φροντίδα, όπως αξιοπρεπή στέγαση, σωματική υγιεινή, αντιμετώπιση του πόνου, επείγουσα τεχνητή αναπνοή και ικανοποίηση του αισθήματος της δίψας και της πείνας με φυσιολογικό τρόπο- αποτελεί επίσης επέμβαση στη σωματική ακεραιότητα του ατόμου. Δεδομένου βέβαια ότι όλα τα δικαιώματα -εξαιρουμένης της ανθρώπινης αξιοπρέπειαςυπόκεινται στους γενικούς περιορισμούς των θεμελιωδών δικαιωμάτων, κάθε μία από τις παραπάνω παρεμβάσεις μπορεί να δικαιολογηθεί υπό προϋποθέσεις. Στο σημείο αυτό εγείρονται ποικίλα ερωτήματα γύρω από το κεντρικό: αρκεί ως δικαιολόγηση το βιοτικό βιολογικό- συμφέρον του ασθενή ή προϋποτίθεται και η βούλησή του; Στο σημείο αυτό κερδίζει έδαφος η άποψη ότι κάθε ιατρική πράξη που διενεργείται χωρίς συναίνεση του ασθενή, ακόμη και αν δεν επιφέρει βλάβη στον τελευταίο, είναι παράνομη επειδή προσβάλλει την προσωπικότητά του. 18 Υποστηρίζεται βεβαίως και η άποψη ότι η νομική φύση του αδικήματος της αυθαίρετης επέμβασης είναι η παράνομη υποκατάσταση του γιατρού στη θέση του ασθενή ως προς απόφαση που ανήκει αποκλειστικά στον τελευταίο. 19 Είτε πάντως γίνει δεκτό ότι οι ιατρικές πράξεις (και αντίστοιχα η Πρβλ. και ά. 2 παρ. 1 εδ. α ΕΣΔΑ: «Τo δικαίωμα εκάστoυ πρoσώπoυ στη ζωή πρoστατεύεται υπό τoυ vόμoυ» και ά. 2 παρ. 1 ΧΘΔΕΕ «Κάθε πρόσωπο έχει δικαίωμα στη ζωή». Βλ. επίσης ά. 5 παρ. 5 Σ: «5. Καθένας έχει δικαίωμα στην προστασία της υγείας και της γενετικής του ταυτότητας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία κάθε προσώπου έναντι των βιοϊατρικών παρεμβάσεων». Σε αντίθεση με άλλα ευρωπαϊκά Συντάγματα (βλ. π.χ. ά. 2 παρ. 2 ΘΝ, όπως και 11 ολλανδ.σ, 25 και 19 παρ. 4 πορτ.σ και 15 ισπανσ). ΠΡΟΔΡΟΜΟΣ Δ. ΔΑΓΤΟΓΛΟΥ, Ατομικά Δικαιώματα, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 3 η έκδ. 2010, σ. 253, αρ.περ Για τις σχετικά με αυτό το ζήτημα υποστηριζόμενες απόψεις, ότι α) η επεμβατική ιατρική πράξη συνιστά βλάβη του σώματος ή/και της υγείας και β) η αυθαίρετη (μόνο) ιατρική πράξη αποτελεί προσβολή της προσωπικότητας του ασθενούς και γ) το πρόβλημα πρέπει να αναχθεί στην παράβαση των υποχρεώσεων του γιατρού, βλ. πολύ αναλυτικά ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ, Αστική ιατρική ευθύνη, Γενική εισαγωγή Δογματική και δικαιοπολιτική θεώρηση Θεμελιώδεις έννοιες, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2003, σ. 187επ, σ. 200 και σ. 238επ. Βλ. και ΚΑΤΕΡΙΝΑ ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ, Η συναίνεση του ενημερωμένου ασθενούς, σύμφωνα με το νέο Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας (Ν. 3418/2005), σε: Ο νέος κώδικας ιατρικής δεοντολογίας (ν.3418/2005): Βασικές ρυθμίσεις νομική, ιατρική και κοινωνιολογική προσέγγιση), Δημοσιεύματα ιατρικού δικαίου και βιοηθικής, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2007, σ (16). Ωστόσο ο ασθενής φέρει το βάρος να αποδείξει την έλλειψη έγκυρης συναίνεσης ή επαρκούς ενημέρωσης (όπως και τον ισχυρισμό ότι εάν είχε ενημερωθεί επαρκώς δε θα είχε υποβληθεί στην ιατρική πράξη που επέφερε τη ζημία) άλλως θα ήταν υπερβολική ανακατανομή του κινδύνου στην σχέση ιατρού-ασθενή. Έτσι, ΜΑΡΙΑ ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Ιατρική ευθύνη για μη ενημέρωση ή πλημμελή ενημέρωση του ασθενούς κατά το ελληνικό και το αγγλοσαξονικό δίκαιο, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1999, σ

6 εξακολούθησή τους) συνιστούν εξαρχής απαγορευμένες παρεμβάσεις στη σωματική ακεραιότητα, 20 είτε ότι καθίστανται απαγορευμένες το πρώτον όταν εκλείψει η συναίνεση, σε κάθε περίπτωση πρέπει να δικαιολογούνται μέσω της συναίνεσης του ασθενή είτε πραγματικής είτε εικαζόμενης, ή τρίτου προσώπου κατά το οριζόμενα στο νόμο. Έτσι, ακόμη και αν γίνει δεκτή η άποψη ότι η θεραπευτική πράξη είναι μια καταρχήν νόμιμη πράξη (δηλαδή δεν συνιστά καθεαυτή παράνομη σωματική βλάβη), καθίσταται παράνομη προσβολή της προσωπικότητας του ασθενή όταν διενεργείται χωρίς τη συναίνεσή του. 21 Το δυσκολότερο όμως ερώτημα στο πλαίσιο αυτό είναι πώς συμπεριφέρεται το δικαίωμα στη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα όταν βρίσκεται σε σύγκρουση με το δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού ως έκφανση της ανθρώπινης αξίας. 22 Η ζωή προστατεύεται ως αντικειμενικό μέγεθος ακόμη και σε αντίθεση προς τη βούληση του ασθενή ή μόνο από ανεπιθύμητες από το υποκείμενο παρεμβάσεις στη σφαίρα της βιολογίας-φυσιολογίας; 23 Ο ασθενής έχει δικαίωμα να αρνηθεί συγκεκριμένες ιατρικές πράξεις ή επεμβάσεις, όπως π.χ. τη θρέψη του μέσω γαστρικού σωλήνα ή την τεχνητή αναπνοή, με τις οποίες θα διατηρούνταν στη ζωή; Σε αυτές τις περιπτώσεις τυχόν ιατρικές επεμβάσεις που λαμβάνουν χώρα χωρίς συναίνεση του ασθενή συνιστούν προσβολή της σωματικής του ακεραιότητας ή/και προσβολή της προσωπικότητάς του; Έκφραση της προστασίας της σωματικής ακεραιότητας είναι εξάλλου και η προστασία από τον πόνο. Μπορεί αυτή -βάσει της βούλησης του ασθενήνα λάβει προτεραιότητα έναντι της ανώφελης θεραπείας και μιας εξαιρετικά επώδυνης επιμήκυνσης της ζωής; Τα ερωτήματα αυτά απαντώνται κυρίως σε συνάρτηση με τη θεμελιώδη αρχή της αυτονομίας κάθε ατόμου, άρα και του ασθενή. Συνεπώς, γεννάται η ανάγκη εναρμόνισης των δύο αυτών θεμελιωδών δικαιωμάτων, ιδιαιτέρως σε εκείνες τις περιπτώσεις στις οποίες μια ιατρική θεραπεία ειδικότερα που αποσκοπεί στην επιμήκυνση της ζωής δεν είναι πλέον επιθυμητή από το υποκείμενο. Σε ένα πλαίσιο πρακτικής εναρμόνισης των δύο συνταγματικής περιωπής αγαθών συνάγεται ότι μόνο ιατρικές επεμβάσεις που δεν θέλησε ο ασθενής συνιστούν Στη νομολογία με αφορμή κυρίως ποινικές υποθέσεις ανθρωποκτονίας ή σωματικής βλάβης λόγω αμέλειας δεν τιμωρείται η αυθαίρετη ιατρική πράξη καθεαυτήν, καθώς αυτή έχει θεραπευτικό σκοπό, αλλά το ιατρικό σφάλμα. Προστατευόμενο αγαθό συνεπώς δεν θεωρείται η αυτονομία και η ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, αλλά μόνον η σωματική ακεραιότητα και η υγεία. Πρβλ. και την κριτική στάση της ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Ιατρική ευθύνη για μη ενημέρωση ή πλημμελή ενημέρωση, όπ.π., σ. 41. Βλ. ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ, Αστική ιατρική ευθύνη, όπ.π., σ. 238, κατά την άποψη της οποίας ορθότερη δογματικά είναι η θεώρηση της αυθαίρετης ιατρικής πράξης από την οπτική γωνία της προστασίας της προσωπικότητας. Πρβλ. και PANAGOPOULOU-KOUTNATZI, Die Selbstbestimmung des Patienten, όπ.π., σ. 59επ. Έτσι, INGRID SCHMIDT, Art 2 II GG, αρ.περ. 105, σε: Erfurter Kommentar zum Arbeitsrecht, Beck, Μόναχο 12η έκδ,

7 απαγορευμένες παραβιάσεις του δικαιώματός του να διαθέτει το σώμα του και να αυτοπροσδιορίζεται. Όταν λοιπόν η βούληση του ασθενή αποκλείει τις συγκεκριμένες πράξεις, αυτές δεν επιτρέπεται να διενεργηθούν, ακόμη και αν η ιατρική ομάδα θεωρεί πως είναι προς όφελος του ασθενή, στην περίπτωση που ο τελευταίος έχει στο μεταξύ χάσει τις αισθήσεις του και άρα την ικανότητά του να συναινέσει εκ νέου. 24 Έτσι, «απαγορευμένη σωματική κάκωση αποτελεί καταρχήν κάθε αναγκαστική ή άλλη χωρίς τη συναίνεση του θιγόμενου ιατρική επέμβαση», κανόνας ο οποίος βεβαίως επιδέχεται, όπως θα διαφανεί παρακάτω, εξαιρέσεις Η αρχή της αξίας του ανθρώπου α. Ο άνθρωπος ως αυτοσκοπός και το δικαίωμα αυτοπροσδιορισμού του Ο σεβασμός της αξίας του (κάθε) ανθρώπου 26 συνιστά μια θεμελιώδη συνταγματική 27 και ως τέτοια ύπατη ερμηνευτική για όλο το δίκαιο 28 αρχή. 29 Από την πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας να σέβεται και να προστατεύει την αξία του ανθρώπου (ά. 2 παρ. 1 Σ) απορρέει και η γενική απαγόρευση προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, 30 η οποία «πλήττεται όταν ο συγκεκριμένος άνθρωπος υποβιβάζεται σε αντικείμενο, απλό μέσο, αντικαταστάσιμο μέγεθος HANS JARASS, σε: HANS JARASS / BODO PIEROTH, Grundgesetz für die Bundesrepublik Deutschland, C.H. Beck, Μόναχο 5η έκδ. 2000, Art. 2, αρ. περ. 71. ΔΑΓΤΟΓΛΟΥ, Ατομικά Δικαιώματα, όπ.π., σελ. 256, αρ.περ. 337α. Άρθρα 2 παρ. 1, 7 παρ. 2, 106 παρ. 2 Σ 1, 31 ΧΘΔΕΕ προοίμιο και ά. 10 παρ. 1 ΔΣΑΠΔ Προοίμιο Διεθνούς Συμφώνου για τα Οικονομικά, Κοινωνικά και Μορφωτικά Δικαιώματα προοίμιο ΟικΔιακ. Βλ. αναλυτικά, ΘΕΟΔΩΡΑ ΑΝΤΩΝΙΟΥ, Ο σεβασμός της αξίας του ανθρώπου ως αρχή και δικαίωμα στο Σύνταγμα του Συγχρόνως μια συμβολή στη δογματική των ατομικών δικαιωμάτων και στην ερμηνεία του άρθρου 2 παρ. 1 του Συντάγματος του 1975, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 2010, passim ΠΕΤΡΟ ΠΑΡΑΡΑ, Σύνταγμα Ι, άρθρα 1-4, Άρθρο 2 [Αξιοπρέπεια του Ανθρώπου. Διεθνείς σχέσεις], εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα 2010, σελ. 175επ. Βλ. ΚΩΣΤΑ ΧΡΥΣΟΓΟΝΟ, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, Αθήνα 3 η έκδ. 2006, σ. 109 ΑΝΤΩΝΙΟΥ, Ο σεβασμός της αξίας του ανθρώπου ως αρχή και δικαίωμα, σ. 78επ, 85επ. Βλ. και ΑΠ (Ολ) 40/1998, ΤοΣ 1999, 103επ, στην οποία το Δικαστήριο τόνισε ότι το ά. 2 παρ. 1 Σ «δεν θεσπίζει ατομικό δικαίωμα, αλλά χαρακτηρίζει το δημοκρατικό μας πολίτευμα ως ανθρωποκεντρικό, με θεμέλιο την αξία του ανθρώπου. Ο σεβασμός της αναγορεύεται σε ύπατο κριτήριο της έκφρασης και δράσης των οργάνων της πολιτείας». Συνιστά μία Grundnorm κατά τη γερμανική θεωρία και νομολογία, βλ. BVerfGE 27, 344 (351) - Ehescheidungsakten; 32,373 (379) - Ärztliche Schweigepflicht; 34, 238 (245) Tonband. Πρβλ. ΣτΕ 3130/2000, Διοικητική Δίκη 2001, σ. 110επ. Βλ. και ΑΡΙΣΤΟΒΟΥΛΟ ΜΑΝΕΣΗ, Συνταγματικά Δικαιώματα, α Ατομικές Ελευθερίες, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 4 η έκδ. 1982, σ. 112 ΕΥΑΓΓΕΛΟ ΚΡΟΥΣΤΑΛΑΚΗ, Η αξία του ανθρώπου: Το ζητούμενο στην εφαρμογή του ποινικού δικαίου, σε: Τιμητικός Τόμος για τον Ιωάννη Μανωλεδάκη, τόμος Ι, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2005, σ (166). Ότι πρόκειται περί αρχής (και όχι ατομικού δικαιώματος) βλ. ΜΑΝΕΣΗ, Συνταγματικά Δικαιώματα, όπ.π., σ ΗΛΙΟΠΟΥΛΟΥ-ΣΤΡΑΓΓΑ, Η τριτενέργεια των ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων, όπ.π., σ. 75. ΔΑΓΤΟΓΛΟΥ, Ατομικά Δικαιώματα, όπ.π., σ. 254, αρ.περ

8 της κρατικής δράσης». 31 Πλέον γίνεται ευρύτερα αποδεκτό ότι από την αρχή αυτή γεννάται και ένα θεμελιώδες δικαίωμα, 32 και μάλιστα ανεπιφύλακτο, 33 το οποίο προστατεύεται απεριόριστα και με απόλυτο τρόπο και πάντως δεν είναι καθαρά ατομικιστικό, αλλά εμπεριέχει ένα άνοιγμα στην κοινωνικότητα, τη «στιγμή της ευθύνης απέναντι στους συνανθρώπους και το γενικό σύνολο». 34 Η αξία του ανθρώπου συνίσταται στο ότι «ως ον πνευματικό και ηθικό αποβλέπει εκ φύσεως στο να καθορίζει τον εαυτό του εν αυτοσυνειδησία και ελευθερία, να τον διαμορφώνει και να ενεργεί επί του περιβάλλοντος». 35 Έτσι, σε πρωταρχικό περιεχόμενο της αξίας του ανθρώπου ανάγεται η έννοια της ελευθερίας και ιδίως η ελευθερία της συνείδησης, η δυνατότητα ελεύθερης και συνειδητής επιλογής των πράξεών του και φυσικά η βίωση των αντίστοιχων συνεπειών αυτών των πράξεων. 36 Συνεπώς, ως στοιχεία του εννοιολογικού προσδιορισμού της αξίας του ανθρώπου διακρίνονται τα συστατικά του αυτοκαθορισμού: η βούληση, που συνδέει την πράξη με το πρόσωπο, ως ενεργό υποκείμενο δράσης, και ο λόγος που συνδέει την πράξη με τα αίτιά της και τους σκοπούς της που επιλέγονται από το έλλογο πρόσωπο. 37 Η άποψη ότι η αρχή του αυτοπροσδιορισμού εκπηγάζει από την ανθρώπινη αξία 38 εναρμονίζει τα δύο δικαιώματα, καθώς δεν καταλείπει έδαφος σε σύγκρουσή τους με αντικειμενικοποίηση της δεύτερης, η Σύμφωνα με την κλασική διατύπωση του GÜNTER DÜRIG, σε: THEODOR MAUNZ / GÜNTER DÜRIG, Grundgesetz Kommentar, Μόναχο 1958, Art. 1 I, αρ.περ. 28. Βλ. Ενδεικτικά από τη γερμανική νομολογία BVerGE 1, 97 (99) Hinterbliebenenrente I; 51, 43 (58) - Bayerisches Personalvertretungsgesetz; 59, Bekenntnis zum deutschen Volkstum und in ständiger Rechtsprechung. ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΣΠΥΡΟΠΟΥΛΟΥ, Εισαγωγή στο Συνταγματικό Δίκαιο ΙΙ, Θεμελιώδη Δικαιώματα, Γενικό Μέρος, εκδ. Νικ. Σάκκουλα, Αθήνα 2012, σ. 53, αρ.περ. 61, ο οποίος ωστόσο διευκρινίζει ότι ακόμη και τα ανεπιφύλακτα περιορίζονται (μόνο) όταν τελούν σε σύγκρουση με άλλα δικαιώματα. PETER HÄBERLE, Menschenwürde und Verfassung am Beispiel von Art. 2 Abs. 1 Verf. Griechenlands 1975, Rechtstheorie 1980, σ (419). Βλ. ΑΝΤΩΝΗ ΠΑΝΤΕΛΗ, Ζητήματα συνταγματικών επιφυλάξεων, εκδ. Αντ. Σάκκουλα Αθήνα-Κομοτηνή 1984, σ. 263 ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΑΝΙΤΑΚΗΣ, Κράτος Δικαίου και δικαστικός έλεγχος της συνταγματικότητας Ι, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1994, σ ΓΙΑΝΝΗΣ ΤΑΣΟΠΟΥΛΟΣ, Το ηθικοπολιτικό θεμέλιο του Συντάγματος, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα- Κομοτηνή 2001, σ Βλ. ΠΑΡΑΡΑ, Άρθρο 2, όπ.π., σελ. 221, αρ.περ

9 οποία συνδέεται περαιτέρω στενά με το γενικό δικαίωμα στην προσωπικότητα 39 και την ελεύθερη ανάπτυξή της, ως «έκφανσης της αξίας του ανθρώπου». 40 β. Τέλος της ζωής και ανθρώπινη αξία Ως γενική αρχή, το ά. 2 παρ. 1 Σ παρέχει προστασία απέναντι σε κινδύνους που δεν καλύπτονται από άλλα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως ακριβώς στις περιπτώσεις της θεραπείας ενός ασθενή, οι οποίες δεν καλύπτονται ad hoc από άλλη συνταγματική διάταξη. 41 Σύμφωνα δε με τα παραπάνω, η αξία του ανθρώπου τοποθετείται στον πυρήνα της αυτονομίας 42 και διεκδικεί σεβασμό και σε οριακές καταστάσεις, συμπεριλαμβανομένου και του τέλους της ζωής. Έτσι νοούμενη αποκαθαίρεται από το σημαντικότερο μειονέκτημά της, την πιθανότητα ετεροπροσδιορισμού της και τα ευρύτερα από ό,τι τα υπόλοιπα δικαιώματα περιθώρια κατάχρησής της. Επιτάσσει τον αποκλεισμό -κατά το δυνατό- της πιθανότητας η βούληση του (ανίκανου προς συναίνεση) ασθενή να υποκατασταθεί από αντικειμενικές, αλλά πάντως ξένες στον ίδιο, σταθμίσεις. Απαγορεύει ο άνθρωπος να μετατραπεί σε άβουλο και παθητικό αντικείμενο 43 όχι μόνο του κράτους 44 αλλά και ενός άλλου προσώπου, για παράδειγμα του γιατρού, και άρα διασφαλίζει ότι ο ασθενής συνεργάζεται αυτόβουλα με τον τελευταίο. 45 Υπό αυτή την οπτική γωνία, προσβολή της ανθρώπινης αξιοπρέπειας είναι και οποιαδήποτε ιατρική επέμβαση ή θεραπευτική αγωγή παρά τη θέληση του ασθενή. 46 Πολύ περισσότερο η Βλ. ΑΠ (Ολ) 40/1998, ΤοΣ 1999, 103, που δέχτηκε ότι «[σ]την αξία του ανθρώπου περιλαμβάνεται πρωτίστως η ανθρώπινη προσωπικότητα ως εσωτερικό συναίσθημα τιμής και ως κοινωνική αναγνώριση υπόληψης». Έτσι και ο ΑΝΤΩΝΗΣ ΜΑΝΙΤΑΚΗΣ, Το υποκείμενο των συνταγματικών δικαιωμάτων κατά το άρθρο 25 παρ. 1 του συντάγματος: συμβολή στη θεωρία της διάσπασης του ανθρώπου σε "άτομο" και "μέλος" του κοινωνικού συνόλου, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα, Αθήνα-Κομοτηνή 1981, σ. 1 βλ. και ΔΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟ, Συνταγματικά Δικαιώματα, όπ.π., σ. 273, αρ.περ. 44. Πρβλ. και BVerfGE 75, 369 (380) - Strauß-Karikatur. ΑΠ (Α Τμήμα) 869/1998, Δίκη 1998, σ. 1312επ.: «Έτσι το δικαίωμα για ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (άρθρο 5 παρ. 1 Σ) αποτελεί εκδήλωση της αξίας του ανθρώπου, η οποία βρίσκει ειδικότερη έκφραση στη διάταξη του άρθρου 5 παρ. 2 Σ, όπου η απόλυτη προστασία της ζωής, της ελευθερίας και της τιμής ανάγεται στον πυρήνα της αξίας του ανθρώπου ως νομικής αλλά και ηθικής έννοιας». Πρβλ. όμως πλέον ά. 5 παρ. 5 Συντάγματος. Βλ. ΣτΕ (Ολομ) 250/2008, σκ. 5: «πρωταρχική υποχρέωση της Πολιτείας είναι, κατά τα ανωτέρω άρθρα, ο σεβασμός και η προστασία της αξίας του ανθρώπου, πυρήνας της οποίας είναι η προσωπική ελευθερία». Dürig, Art. 1 GG, όπ.π., αρ.περ. 28 ο ορισμός του Dürig υιοθετήθηκε και από την ελληνική θεωρία, βλ. ενδεικτικά ΜΑΝΕΣΗ, Συνταγματικά Δικαιώματα, όπ.π., σ. 112 ΜΑΝΙΤΑΚΗ, Το υποκείμενο των συνταγματικών δικαιωμάτων, όπ.π., σ. 121 IΩΑΝΝΗ ΜΑΝΩΛΕΔΑΚΗ, Ανθρώπινη αξιοπρέπεια, σε: ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ / C. PRITTWITZ (επιμ.), Η ποινική προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, εκδ. Σάκκουλα, Θεσσαλονίκη 1997, σ. 14επ ΧΡΥΣΟΓΟΝΟ, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, όπ.π., σ ΧΡΥΣΟΓΟΝΟΣ, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, όπ.π., σ UDO FINK, Selbstbestimmung und Selbsttötung - Verfassungsrechtliche Fragestellungen im Zusammenhang mit Selbsttötungen, εκδ. Carl Heymanns, Κολωνία 1992, σ ΔΑΓΤΟΓΛΟΥ, Ατομικά Δικαιώματα, όπ.π., σ. 258, αρ.περ

10 ανθρώπινη αξία απαγορεύει στο γιατρό να κρατάει τεχνητά στη ζωή έναν ασθενή, χωρίς τη ρητή συναίνεση του τελευταίου, σαν πειραματόζωο για μια νέα θεραπεία ή ένα νέο μηχάνημα, θα του επέβαλε όμως να το κάνει, στο βαθμό που θα το επέλεγε ο ίδιος ο ασθενής. Το ίδιο ισχύει και με τους συγγενείς, η βούληση και ίσως συμπόνια των οποίων δεν επιτρέπεται να υπερεκτιμηθούν και να καταστούν κριτήρια για το περιεχόμενο και τα όρια της αξιοπρέπειας του ασθενή, ούτε βέβαια κατά την αξιολόγηση της εικαζόμενης συναίνεσής του. Η συμπόρευση αυτή ανθρώπινης αξίας και ατομικού αυτοπροσδιορισμού δεν αποκλείει σε μερικές περιπτώσεις το πρώτο δίπολο να παρουσιάζεται αντιμέτωπο και συγκρουόμενο με το δικαίωμα στη ζωή. Όταν η διατήρηση της τελευταίας ως βιολογικού και μόνον φαινομένου προσκρούει πλέον στην ανθρώπινη αξία, όπως αυτή καθορίζεται βάσει της αυτόνομης βούλησης του ασθενή, το δίκαιο ακόμη -και αν δεν μπορεί να διασφαλίσει- δεν μπορεί πάντως ούτε να αποστερεί τον άνθρωπο από την τελευταία δυνατότητα άρνησης μιας μάταιης θεραπείας ως έκφανση του δικαιώματός του στην αυτοδιάθεση -ακόμη και στο θάνατο- ως ultimum refugium. 47 Έτσι, η ισχύς μιας προγενέστερα αποτυπωμένης βούλησης (με τη μορφή είτε μιας προγενέστερης οδηγίας είτε της διάγνωσης της εικαζόμενης βούλησης του ασθενή) βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με τη διασφάλιση όχι μόνο μιας ζωής αλλά και ενός θανάτου με αξιοπρέπεια, όπως η τελευταία νοηματοδοτείται από το ίδιο το υποκείμενο. Η λειτουργία της ανθρώπινης αξίας σε περιβάλλον σύγκρουσης με τη ζωή είναι να περιστείλει τα όρια προστασίας της τελευταίας, όπως αυτά διαγράφονται βάσει του ά. 5 παρ. 2 Σ, ως αντικειμενικού κανόνα δικαίου, έτσι ώστε στην οριακή περίπτωση της παθητικής ευθανασίας όταν δεν είναι δυνατή η έκφραση βούλησης αυτοτερματισμού, το έννομο αγαθό της ανθρώπινης ζωής να μην τυγχάνει της προστασίας του εν λόγω άρθρου. 48 Καταληκτικά, η αρχή της ανθρώπινης αξίας (πρέπει να) προστατεύει ιδίως ασθενείς που δεν έχουν πλέον ικανότητα συναίνεσης, όπως ασθενείς σε κωματώδη κατάσταση, από το να βιώσουν εμπειρίες που ήθελαν να αποφύγουν. Ωστόσο, και εδώ η έννοια της αξιοπρέπειας έχει νόημα όταν συνυπάρχει με την αυτονομία και όχι αν έρχεται σε αντίθεση με αυτήν, όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση που ένας άνθρωπος βρίσκεται σε φυτική κατάσταση, αλλά έχει εκ των προτέρων εκφράσει τη βούλησή του να κρατηθεί με κάθε δυνατό μέσο Πρβλ. ΓΙΩΡΓΟ ΚΑΤΡΟΥΓΚΑΛΟ, Το δικαίωμα στη ζωή και στο θάνατο, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα- Κομοτηνή 1993, σ Βλ. ΓΕΩΡΓΙΟ ΚΑΤΣΑΒΡΙΑ, Το άδικο της συμμετοχής σε αυτοκτονία (301 ΠΚ) - Η ερμηνεία μιας διάταξης υπό το πρίσμα της αναζήτησης ενός δικαιώματος αυτοδιάθεσης της ζωής, Διπλωματική εργασία, Ψηφιοθήκη Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, διαθέσιμη σε: (πρόσβαση: ), σ. 100επ. 10

11 τεχνητά στη ζωή, δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από τα μηχανήματα βάσει της κρίσης κάποιων τρίτων (γιατρών, συγγενών) ότι έχει πλέον χάσει την ανθρώπινη αξιοπρέπειά του. Με το εργαλείο των προγενέστερων οδηγιών επιτρέπεται στο άτομο όχι μόνο να παρεμποδίσει ανεπιθύμητες ή επιβαρυντικές, κατά τη γνώμη του, θεραπείες, αλλά και να εκφράσει τις προσωπικές του αξίες και επιθυμίες 49 και να αξιώσει οι προσωπικές του σταθμίσεις μεταξύ ζωής και αξιοπρέπειας να γίνουν σεβαστές ανεξάρτητα από τις ως αντικειμενικές εκλαμβανόμενες σταθμίσεις των οικείων του ή της ιατρικής ομάδας. 3. Ελευθερία ανάπτυξης της προσωπικότητας και αυτοδιάθεσης Η αυτοδιάθεση αποτελεί αρχή που πρέπει να γίνεται σεβαστή σε ένα σύστημα υγείας που διέπεται από δικαιοσύνη και μεταχείριση του ασθενή με αξιοπρέπεια 50 και των αρχών της μη βλάβης (nonmaleficence), της ευεργεσίας (beneficence) και της δικαιοσύνης (justice). 51 Η θεωρητική συζήτηση σχετικά με την αυτονομία του ασθενή βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με την ιατρική πράξη και αντανακλά την εξέλιξη της ιατρικής κουλτούρας από την αποδοχή μιας αδιαμφισβήτητης προνομίας και εξουσίας του ιατρού και της ιατρικής ομάδας να σιωπούν και να αποφασίζουν κυριαρχικά και του αναδυόμενου σε ένα πλαίσιο φιλοσοφικού ατομικισμού δικαιώματος του ασθενή να ενημερώνεται και να (μην) δίνει την ενήμερη συναίνεσή του, δηλαδή να αποφασίζει ο ίδιος κυριαρχικά για τη διαχείριση του σώματός του. 52 Στο ά. 5 παρ. 1 Σ κατοχυρώνεται η προσωπική ελευθερία με την ευρεία έννοια 53 (καθολική ελευθερία αυτοδιάθεσης) που συμπληρώνει την παρεχόμενη από άλλα δικαιώματα προστασία της προσωπικότητας και τελεί σε στενή σχέση με την ανθρώπινη αξία, όπως ήδη αναλύθηκε παραπάνω. Από αυτό το γενικό δικαίωμα προσωπικότητας 54 και αυτοδιάθεσης απορρέει και η υποχρεωτικότητα της συναίνεσης καθώς και οι ειδικότερες εκφάνσεις της αυτονομίας του ασθενή. 55 Συνεπώς, ο τελευταίος -και μόνο αυτός καταρχήν- μπορεί να αποφασίσει σχετικά ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ. 10. MICHAEL WUNDER, Demenz und Selbstbestimmung, Ethik in der Medizin 2008, σ (17). Βλ. TOM BEAUCHAMP/JAMES CHILDRESS, Principles of biomedical ethics, Oxford University Press, New York 5 η έκδ. 2002, σ. 113, 165 και 225 αντίστοιχα. Βλ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Ιατρική ευθύνη για μη ενημέρωση ή πλημμελή ενημέρωση, όπ.π., σ. 159επ. Βλ. σχετικά ΧΡΥΣΟΓΟΝΟ, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, όπ.π., σ. 175επ. Πρβλ. ΔΑΓΤΟΓΛΟΥ, Ατομικά Δικαιώματα, όπ.π., σ. 1351, αρ. περ ΠΑΝΤΕΛΗ, Ζητήματα συνταγματικών επιφυλάξεων, όπ.π., σ CATHARINA LANDWEHR, Selbstbestimmung durch Patientenverfügung - Einfluss einer verbindlichen und in ihrer Reichweite unbeschränkten Patientenverfügung auf den Bereich der Sterbehilfe, Roderer, Regensburg 11

12 με το σώμα του και αν και με ποιο τρόπο θα δεχόταν να αντιμετωπίσει μια ασθένεια. Η συναίνεσή του προηγείται της υποχρέωσης του κράτους και του γιατρού για προστασία της ζωής και της σωματικής του ακεραιότητας. Αυτό το δικαίωμα στη συναίνεση περιλαμβάνει ένα υποκειμενικό δικαίωμα για άρνηση ιατρικών πρακτικών και παρεμβάσεων που μπορεί να παρατείνουν τη ζωή. 56 Συνεπώς, οι προγενέστερες οδηγίες έρχονται να καλύψουν και το δικαίωμα άρνησης της θεραπείας, 57 και για τους ασθενείς που την κρίσιμη στιγμή δεν διαθέτουν ικανότητα συναίνεσης. Η άρνηση θεραπείας αποτελεί περίπτωση αυτοπροσβολής και δεν πρέπει να συγχέεται με την ευθανασία που αποτελεί ετεροπροσβολή. 58 Η συναίνεση προϋποθέτει καταρχάς την ικανότητα του προσώπου να αποφασίσει και να εκφράσει τη βούλησή του. Συνταγματικά προστατεύεται όμως όχι μόνο η ρητή αλλά κάθε βούληση, συμπεριλαμβανομένης της φυσικής ή εικαζόμενης. Ενίοτε η συναίνεση εκφράζεται μέσω συγγενών, ιατρών ή μερικές φορές ακόμα και δικαστικών αποφάσεων, οφείλει όμως να προσανατολίζεται στην εξατομικευμένη, ως να επρόκειτο για εκπεφρασμένη, βούληση του ασθενή. Η άποψη ότι η διατήρηση της ζωής συνιστά ωφέλεια σε κάθε περίπτωση ακόμη και όταν η θεραπεία έχει εξαντλήσει τα περιθώριά της και ο θάνατος φαίνεται κατά την ιατρική επιστήμη σίγουρος στον ορίζοντα παραγνωρίζει την άμεση και αδιάρρηκτη σχέση μεταξύ ζωής και αυτονομίας. Κάτι τέτοιο θα συνεπαγόταν εντέλει τη μετατροπή του ανθρώπου σε πειραματόζωο και θα συνιστούσε βλάβη για το ασθενή. 59 Η αυτονομία του ασθενή βρίσκει βέβαια το όριό της στην απαγόρευση της (ενεργητικής) ευθανασίας και στην παροχή βοήθειας σε αυτοκτονία. Η απαγόρευση αυτή απορρέει από το δικαίωμα στη ζωή στην αντικειμενική του διάσταση και την από αυτό απορρέουσα υποχρέωση του κράτους να προστατεύει τη ζωή (και) ποινικοποιώντας την προσβολή της. Έτσι στην απαγόρευση της (ενεργητικής) ευθανασίας αποτυπώνεται ένας ήπιος νομικός πατερναλισμός καθώς η , σ. 115επ. Αυτό ισχύει ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι με το ά. 5 παρ. 1 Σ «δεν θεσπίζεται ένα πρόσθετο αυτοτελές δημόσιοι δικαίωμα, αλλά μία γενική αρχή, κατευθυντήρια για τον νομοθέτη και ένας ερμηνευτικός κανόνας για τη διοίκηση και τα δικαστήρια», όπως έγραφε αρκετά χρόνια πριν ο ΜΑΝΕΣΗΣ, Συνταγματικά Δικαιώματα, όπ.π., σ Έτσι ο REINER FÜLLMICH, Der Tod im Krankenhaus und das Selbstbestimmungsrecht des Patienten, Peter Lang, Frankfurt a/m 1990, σ. 32. ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ. 10. ΚΑΤΡΟΥΓΚΑΛΟΣ, Το δικαίωμα στη ζωή και στο θάνατο, όπ.π., σ. 91. Αντίθετα ΕΛΙΣΑΒΕΤ ΣΥΜΕΩΝΙΔΟΥ- ΚΑΣΤΑΝΙΔΟΥ, Εγκλήματα κατά της ζωής (Άρθρα ΠΚ), εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2 η έκδ. 2001, σ. 454, 502, η οποία θεωρεί ότι στην συγκεκριμένη περίπτωση δεν υπάρχει αυτοδιάθεση της ζωής του ασθενούς, και άρα ούτε αυτοπροσβολή (πράξη αυτοκτονίας), εφόσον ο θάνατος είναι αποτέλεσμα της ασθένειας και όχι της αυτοκυβερνούμενης μυϊκής κίνησης ή παράλειψης του δράστη. ΤΑΚΗΣ ΒΙΔΑΛΗΣ, Βιοδίκαιο, Πρώτος τόμος: Το πρόσωπο, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 2007, σ

13 προστασία της ζωής θέτει το όριο στην αυτονομία. Η -υπό κανονικές συνθήκες υπερέχουσαυποκειμενική βούληση υποκαθίσταται, συνεπώς οριακά και υπό προϋποθέσεις, από μία κοινωνικά και αντικειμενικά προδιαγεγραμμένη στο νόμο βούληση. Ο πατερναλισμός αυτός έχει εντέλει όμως ως σκοπό να προστατεύσει όχι μόνο τη ζωή, αλλά και την αυτονομία, υπό την έννοια της απαλλαγής της από κοινωνικές πιέσεις, που το δίκαιο είναι αδύνατο να αποκλείσει προληπτικά, με αποτέλεσμα να αναγκάζεται να τις αντιμετωπίσει κατασταλτικά με κόστος ένα μέρος της ελευθερίας αυτοπροσδιορισμού. Β. Η συναίνεση ως έκφανση της αυτονομίας του ασθενή 1. Φύση και νομική σημασία της συναίνεσης Στο συγκείμενο αυτό η αρχή της αυτονομίας συνεπάγεται την αρχή της «ενημερωμένης 60 συναίνεσης» 61 (άρθρο 5 της Σύμβασης του Οβιέδο, 62 και του Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας εφεξής ΚΙΔ). Η συναίνεση θεωρείται είτε οιονεί δικαιοπραξία (ανακοίνωση βούλησης) 63 είτε μια απλή νομιμοποιητική πράξη, που αίρει (ή αποκλείει) τον παράνομο χαρακτήρα της ιατρικής πράξης, της υλικής επέμβασης του γιατρού 64 (σύμφωνα με την κρατούσα άποψη) στα αγαθά της προσωπικότητας, στη σωματική ακεραιότητα και την υγεία Για τη νομική σημασία της ενημέρωσης και την αξίωση αποζημίωσης λόγω ανύπαρκτης ή πλημμελούς αποζημίωσης, βλ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Ιατρική ευθύνη για μη ενημέρωση ή πλημμελή ενημέρωση.., όπ.π., passim, ιδίως 9επ. Βλ. ΨΑΡΟΥΛΗ / ΒΟΥΛΤΣΟ, Ιατρικό Δίκαιο, όπ.π., σ. 195επ JAIME STAPLES KING / BENJAMIN MOULTON, Rethinking Informed Consent: The Case for Shared Medical Decision-Making,. American Journal of Law and Medicine, 2006, σ (ιδίως 434επ). Πρόκειται για τη «Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας του ατόμου σε σχέση με τις εφαρμογές της βιολογίας και της ιατρικής: Σύμβαση για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα και τη Βιοϊατρική», που υπογράφηκε στις 4 Απριλίου 1997 στο Οviedo της Ισπανίας (εξ ού και είναι γνωστή ως «Σύμβαση του Οβιέδο») και κυρώθηκε από την Ελλάδα με το Ν. 2619/1998 με αποτέλεσμα να έχει αποκτήσει υπερνομοθετική ισχύ. Στο Κεφάλαιο ΙΙ αυτής προβλέπεται ως γενικός κανόνας η συναίνεση για όλες τις ιατρικές πράξεις ως εξής: «Επέμβαση σε θέματα υγείας μπορεί να υπάρξει μόνον αφού το ενδιαφερόμενο πρόσωπο δώσει την ελεύθερη συναίνεσή του, κατόπιν προηγούμενης σχετικής ενημέρωσής του. Το πρόσωπο αυτό θα ενημερώνεται εκ των προτέρων καταλλήλως ως προς το σκοπό και τη φύση της επέμβασης, καθώς και ως προς τα επακόλουθα και κινδύνους που αυτή συνεπάγεται. Το ενδιαφερόμενο πρόσωπο μπορεί ελεύθερα και οποτεδήποτε να ανακαλέσει τη συναίνεσή του». Βλ. και ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Ζητήματα βιοηθικής στην Σύμβαση του Oviedo, όπ.π., passim, ιδίως 1100επ. Πρβλ. και Νίκολαο Παπαντωνίου, Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου, εκδ. Π. Σάκκουλα, Αθήνα 1983, σ. 248επ. Σύμφωνα με άλλη άποψη ομοιάζει αλλά και διαφέρει από την οιονεί δικαιοπραξία, βλ. ΘΑΝΑΣΗ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΥ, Η οιονεί δικαιοπραξία: κριτική προσέγγιση μιας δογματικής κατασκευής, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα - Κομοτηνή 1989, σ. 36, 39 επ και 44 επ Βλ. και Παπαζήση, Ζητήματα βιοηθικής στην Σύμβαση του Oviedo, όπ.π., σ. 1109, κατά την οποία η συναίνεση αποτελεί απευθυντέα δήλωση βούλησης, η οποία «μπορεί να μην οδηγεί σε κατάρτιση σύμβασης και με την έννοια αυτή να μην χαρακτηρίζεται ως δικαιοπρακτική, αλλά επιφέρει έννομες συνέπειες». Πρβλ. ΜΙΧΑΛΗ ΣΤΑΘΟΠΟΥΛΟ, Γενικό Ενοχικό Δίκαιο, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα 4 η έκδ. 2004, σ. 819 επ ΙΣΜΗΝΗ ΑΝΔΡΟΥΛΙΔΑΚΗ-ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΗ, Η υποχρέωση ενημέρωσης του ασθενούς: συμβολή στη διακρίβωση της αστικής ιατρικής ευθύνης, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα 1993, σ

14 του ασθενή, χωρίς ωστόσο να μπορεί να καλύψει απεριόριστα μια βαριά σωματική βλάβη (ΠΚ 308) ή την υπέρμετρη παραχώρηση της ελευθερίας (ΑΚ 179). 65 Για να είναι έγκυρη η συναίνεση προϋποθέτει ελευθερία βούλησης και συνείδηση των πραττομένων κατά τον κρίσιμο χρόνο. Ειδικότερα, το ά. 12 παρ. 1 ΚΙΔ ρητά απαγορεύει στο γιατρό να «προβεί στην εκτέλεση οποιασδήποτε ιατρικής πράξης χωρίς την προηγούμενη συναίνεση του ασθενή», ενώ ταυτόχρονα ορίζει τις εξαιρέσεις (παρ. 3) στο γενικό αυτό κανόνα. Αυτό σημαίνει ότι για κάθε ιατρική πράξη 66 απαιτείται το άτομο να δώσει την προηγούμενη συναίνεσή του, εφόσον έχει προηγουμένως ενημερωθεί κατάλληλα και είναι ικανό να διαμορφώσει ενσυνείδητα και να εκφράσει ελεύθερα τη βούλησή του. Η συναίνεση ως έκφανση της αυτονομίας του ασθενή και απαραίτητη προϋπόθεση για τη νόμιμη διενέργεια κάθε ιατρικής πράξης αποσκοπεί στην προστασία του ασθενή έναντι προσβολών της προσωπικότητάς του 67 και στη διασφάλιση της αυτονομίας του κατά πρώτο λόγο, και της σωματικής του ακεραιότητας και ασφάλειας κατά δεύτερο, που μπορεί να πληγούν από αμελείς και αυθαίρετες ιατρικές πράξεις. 68 Υπονοεί παράλληλα ότι η συνέχιση του βιολογικού φαινομένου της ζωής δεν είναι πάντοτε και αναγκαστικά προς όφελος του ασθενή και πάντως την συγκεκριμένη στάθμιση έχει δικαίωμα να κάνει ο ασθενής και όχι άλλος στο όνομα και για λογαριασμό του. 69 Η αναγνώριση της σημασίας της συναίνεσης για τη διενέργεια καταρχήν οποιωνδήποτε ιατρικών πράξεων ενσωματώνει την εξέλιξη από έναν ιατρικό πατερναλισμό στη δικαιική αναγνώριση και μια πιο αποτελεσματική πραγμάτωση της αυτονομίας του ασθενή, ως εκδήλωση του δικαιώματος αυτοπροσδιορισμού, καθώς και την ένταση μεταξύ του τελευταίου και της ιατρικής εξουσίας στηριγμένης στη σιωπή των γιατρών, οι οποίοι δεν θεωρούνται πλέον τελικοί κριτές αλλά διαμεσολαβητές στη διαδικασία λήψης της απόφασης εκ μέρους του ασθενή. 70 Πάντως, ενόψει των διαθέσιμων σήμερα ιατρικών τεχνολογιών που αναγκάζουν τους τελευταίους να λαμβάνουν δραματικές αποφάσεις ζωής και θανάτου για τους ασθενείς τους αλλά και λόγω της έντονης εμπορευματοποίησης των υπηρεσιών υγείας που τους φέρνει στο κέντρο συγκρούσεων συμφερόντων, δεν εκπλήσσει το γεγονός ότι είναι ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ Για την έννοια της ιατρικής πράξης στο δίκαιο, βλ. ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ, Αστική Ιατρική Ευθύνη, όπ.π., σ. 161επ. ΦΟΥΝΤΕΔΑΚΗ, Η συναίνεση του ενημερωμένου ασθενούς, όπ.π., σ. 16. Πρβλ. και ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Ιατρική ευθύνη για μη ενημέρωση ή πλημμελή ενημέρωση, όπ.π., σ. 13επ. PANAGOPOULOU-KOUTNATZI, Die Selbstbestimmung des Patienten, όπ.π., σ ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΑΚΡΙΒΟΠΟΥΛΟΥ, Ελευθερία, αυτονομία και συναίνεση ως προϋποθέσεις της απόλαυσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων του ασθενούς, Σχόλιο με αφορμή την απόφαση ΕΔΔΑ V.C. κατά Σλοβακίας, ΔτΑ 56/2012, σ (1197). 14

15 και οι ίδιοι που προτιμούν να μοιραστούν μέρος της ευθύνης με τους άμεσα ενδιαφερόμενους Η αυτονομία των ανίκανων για συναίνεση ασθενών στο τέλος της ζωής Με σκοπό τη διαφύλαξη της ατομικής αυτονομίας του ασθενή και τη μη υποκατάσταση της βούλησής του από εκείνη τρίτων (είτε των οικείων του, που φορτώνονται το ψυχικό και συναισθηματικό βάρος, είτε των γιατρών, ως τεχνοκρατών της υγείας, χωρίς υποκειμενική εμπλοκή) και στις οριακές περιπτώσεις που ο ασθενής καθίσταται de facto ανίκανος να συναινέσει προτείνονται νομικές κατασκευές που επιτρέπουν τη νόμιμη υποκατάσταση της ρητής δήλωσης βούλησης με τη φυσική 72 ή / και την εικαζόμενη ή τεκμαιρόμενη βούληση, καθώς και της παροντικής δήλωσης με προγενέστερη αποτύπωσή της σε συγκεκριμένα οριοθετημένες οδηγίες που αφορούν το τέλος της ζωής. 73 Οι προγενέστερες αυτές οδηγίες όπως και η φυσική και τεκμαιρόμενη βούληση αποτελούν λογικές -και δυνάμει νομικέςκατασκευές που εξομοιώνονται υπό προϋποθέσεις με και υποκαθιστούν τη ρητή και παροντική έκφραση της βούλησης, όταν η τελευταία, ενώ νομικά είναι επιτρεπτή και έγκυρη, καθίσταται εν τοις πράγμασι αδύνατη. Όπως σωστά παρατηρείται, 74 στη συγκεκριμένη περίπτωση η σοβαρότητα της απόφασης είναι τέτοια, που επιβάλλει κάθε δυνατότητα αυθεντικής έκφρασης (με οποιονδήποτε τρόπο) του ίδιου του ενδιαφερόμενου να «παραμερίζει» την αρμοδιότητα των οικείων του και να έχει απόλυτη προτεραιότητα. Ελλείψει προγενέστερων οδηγιών η ιατρική ομάδα αποφασίζει κυριαρχικά, βάσει αντικειμενικών ιατρικών δεδομένων, με αποτέλεσμα πολλές φορές ο ασθενής, να χάνει την κυριαρχία επί της ιδιωτικής του σφαίρας. 75 Παρά την καταρχήν παραδοχή ότι οι προγενέστερες οδηγίες αναγνωρίζονται προκειμένου να διαφυλαχθεί η προσωπική και αδιαμεσολάβητη βούληση και άρα αυτονομία του ασθενή, Βλ. ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ Πρβλ. και JAIME STAPLES KING / BENJAMIN MOULTON, Rethinking Informed Consent, όπ.π., σ 463επ, οι οποίοι μιλούν για μοιρασμένη λήψη απόφασης μεταξύ ασθενή και γιατρών. Βλ. και ΒΙΔΑΛΗ, Βιοδίκαιο, όπ.π., σ. 117,ο οποίος επισημαίνει ότι «σαφείς και επανειλημμένες ενδείξεις έστω μη λεκτικές- της επιθυμίας να τεθεί τέρμα στη ζωή από τον ίδιο τον ενδιαφερόμενο δεν μπορούν να αγνοούνται» από τον τυχόν εξουσιοδοτούμενο να αποφασίζει. Βλ. ωστόσο τη θεμελιώδη ένσταση της ΣΥΜΕΩΝΙΔΟΥ-ΚΑΣΤΑΝΙΔΟΥ, Εγκλήματα κατά της ζωής, όπ.π., σ. 213, η οποία τονίζει ότι «[η] εικαζόμενη βούληση του ασθενή μόνον υπέρ και όχι κατά της ζωής μπορεί να ληφθεί υπόψη». ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ. 17. Πρβλ. ΚΑΝΕΛΛΟΠΟΥΛΟΥ-ΜΠΟΤΗ, Ιατρική ευθύνη για μη ενημέρωση ή πλημμελή ενημέρωση, όπ.π., σ ΤΑΚΗΣ ΒΙΔΑΛΗΣ, Ευθανασία και Σύνταγμα, σε: Ευθανασία, Δημοσιεύματα Ιατρικού δικαίου και βιοηθικής 3, εκδ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη, 2007, σ (134). 15

16 και, ειδικότερα, να επιτευχθεί η νομιμοποίηση της επιλογής μεταξύ μιας παράτασης της ζωής με χαμηλή ποιότητα ή μιας επίσπευσης ενός βέβαιου θανάτου, συνοδεύονται από πολυδιάστατο προβληματισμό και ερωτήματα, όπως: εντέλει μειώνουν ή μεγεθύνουν το ρίσκο να μετατραπεί ο ασθενής σε αντικείμενο; Πώς μπορεί να διακριβωθεί η μη μεταβολή της βούλησης του ασθενή από τη στιγμή της αποτύπωσής της στη διαθήκη ζωής μέχρι την επέλευση της προβλεπόμενης σε αυτήν κατάστασης; Πώς πρέπει να επιλύονται τυχόν συγκρούσεις μεταξύ της αποτυπωμένης βούλησης του ασθενή και της βούλησης των οικείων του; Ιδιαιτέρως θα εξεταστούν τα ζητήματα αυτά από την οπτική γωνία των δικαιωμάτων. III. ΠΡΟΓΕΝΕΣΤΕΡΕΣ ΟΔΗΓΙΕΣ: ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ Α. Έννοια και περιεχόμενο Οι προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής συνιστούν ένα εργαλείο προγραμματισμού καθώς με αυτές μπορεί ένας ικανός προς συναίνεση ενήλικας να ορίσει, εκ των προτέρων, το είδος και την έκταση της θεραπείας και τις πιθανές ιατρικές πράξεις που αποδέχεται ή αντίθετα απορρίπτει αν περιέλθει σε συγκεκριμένες και ρητά προσδιορισμένες συνθήκες, 77 για την περίπτωση που δεν θα είναι πλέον de facto ικανός την κρίσιμη στιγμή να αντιληφτεί ή να τις αξιολογήσει και να εκφράσει τη βούλησή του. Συνιστούν μια μορφή παροχής ή άρνησης συναίνεσης 78 αναφορικά με ιατρικές πράξεις. 79 Διαφέρουν από την αντιπροσώπευση εφόσον προϋποθέτουν μεν έγκυρη βούληση ικανού προσώπου, η οποία ωστόσο έχει εκφραστεί σε προγενέστερο, ίσως ανύποπτο χρόνο. 80 Το πότε ακριβώς επέρχεται το χρονικό σημείο ενεργοποίησή τους κρίνεται με βάση τους κανόνες της ιατρικής επιστήμης, ορθότερο μάλιστα είναι να κρίνεται από περισσότερους από έναν γιατρούς. 81 Ο θεσμός επινοήθηκε προκειμένου να καταστεί δυνατό να λαμβάνεται υπόψη η βούληση του ατόμου ακόμη και όταν το ίδιο δεν έχει τις αισθήσεις του ή δεν είναι ικανό να την εκφράσει, ANDREAS SPICKHOFF, Probleme der Patientenverfügung nach deutschem Recht, σε: MARTIN LÖHNIG / DIETER SCHWAB / DIETER HENRICH / PETER GOTTWALD / INGE KROPPENBERG (επιμ.), Vorsorgevollmacht und Erwachsenenschutz in Europa, Verlag Ernst und Werner Gieseking, Bielefeld 2011, σ (27). Οι προγενέστερες οδηγίες δε στοχεύουν στην επέλευση μιας έννομης συνέπειας και συνεπώς δεν συνιστούν, υπό νομική έννοια, δήλωση βούλησης, βλ. Landwehr, Selbstbestimmung durch Patientenverfügung όπ.π., σ. 35 ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ Για τη φύση της συναίνεσης του ασθενούς βλ. αναλυτικά ΠΑΠΑΖΗΣΗ, Συναίνεση ως προϋπόθεση σύννομης παροχής υπηρεσιών υγείας, όπ.π., σ. 449επ. Spickhoff, Probleme der Patientenverfügung nach deutschem Recht, όπ.π., σ. 37 ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ ΒΙΔΑΛΗΣ, Βιοδίκαιο, όπ.π., σ Έτσι ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ

17 εκτός και αν υπάρχει βάσιμη υπόνοια ότι η βούληση που το άτομο είχε στο παρελθόν εκφράσει σχετικά με την ιατρική του μεταχείριση έχει στο μεταξύ διαφοροποιηθεί. 82 Οι καταστάσεις στις οποίες ενεργοποιούνται οι προγενέστερες οδηγίες πρέπει να περιγράφονται με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια, και συνεπώς δεν επαρκούν γενικόλογες εκφράσεις ή η απλή περιέλευση του ενδιαφερόμενου σε κατάσταση αδυναμίας για συναίνεση. Μία υποτυπώδης προγενέστερη οδηγία είναι η παροχή συναίνεσης για μια χειρουργική επέμβαση, κατά τη διάρκεια της οποίας ο ασθενής δεν θα έχει πλέον ικανότητα συναίνεσης. 83 Νομικά, ιατρικά και ηθικά προβλήματα δημιουργούν κυρίως όμως οι οδηγίες με τις οποίες κανείς αρνείται μια θεραπεία και ιδίως όταν η άρνηση αυτή οδηγεί (ή μπορεί να οδηγήσει) στο τέλος της ζωής. Ανάλογα με το είδος τους οι οδηγίες αυτές προβλέπουν είτε την αυθεντική αλλά παγωμένη στο χρόνο βούληση του ασθενή, είτε την υποκατάστασή της από την βούληση ενός άλλου προσώπου που ο ίδιος ο ενδιαφερόμενος -και όχι πλέον ο νόμος- ορίζει, στο οποίο και μεταφέρει τη λειτουργική εξουσία της απόφασης για την διενέργεια ή μη ιατρικών πράξεων. Οι οδηγίες μπορεί να είναι προφορικές (ενώπιον μαρτύρων) ή γραπτές, αν και ο γραπτός τύπος είναι προτιμητέος, καθώς εγγυάται περισσότερο την ασφάλεια του δικαίου. Εξάλλου, δεδομένου ότι δεν συντρέχει λόγος επείγοντος η αποδοχή προφορικής δήλωσης ως δεσμευτικής -και όχι απλώς ως ένδειξης εικαζόμενης βούλησης- δεν ενδείκνυται, καθώς δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα λύνει. Είναι μάλιστα λογικό να απαιτείται συμβολαιογραφικός τύπος και να τηρείται αρχείο ώστε να είναι ευχερέστερη και η ενημέρωση των γιατρών και συγγενών. 84 Οι προγενέστερες οδηγίες αναφέρονται ιδίως σε ιατρικές πράξεις που υποστηρίζουν (lifesupporting) τις λειτουργίες του οργανισμού και συνήθως αφορούν σε καρδιοπνευμονική ανάνηψη, διατήρηση του καρδιακού παλμού με τη βοήθεια φαρμάκων, καταπολέμηση μικροβιακών λοιμώξεων, χορήγηση οξυγόνου, υγρών και τροφής με τεχνητά μέσα και υποβολή του ασθενή σε αιμοκάθαρση. 85 Παρότι η λήψη υπόψη της συγκεκριμένης δήλωσης KONSTANTINOS CHATZIKOSTAS, Die Disponibilität des Rechtsgutes Leben in ihrer Bedeutung für die Probleme von Suizid und Euthanasie, Peter Lang, Frankfurt u.a 2001, σ KEVIN STEWART / LESLEY BOWKER, Advance directives and living wills, Postgrad MedJ 1998, σ (151). Έτσι ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ ΒΙΔΑΛΗΣ, Βιοδίκαιο, όπ.π., σ Βλ. και ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ. 10, όπου (σ. 11) αναφέρεται και μια άλλη περίπτωση, εκείνη των ασθενών σε προχωρημένες καταστάσεις εκφυλιστικής άνοιας (π.χ. τελικά στάδια της νόσου Alzheimer). Λόγω του συμπτώματος της δυσκολίας κατάποσης, συχνά είναι αναγκαία η χορήγηση τροφής και υγρών με σωληνάκια, τα οποία εισάγονται από μια τομή κατευθείαν στην κοιλιακή χώρα. Καθώς οι συγκεκριμένοι ασθενείς αδυνατούν να καταλάβουν τη χρησιμότητα τους και προσπαθούν να τα αφαιρέσουν, απαιτείται η 17

18 βούλησης είναι πιθανό να επιφέρει το θάνατο του υποκειμένου, η ενεργοποίησή της δεν προϋποθέτει τη χρονική εγγύτητα προς αυτόν, καθώς είναι πολλές φορές δυνατή η διατήρηση της ζωής ως βιολογικού φαινομένου επί μακρόν με μηχανική υποστήριξη, οπότε ο θάνατος επέρχεται μόνο όταν η τελευταία καταργηθεί. Περιεχόμενο των οδηγιών μπορεί να είναι η προγενέστερη συναίνεση ή αντίθετα η άρνηση όλων των παραπάνω μεθόδων, 86 υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, και άρα και η παθητική ευθανασία. 87 Β. Ορολογικά Το διαφορετικό περιεχόμενο των προγενέστερων οδηγιών για το τέλος της ζωής (advanced directives) οδήγησε σε μια ποικιλία όρων. Στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία χρησιμοποιείται μερικές φορές και ο όρος advance statements (προγενέστερες δηλώσεις) για να καλύψει κάθε είδος και περιεχόμενο, ενώ μερικοί συγγραφείς διακρίνουν μεταξύ προγενέστερων οδηγιών και προγενέστερων αρνήσεων (advance refusals) για να εξειδικεύσουν την άρνηση της συναίνεσης. 88 Ενίοτε χρησιμοποιούνται και οι όροι διαθήκη ευθανασίας, 89 ιατρική διαθήκη και ζώσα διαθήκη. 90 Στον εκλαϊκευμένο αγγλόφωνο τύπο προτιμάται ο όρος living will (Patiententestament) που στην ελληνική έχει μεταγραφεί ως διαθήκη ζωής, όρος που ωστόσο δεν είναι ακριβής (γλωσσικά ακριβέστερη θα ήταν η μετάφραση διαθήκη αναγκαστική συγκράτησή τους με ιμάντες σε θέση σίτισης. Σύμφωνα με σχετική έρευνα, ωστόσο, το 95% ατόμων άνω των 65 ετών που ερωτήθηκαν, αν θα επιθυμούσαν τέτοιου είδους επεμβατικές αγωγές σε περίπτωση που έφταναν σε αυτή την κατάσταση, απάντησαν αρνητικά (με περαιτέρω παραπομπή σε D.K. GJERDINGEN, JA NEFF., M. WANG, K. CHALONER, Older person s opinions about life-sustaining procedure in the face of dementia. Arch. Fam. Med. 1999, σ Για την αδυναμία αυτοδιάθεσης ενός ατόμου σε προχωρημένη φάση της άνοιας βλ. WUNDER, Demenz und Selbstbestimmung, όπ.π., σ. 21επ. Πρβλ. σχετικά με τις εντολές DNR (Do-Not-Resuscitate Orders), CRISTINA SANTONOCITO / GIUSEPPE RISTAGNO, ANTONINO GULLO / MAX HARRY WEIL, Do-not-resuscitate order: a view throughout the world, Journal of critical care 2013, σ Για την παθητική ευθανασία βλ. ΒΙΔΑΛΗ, Ευθανασία και Σύνταγμα, όπ.π., σ , ο οποίος εδώ σημειώνει ότι το ά. 12 ΚΙΔ δέχεται την παθητική ευθανασία. Στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και η ΣΥΜΕΩΝΙΔΟΥ ΚΑΣΤΑΝΙΔΟΥ, Εγκλήματα κατά της ζωής, όπ.π., σ. 222επ, με τη σκέψη ότι ο γιατρός έχει υποχρέωση διατήρησης της ζωής και των φυσικών λειτουργιών, στο βαθμό που αυτές μπορεί να επανέλθουν, ειδάλλως το δίκαιο δεν επιτάσσει την τεχνητή διατήρηση της ζωής με κάθε μέσο, καθώς η αποστολή του συνίσταται όχι μόνο στη βιολογική επιμήκυνση της ζωής αλλά και στη διατήρηση ενός minimum δυνατότητας αυτοπραγμάτωσης του ατόμου. STEWART / BOWKER, Advance directives and living wills, όπ.π., σ Βλ. Συμεωνίδου-Καστανίδου, Εγκλήματα κατά της ζωής, όπ.π., σ. 211 ΠΟΛΥΧΡΟΝΗ ΒΟΥΛΤΣΟ / ΜΑΤΘΑΙΟ ΤΣΟΥΓΚΑ, Tο ζήτημα της νομοθετικής αποδοχής των διαθηκών ευθανασίας στην Αυστρία, τη Γερμανία και την Ελλάδα, Ιατρικό Βήμα 2008, σ , οι οποίοι φαίνεται (σ. 83) να υπολαμβάνουν ως περιεχόμενο μιας διαθήκης ευθανασίας μόνο την άρνηση συγκεκριμένης ιατρικής αγωγής. ΑΧΙΛΛΕΑΣ ΚΟΥΤΣΟΥΡΑΔΗΣ, Η (προληπτική) ίδια αστική προστασία εκ μέρους των ηλικιωμένων και των πασχόντων ενηλίκων ή -Μια εναλλακτική πρόταση στη δικαστική συμπαράσταση-, σε: Σύγχρονες τάσεις του οικογενειακού δικαίου, Έκδοση Εταιρίας Δικαστικών Μελετών / Δικηγορικός Σύλλογος Καβάλας. Αθήνα 2013, σ (173 και 174 αντίστοιχα). 18

19 εν ζωή ). 91 Πέραν της γλωσσικής ανακρίβειας, ο όρος «διαθήκη», ωστόσο, μεταφέρεται και χρησιμοποιείται αδόκιμα στα ελληνικά, 92 εφόσον, από την άποψη του αστικού δικαίου, η γνωστή στο κληρονομικό δίκαιο διαθήκη συνιστά μια τυπική μη απευθυντέα μονομερή δικαιοπραξία που εμπεριέχει δήλωση βούλησης, με την οποία κάποιος διαθέτει τα περιουσιακά αγαθά του ή ρυθμίζει συγκεκριμένα ρητά προβλεπόμενα ζητήματα προσωπικής φύσης, π.χ. εκούσια αναγνώριση τέκνου εκτός γάμου, ενεργοποιείται δε μετά το θάνατό του. 93 Αντίθετα η διαθήκη ζωής αναφέρεται στο στάδιο προ του θανάτου αν και πάντως πλησίον αυτού, καθώς η έκπτωση της συνείδησης και η αδυναμία έκφρασης είναι συχνότερο φαινόμενο στην τελευταία φάση της ζωής ενός ανθρώπου. Εξού και ο ετερόπτωτος προσδιορισμός ζωής, ο οποίος μπορεί να νοηθεί εδώ ως γενική της ιδιότητας (ως μετάφραση του living will) για να δηλώσει την αντίθεση προς τη διαθήκη αιτία θανάτου. Ωστόσο, δημιουργεί την εντύπωση ότι πρόκειται για γενική αντικειμενική, και ως τέτοιος είναι παραπλανητικός 94 καθώς επιτρέπει -αν δεν προτρέπει- το συνειρμό ότι δικαιούται κάποιος να διαθέσει τη ζωή του. Δικαίωμα διάθεσης της ζωής, ωστόσο, δεν αναγνωρίζεται στο δίκαιο, ιδίως υπό την έννοια της εξουσίας να αξιώσει κανείς την αφαίρεση της ίδιας του της ζωής από άλλο πρόσωπο (ετεροπροσβολή). Πιο ακριβείς είναι οι όροι «προγενέστερες δηλώσεις του ασθενή» (advance directives) ή «οδηγίες του ασθενή για το τέλος της ζωής του». Η έννοια θα μπορούσε να αποδοθεί και συνοπτικότερα ως «επιθανάτιες οδηγίες». Ωστόσο, μερικές φορές 95 ο όρος «προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής» χρησιμοποιείται ως έννοια γένους, με υποσύνολα αφενός τις διαθήκες ζωής, που εμπεριέχουν ουσιαστικές επιθυμίες για την ιατρική μεταχείριση του ασθενή, και αφετέρου τον ορισμό ενός αντιπροσώπου τον οποίο ο ασθενής εξουσιοδοτεί να αποφασίζει σχετικά με τα θέματα της υγείας του για την περίπτωση ο ίδιος καταστεί ανίκανος για συναίνεση. Στο παρόν κείμενο ο όρος διαθήκες ζωής χρησιμοποιείται υπαλλακτικά και παράλληλα με το προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής ή προγενέστερες επιθανάτιες οδηγίες για να σημάνει κάθε δήλωση βούλησης ενός ικανού ασθενή σχετικά με τη θεραπεία που (δεν) επιθυμεί για την περίπτωση που καταστεί ανίκανος προς συναίνεση Τον όρο «διαθήκες ζωής» χρησιμοποιεί η ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ. 153, αν και η ίδια προκρίνει ως ορθότερο τον περιφραστικό «προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής» του ασθενή. ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ. 155επ. Βλ. ΠΑΥΛΟ ΦΙΛΙΟ, Κληρονομικό δίκαιο, Ειδικό Μέρος, εκδ. Αντ. Σάκκουλα, Αθήνα-Θεσσαλονίκη 7η έκδ. 2009, σ.166επ. Έτσι ΡΕΘΥΜΙΩΤΑΚΗ, Ευθανασία και διαθήκες ζωής, όπ.π., σ ΒΙΔΑΛΗΣ, Βιοδίκαιο, όπ.π., σ. 115 ΜΑΝΩΛΑΚΟΥ / ΒΙΔΑΛΗΣ, Έκθεση σχετικά με την τεχνητή παράταση της ζωής, όπ.π., σ

20 Γ. Σχέση προγενέστερων επιθανάτιων οδηγιών και ενός δικαιώματος στο θάνατο Η συζήτηση σχετικά με τις προγενέστερες οδηγίες για το τέλος της ζωής συνδέεται συχνά με τη δυνατότητα νομικής ρύθμισης του θανάτου και τη διερώτηση αν η πρόβλεψή τους από το θετό δίκαιο και η απόδοση σε αυτές νομικά δεσμευτικής ισχύος προϋποθέτει και συνεπάγεται την αναγνώριση ενός δικαιώματος στο θάνατο, ως αρνητικής έκφανσης του δικαιώματος στη ζωή. Ωστόσο σύμφωνα με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) 96 το κατοχυρωμένο στη Σύμβαση (όπως και σε όλα τα εθνικά Συντάγματα) δικαίωμα στη ζωή δεν εμπεριέχει, ως αρνητική του όψη, και ένα δικαίωμα στο θάνατο. Κατά προέκταση του σκεπτικού αυτού, το κράτος δεν οφείλει να λάβει μέτρα για να εξασφαλίσει στα άτομα έναν αξιοπρεπή θάνατο ούτε να άρει τυχόν εμπόδια (π.χ. δια της αποποινικοποίησης της υποβοηθούμενης αυτοκτονίας ή της ενεργητικής ευθανασίας ή της διευκόλυνσης της πρόσβασης σε φάρμακα που επιφέρουν το θάνατο). Το ίδιο γίνεται εμμέσως πλην σαφώς δεκτό και στην ελληνική έννομη τάξη. Στη θεωρία μάλιστα υποστηρίζεται ότι ένα τέτοιο δικαίωμα όχι μόνο δεν κατοχυρώνεται στο θετό δίκαιο, αλλά και δεν είναι εννοιολογικά δυνατό να κατοχυρωθεί δικαιικά, καθώς έρχεται σε αντίθεση με το υπαρξιακό θεμέλιο κάθε έννομης τάξης που είναι η ζωή. Έτσι, σύμφωνα με το σκεπτικό του αείμνηστου Ιωάννη Μανωλεδάκη, το δίκαιο ούτε μπορεί ούτε πρέπει να τα ρυθμίζει όλα, ούτε δικαιούται να θέλει να καλύψει όλες τις βιοτικές σχέσεις, να εκνομικεύσει όλες τις βιοτικές ανάγκες και περιστάσεις αντίθετα οφείλει να αφήνει κάποια πεδία της ανθρώπινης ζωής αρρύθμιστα, ιδίως όσα διαφεύγουν της κανονικότητας και κινούνται στα όρια της ύπαρξης. 97 Κατά λογική ακολουθία, ο θάνατος δεν μπορεί να ρυθμιστεί καθώς βρίσκεται εκτός δικαίου ως μια φυσική διαδικασία και πρέπει να παραμείνει σε έναν ελεύθερο από το δίκαιο χώρο Pretty κ. Ενωμένου Βασιλείου, Νο. 2346/02, απόφαση της 29/4/2002, διαθέσιμη σε: (πρόσβαση: ). Προς την ίδια κατεύθυνση βλ. αποφάσεις του Γερμανικού Ομοσπονδιακού Συνταγματικού Δικαστηρίου BVerfGE 39, 1, 42 (Schwangerschaftsabbruch I) και 46, 160, 164 (Schleyer). ΙΩΑΝΝΗ ΜΑΝΩΛΕΔΑΚΗ, Υπάρχει δικαίωμα στο θάνατο;, Ποινικά Χρονικά 2004, 577επ. Βλ. και παλιότερη ομώνυμη δημοσίευσή του ίδιου σε: Υπεράσπιση 1994, σελ. 523επ. Πρβλ. σχετικά ΣΥΜΕΩΝΙΔΟΥ- ΚΑΣΤΑΝΙΔΟΥ, Εγκλήματα κατά της ζωής, όπ.π., σ. 99 ΒΙΔΑΛΗ, Βιοδίκαιο, όπ.π., σ. 97επ ΛΙΝΑ. ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ, Υπάρχει δικαίωμα στο θάνατο; Μια συζήτηση με τον Καθηγητή Ιωάννη Μανωλεδάκη, προφορική εισήγηση σε Εκδήλωση της ΕΝΟΒΕ «Μνήμη Ιωάννη Μανωλεδάκη. Η συμβολή του στη Νομική Επιστήμη» 30-31/03/2012, αποτυπωμένη στον ομώνυμο τόμο με τα πρακτικά, εκδ. Σάκκουλα 2012, Αθήνα-Θεσσαλονίκη σ και πιο επεξεργασμένη σε: (πρόσβαση: ). 20

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ

Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΚΩΔΙΚΟΣ: Ε.202-2 ΕΝΤΥΠΑ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΕΝΤΥΠΟ: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΕΚΔΟΤΗΣ: ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΥΝΤΑΞΗΣ ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟΥ Ε.202-2: ΕΓΧΕΙΡΙΔΙΟ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ A ΜΕΡΟΣ 1. ΓΕΝΙΚΑ ΚΩΔΙΚΟΣ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ: ΕΞΑΜΗΝΟ: Β ΜΑΘΗΜΑ: ΒΙΟΗΘΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας

7/3/2014. ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το δίκαιο του εργοδότη ; ή νομικός κανόνας Τ.Ε.Ι. Πειραιά Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών στην Λογιστική και Χρηματοοικονομική Ειδικά θέματα Δικαίου Δρ. Μυλωνόπουλος Δ. Αν. Καθηγητής δίκαιο άδικο ό,τι είναι νόμιμο είναι και ηθικό ; νόμος είναι το

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης»

ΕΡΓΑΣΙΑ. «Το απαραβίαστο της ανθρώπινης αξίας, ως γενικής συνταγµατικής αρχής της ελληνικής έννοµης τάξης» Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήµιο Αθηνών Σχολή Νοµικών, Οικονοµικών και Πολιτικών Επιστηµών Τµήµα Νοµικής, Τοµέας ηµοσίου ικαίου ----------------------------------------------------- Μεταπτυχιακό ίπλωµα

Διαβάστε περισσότερα

1 Institute of Biomedical Ethics, University of Zurich, with the support of European Science

1 Institute of Biomedical Ethics, University of Zurich, with the support of European Science Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής, "Ευθανασία. Αφιέρωμα στον πρώτο Πρόεδρο της Επιτροπής Γεώργιο Κουμάντο", Δρακοπούλου, Μ.(επιμ), Εκδόσεις Θέμις, Ν.Α.Σάκκουλας & Σία ΟΕ", Αθήνα, 2012, σελ. (σ.153-194) 7. Ελένη

Διαβάστε περισσότερα

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ)

Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Η ΑΡΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΡΡΗΤΟΥ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ 1. ΟΙ ΙΣΧΥΟΥΣΕΣ ΔΙΑΤΑΞΕΙΣ ΣΕ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΥΠΕΡΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΕΠΙΠΕΔΟ (ΔΙΕΘΝΕΣ ΚΑΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ) Σύμφωνα με το άρθρο 19 του ελληνικού Συντάγματος: "1. Το απόρρητο των

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. διδάκτορος Παν/μίου Αθηνών ΦΥΣΙΚΟ ΠΡΟΣΩΠΟ Ικανότητα δικαίου έχει κάθε πρόσωπο, φυσικό και νομικό. Η φράση αυτή σημαίνει ότι όλα τα φυσικά και νομικά πρόσωπα

Διαβάστε περισσότερα

Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Γ Ν Ω Μ Η ΜΕΤΑ ΟΤΙΚΑ ΛΟΙΜΩ Η ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ

Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Γ Ν Ω Μ Η ΜΕΤΑ ΟΤΙΚΑ ΛΟΙΜΩ Η ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ Ε Θ Ν Ι Κ Η Ε Π Ι Τ Ρ Ο Π Η Β Ι Ο Η Θ Ι Κ Η Σ Γ Ν Ω Μ Η ΜΕΤΑ ΟΤΙΚΑ ΛΟΙΜΩ Η ΝΟΣΗΜΑΤΑ: ΗΜΟΣΙΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΚΑΙ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ Η Εθνική Επιτροπή Βιοηθικής, σε επανειληµµένες συνεδριάσεις, εξέτασε το ζήτηµα των αποδεκτών

Διαβάστε περισσότερα

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005

ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Αθήνα, 3 Φεβρουαρίου 2005 Αριθ.Πρωτ.: 893 ΓΝΩΜΟΔΟΤΗΣΗ ΑΡ. 1 /2005 Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, συνήλθε μετά από πρόσκληση του Προέδρου της σε τακτική συνεδρίαση την 2α Φεβρουαρίου

Διαβάστε περισσότερα

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος

Administrative eviction act and right to a prior hearing: observations on Naxos Court 27/2012 judgment. Αθανάσιος Παπαθανασόπουλος Πρωτόκολλο διοικητικής αποβολής από δασική έκταση και δικαίωμα προηγούμενης ακρόασης του διοικουμένου: παρατηρήσεις επί της απόφασης 27/2012 του Μονομελούς Πρωτοδικείου Νάξου Administrative eviction act

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: Σχολιασµός της υπ αριθµ.

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 7ης Δεκεμβρίου 2000, όπως προσαρμόσθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 2007 TITΛΟΣ ΙΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΕΣ

Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 7ης Δεκεμβρίου 2000, όπως προσαρμόσθηκε στις 12 Δεκεμβρίου 2007 TITΛΟΣ ΙΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΕΣ σε: Β. Σκουρή (επιμ.), Ερμηνεία της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (υπό έκδοση) Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης της 7ης

Διαβάστε περισσότερα

Έξοδα κηδείας αποτέφρωση διάθεση του σώµατος µετά θάνατον ελεύθερη ανάπτυξη προσωπικότητας άρθρο 5 παρ. 1 Σ άρθρο 32 Α.Ν.

Έξοδα κηδείας αποτέφρωση διάθεση του σώµατος µετά θάνατον ελεύθερη ανάπτυξη προσωπικότητας άρθρο 5 παρ. 1 Σ άρθρο 32 Α.Ν. ΠΟΡΙΣΜΑ ΑΝΑΦΟΡΑΣ ΑΡΙΘΜ. ΠΡΩΤ: ****/2003 Καταβολή από το ΙΚΑ εξόδων κηδείας που ολοκληρώνεται µε αποτέφρωση Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Μαρία Μητροσύλη Ειδική Επιστήµονας: Κωνσταντίνα Πρεβεζάνου Λέξεις-

Διαβάστε περισσότερα

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών

Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών Περιεχόμενο: Αρχή διάκρισης των λειτουργιών ΜΑΘΗΜΑ: ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Παυλόπουλος, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Δημοσίου Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Η αρχή της Διάκρισης των Λειτουργιών

Διαβάστε περισσότερα

ΕΥΑΝΘΙΑ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ - ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Δ.Ν.

ΕΥΑΝΘΙΑ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ - ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Δ.Ν. ΕΥΑΝΘΙΑ ΠΑΠΑΠΕΤΡΟΠΟΥΛΟΥ-ΤΑΛΙΑΔΟΥΡΟΥ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ - ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Δ.Ν. 1. Βιογραφικά στοιχεία Προσωπικά στοιχεία Επώνυμο: Παπαπετροπούλου-Ταλιαδούρου Ονομα : Ευανθία Ημερ. Γέννησης : 21.01.1957 Οικ. Κατάσταση

Διαβάστε περισσότερα

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος

ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1 ΑΙΤΙΟΛΟΓΙΚΗ ΕΚΘΕΣΗ ΣΤΟ ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ «ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΕΚΔΗΛΩΣΕΩΝ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑΣ» Α. Γενικό μέρος 1. - Αποτελεί σταθερή επιλογή της Ελληνικής δημοκρατικής Πολιτείας η ουσιαστική προώθηση της ισότητας

Διαβάστε περισσότερα

Υπάρχει δικαίωμα στο θάνατο; Μια συζήτηση με τον Καθηγητή Ιωάννη Μανωλεδάκη

Υπάρχει δικαίωμα στο θάνατο; Μια συζήτηση με τον Καθηγητή Ιωάννη Μανωλεδάκη Δικαιώματα του Ανθρώπου ΔτΑ 59/2013 (υπό δημοσίευση) Υπάρχει δικαίωμα στο θάνατο; Μια συζήτηση με τον Καθηγητή Ιωάννη Μανωλεδάκη της Λίνας Παπαδοπούλου 1 ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ I. Προλεγόμενα Α. Ο Δάσκαλος Β. Η Επιλογή

Διαβάστε περισσότερα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Πηγές Συντακτική ομάδα ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ, ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΔΙΑΔΟΧΙΚΕΣ ΣΥΜΒΑΣΕΙΣ... 2 1. Συμβάσεις εξαρτημένης εργασίας ορισμένου και αορίστου χρόνου... 2 1.1 Σύμβαση εργασίας αορίστου χρόνου... 3

Διαβάστε περισσότερα

2. Σχετικά με τους ειδικευμένους Ιατρούς του Ε.Σ.Υ., οι οποίοι είναι Δημόσιοι Λειτουργοί, παρά τις θεωρητικές κατασκευές για τις ιδιαιτερότητες

2. Σχετικά με τους ειδικευμένους Ιατρούς του Ε.Σ.Υ., οι οποίοι είναι Δημόσιοι Λειτουργοί, παρά τις θεωρητικές κατασκευές για τις ιδιαιτερότητες Δρ. ΜΙΧΑΗΛ Δ. ΜΙΧΑΗΛ Δικηγόρος παρ' Αρείω Πάγω Αθήνα, 1 Νοεμβρίου 2012 Κύριο Δημήτριο Βαρνάβα Πρόεδρο της Ομοσπονδίας Ενώσεων Νοσοκομειακών Γιατρών Ελλάδας (Ο.Ε.Ν.Γ.Ε.) Οδός Λαμίας, αριθ. 2 Αθήνα Κύριε

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ. Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Α.

ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ. Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Α. ΣΧΟΛΗ ΝΟΜΙΚΩΝ, ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΩΝ ΕΠΙΣΤΗΜΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΑΘΗΜΑ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ Ι ΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: κ. Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ Η Ι ΙΩΤΙΚΗ ΖΩΗ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΕΡΓΑΣΙΑΣ: ΓΡΥΠΙΩΤΗ ΜΑΡΙΑ Α.Μ. 1340200300085

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΗ ΔΙΑΚΗΡΥΞΗ ΓΙΑ ΤΑ ΑΝΘΡΩΠΙΝΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ 10 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 1948 ΠΡΟΟΙΜΙΟ Επειδή η αναγνώριση της αξιοπρέπειας, που είναι σύμφυτη σε όλα τα μέλη της ανθρώπινης οικογένειας, καθώς και των ίσων και αναπαλλοτρίωτων

Διαβάστε περισσότερα

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ

Η ΟΔΗΓΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΤΩΝ ΘΥΜΑΤΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΚΗ CENTRE FOR EUROPEAN CONSTITUTIONAL LAW THEMISTOKLES AND DIMITRIS TSATSOS FOUNDATION Victims Protection eu Protecting Victims Rights in the EU: The theory and practice of diversity of treatment during the

Διαβάστε περισσότερα

Δικαιώματα των Θυμάτων. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων

Δικαιώματα των Θυμάτων. Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων Δικαιώματα των Θυμάτων Σύμβαση του Συμβουλίου της Ευρώπης για την Καταπολέμηση της Εμπορίας Ανθρώπων Η εμπορία ανθρώπων παραβιάζει τα δικαιώματα και επηρεάζει τις ζωές αμέτρητων ανθρώπων τόσο στην Ευρώπη

Διαβάστε περισσότερα

Γενικοί Όροι Συμμετοχής

Γενικοί Όροι Συμμετοχής Γενικοί Όροι Συμμετοχής Όροι Συμμετοχής στην ενέργεια THE BIG SCRATCH by ThinkDigital Η Μ. ανώνυμη εταιρεία με την επωνυμία «ThinkDigital Internet και Διαφήμιση» (στο εξής η «Διοργανώτρια»), που εδρεύει

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΗΣ ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΟΥ ΤΟΠΟΥ 1. Εισαγωγή 1.1. Η λειτουργία του παρόντος διαδικτυακού τόπου www.transparency.gr υποστηρίζεται από το σωματείο «Διεθνής Διαφάνεια Ελλάς» (στο εξής: ο «Φορέας») με σκοπό

Διαβάστε περισσότερα

ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ - ΠΡΟΣΘΗΚΗ. Στο σ/ν «Μεταρρυθµίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστηµάτων κράτησης Γ τύπου και άλλες διατάξεις»

ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ - ΠΡΟΣΘΗΚΗ. Στο σ/ν «Μεταρρυθµίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστηµάτων κράτησης Γ τύπου και άλλες διατάξεις» ΤΡΟΠΟΛΟΓΙΑ - ΠΡΟΣΘΗΚΗ Στο σ/ν «Μεταρρυθµίσεις ποινικών διατάξεων, κατάργηση των καταστηµάτων κράτησης Γ τύπου και άλλες διατάξεις» Θέµα: Τροποποίηση άρθρου 200 Α Κώδικα Ποινικής ικονοµίας Α. Αιτιολογική

Διαβάστε περισσότερα

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα»

«Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα» «Ευθανασία - Ένα κατ' εξοχήν βιοηθικό πρόβλημα» Διονύσιος Ραζής ιατρός παθολόγος - ογκολόγος Το πρόβλημα της ευθανασίας είναι πολύ παλιό. Υπάρχει απ' όταν ο άνθρωπος οργανώθηκε σε κοινωνίες. Σήμερα όμως

Διαβάστε περισσότερα

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ

Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Εγώ έχω δικαιώματα, εσύ έχεις δικαιώματα, αυτός/αυτή έχει δικαιώματα... Εισαγωγή στα Δικαιώματα του Παιδιoύ Όλοι έχουν δικαιώματα. Επιπλέον, σαν αγόρι ή κορίτσι ηλικίας κάτω των 18 ετών, έχεις ορισμένα

Διαβάστε περισσότερα

Η αυτοδιάθεση της ζωής και το πρόβλημα της ευθανασίας στο ποινικό δίκαιο

Η αυτοδιάθεση της ζωής και το πρόβλημα της ευθανασίας στο ποινικό δίκαιο Ε. Συμεωνίδου-Καστανίδου Καθηγήτρια Ποινικού Δικαίου στο ΑΠΘ Η αυτοδιάθεση της ζωής και το πρόβλημα της ευθανασίας στο ποινικό δίκαιο 1. Εισαγωγή Στην εισήγησή μου θα προσπαθήσω να απαντήσω αρχικά σε δύο

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΜΑΘΗΜΑ: ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΙΚΑΣΤΙΚΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ : Γεώργιος Κ. Πατρίκιος, Δικηγόρος, LL.M., Υπ. Δ.Ν. ΕΝΟΤΗΤΑ : «ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ-ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΙΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΥΠΑΛΛΗΛΩΝ» - 1 - Οι δημόσιοι υπάλληλοι περαιτέρω οφείλουν να

Διαβάστε περισσότερα

Ποια δικαιώματα προκηρύσσονται στην Οικουμενική Διακήρυξη

Ποια δικαιώματα προκηρύσσονται στην Οικουμενική Διακήρυξη Σελίδα 1 Ενεργοί Δεσμοί (links) Τοποθετήστε τον κέρσορα σε οποιαδήποτε λέξη των δικαιωμάτων (με γαλάζιο χρώμα) που προκηρύσσονται και πιέστε το πλήκτρο του ποντικιού. Αμέσως θα μεταβείτε στο πλήρες κείμενο

Διαβάστε περισσότερα

- Η διάταξη του άρθρου 3 της Σύμβασης 74. - Η απόφαση του Δικαστηρίου της 18 ης Δεκεμβρίου 1996, Λοϊζίδου κατά Τουρκίας 31 - Ανάλυση:

- Η διάταξη του άρθρου 3 της Σύμβασης 74. - Η απόφαση του Δικαστηρίου της 18 ης Δεκεμβρίου 1996, Λοϊζίδου κατά Τουρκίας 31 - Ανάλυση: ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΛΟΓΟΣ: Γιώργου Παπαδημητρίου, Καθηγητού του συνταγματικού δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών 5 ΕΙΣΑΓΩΓΗ 9 Κεφάλαιο Πρώτο Η ΥΠΟΧΡΕΩΣΗ ΣΕΒΑΣΜΟΥ ΤΩΝ ΚΑΤΑ ΤΗ ΣΥΜΒΑΣΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΕΛΕΥΘΕΡΙΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

Το Δικαστήριο της ΕΕ: Εγγυητής της εύρυθμης λειτουργίας της Ένωσης και των δικαιωμάτων των πολιτών ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟ

Το Δικαστήριο της ΕΕ: Εγγυητής της εύρυθμης λειτουργίας της Ένωσης και των δικαιωμάτων των πολιτών ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ προς τιμήν του Καθηγητή κ. Βασίλειου Σκουρή, Προέδρου του Δικαστηρίου της ΕΕ Το Δικαστήριο της ΕΕ: Εγγυητής της εύρυθμης λειτουργίας της Ένωσης και των δικαιωμάτων των πολιτών Παρασκευή 28 Μαρτίου

Διαβάστε περισσότερα

ΤΜΗΜΑ Α ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ

ΤΜΗΜΑ Α ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΕ ΔΙΕΡΜΗΝΕΙΑ ΚΑΙ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ Σχέδιο Νόμου Για την ενσωμάτωση της οδηγίας «2010/64/ΕΕ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβούλιου της 20 ης Οκτώβριου 2010 σχετικά με το δικαίωμα σε διερμηνεία και μετάφραση κατά την ποινική διαδικασία»

Διαβάστε περισσότερα

ΕΝΩΠΙΟΝ ΣΟΤ ΤΠΟΤΡΓΕΙΟΤ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΚΕΤΜΑΣΩΝ. Δια της ΔΙΕΤΘΤΝΗ.. /ΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ.. Σμήμα Διοικητικών Θεμάτων ΕΝΣΑΗ. Σου/της.

ΕΝΩΠΙΟΝ ΣΟΤ ΤΠΟΤΡΓΕΙΟΤ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΚΕΤΜΑΣΩΝ. Δια της ΔΙΕΤΘΤΝΗ.. /ΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ.. Σμήμα Διοικητικών Θεμάτων ΕΝΣΑΗ. Σου/της. ΕΝΩΠΙΟΝ ΣΟΤ ΤΠΟΤΡΓΕΙΟΤ ΠΟΛΙΣΙΜΟΤ, ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΘΡΗΚΕΤΜΑΣΩΝ Δια της ΔΙΕΤΘΤΝΗ.. /ΒΑΘΜΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΤΗ.. Σμήμα Διοικητικών Θεμάτων ΕΝΣΑΗ Σου/της. του, κατοίκου..., οδός. αριθμός.., τηλ... ΚΑΣΑ Του προσωρινού Ενιαίο

Διαβάστε περισσότερα

Εργασιακά Θέματα. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη

Εργασιακά Θέματα. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη Εργασιακά Θέματα Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη Ιούλιος 2015 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 1. Καταχρηστική καταγγελία σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου εκ μέρους του εργοδότη

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΕΙ ΙΚΕΥΣΗΣ ΣΤΟ ΗΜΟΣΙΟ ΙΚΑΙΟ ΑΚΑ ΗΜΑΪΚΟ ΕΤΟΣ 2003-2004 ΕΡΓΑΣΙΑ ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΟΥ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΘΕΜΑ: ΘΕΣΜΙΚΗ ΕΦΑΡΜΟΓΗ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΡΧΕΙΑ, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, 2 32. H προστασία του ηθικού δικαιώματος στις ψηφιακές βιβλιοθήκες

ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΡΧΕΙΑ, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, 2 32. H προστασία του ηθικού δικαιώματος στις ψηφιακές βιβλιοθήκες ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΑΡΧΕΙΑ, ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΕΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΗΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΑΣ ΑΘΗΝΑ, 2 32 3 ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2006 H προστασία του ηθικού δικαιώματος στις ψηφιακές βιβλιοθήκες Δρ.Ν.,., Μαρία Δάφνη Παπαδοπούλου, LL.Μ.

Διαβάστε περισσότερα

28/5/2010 Αριθµ. Πρωτ.: ***/2009 Ειδ. Επιστήµονας : Μ. Μπλιάτη

28/5/2010 Αριθµ. Πρωτ.: ***/2009 Ειδ. Επιστήµονας : Μ. Μπλιάτη 28/5/2010 Αριθµ. Πρωτ.: ***/2009 Ειδ. Επιστήµονας : Μ. Μπλιάτη Κύριο Μιχάλη Κοντογιάννη Ειδικό Γραµµατέα Πρωτοβάθµιας και ευτεροβάθµιας Εκπαίδευσης Υπουργείο Παιδείας, ια Βίου Μάθησης και Θρησκευµάτων

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΕΙΔΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ. 1) Τα μητρικά θεμελιώδη δικαιώματα. Ανθρώπινη αξία

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΕΙΔΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ. 1) Τα μητρικά θεμελιώδη δικαιώματα. Ανθρώπινη αξία ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΕΙΔΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ 1) Τα μητρικά θεμελιώδη δικαιώματα Ανθρώπινη αξία Δημητρόπουλος Α., Συνταγματικά Δικαιώματα, τ. 3, Αθήνα 2004 Δημητρόπουλος

Διαβάστε περισσότερα

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ *****

... ΕΝΣΤΑΣΗ ΚΑΤΑ ***** ΠΡΟΣ ΤΗΝ ΙΕΥΘΥΝΣΗ ΙΟΙΚΗΤΙΚΟΥ/ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΤΟΥ ΕΝΣΤΑΣΗ Της/του., µονίµου υπαλλήλου µε βαθµό Α κλάδου., υπηρετούσας-ντος στο ως άνω Ίδρυµα, κατοίκου., οδός αριθµός ΚΑΤΑ Των καταρτισθέντων βάσει του άρθρου

Διαβάστε περισσότερα

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ. Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 1.ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ Δίκαιο είναι το σύνολο των ετερόνομων κανόνων που ρυθμίζουν με τρόπο υποχρεωτικό την κοινωνική συμβίωση των ανθρώπων. 1.1.Χαρακτηριστικά του Δικαίου Ετερόνομοι κανόνες

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ

ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του Συντάγµατος ΙΚΑΙΩΜΑ ΠΡΟΣΩΡΙΝΗΣ ΙΚΑΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΕΘΝΙΚΟ ΚΑΠΟ ΙΣΤΡΙΑΚΟ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΘΗΝΩΝ ΤΟΜΕΑΣ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΗΜΟΣΙΟΥ ΙΚΑΙΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΙΚΟ ΙΚΑΙΟ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ: Α. ΗΜΗΤΡΟΠΟΥΛΟΣ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΟΥ ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ άρθρο 20 παρ. 1 του

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 23 Εισαγωγή... 27 ΤΜΗΜΑ ΠΡΩΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΓΕΝΙΚΑ ΕΝΝΟΙΑ - ΠΗΓΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 29 Α. Εισαγωγικά... 29 Β. Εξωτερική συμπεριφορά... 30 Γ. Διατάξεις... 31

Διαβάστε περισσότερα

Παγκόσμια Ιατρική Ένωση

Παγκόσμια Ιατρική Ένωση Δράση: «Κατάρτιση δημοσίων λειτουργών (ιατρικών λειτουργών, ψυχολόγων κτλ) για διαπίστωση βασανιστηρίων και ανίχνευση ειδικών αναγκών σε θύματα βασανιστηρίων» Εκπαιδευτής: Dr. Thomas Wenzel Medical University

Διαβάστε περισσότερα

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης

14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης 14o Πρωτόκολλο της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών το οποίο τροποποιεί το σύστημα ελέγχου της Σύμβασης Υιοθετήθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης στο Στρασβούργο

Διαβάστε περισσότερα

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία

Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Ελευθερία Μαντέλου Ψυχολόγος Ψυχοθεραπεύτρια Η συστημική προσέγγιση στην ψυχοθεραπεία Τα τελευταία χρόνια, οι ειδικοί της οικογενειακής θεραπείας παροτρύνουν τους θεραπευτές του κλάδου να χρησιμοποιούν

Διαβάστε περισσότερα

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3851, 30/4/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 1997 ΜΕΧΡΙ 2004

Ε.Ε. Π α ρ.ι(i), Α ρ.3851, 30/4/2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 1997 ΜΕΧΡΙ 2004 ΝΟΜΟΣ ΠΟΥ ΤΡΟΠΟΠΟΙΕΙ ΤΟΥΣ ΠΕΡΙ ΤΡΑΠΕΖΙΚΩΝ ΕΡΓΑΣΙΩΝ ΝΟΜΟΥΣ ΤΟΥ 1997 ΜΕΧΡΙ 2004 Για σκοπούς εναρμόνισης με την πράξη της Ευρωπαϊκής Κοινότητας με τίτλο - «Οδηγία 2001/24/ΕΚ του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και

Διαβάστε περισσότερα

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια

Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα. του Παιδιού. με απλά λόγια Η Διεθνής Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Παιδιού με απλά λόγια Όλα τα παιδιά έχουν δικαιώματα που προβλέπονται από νόμους και διεθνείς συμβάσεις. Το σημαντικότερο κείμενο για τα δικαιώματα των παιδιών,

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.

Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ. Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4. Κύκλος ικαιωµάτων του Ανθρώπου ΣΥΝΟΨΗ ΘΕΣΕΩΝ ΤΟΥ ΣΥΝΗΓΟΡΟΥ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΗ ΑΠΟΤΕΦΡΩΣΗ ΝΕΚΡΩΝ Αναφορά υπ αρ. πρωτ. 13189/13.12.1999, πόρισµα της 24.4.2000 Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Χειριστής: Γιώργος Καµίνης

Διαβάστε περισσότερα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα

ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ. Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα. ΓνωίΛοδόιηση. Α' Εοώτηαα ΝΙΚΟΣ Κ. ΑΛΙΒΙΖΑΤΟΣ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΘΗΝΩΝ, ΔΙΚΗΓΟΡΟΣ Οδός Βαλαωρίχου 12, 10671 ΛΟήνα ΓνωίΛοδόιηση Α' Εοώτηαα Το Σωματείο Εργαζομένων του Κέντρου Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (εφεξής ΚΑΠΕ) μου ζήτησε

Διαβάστε περισσότερα

Β ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΝΟΜΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ

Β ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΝΟΜΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ Β ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΩΝ ΜΕΛΕΤΩΝ ΤΜΗΜΑ ΝΟΜΟΤΕΧΝΙΚΗΣ ΕΠΕΞΕΡΓΑΣΙΑΣ ΣΧΕΔΙΩΝ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΩΝ ΝΟΜΩΝ ΕΚΘΕΣΗ ΕΠΙ ΤΟΥ ΝΟΜΟΣΧΕΔΙΟΥ «Διατήρηση δεδομένων που παράγονται ή υποβάλλονται σε επεξεργασία σε συνάρτηση με

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΡΤΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ

ΟΡΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΡΤΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ ΓΙΑ ΤΟΥΣ ΟΡΟΥΣ ΧΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΚΑΡΤΑΣ ΥΓΕΙΑΣ ΚΑΙ ΠΙΣΤΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ IATRICA 1. Η Εταιρεία με την επωνυμία IATRICA ΑΝΩΝΥΜΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΩΝ ΓΙΑΤΡΩΝ, με Α.Φ.Μ. 800542860, Δ.Ο.Υ. ΦΑΕ ΑΘΗΝΩΝ και Έδρα

Διαβάστε περισσότερα

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΤΗ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ ΒΑΣΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΑΙ ΟΡΙΣΜΟΙ (σελ. 1-14) 1. ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΔΙΚΑΙΟ (ΩΣ ΤΕΧΝΙΚΗ ΕΝΝΟΙΑ) 2.ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΚΑΝΟΝΑΣ ΔΙΚΑΙΟΥ 3.ΔΙΑΚΡΙΣΕΙΣ ΤΟΥ ΔΙΚΑΙΟΥ 4.ΤΟ ΔΙΚΑΙΟ ΜΗΧΑΝΟΛΟΓΙΑΣ

Διαβάστε περισσότερα

Α Π Ο Φ Α Σ Η 36 / 2012

Α Π Ο Φ Α Σ Η 36 / 2012 ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ Ε ΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Αθήνα, 29-03-2012 Αριθ. Πρωτ.: Γ/ΕΞ/2340/29-03-2012 Α Π Ο Φ Α Σ Η 36 / 2012 Η Αρχή Προστασίας εδοµένων Προσωπικού Χαρακτήρα συνεδρίασε σε σύνθεση Τµήµατος,

Διαβάστε περισσότερα

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Σταδιοδροµία

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ. Σταδιοδροµία ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΚΤΙΣΤΑΚΗ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Τµήµατος Δηµόσια Διοίκησης Παντείου Πανεπιστηµίου Πολιτικών και Κοινωνικών Επιστηµών Γνωστικό Αντικείµενο: Διοικητικός Προγραµµατισµός - Εισαγωγή

Διαβάστε περισσότερα

ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΘΕΟΦΑΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ

ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΘΕΟΦΑΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΑΣΘΕΝΩΝ ΘΕΟΦΑΝΙΔΗΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ Ασθένεια και stress Ο φόβος της πιθανής ασθένειας και η αγωνία για την επιβίωση Ο φόβος της απώλειας του ελέγχου ζωτικών λειτουργιών Ο φόβος της καταστροφής

Διαβάστε περισσότερα

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας

Ν.1850 / 1989. Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας Ν.1850 / 1989 Κύρωση του Ευρωπαϊκού Χάρτη της Τοπικής Αυτονοµίας ΑΡΘΡΟ 1 (Πρώτο) Κυρώνεται και έχει την ισχύ που ορίζει το άρθρο 28 παράγραφος 1 του Συντάγµατος ο Ευρωπαϊκός Χάρτης της Τοπικής Αυτονοµίας,

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΜΟΡΡΥΘΜΗ ΕΤΑΙΡΙΑ. Τμήμα Πρώτο. Σύσταση της εταιρίας

ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΜΟΡΡΥΘΜΗ ΕΤΑΙΡΙΑ. Τμήμα Πρώτο. Σύσταση της εταιρίας ΣΧΕΔΙΟ ΝΟΜΟΥ ΓΙΑ ΤΙΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ ΕΜΠΟΡΙΚΕΣ ΕΤΑΙΡΕΙΕΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ Α ΟΜΟΡΡΥΘΜΗ ΕΤΑΙΡΙΑ Τμήμα Πρώτο Σύσταση της εταιρίας Άρθρο 1 Έννοια, εφαρμοζόμενες διατάξεις 1. Ομόρρυθμη είναι η εταιρία με νομική προσωπικότητα

Διαβάστε περισσότερα

Ο Διαγωνισμός διοργανώνεται από την «ΡΕΚΙΤ ΜΠΕΝΚΙΖΕΡ ΕΛΛΑΣ ΧΗΜΙΚΑ ΑΒΕΕ» (εφεξής «η Εταιρεία») και την «HAVAS WORLWIDE ATHENS ΑΕ»

Ο Διαγωνισμός διοργανώνεται από την «ΡΕΚΙΤ ΜΠΕΝΚΙΖΕΡ ΕΛΛΑΣ ΧΗΜΙΚΑ ΑΒΕΕ» (εφεξής «η Εταιρεία») και την «HAVAS WORLWIDE ATHENS ΑΕ» ΟΡΟΙ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΔΙΑΓΩΝΙΣΜΟΥ «TUNE IN» στο FACEBOOK. ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ Ο Διαγωνισμός διοργανώνεται από την «ΡΕΚΙΤ ΜΠΕΝΚΙΖΕΡ ΕΛΛΑΣ ΧΗΜΙΚΑ ΑΒΕΕ» (εφεξής «η Εταιρεία») και την «HAVAS WORLWIDE

Διαβάστε περισσότερα

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών

Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών Του Συνεργάτη μας Ηλία Κοντάκου, Δικηγόρου, υπ. Διδάκτορoς Παν/μίου Αθηνών ΕΝΟΧΗ Α. ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΝΟΧΗΣ Έννοια. Ενοχή είναι η νομική σχέση μεταξύ δύο προσώπων, του οφειλέτη αφ ενός και του δανειστή

Διαβάστε περισσότερα

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και

Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και LEGAL INSIGHT ΑΣΦΑΛΙΣΤΙΚΑ ΜΕΤΡΑ ΝΟΜΗΣ ΣΤΗΝ ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟ ΟΤΗΜΕΝΗΣ ΠΩΛΗΣΗΣ ΑΥΤΟΚΙΝΗΤΟΥ Γιώργος Ψαράκης Έχει ανακύψει εκατοντάδες φορές το ζήτημα τα τελευταία χρόνια στην ελληνική νομολογία και έχει

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΧΡΗΣΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΟΣ

ΠΡΟΫΠΟΘΕΣΕΙΣ ΧΡΗΣΗΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΟΥ ΚΑΤΑΣΤΗΜΑΤΟΣ Όροι Χρήσης Εάν επιθυμείτε να κάνετε χρήση του παρόντος διαδικτυακού τόπου και του ηλεκτρονικού καταστήματος all-about-sneakers.com, οφείλετε να αποδεχτείτε τους όρους χρήσης και αγορών όπως αυτοί εκτίθενται

Διαβάστε περισσότερα

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων.

Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ. Η νομική διάσταση των σπάνιων νοσημάτων. 1 Οργανωτής ημερίδας: ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ ΦΙΛΩΝ ΚΑΙ ΑΣΘΕΝΩΝ ΣΠΑΝΙΩΝ ΜΕΤΑΒΟΛΙΚΩΝ ΚΑΙ ΕΝΔΟΚΡΙΝΙΚΩΝ ΝΟΣΗΜΑΤΩΝ Θέμα ημερίδας: Χρόνος ημερίδας: Σπάνια νοσήματα και Ε.Σ.Υ. 21-6-09, ώρα 09:30 π.μ. 13:30 μ.μ.

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (ΔΕ.Π.Σ.ΣΥ.) Βασικό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (ΔΕ.Π.Σ.ΣΥ.) Βασικό Πρόγραμμα Εκπαίδευσης ΟΔΗΓΟΣ ΣΠΟΥΔΩΝ ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΔΙΕΡΕΥΝΗΣΗΣ ΑΝΘΡΩΠΙΝΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ Αθήνα: Κονίτσης 33, 15125 Μαρούσι Τηλ. 210-8063665, 6129290, Fax 210-8062113, e-mail: info@ergastirio.eu Site: www.ergastirio.eu ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΠΑΡΕΜΒΑΣΕΙΣ ΣΥΣΤΗΜΙΚΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ Βιβλιογραφία... 29 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ ΘΕΤΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΔΙΚΑΙΟ ΚΑΙ ΣΥΝΑΦΕΙΣ ΕΝΝΟΙΕΣ 1. Έννοια κ.λ.π... 37 2. Σχέση με επιείκεια... 40 3. Σχέση με ηθική... 42 ΠΗΓΕΣ - ΙΣΧΥΣ - ΑΣΦΑΛΕΙΑ

Διαβάστε περισσότερα

Αρ. Φακ.: AKI 48/05, AKI 1/06

Αρ. Φακ.: AKI 48/05, AKI 1/06 Αρ. Φακ.: AKI 48/05, AKI 1/06 Έκθεση της Αρχής Ισότητας αναφορικά με την πρακτική που το Τμήμα Δημόσιας Διοίκησης και προσωπικού ακολουθεί να μην ανανεώνει τα συμβόλαια των εκτάκτων υπαλλήλων που βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14

διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 διοτι ολος ο νομος εις εναν λογο συμπληρουται εις τον θελεις αγαπα τον πλησιον σου ως σεαυτον Γαλάτας, κεφ. Ε, εδ. 14 το όραμα φιλοδοξούμε σε ένα κόσμο που η ανθρωπότητα πλήγεται καθημερινά από ασθένειες,

Διαβάστε περισσότερα

ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ.

ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. ΝΟΜΟΣ ΥΠ' ΑΡΙΘ. 3089 (ΦΕΚ Α 327/23-12-2002) ΙΑΤΡΙΚΗ ΥΠΟΒΟΗΘΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΑΝΑΠΑΡΑΓΩΓΗ. Άρθρο πρώτο Στη θέση των ήδη καταργηµένων µε το άρθρο 17 του Ν. 1329/1983 άρθρων 1455-1460 του Αστικού Κώδικα

Διαβάστε περισσότερα

ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016

ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016 ΥΛΗ ΚΑΤΑΤΑΚΤΗΡΙΩΝ ΝΟΜΙΚΗΣ ΑΘΗΝΩΝ 2015-2016 Γενικές Αρχές Αστικού Δικαίου Ι. Έννοια και λειτουργία του δικαίου πηγές κανόνες δικαίου. ΙΙ. Δικαίωμα : Έννοια διακρίσεις γένεση κτήση αλλοίωση απώλεια άσκηση.

Διαβάστε περισσότερα

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΣΤΗΜΑΤΑ ΔΙΑ ΒΙΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ Δια βίου Εκπαίδευση και διάγνωση επιμορφωτικών αναγκών: Μια σχεδιασμένη παρέμβαση για την ενίσχυση των δυνάμεων της εργασίας H ΔΒΜ προϋποθέτειτοστρατηγικόσχεδιασμό,

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΑ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΑ ΚΟΛΛΙΝΤΖΑ ΜΑΘΗΜΑ: ΕΥΡΩΠΑΪΚΟ ΔΙΚΑΙΟ Ο διαγωνισμός της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης προϋποθέτει, ως γνωστόν, συνδυασμό συνδυαστικής γνώσης της εξεταστέας ύλης και θεμάτων πολιτικής και οικονομικής επικαιρότητας. Tα Πανεπιστημιακά Φροντιστήρια

Διαβάστε περισσότερα

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΕΩΣ ΣΤΟΥΣ ΜΗΝΙΑΙΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΥΣ ΚΑΡΤΩΝ (Alpha e-statements)

ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΕΩΣ ΣΤΟΥΣ ΜΗΝΙΑΙΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΥΣ ΚΑΡΤΩΝ (Alpha e-statements) ΟΡΟΙ ΧΡΗΣΕΩΣ ΤΗΣ ΥΠΗΡΕΣΙΑΣ ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗΣ ΠΡΟΣΒΑΣΕΩΣ ΣΤΟΥΣ ΜΗΝΙΑΙΟΥΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΥΣ ΚΑΡΤΩΝ (Alpha e-statements) Η Alpha Bank (εφεξής «Τράπεζα») προσφέρει στον Πελάτη κάτοχο (εφεξής «Πελάτης») των καρτών που

Διαβάστε περισσότερα

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015. Ονοματεπώνυμο:. Α.Μ.: /..

ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015. Ονοματεπώνυμο:. Α.Μ.: /.. ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2015 01.09.2015 ΟΜΑΔΑ Α Ονοματεπώνυμο:. Α.Μ.: /.. ΠΡΟΣΟΧΗ: Οι απαντήσεις δίνονται κάτω από κάθε ζήτημα. Δεν επιτρέπεται η χρήση άλλης κόλλας και δεν παραλαμβάνεται παρά

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνικά δικαιώματα, ιδιότητα του πολίτη και μετανάστες

Κοινωνικά δικαιώματα, ιδιότητα του πολίτη και μετανάστες Κοινωνικά δικαιώματα, ιδιότητα του πολίτη και μετανάστες του Ακρίτα Καϊδατζή 1 Ι. Εισαγωγή Μία απ τις βασικές πτυχές των πολιτικών κοινωνικής ένταξης των αλλοδαπών μεταναστών αποτελεί και η διαμόρφωση

Διαβάστε περισσότερα

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ

Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ. Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Κύκλος Δικαιωμάτων του Ανθρώπου ΠΟΡΙΣΜΑ [Ν. 3094/03 Συνήγορος του Πολίτη και άλλες διατάξεις, άρ. 4 6] Θέμα: ΑΠΟΔΟΧΉ ΜΕΤΑΦΡΆΣΕΩΝ ΔΙΚΗΓΌΡΟΥ Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Ανδρέας Τάκης Ειδικός Επιστήμονας:

Διαβάστε περισσότερα

φορολογική νομολογία περιοδικά με οποιαδήποτε μορφή εί- Τόμος 65

φορολογική νομολογία περιοδικά με οποιαδήποτε μορφή εί- Τόμος 65 Προστιθέμενης Αξίας. Πάγια αντιμισθία. Κανονιστική απόφαση διοίκησης. Aριθ. Aπόφ. 909/2011 (Β τμ. Σ.τ.Ε.) Πρόεδρος: Φ. Αρναούτογλου, Αντιπρόεδρος. Εισηγητής: Ε. Νίκα, Σύμβουλος. Δικηγόροι: Π. Γιαννόπουλος,

Διαβάστε περισσότερα

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ

ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΚΥΚΛΟΣ ΣΧΕΣΕΩΝ ΚΡΑΤΟΥΣ ΠΟΛΙΤΗ ΣΥΝΟΨΗ ΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗΣ Θέµα: υνατότητα διαφήµισης διδασκαλίας κατ οίκον Βοηθός Συνήγορος του Πολίτη: Καλλιόπη Σπανού Ειδικός Επιστήµονας: Ευάγγελος Θωµόπουλος Αθήνα, Μάρτιος

Διαβάστε περισσότερα

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ;

Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Ερώτηση:Ποιοι παράγοντες καθορίζουν τη μορφή της αγοράς ; Απάντηση: Η μορφή της αγοράς καθορίζεται από μια σειρά παραγόντων. Οι σπουδαιότεροι από τους παράγοντες αυτούς είναι οι εξής: Πρώτον, ο αριθμός

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ

ΚΩΔΙΚΑΣ ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΑΣΚΗΣΗΣ ΤΟΥ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΟΣ ΤΟΥ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΣΤΗ ΨΥΧΟΔΡΑΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ (ΨΥΚΑΠ) Μιχαλακολούλου 173 115 27 ΑΘΗΝΑ Τηλ.: 2106462797 Δικτυακός Τόπος: http://www.psychodrama.gr Ηλεκτρονική Διεύθυνση: kostas.letsios@psychodrama.gr

Διαβάστε περισσότερα

ΤΟΚΑΤΛΙΔHΣ - ΚΟΝΤΙΑΔΗ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ

ΤΟΚΑΤΛΙΔHΣ - ΚΟΝΤΙΑΔΗ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΤΟΚΑΤΛΙΔHΣ - ΚΟΝΤΙΑΔΗ & ΣΥΝΕΡΓΑΤΕΣ ΔΙΚΗΓΟΡΙΚΗ ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΠΑΤΗΣΙΩΝ 77 79 ΑΘΗΝΑ Τ.Κ. 104 34 ΤΗΛ..: (+ 30) 210 8814601 / 7211130 FAX: (+ 30) 210 8813847 / 7211643 Υπόθεση ανταλλαγής ομολόγων Ελληνικού Δημοσίου

Διαβάστε περισσότερα

Η απόφαση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα:

Η απόφαση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα: Η απόφαση της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα: ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΑΡΧΗ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ ΔΕΔΟΜΕΝΩΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΥ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ Ταχ. Δ/νση: ΟΜΗΡΟΥ 8 105 64 ΑΘΗΝΑ ΊΉΛ.: 33 52 604-605 ΑΘΗΝΑ 08-02-2002

Διαβάστε περισσότερα

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ

βιβλίου. ββ ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ Τεχνολογική προστασία & ψηφιακή διαχείριση του βιβλίου. ββ Τετάρτη 19 Ιανουαρίου 2011, EKEBI Ευαγγελία Βαγενά, ΔΝ, DEA ικηγόρος-επιστημονική συνεργάτης ΟΠΙ vagena@dsa.gr Από τον Γουτεμβέργιο ως τον Bill

Διαβάστε περισσότερα

ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ

ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ 30.3.2010 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 83/389 ΧΑΡΤΗΣ ΤΩΝ ΘΕΜΕΛΙΩΔΩΝ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΩΝ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΕΝΩΣΗΣ (2010/C 83/02) 30.3.2010 Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης C 83/391 Το Ευρωπαϊκό

Διαβάστε περισσότερα

ΚΩ ΙΚΑΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ

ΚΩ ΙΚΑΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΚΩ ΙΚΑΣ ΝΟΣΗΛΕΥΤΙΚΗΣ ΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑΣ ΠΡΟΕ ΡΙΚΟ ΙΑΤΑΓΜΑ ΥΠ' ΑΡΙΘΜ. 216/25-7-2001 ΦΕΚ 167, ΤΕΥΧΟΣ Α ΠΡΟΟΙΜΙΟ Στο κείµενο περιλαµβάνονται οι σηµαντικότερες αρχές που αναφέρονται στη συµπεριφορά των νοσηλευτών

Διαβάστε περισσότερα

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος

Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Η Ψυχική υγεία του παιδιού και ο ρόλος του ευρύτερου περιβάλλοντος Κάθε παιδί έχει το δικαίωμα να ζει και να μεγαλώνει σ ένα υγιές περιβάλλον, το οποίο θα διασφαλίζει και θα προάγει την σωματική και ψυχική

Διαβάστε περισσότερα

Ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος (ΚΕΦ.232)

Ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος (ΚΕΦ.232) Ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος (ΚΕΦ.232) Συνοπτικός τίτλος 1. Ο παρών Νόµος θα αναφέρεται ως ο περί Πωλήσεως Γης (Ειδική Εκτέλεση) Νόµος. Διατυπώσεις αναγκαίες για την εκτέλεση σύµβασης 2.

Διαβάστε περισσότερα

Συντάκτης: Κοντάκος Ηλίας, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Ιδ. Δικαίου Παν/μίου Αθηνών

Συντάκτης: Κοντάκος Ηλίας, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Ιδ. Δικαίου Παν/μίου Αθηνών Συντάκτης: Κοντάκος Ηλίας, Δικηγόρος, Υπ. Διδάκτωρ Ιδ. Δικαίου Παν/μίου Αθηνών 1. Έννοια και διακρίσεις των νομικών προσώπων Νομικό πρόσωπο είναι ένωση προσώπων ή σύνολο περιουσίας που επιδιώκει ή εξυπηρετεί

Διαβάστε περισσότερα

Πρόγραµµα Συνηγορίας & Διεκδίκησης Δικαιωµάτων Ασθενών µε Kαρκίνο. Γνώρισε τα ικαιώµατά σου

Πρόγραµµα Συνηγορίας & Διεκδίκησης Δικαιωµάτων Ασθενών µε Kαρκίνο. Γνώρισε τα ικαιώµατά σου Πρόγραµµα Συνηγορίας & Διεκδίκησης Δικαιωµάτων Ασθενών µε Kαρκίνο Γνώρισε τα ικαιώµατά σου Γνωρίζεις τα δικαιώµατα σου ως ασθενής; Γνωρίζοντας τα δικαιώµατά σου µπορείς να τα διεκδικήσεις. Απαίτησε να

Διαβάστε περισσότερα

"Νομικά ζητήματα από την ευθανασία" 1

Νομικά ζητήματα από την ευθανασία 1 "Νομικά ζητήματα από την ευθανασία" 1 Στέφανος Κουτσουμπίνας επίκουρος καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου Θράκης, επιστημονικός συνεργάτης της Βουλής των Ελλήνων Ευχαριστώ την κα Γραμματικοπούλου -

Διαβάστε περισσότερα

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος. Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου

ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ. Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος. Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου ΝΑΡΚΩΤΙΚΑ ΝΟΜΟΘΕΣΙΑ Ευαγγελία Ανδρουλάκη Χριστίνα Κατάκη Χρήστος Παπαδόπουλος ΠΜΣ «Η σύγχρονη εγκληματικότητα και η αντιμετώπισή της» Πάντειο Πανεπιστήμιο Επιστημονικά Υπεύθυνη Καθηγήτρια: Χριστίνα Ζαραφωνίτου

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΩΞΗ ΓΙΑ ΜΗ ΚΑΤΑΒΟΛΗ ΕΙΣΦΟΡΩΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΩΝ (ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κλπ.)

ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΩΞΗ ΓΙΑ ΜΗ ΚΑΤΑΒΟΛΗ ΕΙΣΦΟΡΩΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΩΝ (ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κλπ.) ΑΠΑΡΑΔΕΚΤΗ Η ΠΟΙΝΙΚΗ ΔΙΩΞΗ ΓΙΑ ΜΗ ΚΑΤΑΒΟΛΗ ΕΙΣΦΟΡΩΝ ΑΥΤΟΑΠΑΣΧΟΛΟΥΜΕΝΩΝ (ΟΑΕΕ, ΕΤΑΑ κλπ.) Η ποινική δίωξη επαγγελματιών κάθε ειδικότητας για τη μη καταβολή των εισφορών ασφάλισης των ιδίων ασκείται απαραδέκτως,

Διαβάστε περισσότερα

Κανονισμός Λειτουργίας

Κανονισμός Λειτουργίας Κανονισμός Λειτουργίας Υπηρεσίας Παροχής Συνδρομής και Πληροφόρησης για θέματα Διαφθοράς «ΔΙΑΦΑΝΕΙΑ ΤΩΡΑ!» Α. ΠΕΔΙΟ ΔΡΑΣΗΣ 1. Υπηρεσία Παροχής Συνδρομής και Πληροφόρησης για θέματα Διαφθοράς 1.1. Το Σωματείο

Διαβάστε περισσότερα

Εγκύκλιος Οδηγίες εφαρμογής των διατάξεων του νόμου 3299/2004 σχετικά με την έναρξη υλοποίησης των επενδυτικών σχεδίων.

Εγκύκλιος Οδηγίες εφαρμογής των διατάξεων του νόμου 3299/2004 σχετικά με την έναρξη υλοποίησης των επενδυτικών σχεδίων. ΓΕΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ ΕΓΚΡΙΣΗΣ & ΕΛΕΓΧΟΥ ΙΔΙΩΤΙΚΩΝ ΕΠΕΝΔΥΣΕΩΝ ΤΜΗΜΑ ΕΝΗΜΕΡΩΣΗΣ ΚΑΙ ΝΟΜΙΚΩΝ ΘΕΜΑΤΩΝ Αθήνα 22-10 - 2008 Αριθμ. Πρωτ. 48175 Ταχ. Δ/νση : Νίκης 5-7, Αθήνα Ταχ. Κώδικας

Διαβάστε περισσότερα

Θέμα: «Εφαρμογή διατάξεων του άρθρου 74 παρ. 4, 5 και 6 ν. 3863/2010»

Θέμα: «Εφαρμογή διατάξεων του άρθρου 74 παρ. 4, 5 και 6 ν. 3863/2010» Αθήνα, 8 Φεβρουαρίου 2011 Αρ. Φακέλου: ***** Αριθ. Πρωτ.: ***** Ειδ. Επιστήμονας : Π. Κοντογεωργοπούλου Κύριο Γιώργο Κουτρουμάνη Αναπληρωτή Υπουργό Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης Πειραιώς 40 101 82

Διαβάστε περισσότερα

Σχέδιο Νόμου Μέρος Α Άρθρο 1 Σύσταση ενεχύρου στις περιπτώσεις των νόμων 3213/2003, 3691/2008, 4022/2011, 2960/2001 και των υπόχρεων του νόμου

Σχέδιο Νόμου Μέρος Α Άρθρο 1 Σύσταση ενεχύρου στις περιπτώσεις των νόμων 3213/2003, 3691/2008, 4022/2011, 2960/2001 και των υπόχρεων του νόμου Σχέδιο Νόμου Μέρος Α Άρθρο 1 Σύσταση ενεχύρου στις περιπτώσεις των νόμων 3213/2003, 3691/2008, 4022/2011, 2960/2001 και των υπόχρεων του νόμου 2523/1997. 1. Στις περιπτώσεις που αναφέρονται περιοριστικά

Διαβάστε περισσότερα

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ΕΜΠΟΡΙΚΟ ΔΙΚΑΙΟ ΓΕΝΙΚΟ ΜΕΡΟΣ 1. Ορισμός εμπορικής πράξης (σελ.77) 2. Αντικειμενικό, υποκειμενικό, μικτό και σύστημα οργανωμένης επιχείρησης.(σελ.77-79) 3. Πρωτότυπα(φύσει) εμπορικές πράξεις του χερσαίου

Διαβάστε περισσότερα

Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων

Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων Ο ρόλος της ΜΕΘ στη δωρεά οργάνων Ανδρέας Π. Καραμπίνης Διευθυντής ΜΕΘ Π.Γ.Ν.Α. «Γ. Γεννηματάς» μεταμόσχευση ιστών και οργάνων αποτελεί σήμερα ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα της σύγχρονης ιατρικής

Διαβάστε περισσότερα

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας.

Θέµα: Προτάσεις Νόµου για ποσόστωση στην εργοδότηση που εκκρεµούν στην Επιτροπή σας. 20 Ιουνίου, 2007 Πρόεδρο και Μέλη Επιτροπής Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων Βουλής των Αντιπροσώπων, Βουλή των Αντιπροσώπων, Λευκωσία. Κύριε Πρόεδρε, Κυρίες και κύριοι Μέλη της Επιτροπής, Θέµα: Προτάσεις

Διαβάστε περισσότερα