Σοφοκλέους Οιδίπους τύραννος, μτφρ. Φώτου Πολίτη, Ίκαρος.

Μέγεθος: px
Εμφάνιση ξεκινά από τη σελίδα:

Download "Σοφοκλέους Οιδίπους τύραννος, 1268-1274. μτφρ. Φώτου Πολίτη, Ίκαρος."

Transcript

1 Ἀποσπάσας γὰρ εἱμάτων χρυσηλάτους περόνας ἀπ αὐτῆς, αἷσιν ἐξεστέλλετο, ἄρας ἔπαισεν ἄρθρα τῶν αὑτοῦ κύκλων, αὐδῶν τοιαῦθ, ὁθούνεκ οὐκ ὄψοιντό νιν οὔθ οἷ ἔπασχεν οὔθ ὁποῐ ἔδρα κακά, ἀλλ ἐν σκότωι τὸ λοιπὸν οὓς μὲν οὐκ ἔδει ὀψοίαθ, οὓς δ ἔχρηιζεν οὐ γνωσοίατο. Σοφοκλέους Οιδίπους τύραννος, Σπάζει αυτός τις χρυσές πόρπες, που εκράτουν το φόρεμά της, τις αρπά και μπήγει τις βελόνες στις κόγχες των ματιών του σκούζοντας: «Να μη δήτε ποτέ σας τα όσα έπαθα φριχτά, κι όσα έχω κάνει, σε σκοτάδι να βλέπω όσους δεν πρέπει, να μη νιώθω όσους ποθούσα να ξέρω». μτφρ. Φώτου Πολίτη, Ίκαρος. Το θάρρος να μην κρατάς κανένα ερώτημα στην καρδιά σου είναι αυτό που φτιάχνει τον φιλόσοφο. Αυτός οφείλει να εξομοιώνεται τον Οιδίποδα του Σοφοκλή, ο οποίος, αναζητώντας να εξιχνιάσει το φρικτό του πεπρωμένο, ασίγαστος ερευνά ακόμη κι όταν διαισθάνεται πως από τις απαντήσεις θα προκύψει για τον ίδιο η πιο αποτρόπαια. Όμως σ αυτό το σημείο οι περισσότεροι φέρουν μέσα τους την Ιοκάστη που εκλιπαρεί στο όνομα όλων των θεών τον Οιδίποδα να μη διερευνήσει πιο πέρα: και οι περισσότεροι ενδίδουν στα λόγια της και γι αυτό η Φιλοσοφία βρίσκεται εκεί που βρίσκεται. Από επιστολή του Σοπενχάουερ στον Γκαίτε, , που αναφέρεται από τον Ferenczi στο First Contributions to Psycho-Analysis.

2 Σημείωμα των εκδοτών Η «μητέρα» παραμένει ένα πρόσωπο μυθικό και συγχρόνως εσχατολογικά πραγματικό. Αναφέρεται στην προέλευση κάθε ζωής και στην πραγματικότητα της συγκεκριμένης ζωής. Η ψυχανάλυση, η οποία πρεσβεύει μία δημιουργική σχέση φαντασίας και πραγματικότητας, είναι ενδεχομένως από τα προνομιακά συστήματα σκέψης για τη μελέτη της μητρικής οντότητας. Η ψυχανάλυση έχει τη δυνατότητα να εμβαθύνει στον ρόλο της μητέρας, στον ψυχικό χώρο που σχετίζεται με την αρχή της πραγματικότητας καθώς και σε αυτόν που σχετίζεται με την αρχή της ευχαρίστησης και δυσαρέσκειας. Η μητέρα ως τροφοδότης μαστός και ως οιδιπόδειο αντικείμενο, ως μερικό αντικείμενο της σχιζοειδούς-παρανοϊκής θέσης και ως το αμφιθυμικά επενδεδυμένο ολικό αντικείμενο της καταθλιπτικής θέσης, είναι στο επίκεντρο κάθε προσπάθειας κατανόησης των πλέον στοιχειωδών ψυχικών κινήσεων. Στη μητέρα αποδίδονται όλα και καταλογίζονται όλα. Η κλινική πραγματικότητα της ψυχανάλυσης είναι το πεδίο στο οποίο οι αρχέγονοι φόβοι και οι ώριμες προσδοκίες που απευθύνονται στο μητρικό αντικείμενο βρίσκουν πεδίο έκφρασης και προσφέρονται στην ψυχαναλυτική διεργασία. Στο τεύχος αυτό του Οιδίποδα καταβάλαμε την προσπάθεια να προσεγγίσουμε το πολύπλευρο και θεμελιώδες αυτό φαινόμενο. Στον «Διάλογο», οι Σάββας Σαββόπουλος και Αθανάσιος Αλεξανδρίδης αποδίδονται σε μία συστηματική προσέγγιση του μητρικού φαινομένου στις πολιτισμικές και κλινικές εκφάνσεις του. Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά τους στα ερωτήματα που θέτει η διαμόρφωση της οικογένειας στις σύγχρονες κοινωνίες με τις μονογονικές οικογένειες και τις ομοφυλοφιλικές οικογένειες να θέτουν ερωτήματα που δοκιμάζουν τις έννοιές μας και τις βοηθούν να εξελιχθούν. Στον «Αναλυτή στη Συνεδρία» ο Κώστας Ζερβός μάς εισάγει με αφοπλιστική αμεσότητα στην παρουσία του μυθικού στοιχείου στην κλινική πραγματικότητα με την επικέντρωσή του στο φαινόμενο της Μήδειας. Οι Σταυρούλα Μπεράτη και Μαρίλια Αϊζενστάιν ανταποκρίνονται σε αυτήν την πρόσκληση κατανόησης των πιο αρχέγονων εκδηλώσεων του ανθρώπινου ψυχισμού. Η έμμετρη απάντηση του Κώστα Ζερβού δείχνει τη δυνατότητα του έντεχνου λόγου να συμβάλλει στην κατανόηση σύνθετων επιστημονικών θεμάτων. Στα «Εκπαιδευτικά» η Σταυρούλα Μπεράτη και ο Βασίλης Δημόπουλος μας παρουσιάζουν με έναν συστηματικό τρόπο τις φροϋδικές και μεταφροϋδικές προσεγγίσεις στην έννοια της μητέρας με την υποστήριξη κλινικών αναφορών. Ο σχολιασμός των Φώτη Μπόμπου και Δημήτρη Τζάκσον εμπλουτίζει την ανάλυση του θέματος και οι αναγνώστες με την ολοκλήρωση της ανάγνωσης του εκπαιδευτικού τμήματος θα έχουν μία ουσιαστική και μεθοδική προσέγγιση της θεματικής της μητρικής λειτουργίας. Στα «Κλινικά και Θεωρητικά» έχουμε δύο άρθρα τα οποία συμβάλλουν στην περαιτέρω εμβάθυνση σε αυτήν τη θεματική. Ο Χρήστος Ζερβής μάς παρουσιάζει την προβληματική της «Νεκρής Μητέρας», μία νεότερη κατάκτηση της ψυχανάλυσης στην προσπάθεια κατανόησης των δύσκολων ασθενών και διεύρυνσης των θεραπευτικών δυνατοτήτων της. Η Χρυσή 2 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

3 Γιαννουλάκη μάς παρουσιάζει την «Αρκετά καλή Μητέρα» του Winnicott, μία θεμελιώδη έννοια της ψυχανάλυσης, η οποία σε αντίστιξη με τη «Νεκρή Μητέρα» μας δείχνει την ουσιαστική συνεισφορά της μητρικής λειτουργίας στην κατανόηση και υποστήριξη της ψυχαναλυτικής διαδικασίας. Ο Γιάννης Κόντος με το άρθρο του «Συναίσθημα, Aναπαράσταση, Λειτουργία, Αντικείμενο» προβαίνει σε μία παρουσίαση των δομικών λίθων της ψυχαναλυτικής θεωρίας με έναν τρόπο που συμβάλλει στην προσέγγιση ασθενών σε σοβαρή παλινδρόμηση. Οι Μαρίνα Σκουρτέλη και Στέλιος Στυλιανίδης αναμετρώνται με ένα επίκαιρο και με κοινωνική ευαισθησία θέμα: «Η αλληλεπίδραση αντικειμενικών και υποκειμενικών παραγόντων στις ψυχικές επιπτώσεις της κοινωνικο-οικονομικής κρίσης». Η σύνδεση του ατομικού και του κοινωνικού είναι ένα ιδιαίτερα δύσκολο θέμα και δημιουργεί ακόμη περισσότερες απαιτήσεις όταν επιχειρεί να προσδιοριστεί σε συνθήκες κοινωνικής και οικονομικής κρίσης. Στις Επιστήμες και Τέχνες ο Παναγιώτης Παπαδόπουλος μας μεταφέρει στην παρουσία της μητέρας στον Πλάτωνα με αναφορές στη σύγχρονη φιλοσοφία δίνοντάς μας τη δυνατότητα να παρακολουθήσουμε τη διαπραγμάτευση αυτού του θέματος στον όμορο τομέα της φιλοσοφίας. Ο Χάρης Μωρίκης παρουσιάζει την κατάρρευση των πατρικών λειτουργιών στη σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα και διευρύνει την οπτική και προς την άλλη πλευρά του γονικού ζεύγους. Ο Μιχάλης Πέτρου ασχολείται με την προβληματική της Μητριαρχίας από μία ανθρωπολογική και ψυχαναλυτική προσέγγιση με έναν σχολιασμό της Άννaς Ποταμιάνου. Πρόκειται για μία διεπιστημονική προσέγγιση της πραγματικότητας και του μύθου της μητριαρχίας. Η Ναυσικά Τσιπά προσεγγίζει τον χορό σε σχέση με τη μητρική λειτουργία και μας παραθέτει μία δική της συνέντευξη με τη χορεύτρια και χορογράφο Alexandra Bansch για να υποστηρίζει το επιχείρημά της. Στον Κινηματογράφο ο Ηλίας Βλάχος παρουσιάζει το Αυγό του φιδιού του Ingmar Bergmann και η Αρετή Σπυροπούλου το Μέλι (Bal) του Σεμίχ Καπλάνογλου. Στα Βιβλία ο Χάρης Μωρίκης παρουσιάζει την «Έννοια του Αρνητικού στην Ψυχανάλυση», μία μονογραφία της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας και η Χρυσή Γιαννουλάκη το βιβλίο «Ένας τόπος ασφαλής» του Leston Havens με κριτικές απόψεις για τις ψυχοθεραπείες. Στο παρόν τεύχος το πλήθος των άρθρων που είχαν υποβληθεί και η ποιότητά τους δέσμευσαν τον διαθέσιμο χώρο και έτσι η συνέντευξη που είχαμε ετοιμάσει με τον Κώστα Γεωργουσόπουλο με θέμα τον «Οιδίποδα Τύραννο» μετατίθεται για ένα από τα επόμενα τεύχη. Η εμβάθυνση στις έννοιες αλληλοπροσδιορίζεται με την κλινική της ψυχανάλυσης και δημιουργεί ένα γόνιμο πεδίο ανάπτυξης της σκέψης και της πράξης. Ελπίζουμε ότι οι αναγνώστες που θα διαβάσουν αυτό το τεύχος θα αισθανθούν ότι κινούνται στην κατεύθυνση αυτήν. Ιωάννης Βαρτζόπουλος, Νίκος Λαμνίδης ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 3

4 Περιεχόμενα Σημείωμα των εκδοτών 2 Διάλογος των Σάββα Σαββόπουλου και Αθανάσιου Αλεξανδρίδη με θέμα «Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση» 5 Ο Αναλυτής στη Συνεδρία Κώστας Α. Ζερβός: Γιατί ξεχνάμε τη Μήδεια; (Αντιμεταβιβαστικές δυσκολίες στην ανάλυση μιας φαντασίωσης-ταμπού.) 23 Σχολιάζουν οι Σταυρούλα Μπεράτη και Μαρίλια Αϊζενστάιν 42 Εκπαιδευτικά Η μητρική παρουσία κατά την αναλυτική διαδικασία Σταυρούλα Μπεράτη 55 Σχολιασμός: Φώτης Μπόμπος 69 Η μητέρα ως διπλό Βασίλης Δημόπουλος 74 Σχολιάζει ο Δημήτρης Τζάκσον 84 Κλινικά και θεωρητικά Η κατασκευή της «νεκρής μητέρας» Χρήστος Ζερβής 89 Η «αρκετά καλή μητέρα» του Winnicott Χρυσή Γιαννουλάκη 110 Συναίσθημα, Aναπαράσταση, Λειτουργία, Αντικείμενο Γιάννης Σ. Κόντος 132 Η αλληλεπίδραση αντικειμενικών και υποκειμενικών παραγόντων στις ψυχικές επιπτώσεις της κοινωνικο-οικονομικής κρίσης Σκουρτέλη Μαρίνα και Στυλιανίδης Στέλιος 151 Επιστήμες και τέχνες Η Χώρα μέσα στο παιχνίδι των εγγραφών Παναγιώτης Σ. Παπαδόπουλος 172 Κατάρρευση πατρικών λειτουργιών και σύγχρονη κοινωνική πραγματικότητα Χάρης Μωρίκης 185 Μητριαρχία. Ανθρωπολογική και ψυχαναλυτική προσέγγιση μιας επιμένουσας υπόθεσης Μιχάλης Α. Πέτρου 196 Σχολιασμός: Άννα Ποταμιάνου 225 Η αρχαιολογία του σώματος στον χορό Ναυσικά Τσιπά 231 Κινηματογράφος (Επιμέλεια Γρηγόρης Μανιαδάκης) H Συνειδητοποίηση του Κακού στην Ανθρώπινη Φύση: To Αυγό του Φιδιού Ηλίας Βλάχος 245 Οι Απαρχές του κόσμου της Σιωπής και της Ποίησης: Μέλι (Bal) Αρετή Σπυροπούλου: 250 Βιβλιοκριτική Χρυσή Γιαννουλάκη Ένας Τόπος Ασφαλής 254 Χάρης Μωρίκης Η έννοια του Αρνητικού στην Ψυχανάλυση ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

5 Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση Ο «Διάλογος» των Σάββα Σαββόπουλου (Σ.Σ.) και Αθανασίου Αλεξανδρίδη (Α.Α.) με θέμα «Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση» έλαβε χώρα στην Αγία Παρασκευή, το Σάββατο 14 Δεκεμβρίου Τη συζήτηση εκ μέρους του Οιδίποδα συντόνισε ο Ιωάννης Βαρτζόπουλος (Ι.Β.). Ι.Β.: Σας ευχαριστώ για την προθυμία σας να συμμετέχετε σε αυτόν τον διάλογο. Θα ξεκινήσουμε με τον Freud. Είχε η μητέρα στον Freud τη σημασία που της αποδίδουμε σήμερα; Η μητέρα στον Freud είχε τη θέση της στο οιδιπόδειο, έχουμε όμως αναφορές στην προοιδιπόδειο μητέρα; Η υιοθέτηση της αυτοερωτικής φάσης και του πρωτογενούς ναρκισσισμού εκ μέρους του δεν θέτει το θέμα αναπτυξιακών φάσεων χωρίς την παρουσία της μητέρας, δεν αποδίδει στη μητέρα έναν ύστερο ρόλο; Α.Α.: Θα έλεγα ότι η μητέρα στον Freud δεν έχει τη σημασία που της αποδίδουμε σήμερα. Η έννοια της μητέρας και της μητρικής φροντίδας έχει προσλάβει σήμερα μεγάλες διαστάσεις σε ειδικές εκφάνσεις της ψυχοπαθολογίας. Έχει μελετηθεί επίσης σε σημαντικό βαθμό η προοιδιπόδεια λειτουργία της μητέρας. Θα συμφωνούσα με την ερώτηση που θέτει ο Οιδίποδας ότι ο Freud γνωρίζει πρώτα την οιδιπόδεια μητέρα μέσα από την κλινική των νευρώσεων. Με τις μελέτες του για την υστερία γνωρίζει ήδη τον ρόλο της μητέρας στον οιδιπόδειο χώρο. Όμως ο Freud δεν αργεί να γνωρίσει την προοιδιπόδειο μητέρα και ως ορόσημο μπορούμε να θεωρήσουμε τα τρία δοκίμια του 1905 όπου θέτει το θέμα της ανακλιτικής λειτουργίας. Στο άρθρο αυτό οι ενορμήσεις αυτοσυντήρησης δια- Ο Σάββας Σαββόπουλος είναι ψυχίατρος, ψυχαναλυτής, διδάσκων της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, ιδρυτικό μέλος της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας και μέλος της Ψυχοσωματικής Εταιρείας των Παρισίων. Ο Αθανάσιος Αλεξανδρίδης είναι ψυχίατρος, παιδοψυχίατρος, ψυχαναλυτής, διδάσκων της Ελληνικής και της Γαλλικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας, μέλος της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Ένωσης. ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 5

6 ΟΙΔΙΠΟΥΣ πλέκονται με τις σεξουαλικές ενορμήσεις και ουσιαστικά βρίσκουν την υποστήριξή τους από το αντικείμενο μητέρα που στο συγκεκριμένο κείμενο υποστασιοποιείται στο στήθος. Η μητέρα λοιπόν δίδεται από νωρίς στο φροϋδικό έργο ως το απαραίτητο αντικείμενο στο οποίο θα έρθουν να ακουμπήσουν οι ενορμήσεις και οι διεγέρσεις του παιδιού ώστε να πάρουν μορφή. Συγχρόνως η συνάντηση με το κατάλληλο αντικείμενο, η ικανοποίηση και η συνακόλουθη πτώση της διέγερσης γεννά μία εμπειρία, η οποία θα αρχίσει να εγγράφεται και να δημιουργεί ψυχικά παράγωγα. Στο ερώτημα εάν ο Freud αποδίδει στη μητέρα έναν ύστερο ρόλο λόγω της υιοθέτησης της αυτοερωτικής φάσης από την οποία απουσιάζει η μητέρα, θα απαντούσα ότι ο Freud έχει ήδη ανακαλύψει τη λειτουργία της μητέρας ως έρεισμα. Όταν μιλά για αυτοερωτισμό εννοεί μία συνθήκη ψυχικής οικονομίας, όπου η μητέρα υπάρχει αλλά δεν εμφανίζεται ψυχικά. Το αρχικό εγώ είναι ένα εγώ-ευχαρίστηση και οτιδήποτε έρχεται από έξω και είναι ταιριαστό και συμβατό, το θεωρεί δικό του. Αυτός είναι ο αυτοερωτισμός. Η ψυχονοητική κατάσταση της περιόδου αυτής δεν επιτρέπει την αντίληψη του διαφοροποιημένου αντικειμένου, γι αυτό είναι αυτοερωτική. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το αντικείμενο μητέρα δεν λειτουργεί αυτήν την περίοδο. Ι.Β.: Αυτό είναι ρητά διατυπωμένο ή μία εν δυνάμει ερμηνεία; Α.Α.: Είναι μία ερμηνεία στα κείμενα. Ο αυτοερωτισμός στον Freud είναι μία πρώτη συνθήκη ύπαρξης του ψυχικού κόσμου, αλλά αν συνδυάσουμε τα κείμενά του, προϋπόθεση για την ψυχική λειτουργία είναι η ανάκλιση, το έρεισμα. Ι.Β.: Στο αντικείμενο ανάγκης; Α.Α.: Το οποίο δεν είναι μόνο αντικείμενο ανάγκης, γρήγορα είναι και αντικείμενο ευχαρίστησης και διαπλέκεται η ανάγκη και η ευχαρίστηση. Σ.Σ.: Νομίζω, ότι με τον Freud η έννοια της μητέρας, λόγω της εισαγωγής της σεξουαλικότητας στη σχέση της με το παιδί της, παίρνει νέες διαστάσεις. Έως τότε η παράμετρος της παιδικής σεξουαλικότητας δεν είχε ληφθεί συστηματικά υπόψη από τις επιστήμες, ούτε και από τη φιλοσοφία. Ο Freud με τη δική του ανάγνωση του Οιδίπους Τύραννος και την κατανόηση που μας πρόσφερε στις νευρώσεις, έθεσε τις ψυχαναλυτικές βάσεις για τον προσδιορισμό της έννοιας μητέρα, διευρύνοντάς την κατ αυτόν τον τρόπο. Όπως ακριβώς και στη μελέτη του για το πένθος και τη μελαγχολία, επέτυχε να αλλάξει τις απόψεις που είχε έως τότε ο κόσμος για το πένθος, μια και με τη δική του θεώρηση εμπλούτισε την έννοια πένθος με άλλες διαστάσεις. Η έννοια της μητέρας γίνεται με τον τρόπο αυτόν, στο ψυχαναλυτικό πεδίο, μία σύνθετη έννοια, η οποία μας παραπέμπει τόσο στο σωματικό όσο και στο ψυχικό, τόσο στο φυσικό όσο και στο πολιτισμικό, τόσο στη ζωή όσο και στον θάνατο. Από την άλλη πλευρά, η σύγχρονη κλινική μάς εισάγει, διά της έννοιας της μητρικής διαχείρισης, στο πλήρες και στο κενό, στο οικείο και στο ανοίκειο, στο βίαιο και στο μη-βίαιο. Όλα αυτά τα ζητήματα τίθενται ήδη στο έργο του Freud ως ερωτήματα, αν και όχι άμεσα, διότι ο Freud πρόβαλλε στην έννοια μητέρα την εξιδανικευμένη μορφή της μητέρας του Αμαλίας. Ουσιαστικά ο Freud μελέτησε τα θέματα της θηλυκότητας μετά τον θάνατο της Αμαλίας, στα ενενήντα της. Δεν είναι τυχαίο ότι στα κείμενά του αναφερόταν 6 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

7 Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση στις Θεές της Εφέσου, την Άρτεμη και την Παναγία, δηλαδή σε θείες μορφές, απαλλαγμένες από τη γεννητική σεξουαλικότητα. Μάλιστα η Παρθένος Μαρία θεωρείται η φετιχοποιημένη καλοσύνη της μητέρας. Το βρέφος, λόγω της ανάγκης που έχει για το προϊόν γάλα, μέσω της σαγηνευτικής παρέμβασης της μητέρας, ανακαλύπτει την επιθυμία για το αντικείμενο-στήθος. Η μητέρα γίνεται η απαραίτητη πλανεύτρα που θα του ξυπνήσει τη σεξουαλικότητα. Μην ξεχνάμε ότι στα χρόνια του Freud βρισκόμαστε σε μια φαλλοκεντρική εποχή, όπου ηγεμόνευε η πατρική αυθεντία. Από το «Αναστολή, σύμπτωμα και άγχος» το 1926 αρχίζει να περιγράφεται η μητέρα ως μία σημαντική φιγούρα που συμμετέχει στη δημιουργία του άγχους αποχωρισμού. Όμως, θα έλεγα ότι η προοιδιπόδεια μητέρα είναι επίσης παρούσα τόσο στον «Μωυσή», όσο και στο «Τοτέμ και Ταμπού», όπου είναι εμφανείς οι αναφορές του σε πιο πρώιμες μητρικές μορφές. Ξέρουμε βέβαια ότι ο Freud δεν αισθάνθηκε ποτέ άνετα σε μία μητρική θέση στη μεταβίβαση. Ο ίδιος δε ομολογούσε ότι δεν μπορούσε να αισθανθεί ως γυναίκα, ως μητέρα όταν εργαζόταν με τις υστερικές ασθενείς του. Αισθανόταν σαφώς πιο άνετα στη θέση του πατέρα. Ι.Β.: Απέδιδε ο Freud στην οιδιπόδεια μητέρα έναν ρόλο όχι τόσο εμφανή και καθοριστικό όσο αυτόν του οιδιπόδειου πατέρα; Σ.Σ.: Στο οιδιπόδειο για τον Freud πρωτεία έχει ο πατέρας. Η μητέρα είναι βέβαια το αντικείμενο της επιθυμίας. Στον αυτοερωτισμό το αντικείμενο της ενόρμησης είναι το ίδιο το σώμα, δεν είναι ένα εξωτερικό αντικείμενο. Υπάρχει δηλαδή και εδώ το αντικείμενοστόχος της ενόρμησης, αλλά το υποκείμενο εδώ δεν έχει ανάγκη από το εξωτερικό αντικείμενο για να ικανοποιηθεί. Ι.Β.: Αυτός ήταν ο αρχικός ορισμός. Σ.Σ.: Ναι. Για την κατανόηση της ανάπτυξης του αυτοερωτισμού οφείλουμε πολλά στον Laplanche, ο οποίος μας έδειξε τη σημασία της πρωταρχικής επένδυσης του σώματος από τη μητέρα, ώστε να λειτουργήσει στη συνέχεια ένας δομών αυτοερωτισμός. Στο ξετύλιγμα αυτής της διαδικασίας μεταδίδεται και το αινιγματικό μήνυμα της μητέρας. Α.Α.: Αυτά που είπε ο Σάββας Σαββόπουλος είναι πολύ σημαντικά. Αυτό που θα ήθελα να επισημάνω στο σημείο αυτό είναι ότι η εισαγωγή του άγχους αποχωρισμού έρχεται πολύ αργά. Είναι σχεδόν σαν μία ιδέα που δεν μπορεί να την αντέξει. Στο Fort-Da, ο μικρός ζει έναν αποχωρισμό. Ο Freud δεν τον κάνει να υποφέρει από τον αποχωρισμό, του δίνει αμέσως μία δυνατότητα να το διαχειριστεί. Στο κείμενο για τον Da Vinci δεν υπάρχει πένθος για τον αποχωρισμό από τη μητέρα. Και εκεί ίσως μας δίνει μία καλή απάντηση για το πώς αντιλαμβάνεται τον αυτοερωτισμό και τον ναρκισσισμό. Ο Freud έχει στο μυαλό του αυτό που λέει ο Winnicott στη συνέχεια, ότι αρχικά επενδύεται η μητέρα ως εξωτερικό αντικείμενο, τη στιγμή όμως που πρόκειται να γίνει ψυχική αναπαράσταση του εξωτερικού αντικειμένου, έχουμε στροφή προς εαυτόν και ναρκισσιστική επένδυση. Νομίζω ότι στο μυαλό του Freud ο αυτοερωτισμός δεν αντιστοιχεί σ ένα ψυχικό μόρφωμα, είναι κυρίως μία συνθήκη διάταξης των ψυχικών ενεργειών και χάρις στο έρεισμα που δεν αναπαρίσταται γίνεται μία στροφή προς εαυτόν. Το πρώτο αντικείμενο που επενδύ- ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 7

8 ΟΙΔΙΠΟΥΣ εται είναι το Εγώ και οι λειτουργίες του ενώ ταυτόχρονα γίνεται το πέρασμα στον ναρκισσισμό. Μετά θα γίνει η κίνηση προς το αντικείμενο, το οποίο θα είναι ένα αντικείμενο που θα αναπαριστά. Σ.Σ.: Να πούμε ότι στον αυτοερωτισμό οι ενορμήσεις είναι μερικές και ότι η κάθε μία ικανοποιείται ξεχωριστά. Το πέρασμα από τον αυτοερωτισμό στον ναρκισσισμό σηματοδοτεί την ενοποίηση αυτού του συστήματος. Θα υπάρξει μία σύγκλιση των ενορμήσεων, μία ομογενοποίηση που θα κατατείνει στο πάντρεμά τους. Ι.Β.: Μία σύγκλιση στο αντικείμενο μητέρα. Σ.Σ.: Πρώτα στο ίδιο το σώμα. Α.Α.: Η μητέρα έχει δουλέψει ώστε οι διάφορες ερωτογόνες ζώνες και οι ενορμήσεις στις οποίες δίνουν γέννηση, στοματικές, πρωκτικές, γενετήσιες, συγκλίνουν προς ένα αντικείμενο. Το αντικείμενο αυτό όμως δεν αναπαριστάται διότι προέχει η ανάγκη της ομοιογενοποίησης με τον σχηματισμό ενός αντικειμένου πιο σταθερού που είναι ο ίδιος ο εαυτός και που τότε αρχίζει και αναδεικνύεται. Εδώ θεωρώ ότι υπάρχει μια σταθερή κίνηση αυτοσυντήρησης. Εάν μπορώ να χτίσω κάτι, προέχει να χτίσω μια εικόνα δική μου. Για να επανέλθουμε στο ερώτημα της μητέρας στο οιδιπόδειο, η σκέψη του Freud καθορίζεται από το άγχος ευνουχισμού. Η μητέρα είναι το πρώτο αντικείμενο που κάνει τη σύγκλιση και στα δύο φύλα. Και αμέσως, τουλάχιστον προς την κόρη, τίθεται το αντικείμενο της απειλής του ευνουχισμού. Ή, μάλλον, ακόμη πιο άγρια, η μητέρα είναι αυτή που φέρει την απειλή του ευνουχισμού, αυτή η οποία δηλώνει στην κόρη ότι είναι ευνουχισμένη. Ι.Β.: Η κλασική άποψη είναι ότι το αγόρι διαπιστώνει πως το κορίτσι δεν έχει εξωτερικά γεννητικά όργανα και τότε φοβάται ότι ο ανταγωνισμός με τον πατέρα θα οδηγήσει στον ευνουχισμό, έτσι δημιουργείται το άγχος ευνουχισμού. Α.Α.: Ο Freud στα ύστερα κείμενά του αναφέρει ότι η απειλή του ευνουχισμού εκφέρεται από την μητέρα στο όνομα του πατρός και προς το αγόρι και προς το κορίτσι. Πολύ περισσότερο όμως προς το κορίτσι. Είναι η μητέρα που τη βάζει στην πραγματικότητα της ευνουχισμένης κόρης. Η κόρη υποχρεωτικά θα φαντασιώσει αργότερα ότι θα πάψει να είναι ευνουχισμένη και ότι θα αποκτήσει το όργανο ή ότι η μητέρα ψεύδεται και έχει ένα όργανο κρυμμένο μέσα της. Έναν κρυμμένο φαλλό. Σ.Σ.: O Green νομίζω αναφέρει στο βιβλίο του για το συναίσθημα «Le discours vivant» ότι σε κάθε άτομο εκτυλίσσεται ταυτόχρονα ένας θετικός και ένας αρνητικός Οιδίποδας. Φυσιολογικά επικρατεί ο θετικός Οιδίποδας και στα δύο φύλα. Ο Freud λέει σχετικά με το κορίτσι ότι προσεγγίζει τη μητέρα, αλλά απογοητεύεται διότι ανακαλύπτει ότι η κλειτορίδα της δεν θα γίνει ποτέ πέος. Στρέφεται τότε προς τον πατέρα, από τον οποίο επιθυμεί να αποκτήσει το παιδί-πέος. Το κορίτσι, για να επενδύσει πραγματικά τη θηλυκότητά της, έχει δύο υφάλους να ξεπεράσει, ο πρώτος είναι ο φθόνος του πέους, όπως επεσήμανε ο Freud και ο δεύτερος η φαλλική θέση. Χρειάζεται η αγάπη του πατέρα για να αφήσει το κορίτσι αυτές τις δύο αμυντικές θέσεις. 8 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

9 Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση Α.Α.: Όχι τόσο την αγάπη, όσο το «παραμύθιασμα» που θα της κάνει ο πατέρας. Σ.Σ.: Αυτό παραπέμπει στην ταύτιση. Α.Α.: Ναι, ταύτιση, illusion. Ο Freud μιλά πάντα από την πλευρά του υποκειμένου. Το κορίτσι πρέπει να φαντασιωθεί ότι ο πατέρας την επιθυμεί. Το λέω αυτό για να κάνω τη διάκριση μεταξύ αγάπης και επιθυμίας, μεταξύ αγάπης και έρωτος. Σ.Σ.: Για τον Freud πρόκειται για αποσεξουαλικοποιημένο έρωτα. Χρειάζεται μία αποσεξουαλικοποιημένη επένδυση της κόρης από τον πατέρα ώστε να λάβει χώρα το πέρασμα αυτό για το οποίο μιλούσαμε πριν. Λιβιδινική επένδυση σημαίνει έρως. Α.Α.: Αυτόν πρέπει να φανταστεί το κορίτσι. Σ.Σ.: Όταν αυτό δεν συμβεί έχουμε ενδεχομένως δυσκολίες στην ψυχοσεξουαλική του εξέλιξη. Ο πατέρας συντροφεύει το κορίτσι όταν αυτό αποχωρίζεται τη μητέρα. Η μετάβαση που θα πραγματοποιήσει αυτό προς τον πατέρα, λόγω της απογοήτευσής της από τη μητέρα, μπορεί να υποστηριχτεί από αυτόν. Ορισμένες φορές, όμως, όταν αργότερα ο πατέρας έρχεται σε επαφή με την έφηβη κόρη του, η οποία αποκτά πλέον και εξωτερικά χαρακτηριστικά γυναίκας, απομακρύνεται από αυτήν, απειλούμενος συχνά από τις οιδιπόδειες επιθυμίες του και την εγκαταλείπει. Τότε, αυτά τα κορίτσια, στην ενήβωση, βιώνουν ερήμωση μέσα τους, γιατί τους στερείται η δυνατότητα που προσφέρει η εφηβεία να επαναβιώσουν το οιδιπόδειο και να το διαπραγματευτούν με ευνοϊκότερο τρόπο, κάτι που μάλλον διευκολύνει τις παλινδρομήσεις προς φαλλικές θέσεις. Σε ορισμένες τέτοιες περιπτώσεις, που μελλοντικά θα εμφανίσουν σωματοποιήσεις ή κατάθλιψη, συχνά διαπιστώνουμε τόσο τη φαλλικότητα όσο και τον φθόνο του πέους να υφίστανται ως ζητήματα σημαντικά. Φαίνεται ότι η δύσκολη σχέση με τον πατέρα δεν επιτρέπει την εγκατάσταση και την εξέλιξη μιας αποσεξουαλικοποιημένης επένδυσης από εκείνον, κάτι που νομίζω θα έδινε τη δυνατότητα στο κορίτσι να προχωρήσει σε επενδύσεις πάνω και σε άλλα αντικείμενα. Α.Α.: Η φαλλικότητα στηρίζεται και σε μία φαντασίωση που έχει το κορίτσι ότι η μητέρα έχει και αυτή έναν φαλλό που δεν της τον έχει δώσει. Και είναι ένας πρωτογενής θηλυκός φαλλός; Μπορούμε να μιλήσουμε για αρσενικό και θηλυκό φαλλό ή είναι ο φαλλός του πατέρα; Σ.Σ.: O Freud υποστηρίζει ότι η μητέρα πριν από τη διαφοροποίηση των φύλων μπορεί να αναπαρίσταται από το νήπιο ως ανδρόγυνο, να έχει δηλαδή πέος. Διότι είναι μία μητέρα μη ευνουχισμένη. Αυτήν τη φαντασίωση μπορεί να τη συντηρεί η μητέρα ευνουχίζοντας τον πατέρα και με αυτήν τη μητρική στάση μπορεί να ταυτιστεί και η κόρη της, οπότε τα πράγματα επιδεινώνονται. Στην περίπτωση του κοριτσιού, ειδικά για την επένδυση της θηλυκότητάς του, απαιτείται να έχει προηγηθεί η επένδυση των γεννητικών του οργάνων από τη μητέρα και τον πατέρα. Προϋπόθεση αυτής της επένδυσης αποτελεί η επένδυση των γεννητικών οργάνων της μητέρας από την ίδια, δηλαδή η ίδια η μητέρα να επενδύσει το άνοιγμα του κόλπου, τον ίδιο τον κόλπο και τα έσω γεννητικά όργανά της, ώστε να μπορέσει να πράξει ανάλογα και η κόρη της. ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 9

10 ΟΙΔΙΠΟΥΣ Α.Α.: Νομίζω ότι υπάρχουν δύο φαλλοί. Ο πατρικός και ο μητρικός που είναι και πιο σκοτεινός. Ο πατρικός, ο πιο εμφανής, πράγματι δίνεται από τη γραμμή που μας έχει δώσει ο Freud, το κόπρανο, το παιδί, το πέος. Αλλά ο μητρικός φαλλός πρέπει να κρυφτεί πίσω από τη διεγερσιμότητα των γεννητικών οργάνων. Χρειάζεται η επένδυση και των δύο γονέων ώστε να προκύψει η γυναικεία σεξουαλικότητα. Ο φαλλός όμως παραμένει ως υπόλειμμα μέσα. Είναι ένα στοιχείο που το βλέπουμε στη γυναικεία ψυχρότητα ή ακόμη και στη στειρότητα. Η ανάλυση στις περιπτώσεις αυτές δεν μας δείχνει ένα αίσθημα ενοχής για την αιμομικτική απόλαυση που θα πάρει αυτή η γυναίκα. Η ανάλυση στις περιπτώσεις αυτές μας παρουσιάζει τον πατέρα ως εξαφανισμένο και μια μητέρα που διεκδικεί ως δικά της τα όργανα της μητέρας. Η δυνατότητα της γυναίκας να έχει την ηδονή είναι σαν να έχει την επικύρωση ότι και αυτή έχει τον φαλλό που είχε και η μητέρα. Και τότε έρχεται η φαντασίωση ότι αυτό που θα υποστεί, εφόσον υπάρξει η απόδειξη της φαλλικότητάς της μέσω της ηδονής ή της τεκνοποιίας, δεν θα είναι μία απειλή ευνουχισμού από τη μητέρα αλλά μία απειλή ακρωτηριασμού και γι αυτό καταργεί και «νεκροποιεί», νεκρώνει αυτές τις λειτουργίες. Θα έλεγα λοιπόν ότι ο πατρικός φαλλός είναι πιο διαχειρίσιμος διότι εγγράφεται πολύ περισσότερο μέσα στο συμβολικό. Ι.Β.: Και υποστηρίζεται από αντιληπτικά στοιχεία. Σ.Σ.: Είναι πιο κοντά στο πέος με λίγα λόγια. Α.Α.: Βεβαίως. Ενώ η φαλλικότητα, η διεγερσιμότητα του κόλπου και της κλειτορίδας είναι πολύ λιγότερο αναπαραστάσιμη και πέφτει σίγουρα πολύ πιο εύκολα στην παιδική αμνησία. Και δίνει κατά τη γνώμη μου μεγάλες και δύσκολες μορφές παθολογίας όπως η ψυχρότητα και η ψυχογενής στειρότητα. Σ.Σ.: Η ανάπτυξη αυτής της φαλλικότητας είναι κάτι αμυντικό στην αίσθηση της απώλειας, της έλλειψης, του ευνουχισμού. Ο Grundberger έλεγε ότι ο φαλλός αποτελεί τη γέφυρα ανάμεσα στους δύο πρωταγωνιστές της πρωταρχικής σκηνής, ούτως ώστε να μην υπάρχει έλλειψη. Από την άποψη αυτή η φαλλικότητα δεν είναι απαραίτητα νοσογόνος. Α.Α.: Καθόλου. Αντίθετα είναι οργανωτής. Σ.Σ.: Οργανώνει τα πράγματα ούτως ώστε να μην κυριαρχεί η τραυματική έλλειψη και να βιωθεί η ζωή ικανοποιητικά. Οι περιπτώσεις των τραυματικών ελλείψεων οδηγούν συχνά στη δημιουργία ναρκισσιστικών παθολογιών. Από την άλλη πλευρά, η ανάπτυξη μίας υπερβολικής φαλλικότητας, η οποία ωθεί τη γυναίκα να απεμπολά τη θηλυκότητά της και τον άνδρα να αρνητικοποιεί τη θηλυκή του διάσταση, συνιστά τελικά μία άρνηση, αν όχι μια διάψευση της θηλυκότητας, απαραίτητης για τον σχηματισμό της ψυχικής αμφιφυλοφιλίας. Ουσιαστικό ζήτημα είναι το πώς θα διαπραγματευθεί κανείς στην ανάλυση αυτήν τη φαλλική θέση. Α.Α.: Γιατί είναι οργανωτική η φαλλικότητα; Διότι έρχεται να δώσει υπόσταση μεταβλητού αντικειμένου και στα αντικείμενα των προηγούμενων θέσεων, οι οποίες διέπονται περισσότερο από την καταστροφικότητα. Στη στοματική φάση το αντικείμενο εξαφανίζεται απολύτως. Στην πρωκτική μπορεί να υπάρχει νεκροποιημένο. Και ξαφνικά δημιουργείται μια συνθήκη όπου το όργανο μπορεί να υπάρχει μ έναν παιγνιώδη τρόπο και να μετακινείται από 10 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

11 Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση άτομο σε άτομο: ο φαλλός δεν πεθαίνει ποτέ! Tο ζήτημα είναι ποιος θα τον έχει. και είναι δυνατόν ο ένας να έχει τον πραγματικό, άλλος τον συμβολικό και άλλος τον φαντασιωσικό. Ι.Β.: Η μοίρα του φαλλού εξαρτάται λοιπόν σε σημαντικό βαθμό από τη στάση της μητέρας. Α.Α.: Η μητέρα παίζει οπωσδήποτε έναν ρόλο διότι καταρχήν δέχεται να μην είναι πλέον αντικείμενο των επενδύσεων. Υποστηρίξει τη στροφή της κόρης προς τον πατέρα. Αρνείται στον γιο ότι θα είναι το αντικείμενο της επιθυμίας και του επιτρέπει να στραφεί προς άλλες γυναίκες. Εδώ συναντάμε την αναλυτική συνθήκη με την έννοια της ματαίωσης. Ο Laplanche την είχε αποδώσει ως μία θέση άρνησης της μητέρας να παραμείνει αντικείμενο επιθυμίας του γιου ή άρνησης να διεκδικήσει την κόρη στο επίπεδο της πρωτογενούς ομοφυλοφιλίας ώστε να τους δοθεί η δυνατότητα να κάνουν επενδύσεις προς άλλα αντικείμενα. Με αυτήν την έννοια θα έλεγα ότι η στάση που υιοθετούμε μέσα στην αναλυτική συνθήκη, η στάση της στέρησης, προσομοιάζει της στάσης της μητέρας. «Ξέρω ότι τρελαίνεσαι από την επιθυμία να αποδεχθώ τις επενδύσεις σου, διότι θεωρείς ότι εγώ έχω τον φαλλό της σκέψης και θέλεις να ενωθείς μαζί μου και να τον πάρεις και εγώ σιωπώ για να επιτρέψω τις επενδύσεις σου να κινηθούν προς άλλα αντικείμενα, να διευρύνεις τη σκέψη σου και να δημιουργήσεις τον δικό σου φαλλό». Βεβαίως υπάρχει και η διάσταση της αυτογένεσης που εισήγαγε o Bion και η Aulagnier. Αλλά και ο Freud είχε υποστηρίξει ότι είναι έμφυτο το πρόγραμμα των φαντασιώσεων και των επενδύσεων ότι θα πάμε προς τη μητέρα και τον πατέρα και το οιδιπόδειο σύμπλεγμα. Τα πράγματα θα «κυλήσουν» αν δεν υπάρχει σοβαρή διαταραχή. Είναι όμως σημαντικό ο πατέρας και η μητέρα να κρατήσουν τις προβλεπόμενες θέσεις. Στον Freud δεν είναι αυτοί που δημιουργούν το πρόγραμμα. Ενώ σε κάποιους μεταγενέστερους τίθεται το ζήτημα ότι το πρόγραμμα δημιουργείται από τη δράση με το αντικείμενο. Εκεί είναι, θεωρώ, η μεγάλη επιστημολογική τομή. Ένας σχετικά καλός πατέρας, μία σχετικά καλή μητέρα αρκούν και το ενυπάρχον πρόγραμμα θα τρέξει, ενώ στην άλλη οπτική ο πραγματικός και φαντασιωσικός γονέας δημιουργούν το πρόγραμμα. Σ.Σ.: Εδώ τίθεται το θέμα της φυλογένεσης και της οντογένεσης που δύσκολα κανείς μπορεί να αμφισβητήσει. Πώς θα κάνουμε την οικονομία του ασυνειδήτου χωρίς τις πρωταρχικές φαντασιώσεις, χωρίς την πρωταρχική απώθηση; Οι πρωταρχικές φαντασιώσεις που μεταβιβάζονται φυλογενετικά ενεργοποιούνται και μπορούν να συμβολοποιηθούν στη σχέση του υποκειμένου με τα αντικείμενα που το περιβάλλουν. Αλλιώς μένουν ως κενά σχήματα, εάν το υποκείμενο δεν διαπραγματευτεί κυρίως με τους γονείς τις τρεις βασικές πρωταρχικές φαντασιώσεις, της αποπλάνησης, του ευνουχισμού και της πρωταρχικής σκηνής, οι οποίες επίσης αλληλοσυνδέονται. Εάν αφαιρέσουμε όλη αυτήν την προϋπάρχουσα ανθρώπινη εμπειρία που μεταφέρεται στον καθέναν μας φυλογενετικά και ωθεί το υποκείμενο να τη μορφοποιήσει, πώς θα συνδεθούμε με τον κόσμο; Αυτές οι πρωταρχικές φαντασιώσεις είναι σαν προαπεικονίσεις των διυποκειμενικών σχέσεων που θα εγκατασταθούν. Ο Bion εισήγαγε την έννοια της προέννοιας (preconception) για να αποδώσει το νόημα αυτού που προϋπάρχει και αναμένει να βρει το νόημα στην έννοια (conception), η οποία θα διασφαλιστεί με τη μεταλλακτική διαμεσολάβηση του αντικειμένου. Γενικότερα, φαίνεται ότι κάτι προϋπάρχει σε προ-συμβολική κατάσταση, το οποίο αναμένει να πάρει την ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 11

12 ΟΙΔΙΠΟΥΣ οριστική μορφή του στη συνάντηση με το αντικείμενο. Ορισμένες φορές βέβαια η μητέρα, η αρχαϊκή μητέρα, λειτουργεί μη αποδεχόμενη και μη υποτασσόμενη στον νόμο του πατέρα. Και ως νόμο του πατέρα δεν εννοούμε τον νόμο ενός συγκεκριμένου πατέρα, αλλά τον νόμο του μεγάλου Άλλου, τον νόμο στον οποίο υποτάσσεται πρώτος ο πατέρας και του οποίου είναι εγγυητής. Η μητέρα, που αγνοεί τον νόμο του πατέρα, εμποδίζει την αυτονόμηση του παιδιού παίζοντας τον ρόλο, όπως έλεγε ο Lacan, του κροκόδειλου. Ενός κροκόδειλου που έχει το παιδί στο στόμα του. Και ποια είναι η επιθυμία του κροκόδειλουμητέρας; Είναι, λέει ο Lacan, αυτή του να κλείσει τα σαγόνια. Το μόνο που σώζει το παιδί είναι να βάλει ο πατέρας μία πέτρινη δοκό ανάμεσα στα σαγόνια. Αυτός είναι ο φαλλός που επιτρέπει τον αποχωρισμό. Ο φαλλός δεν ενώνει μόνο, δεν καλύπτει τα κενά, αλλά είναι και αυτός που επιτρέπει τον αποχωρισμό και την αυτονόμηση. Ι.Β.: Θα λέγατε λοιπόν ότι το φροϋδικό έργο εμπεριέχει όλα εκείνα τα στοιχεία που δίνουν στη μητέρα τη δυνατότητα να καθορίζει και να συμμετέχει σε όλες τις φάσεις της ψυχοσεξουαλικής εξέλιξης και σε όλες τις βαθμίδες της παθολογίας με έναν τρόπο που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί πολύπλευρος και του ίδιου επιπέδου και της ίδιας σοβαρότητας με τον πατέρα; Σ.Σ.: Στο ύστερο έργο του, στον «Μωυσή», ο Freud επιφυλάσσει στη μητέρα τον ρόλο των αισθήσεων στη σχέση της με το παιδί. Στον πατέρα επιφυλάσσεται ο ρόλος του πνεύματος. Ο πατέρας είναι εκείνος που εισάγει τον Λόγο, τον πολιτισμό και χωρίζει με την παρέμβασή του το παιδί από τη σαρκική μητέρα. Σ αυτήν τη φροϋδική αντίληψη φαίνεται σαν να υφίσταται ένα είδος διχοτόμησης και αυτό είναι λίγο προβληματικό, γιατί μοιάζει σαν να μην μπορεί ο πατέρας να διαθέτει μία μητρική, σαρκική πλευρά και η μητέρα μια πιο πνευματική, πατρική πλευρά. Α.Α.: Νομίζω ότι ο Freud μιλάει για εσωτερικά αντικείμενα και γι αυτό κάνει αυτόν τον διαχωρισμό. Σ.Σ.: Έχω τη γνώμη ότι μιλά κυριολεκτικά. Α.Α.: Ο Freud μιλά συνεχώς για πατρική και μητρική λειτουργία, όχι για πατέρα και μητέρα. Σ.Σ.: Στο Τοτέμ και Ταμπού συζητάει τη μητριαρχία, αλλά ο πατέρας είναι ήδη εκεί, με τη μορφή του Τοτέμ. Η μητριαρχία υποχωρεί και οι μητέρες υπάρχουν πλέον με τη μορφή των μεγάλων Θεών. Πάντα ο Freud θεωρούσε ότι ο ρόλος του πνεύματος είναι αρμοδιότητα του πατέρα. Γνωρίζουμε ότι το βασιλόπουλο το φρόντιζε στα πρώτα χρόνια της ζωής του η μητέρα, ενώ αργότερα την εκπαίδευσή του αναλάμβαναν παπάδες, δάσκαλοι, κ.λπ., δηλαδή εκπρόσωποι της πατρικής λειτουργίας. Για τον Freud, όπως τουλάχιστον υποστηρίζει στον «Μωυσή», υφίσταται ένας ξεκάθαρος διαχωρισμός της μητρικής από την πατρική λειτουργία. Σε τούτο συμβάλλει βέβαια και το πολιτισμικό περιβάλλον. Η βιεννέζικη οικογένεια της Αυστριακής αυτοκρατορίας που μελετούσε ο Freud δεν είναι η ίδια με τη σημερινή οικογένεια. Δεν είναι τυχαίο ότι από τις δεκαετίες του 60 και του 70 υπάρχουν συγγραφείς που αναρωτούνται εάν υπάρχει μέλλον για τον ρόλο του πατέρα. Α.Α.: Ναι, είναι ένα ουσιαστικό ερώτημα. Συνεχίζοντας στο ερώτημα του Γιάννη Βαρτζόπουλου, θα έλεγα, όπως και ο Σάββας Σαββόπουλος, ότι στο φροϋδικό έργο η μητέρα κρα- 12 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

13 Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση τά κυρίως το αισθητικό μέρος και ο πατέρας είναι εισαγωγέας του νόμου και του λόγου. Έχουμε μία πιο στενή αντίληψη της μητέρας, ενώ η συνέχεια της θεωρητικής και κλινικής εργασίας ανέπτυξε διαφορετικά τη θέση της μητέρας. Προσωπικά δεν είμαι της άποψης να ανακαλύπτουμε μία φράση στο έργο του Freud και να λέμε ότι εμπεριέχει εν σπέρματι την οποιαδήποτε ιδέα, όπως ότι είχε προβλέψει όλες τις λειτουργίες που στη συνέχεια αποδόθηκαν στη μητέρα. Και με την Klein δεν έχουμε ουσιαστική μετακίνηση στο θέμα αυτό. Η Klein αποδέχεται τη λειτουργία των πρωταρχικών φαντασιώσεων και αρκετών δυνατοτήτων του ψυχικού οργάνου και για τον λόγο αυτόν δεν την απασχολεί το ερώτημα εάν η μητέρα δημιουργεί τις συνθήκες για την ψυχονοητική ανάπτυξη του παιδιού. Ενώ θα μπορούσαμε να πούμε ότι αυτό υπάρχει στο έργο της Anna Freud. H Anna Freud μελετά πώς γίνεται η διαδικασία ωρίμανσης του ψυχισμού. Θα έλεγα ότι η μεγάλη εξέλιξη στην αντίληψη της συμμετοχής της μητέρας στην ψυχονοητική ανάπτυξη έρχεται με τον Winnicott, με τη δημιουργία δηλαδή του μεταβατικού χώρου, ο οποίος είναι ένας χώρος της illusion, της ψευδαίσθησης. Αυτό γίνεται χάρη στη λειτουργία της μητέρας. Η μητέρα εισάγει το διπλό, δηλαδή το μεταβατικό αντικείμενο, ένα not-me, δηλαδή υπάρχει και ένα me. Έτσι γίνεται η σύγκριση, εισάγεται αυτό το διπλό πάνω στο ίδιο το αντικείμενο και η σκέψη αρχίζει να διαχωρίζει εάν αυτό είναι της τάξης της ψευδαίσθησης, της σκέψης ή της πραγματικότητας. Σ.Σ.: Εδώ ίσως πρέπει να πούμε κάτι για τον καθρέφτη και το καθρέφτισμα, έννοιες που συνδέουν δύο μεγάλους διανοητές της ψυχανάλυσης, τον Winnicott και τον Lacan. Στη δόμηση του ψυχισμού του παιδιού είναι σημαντική η διαδικασία του καθρεφτίσματος της μιας ματιάς στην άλλη, ανάμεσα στο παιδί και τη μητέρα του, εγώ θα έλεγα τον γονιό του, καθρέφτισμα που συνοδεύει τη συναισθηματική ανταλλαγή που συμβαίνει μεταξύ παιδιού και μητέρας. Το πώς χτίζεται ο ψυχισμός του παιδιού μέσα από το είδωλό του που αντιλαμβάνεται να μορφώνεται στα μάτια της μητέρας του μας έδειξε ο Winnicott. Μια τέτοια προσέγγιση απουσιάζει από το έργο του Freud. Στην περίφημη εργασία του για το στάδιο του καθρέφτη, ο Lacan μίλησε για εκείνη την ιδιαίτερη φάση της συνάντησης του παιδιού με την εικόνα του, την οποία του την επιστρέφει ο άλλος-καθρέφτης και για το πώς συγκροτείται το εγώ του παιδιού μέσα από αυτήν την εικόνα. Ο Lacan βέβαια δεν είχε συνδέσει τον καθρέφτη με τα μάτια της μητέρας. I.B.: Αυτό έκανε ο Winnicott; Σ.Σ.: Ναι, και μετά άλλοι αναλυτές εργάστηκαν προς αυτήν την κατεύθυνση. Ο Lebovici επέμεινε στη σημασία της καθρεφτικής σκέψης και στην αμοιβαιότητα αυτής της διαδικασίας. Το βρέφος βλέπει στο πρόσωπο της μητέρας τον εαυτό του και η μητέρα τον δικό της στο πρόσωπο του παιδιού. Αυτό το αμοιβαίο καθρέφτισμα ανάμεσα σ αυτά τα δύο ζευγάρια μάτια συνεχίζεται μέχρι το άπειρο. Α.Α.: Ακριβώς διότι είναι δύο είδωλα. Η μητέρα στέκεται μπροστά στο παιδί, αναφέρομαι στο στάδιο του καθρέφτη του Lacan, το Στέκεται ως ένα ενιαίο είδωλο και απευθύνεται στο παιδί ως ένα ενιαίο είδωλο. Η μητέρα είναι η υπόσχεση προς το κατακερματισμένο, μη απαρτιωμένο παιδί ότι θα είναι και αυτό μία ολότητα. Έχουμε λοιπόν δύο είδωλα απέναντι το ένα στο άλλο και ένα κάλεσμα για την απαρτίωση. Η μητέρα, η ύπαρξή της είναι απόδειξη για την απαρτίωση. ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 13

14 ΟΙΔΙΠΟΥΣ Σ.Σ.: Όταν ενοποιείται ως είδωλο. Α.Α.: κάνει μία ενοποιητική διαδικασία των διεγέρσεών του. Σ.Σ.: Αυτό που έχει σημασία για την κατανόηση του σταδίου του καθρέφτη είναι ότι το παιδί από έξι μηνών έως δυόμισι ετών ταυτίζεται με τη συμπεριφορά του άλλου. Με αυτό που βλέπει στον άλλον. Για παράδειγμα κλαίει το ένα παιδάκι επειδή βλέπει ένα άλλο παιδάκι να πέφτει. Πρόκειται για μια πραγματική αιχμαλωσία του παιδιού από την εικόνα του άλλου. Α.Α.: Εδώ έρχεται και η μεγάλη σημασία της μίμησης στην αναλυτική πράξη που εισήγαγε ο Gaddini. Αρχίζει από νωρίς και ως ψυχική δυνατότητα δεν χάνεται ποτέ. Και όπως λέει, όταν στις παλινδρομήσεις καταρρέει η πιο εξελιγμένη ταύτιση, επανέρχεται ως κάποια λύση η μιμητική ταύτιση. Σ.Σ.: Έτσι το παιδί που χτυπάει ένα άλλο λέει ότι χτυπήθηκε το ίδιο. Το υποκείμενο βιώνει τον εαυτό του μέσα στον άλλον. Α.Α.: Και δυστυχώς αυτό το βλέπουμε να παρατείνεται στα ψυχωσικά παιδιά. Σ.Σ.: Στην ψύχωση εμφανίζονται σημαντικές δυσκολίες στη συμβολική λειτουργία, ιδιαίτερα στην αναπαράσταση του αντικειμένου. Η μητέρα δηλαδή δεν αναπαρίσταται ως περιβάλλουσα ή πλαισιώνουσα μητέρα, ως το απαραίτητο πλαίσιο δηλαδή πάνω στο οποίο θα προβληθούν οι επιμέρους ψυχικές κινήσεις του υποκειμένου. Ι.Β.: Θα μιλούσαμε για μία μετακίνηση της έμφασης από τον φαλλό στην πλαισιώνουσα μητέρα; Α.Α.: Ο φαλλός παραμένει στο κέντρο. Το ζητούμενο είναι πώς θα φτάσουμε στον φαλλό. Είναι η διαδικασία συγκρότησης των πεδίων του ψυχισμού. Και έχει επίσης σημασία από ποια πλευρά το βλέπουμε. Στο στάδιο του καθρέφτη το παιδί μπορεί να είναι φαλλός για τη μητέρα και πρέπει να είναι φαλλός για τη μητέρα, αλλά το παιδί αυτό δεν το ξέρει, η έννοια του φαλλού δεν υπάρχει ακόμη γι αυτό. Σ. Σ.: Η στιγμή που η μητέρα δεν βλέπει το παιδί ως φαλλό της νομίζω ότι είναι η πιο δημιουργική ψυχικά στιγμή. Είναι η στιγμή που μπορεί να δει το παιδί της σαν κάτι εντελώς ανεξάρτητο από εκείνη, το οποίο θα αναπτυχθεί από μόνο του. Εκεί έχουμε μία χρήσιμη έννοια που πρότεινε ο F. Pasche, αυτήν του αντι-ναρκισσισμού. Πρόκειται για μία φυγόκεντρο ναρκισσιστική τάση, άρα αντικειμενοτρόπο, η οποία δίνει στο παιδί τη δυνατότητα του αποχωρισμού, δηλαδή μια άλλη προοπτική από το να είναι φαλλός της μητέρας. Αυτή η δυνατότητα του αντιναρκισσισμού εξανθρωπίζει το υποκείμενο διότι του δίνει τη δυνατότητα να αυτοευνουχίζεται για να τεθεί στην υπηρεσία του άλλου. Α.Α.: Από την ψυχαναλυτική οπτική αυτό συμβαίνει επειδή έχω πιο πολλά εσωτερικά αντικείμενα. Γι αυτό αντέχω να είμαι μόνος. Σ.Σ.: Βεβαίως. Η δυνατότητα του αποχωρισμού επιτρέπει στο υποκείμενο να προβεί σε ενδοβολή. Α.Α.: Σημαντικό ρόλο σε αυτό το πλαίσιο παίζει πώς η μητέρα διαχειρίζεται την παρουσία και την απουσία. Μία μητέρα η οποία λείπει υπερβολικά, είναι στερητική, δημιουργεί 14 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

15 Η Μητέρα στην Ψυχανάλυση την παθολογία του κενού. Μία μητέρα υπερβολικά παρούσα, δημιουργεί την παθολογία του υπερπλήρους και δεν αφήνει τους κατάλληλους χώρους και χρόνους ώστε οι εμπειρίες συνάντησης να ανακαλούνται και να επενδύονται τα εσωτερικά ψυχικά μορφώματα. Είναι μία ιδέα που την οφείλουμε στον Freud και υιοθέτησαν οι μεταγενέστεροι. Θα ήθελα όμως να αναφερθώ στους επιγόνους και ειδικότερα στον Bion και στην Aulagnier όσον αφορά τους ειδικούς ρόλους της μητέρας. Ο Bion παίζει έναν εξελικτικό ρόλο στην ψυχαναλυτική σκέψη με την έννοια του περιέχοντος και του περιεχομένου, αν και οι ακόλουθοί του προχωρούν σε υπερβολές όταν ταυτίζουν το περιέχον αποκλειστικά με το θηλυκό και το περιεχόμενο με το αρσενικό. Η θέση του όμως σχετικά με τις ικανότητες μεταβολισμού της μητέρας ως προς τα κιναισθητικά ερεθίσματα και τις διεγέρσεις του παιδιού είναι κεφαλαιώδης. Εδώ έχουμε μία διαφορετική προσέγγιση από τον Freud. Έχουμε την ενεργό δράση του υπάρχοντος ψυχισμού, ο οποίος κατασκευάζει για τον άλλον τα υλικά του ψυχισμού του. Φυσικά θα μπορούσε να πει κανείς ότι όλα αυτά δεν θα στέκονταν χωρίς τη φροϋδική έννοια των φαντασιώσεων. Δηλαδή οι φαντασιώσεις προκαλούν το κιναισθητικό υλικό που παίρνει η μητέρα, στη συνέχεια το διαμορφώνει σε αναπαραστάσεις και το επιστρέφει στο παιδί και οι αναπαραστάσεις αυτές πατούν σ ένα σχήμα που προϋπάρχει. Θα μπορούσε να πει κανείς, οδηγώντας αυτήν τη σκέψη στις τελικές της συνέπειες, ότι χωρίς τη μεταβολική εργασία της μητέρας δεν είναι δυνατόν να κατασκευαστούν οι ασυνείδητες φαντασιώσεις. Όταν η Aulagnier μιλά για τη δημιουργία του pictogramme εικονογράμματος προέρχεται από τη λέξη picture εικόνα και το γράμμα βάζει τη μητέρα σαν αυτήν που ουσιαστικά μεταφράζει τη διέγερση και δίνει μία απάντηση, η οποία είναι ταιριαστή με βάση την ερωτογόνο ζώνη από την οποία έχει προκύψει η διέγερση. Κατά κάποιον τρόπο το ουσιώδες επαφίεται στον ψυχισμό της μητέρας. Ανάλογα με τις δικές της ψυχικές δυνατότητες, δίνει και τα παράγωγα. Είναι δηλαδή σαν να μην υπάρχει από την πλευρά του παιδιού κάποιο σχήμα που επιβάλλει στη μητέρα το φάσμα των πιθανών δικών της απαντήσεων. Ι.Β.: Ο Freud στο ανθρωπολογικό έργο του παρουσίασε εκδοχές του ανθρώπινου ψυχισμού που ανέπτυσσαν, ίσως στις τελικές συνέπειές τους, αυτά που συνάντησε στην κλινική εργασία του. Οι μεταφροϋδικοί επανέφεραν κατά κάποιον τρόπο τις τελικές αυτές απόψεις στην αμεσότητα της κλινικής εργασίας. Εδώ έχουμε τη μητέρα ως τον ουσιαστικό δημιουργό του σύμπαντος. Α.Α.: Για την Aulagnier το θέμα της ψυχογένεσης τίθεται σχεδόν παντοδυναμικά με βάση τις ψυχικές δυνατότητες της μητέρας. Σχεδόν σαν o ψυχισμός να είναι άγραφος χάρτης. Πιστεύω ότι η Aulagnier επηρεάστηκε πολύ από την εμπειρία της με τους ψυχωσικούς. Στις περιπτώσεις αυτές, ίσως και για λόγους ιδιοσυστασίας, οι ασθενείς δεν είχαν ένα Εγώ με δυνατότητες αυτοοργάνωσης και οι μητέρες κυριαρχούνταν περισσότερο από παντοδυναμία, χωρίς να έχουν μέσα τους τη λειτουργία του ευνουχισμού. Η θεωρία του εικονογράμματος που έκανε, είναι κατά τη γνώμη μου πολύ ενδιαφέρουσα, διότι βοηθά να καταλάβουμε τις σειρές των συμβολικών αντικειμένων που δημιουργούνται σε σχέση με την ερωτογόνο ζώνη, σχεδόν σαν αλγόριθμος, όπως η σχέση που μπορεί να πάρει η σύνδεση στόμα-στήθος. Όπως λέει, η ζωή δεν ξεκινά ούτε από το υποκείμενο ούτε από το αντικείμενο αλλά από τη συνάντηση των δύο ζωνών, οι οποίες θα διαχωριστούν για να γίνουν εγώ και αντικείμενο. Με τον τρόπο αυτόν δίνει πολύ καλές βάσεις για τη συγκρότηση της ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI 15

16 ΟΙΔΙΠΟΥΣ εικόνας του σώματος, κάτι που μας αφορά πολύ και στο επίπεδο των ψυχώσεων και στο επίπεδο των νευρώσεων. Νομίζω το έλλειμμα είναι ότι δεν έβαλε στη συλλογιστική αυτήν και τις δημιουργικές δυνατότητες του ίδιου του παιδιού. Σ.Σ.: Νομίζω οι σκέψεις αυτές αντιστοιχούν στην προβληματική που ανέπτυξε ο Freud στη θεωρία της αποπλάνησης την οποία εγκατέλειψε στη συνέχεια. Αλλά μαζί με τον Freud φαίνεται την εγκατέλειψαν και όλοι οι ψυχαναλυτές κι έτσι μπήκε στο περιθώριο η θεματική της σαγήνης. Αργότερα τη σημασία της σαγήνης επανέφεραν άλλοι ψυχαναλυτές, με επιφανέστερο ίσως τον Laplanche, ο οποίος είχε και την ιδιοφυή ιδέα για το αινιγματικό μήνυμα της μητέρας. Α.Α.: Ο Freud ουσιαστικά ποτέ δεν την εγκατέλειψε. Είπε ότι το τραύμα μπορεί να είναι φαντασιωσικό, όχι πάντα πραγματικό. Σ.Σ.: Η σαγήνη εμφανίζεται συχνά με απειλητικό τρόπο στις αναλύσεις. Η σαγήνη αναπτύσσεται από την πλευρά του αναλυόμενου ώστε να αποπλανήσει τον αναλυτή για να τον αγαπήσει. Εμφανίζεται όμως η σαγήνη και από τον αναλυτή όταν επιδιώκει να επιβάλλει την επιθυμία του, που σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορεί να οδηγήσει και στην κατάργηση του πλαισίου. Θεωρώ ότι κατά το παρελθόν επρόκειτο για μία ομαδική αμυντική στάση, όταν η ψυχαναλυτική κοινότητα εγκατέλειψε την ψυχαναλυτική διερεύνηση και διαμέσου της έννοιας της σαγήνης. Ίσως επειδή είναι τόσο απειλητική για την αναλυτική κατάσταση αν δεν αναλυθεί και στους δύο πρωταγωνιστές. Ο Laplanche εισήγαγε την έννοια της πρωτογενούς σαγήνης που είναι παθητικής φύσεως, εφόσον το παιδί υφίσταται το ξύπνημα της σεξουαλικότητάς του από τη μητέρα, που ορισμένες φορές γίνεται με τραυματικό τρόπο. Σε μία ύστερη φάση, η σαγήνη γίνεται πιο ενεργητική, όταν το υποκείμενο τοποθετείται πιο ενεργητικά απέναντι στο γυμνό σώμα της μητέρας και τις επιθυμίες που εγείρονται. Η μητέρα σαγηνεύει το παιδί και του ξυπνά τη λιβιδώ. Η σαγήνη, στην καλοήθη έκφρασή της ξυπνά λιβιδινικά το υποκείμενο και του δημιουργεί τις πρώτες μιμητικές, ενσωματωτικές πρωτογενείς ταυτίσεις ή ακόμη και μερικές δευτερογενείς. Όπως είχα την ευκαιρία να εξηγήσω στην ομιλία μου για τη «νεκρή μητέρα», στο συνέδριο της ΕΨΕ, η σαγήνη από την πλευρά του αναλυτή μπορεί να αποτελέσει προνομιακό φορέα κινητοποίησης της λιβιδούς στον αναλυόμενο. Η ανεπάρκεια της θηλυκότητας στο σύμπλεγμα της «νεκρής μητέρας» απαιτεί τη διεργασία της θηλυκότητας του υποκειμένου στον μεταβιβαστικό χώρο, ώστε η ανάλυση-ζωή να εξέλθει από τη στείρα επανάληψη. Προϋπόθεση γι αυτό αποτελεί η προσέγγιση του νεκρού αντικειμένου και της θυληκότητάς του. Στον αντίποδα, όταν η παρουσία της μητέρας γίνεται καταιγιστική κατακτώντας τον ψυχικό χώρο του παιδιού, η λειτουργία της πλαισιώνουσας μητέρας καθίσταται ανεπαρκής. Το παιδί αμύνεται με την αρνητική ψευδαίσθηση, μέσω της οποίας αρνητικοποιεί την αντίληψη αυτής της τοξικής διείσδυσης στον ψυχισμό. Ωστόσο, εάν η μητέρα δεν επιτρέπει τη λειτουργία της αρνητικής ψευδαίσθησης και επιβάλλει στο παιδί συνεχώς την παρουσία της, τότε η αμυντική κατάληξη, όπως έδειξαν οι Green και Donnet, είναι η λευκή ψύχωση. Κατ αυτήν η μαζική αντιληπτική αρνητικοποίηση του αντικειμένου οδηγεί τελικά και σε αρνητικοποίηση της εσωτερικής πραγματικότητας. Γενικά η υπερβολική παρουσία ή η υπερβολική απουσία του αντικειμένου μπορεί να έχει εξαιρετικά δυσμενείς επιπτώσεις στον ψυχισμό. 16 ΟΙΔΙΠΟΥΣ XI

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση

Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Το Αρνητικό στην Ψυχανάλυση Εργασία στο πλαίσιο του Προγράμματος «Εισαγωγική Εκπαίδευση στην Ψυχαναλυτική Πράξη» ΕΠΕΚΕΙΝΑ Επιμέλεια: Αφροδίτη Στυλιαρά ψυχολόγος - Αγγελική Καραγιάννη ψυχολόγος. Εποπτεία:

Διαβάστε περισσότερα

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων.

Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Σκέψη και ονειροπόληση της μητέρας Η δραστηριότητα της σκέψης ήταν στην προέλευσή της, διαδικασία εκτόνωσης της ψυχής, από υπερχείλισμα ερεθισμάτων. Ο Bion εμπνεόμενος από το άρθρο του Freud του 1911,

Διαβάστε περισσότερα

9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας

9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας 1 9 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας ΤΑ ΠΕΠΡΩΜΕΝΑ ΤΟΥ ΕΥΝΟΥΧΙΣΜΟΥ: ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΠΩΘΗΣΗ ΜΕΧΡΙ ΤΗ ΔΙΑΨΕΥΣΗ Βασίλης Δηµόπουλος Στην ψυχανάλυση η έννοια του ευνουχισµού αναφέρεται σε µία πολυσύνθετη

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες. Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Θεματική Ενότητα 6: Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Θεματική Ενότητα 6 Στόχοι: Η εισαγωγή των φοιτητών στις κλινικές καταβολές της ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες

Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Εισαγωγή στην Ψυχολογία με έμφαση στις γνωστικές λειτουργίες Σχολές σκέψης στην ψυχολογία: IV Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Ναρκισσισμός: 100 χρόνια μετά» 27-29 Μαρτίου 2015 Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΚΑΤΑΡΚΤΙΚΟ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 10.00-11.00 ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΣΥΝΕΔΡΙΑ Προεδρία: Ν. Χαμπέρης

Διαβάστε περισσότερα

Σχόλιο στην εισήγηση του Σπύρου Μητροσύλη «Σαγήνη και αναλυτική συνθήκη»

Σχόλιο στην εισήγηση του Σπύρου Μητροσύλη «Σαγήνη και αναλυτική συνθήκη» Σχόλιο στην εισήγηση του Σπύρου Μητροσύλη «Σαγήνη και αναλυτική συνθήκη» Τέσσα Χατζηγιάννη Στο κλινικό παράδειγµα που παραθέτει στην εισήγησή του ο Σ. Μητροσύλης, έχει µεσολαβήσει αλλαγή του αναλυτικού

Διαβάστε περισσότερα

Α εξάμηνο ΜΑΘΗΜΑ 1 (14 2ωρα) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ

Α εξάμηνο ΜΑΘΗΜΑ 1 (14 2ωρα) ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΕ ΙΑΤΡΙΚΑ ΠΛΑΙΣΙΑ Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών της Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ Διευθυντής:, Καθηγητής Ψυχιατρικής Α εξάμηνο 10.2016-2.2017 ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΟ ΜΑΘΗΜΑ (2 2ωρα) ΜΑΘΗΜΑ 1 (14

Διαβάστε περισσότερα

2o µετασυµπόσιο της εψσε - ipso p. marty 15 Νοεµβρίου 2014

2o µετασυµπόσιο της εψσε - ipso p. marty 15 Νοεµβρίου 2014 2o µετασυµπόσιο της εψσε - ipso p. marty 15 Νοεµβρίου 2014 Χριστίνα Μιχαλοπούλου Σχολιασµός του κειµένου του Φώτη Μπόµπου "Διασικασία συµβολοποίησης κατά την ψυχαναλυτική διεργασία" Όταν πρωτοάκουσα την

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Αναπτύσσομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Αναπτύσσομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Γιατί είναι απαραίτητη η ανάπτυξη

Διαβάστε περισσότερα

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω

Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το παιδί μου έχει αυτισμό Τώρα τι κάνω Το όνειρο Ένα ζευγάρι περιμένει παιδί. Τότε αρχίζει να ονειρεύεται αυτό το παιδί. Κτίζει την εικόνα ενός παιδιού μέσα στο μυαλό του. Βάσει αυτής της εικόνας, κάνει

Διαβάστε περισσότερα

Με την σκέψη στα της σαγήνης

Με την σκέψη στα της σαγήνης Με την σκέψη στα της σαγήνης Άννα Ποταμιάνου Το 8 ο Συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας πραγματοποιήθηκε με επιτυχία στις 29 30 Νοεμβρίου 2014. Το θέμα «Η σαγήνη» επέτρεψε ενδιαφέρουσες και

Διαβάστε περισσότερα

Οµάδα Εργασίας Σπύρου Μητροσύλη Σαγήνη, αντίσταση και µεταβίβαση.

Οµάδα Εργασίας Σπύρου Μητροσύλη Σαγήνη, αντίσταση και µεταβίβαση. Οµάδα Εργασίας Σπύρου Μητροσύλη Σαγήνη, αντίσταση και µεταβίβαση. Σχόλιο µε αφορµή την οµιλία του Σπύρου Μητροσύλη πάνω στη σχέση σαγήνης και αναλυτικής συνθήκης Γιώργος Σταθόπουλος Το ιδιαίτερα πυκνό

Διαβάστε περισσότερα

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις.

1 Άννα Ποταµιάνου: Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις. Μερικές πλευρές του ζητήµατος των οριακών οργανώσεων, µε αφορµή- αναφορά στο βιβλίο της Α. Ποταµιάνου «Ψυχική Οικονοµία και Δυναµική στις Οριακές Καταστάσεις» 1 από τον Β. Δηµόπουλο Η Άννα Ποταµιάνου,

Διαβάστε περισσότερα

GEORGE BERKELEY ( )

GEORGE BERKELEY ( ) 42 GEORGE BERKELEY (1685-1753) «Ο βασικός σκοπός του Berkeley δεν ήταν να αμφισβητήσει την ύπαρξη των εξωτερικών αντικειμένων, αλλά να υποστηρίξει την άποψη ότι τα πνεύματα ήταν τα μόνα ανεξάρτητα όντα,

Διαβάστε περισσότερα

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ

ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ Κωνσταντίνος Ασημακόπουλος Απαρτιωμένη Διδασκαλία ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ Ορισμός: Είναι λειτουργίες του εγώ που έχουν σκοπό να απαλλάξουν το άτομο από το άγχος ή άλλα

Διαβάστε περισσότερα

Ελένη Κουμίδη «Το άγχος και το αντικείμενο α»

Ελένη Κουμίδη «Το άγχος και το αντικείμενο α» Ελένη Κουμίδη «Το άγχος και το αντικείμενο α» Το άγχος που εκδηλώνει ένα υποκείμενο έχει σημασία για την ψυχανάλυση. Είναι ένα θέμα που απασχόλησε τον Λακάν σε όλη την διάρκεια του έργου του. Θα εστιάσουμε

Διαβάστε περισσότερα

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ. Ψυχολογία Κινήτρων ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΙΩΑΝΝΙΝΩΝ ΑΝΟΙΚΤΑ ΑΚΑΔΗΜΑΪΚΑ ΜΑΘΗΜΑΤΑ Ψυχολογία Κινήτρων Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΚΙΝΗΤΡΩΝ Διδάσκουσα: Επίκ. Καθ. Γεωργία Α. Παπαντωνίου Άδειες Χρήσης Το παρόν εκπαιδευτικό υλικό υπόκειται

Διαβάστε περισσότερα

Οµάδα Εργασίας Σάββα Σαββόπουλου «Σαγήνη και τραύµα» Σαράντη Θανόπουλου «Μεταξύ επιθυµίας και αισθήµατος ευθύνης»

Οµάδα Εργασίας Σάββα Σαββόπουλου «Σαγήνη και τραύµα» Σαράντη Θανόπουλου «Μεταξύ επιθυµίας και αισθήµατος ευθύνης» Οµάδα Εργασίας Σάββα Σαββόπουλου «Σαγήνη και τραύµα» Σαράντη Θανόπουλου «Μεταξύ επιθυµίας και αισθήµατος ευθύνης» Αλίκη Κατσαρού - Αλέξια Τατέου Στην οµάδα εργασίας υπήρξε µια πλούσια ανταλλαγή, την οποία

Διαβάστε περισσότερα

Περιγραφή ατοµικής περίπτωσης µεσήλικης γυναίκας µε Aποφευκτική ιαταραχή Προσωπικότητας και Αγοραφοβία 12ο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχολογικής Έρευνας 14 17 Μαϊου 2009, Βόλος, Πανεπιστήµιο Θεσσαλίας Χ. Βαρβέρη-Γ.

Διαβάστε περισσότερα

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013.

Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής Εταιρείας, 23 Νοεμβρίου 2013. Ο παρανοϊκός, ο χρηστικός και η σχέση. (Eκτεταμένη περίληψη της εισήγησης στο 2ο Συμπόσιο της ΕΨΣΕ, Ενοχή & Σωματοποίηση ) του César Botella Κείμενο εργασίας, Μετα - Συμπόσιο της Ελληνικής Ψυχοσωματικής

Διαβάστε περισσότερα

Είναι ιδιαίτερα σημαντική η συμβολή της Α. Ποταμιάνου στον σύγχρονο προβληματισμό που αφορά τις ψυχικές καθηλώσεις και τις σωματικές προσδέσεις μέσα

Είναι ιδιαίτερα σημαντική η συμβολή της Α. Ποταμιάνου στον σύγχρονο προβληματισμό που αφορά τις ψυχικές καθηλώσεις και τις σωματικές προσδέσεις μέσα ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ Η Α. Ποταμιάνου στο βιβλίο της «Το τραυματικό» πραγματεύεται ένα θέμα εξαιρετικά επίκαιρο. H προβληματική του τραυματικού είναι παρούσα στην καθημερινότητα του υποκειμένου, μέσα από επώδυνα

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 10/3/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://www.in.gr Τζωρτζίνα Ντούτση http://www.in.gr/entertainment/book/interviews/article/?aid=1500064083 Νικόλ Μαντζικοπούλου: Το μυστικό για την επιτυχία είναι

Διαβάστε περισσότερα

14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ. «Ναρκισσισµός: 100 χρόνια µετά» 27-29 Μαρτίου 2015. Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ

14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ. «Ναρκισσισµός: 100 χρόνια µετά» 27-29 Μαρτίου 2015. Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 14o ΣΥΜΠΟΣΙΟ «Ναρκισσισµός: 100 χρόνια µετά» 27-29 Μαρτίου 2015 Αθήνα Ξενοδοχείο Divani Palace Acropolis ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ 27 ΜΑΡΤΙΟΥ 2015 10.00-11.00 ΕΝΑΡΚΤΗΡΙΑ ΣΥΝΕ ΡΙΑ Ν. Χαµπέρης Προσφωνήσεις Χαιρετισµοί

Διαβάστε περισσότερα

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά. Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Γράφοντας ένα σχολικό βιβλίο για τα Μαθηματικά Μαριάννα Τζεκάκη Αν. Καθηγήτρια Α.Π.Θ. Μ. Καλδρυμίδου Αν. Καθηγήτρια Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Εισαγωγή Η χώρα μας απέκτησε Νέα Προγράμματα Σπουδών και Νέα

Διαβάστε περισσότερα

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό

Όταν φεύγουν τα σύννεφα μένει το καθαρό Ημερομηνία 9/6/2016 Μέσο Συντάκτης Link http://plusmag.gr/ Αλεξάνδρα Παναγοπούλου http://plusmag.gr/article/%cf%84%ce%b1%ce%bd_%cf%86%ce%b5%ce%b3%ce%bf%cf %85%CE%BD_%CF%84%CE%B1_%CF%83%CE%BD%CE%BD%CE%B5%CF%86%CE%B1_%CE%B

Διαβάστε περισσότερα

Εντυπώσεις σεμιναρίου Σεξουαλικότητα & Εφηβεία

Εντυπώσεις σεμιναρίου Σεξουαλικότητα & Εφηβεία Εντυπώσεις σεμιναρίου Σεξουαλικότητα & Εφηβεία Καλύτερη πληροφόρηση Ένιωσα σίγουρη για τον εαυτό μου Πολλές απορίες που δεν είχα φανταστεί με σιγούρεψαν Η σημερινή ενημέρωση ήταν από τις καλύτερες που

Διαβάστε περισσότερα

Άδηλη µνήµη. Αθανάσιος ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ 1. Σχολιασµός στο κείµενο της Άννας Ποταµιάνου Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες

Άδηλη µνήµη. Αθανάσιος ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ 1. Σχολιασµός στο κείµενο της Άννας Ποταµιάνου Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Άδηλη µνήµη Αθανάσιος ΑΛΕΞΑΝΔΡΙΔΗΣ 1 Σχολιασµός στο κείµενο της Άννας Ποταµιάνου Αναφορά σε αµνηµονικές διαδικασίες Το κείµενο της Άννας Ποταµιάνου σχετικά µε τις αµνηµονικές διαδικασίες θέτει κεντρικά

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοθεραπεία και θέματα σεξουαλικής ταυτότητας. Τσαμπίκα Μπαφίτη, M.Sc., Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια (ECP)

Ψυχοθεραπεία και θέματα σεξουαλικής ταυτότητας. Τσαμπίκα Μπαφίτη, M.Sc., Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) Ψυχοθεραπεία και θέματα σεξουαλικής ταυτότητας Τσαμπίκα Μπαφίτη, M.Sc., Ph.D., Κλινική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια (ECP) ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΡΟΜΗ Οι βασικές κατηγορίες θεωριών για την ομοφυλοφιλία Φυσιολογικές

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ

ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΣΥΓΚΡΟΥΣΕΩΝ ΚΑΙ ΔΙΑΜΕΣΟΛΑΒΗΣΗ Δρ. Μαρία Μαυροπούλου ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ; Διαφωνία μεταξύ δύο ή περισσοτέρων ατόμων ή ομάδων σε ένα θέμα αμοιβαίου ενδιαφέροντος Δρ. Μαρία Μαυροπούλου 1 ΟΜΑΔΙΚΗ

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Ειρήνη Τζελέπη, Συμβουλευτική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια, Pg.Dipl., MSc., City University, Λονδίνο

Γράφει: Ειρήνη Τζελέπη, Συμβουλευτική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια, Pg.Dipl., MSc., City University, Λονδίνο Γράφει: Ειρήνη Τζελέπη, Συμβουλευτική Ψυχολόγος-Ψυχοθεραπεύτρια, Pg.Dipl., MSc., City University, Λονδίνο Για πολλούς ανθρώπους αποτελεί ένα τεράστιο ερωτηματικό το ζήτημα της ποιότητας της σεξουαλικής

Διαβάστε περισσότερα

Έφηβοι και αυτοεκτίμηση

Έφηβοι και αυτοεκτίμηση Έφηβοι και αυτοεκτίμηση Με τον όρο αυτοεκτίμηση εννοούμε τον βαθμό στον οποίο εκτιμούμε, σεβόμαστε αλλά και αποδεχόμαστε τον εαυτό μας όπως είναι. Με λίγα και απλά λόγια, είναι η εσωτερική αντίληψη που

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχικές Μεταβάσεις. Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης. Χρήστος Ζερβής

Ψυχικές Μεταβάσεις. Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης. Χρήστος Ζερβής Ψυχικές Μεταβάσεις Αλλαγές Αντικειμένου και Ψυχικές Αναδομήσεις: οι Κίνδυνοι της Ψυχικής Μετάβασης Χρήστος Ζερβής Στo πλαίσιο της ψυχαναλυτικής θεωρίας, και ξεκινώντας από τον Freud, το αντικείμενο της

Διαβάστε περισσότερα

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους.

Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί». Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους. Πολλοί άνθρωποι θεωρούν λανθασμένα ότι δεν είναι «ψυχικά δυνατοί» Άλλοι μπορεί να φοβούνται μήπως δεν «φανούν» ψυχικά δυνατοί στο περιβάλλον τους Η αυτοεικόνα μας «σχηματίζεται» ως ένα σχετικά σταθερό

Διαβάστε περισσότερα

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια

Μεταξία Κράλλη! Ένα όνομα που γνωρίζουν όλοι οι αναγνώστες της ελληνικής λογοτεχνίας, ωστόσο, κανείς δεν ξέρει ποια Δευτέρα, Ιουνίου 16, 2014 ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΞΙΑΣ ΚΡΑΛΛΗ Η Μεταξία Κράλλη είναι ένα από τα δημοφιλέστερα πρόσωπα της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας. Μετά την κυκλοφορία του πρώτου της βιβλίου, "Μια φορά

Διαβάστε περισσότερα

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά.

Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. Γ. Οι μαθητές και τα Μαθηματικά. Είδαμε τη βαθμολογία των μαθητών στα Μαθηματικά της προηγούμενης σχολικής χρονιάς. Ας δούμε τώρα πώς οι ίδιοι οι μαθητές αντιμετωπίζουν τα Μαθηματικά. ΠΙΝΑΚΑΣ 55 Στάση

Διαβάστε περισσότερα

Κορίτσι ή Αγόρι: Η Ανάπτυξη της Ταυτότητας Φύλου. Ίλια Χατζή Ψυχολόγος MSc

Κορίτσι ή Αγόρι: Η Ανάπτυξη της Ταυτότητας Φύλου. Ίλια Χατζή Ψυχολόγος MSc Κορίτσι ή Αγόρι: Η Ανάπτυξη της Ταυτότητας Φύλου Ίλια Χατζή Ψυχολόγος MSc Τι είναι Ταυτότητα; Περιγράφει τα χαρακτηριστικά που μας προσδιορίζουν και μας διαφοροποιούν ή μας ταξινομούν σε ομάδες ή υποομάδες.

Διαβάστε περισσότερα

Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές

Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές Ενότητα 1 Σελίδα 1 Διάλογος 1: Αρχική επικοινωνία με την οικογένεια για πρόσληψη Διάλογος 2: Προετοιμασία υποδοχής ασθενούς Διάλογος 3: Η επικοινωνία με τον ασθενή Διάλογος 4: Συνομιλία ανάμεσα σε φροντιστές

Διαβάστε περισσότερα

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων

Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Διαχείριση της αλλαγής στη σχολική μονάδα: Η περίπτωση της εισαγωγής των Νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων Εισηγητές: Μάριος Στυλιανίδης, ΕΔΕ Ανδρέας Θεοδωρίδης, Διευθυντής Σχολείου Ανδρέας Κυθραιώτης, Διευθυντής

Διαβάστε περισσότερα

Οµάδα Εργασίας Σπύρου Μητροσύλη Σχόλιο µε αφορµή το κείµενο «Αναλυτική συνθήκη και σαγήνη»

Οµάδα Εργασίας Σπύρου Μητροσύλη Σχόλιο µε αφορµή το κείµενο «Αναλυτική συνθήκη και σαγήνη» Οµάδα Εργασίας Σπύρου Μητροσύλη Σχόλιο µε αφορµή το κείµενο «Αναλυτική συνθήκη και σαγήνη» Δέσποινα Εµπέογλου Το κείµενο του Σπύρου Μητροσύλη παρουσιάζει από πολλές απόψεις µεγάλο ενδιαφέρον και τον ευχαριστώ,

Διαβάστε περισσότερα

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16

μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 περιεχόμενα μάθημα πρώτο: αστρολογία & σχέσεις 6 μαθημα δεύτερο: Βασικοί ορισμοί και κανόνεσ 9 MAΘΗΜΑ ΤΡΙΤΟ: Το συναισθηματικό μας υπόβαθρο 16 ΜΑΘΗΜΑ ΤΕΤΑΡΤΟ: με ποιον τρόπο αγαπάμε 42 ΜΑΘΗΜΑ ΠΕΜΠΤΟ: με

Διαβάστε περισσότερα

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική)

Διάρκεια: 180 ώρες (40 ώρες θεωρία, 50 ώρες εποπτεία, 90 ώρες πρακτική) ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ΕΝΗΛΙΚΩΝ, ΕΦΗΒΩΝ ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΩΝ: Rorschach, Thematic Apperception Test T.A.T., Children s Apperception Test C.A.T., Ιχνογράφημα, Μύθοι της Duss, Συμπλήρωση Προτάσεων.

Διαβάστε περισσότερα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα

Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα Χρήστος Τερζίδης: Δεν υπάρχει το συναίσθημα της αυτοθυσίας αν μιλάμε για πραγματικά όνειρα 21/04/2015 Το φως της λάμπας πάνω στο τραπέζι αχνοφέγγει για να βρίσκουν οι λέξεις πιο εύκολα το δρόμο τους μέσα

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ

ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες. Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ ΣΥΝΕΡΓΑΣΙΑ Εκπαιδευτικών - Γονιών παιδιών με Μαθησιακές Δυσκολίες Δρ. ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΖΙΒΙΝΙΚΟΥ 1 Θετική συμβολή της Πρώιμης Παρέμβασης: ως προς τους γονείς1 Άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες σχετικά: Με τη διάγνωση

Διαβάστε περισσότερα

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1

MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 MAΘΗΜΑ 4-ΨΥΧΟΛΟΓΙΑ ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΕΣ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΕΙΣ P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 1 ΔΟΜΗ ΜΑΘΗΜΑΤΟΣ Η ψυχοδυναμική προσέγγιση Η συμπεριφορική προσέγγιση P S Y 2 0 5 - M Α Θ Η Μ Α 4 Ο 2 ΘΕΩΡΗΤΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΧΘΗΚΑΝ

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29

Ψυχωτικές διαταραχές και θεραπευτική αντιμετώπιση - Ο Δρόμος για την Θεραπεία Σάββατο, 10 Ιούλιος :29 Γράφει: Νικόλαος Βακόνδιος, Ψυχολόγος Η λέξη «ψύχωση» είναι μία λέξη η οποία χρησιμοποιείται υπερβολικά συχνά από τον κόσμο με λάθος νόημα και περιεχόμενο. Στο κείμενο αυτό, γίνεται μία προσπάθεια να δοθεί

Διαβάστε περισσότερα

Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud.

Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud. Ψυχοδυναµικές θεωρίες και διοµαδικές σχέσεις. Ηψυχαναλυτική θεωρία του Freud. Ο Freud πίστευε ότι είχε ανακαλύψει την πραγµατική «φύση» του ανθρώπου όχι µόνο στο επίπεδο των διαπροσωπικών σχέσεων αλλά

Διαβάστε περισσότερα

Οπτική Απόλαυση και Αφηγηµατικός Κινηµατογράφος (1975) Laura Mulvey

Οπτική Απόλαυση και Αφηγηµατικός Κινηµατογράφος (1975) Laura Mulvey Οπτική Απόλαυση και Αφηγηµατικός Κινηµατογράφος (1975) Laura Mulvey Το άρθρο αυτό επιβεβαιώνει τη γνώµη πολλών φεµινιστών/ τριών κριτικών του κινηµατογράφου ότι το ανδρικό βλέµµα κυριαρχεί στις ταινίες

Διαβάστε περισσότερα

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου

Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αισθητική φιλοσοφία της τέχνης και του ωραίου Αικατερίνη Καλέρη, Αν. Καθηγήτρια το μάθημα Αισθητική διδάσκεται στο 4ο έτος, Ζ εξάμηνο εισάγει στις κλασσικές έννοιες και θεωρίες της φιλοσοφίας της τέχνης

Διαβάστε περισσότερα

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπειας

Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπειας Oδηγός Σπουδών ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΟΛΟΓΙΑΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΘΕΡΑΠΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ 2016-17 Παιδεία Ομαδικο-Αναλυτικής Οικογενειακής Θεραπειας Επωνυμία και Βασική Περιγραφή Εκπαιδευτικού Προγράμματος Η ομαδικο-αναλυτική

Διαβάστε περισσότερα

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ 1 ο ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΓΛΥΦΑΔΑΣ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΡΟΑΓΩΓΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΤΟ ΠΕΡΑΣΜΑ ΣΤΗΝ ΕΦΗΒΕΙΑ Στο 1 ο Δημοτικό Σχολείο Γλυφάδας εφαρμόστηκε για πρώτη φορά πρόγραμμα προαγωγής ψυχικής υγείας, το οποίο σχεδιάστηκε

Διαβάστε περισσότερα

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο

Ο καθημερινός άνθρωπος ως «ψυχολόγος» της προσωπικότητάς του - Νικόλαος Γ. Βακόνδιος - Ψυχο Έ να πολύ μεγάλο ποσοστό ανθρώπων που αντιμετωπίζουν έντονο άγχος, δυσθυμία, «κατάθλιψη» έχει την «τάση» να αποδίδει λανθασμένα τις ψυχικές αυτές καταστάσεις, σε έναν «προβληματικό εαυτό του», (μία δυστυχώς

Διαβάστε περισσότερα

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ κ. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ. «Σωµατικός Πόνος: Μια Ιδιάζουσα Σχέση µε το Αντικείµενο»

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ κ. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ. «Σωµατικός Πόνος: Μια Ιδιάζουσα Σχέση µε το Αντικείµενο» ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΕΠΙ ΤΟΥ ΚΕΙΜΕΝΟΥ ΤΟΥ κ. ΔΗΜΟΠΟΥΛΟΥ «Σωµατικός Πόνος: Μια Ιδιάζουσα Σχέση µε το Αντικείµενο» Θα ήθελα να ξεκινήσω τον σχολιασµό µου εστιάζοντας την προσοχή µου στην ιδιάζουσα προβληµατική την

Διαβάστε περισσότερα

Το σύμπλεγμα ευνουχισμού

Το σύμπλεγμα ευνουχισμού Το σύμπλεγμα ευνουχισμού Ιωάννης Βαρτζόπουλος 9ο Συνέδριο της ΕΨΕ Η έννοια του ευνουχισμού έχει κεντρική θέση στην ψυχαναλυτική ιεράρχηση των εννοιών. Η πλήρης του μορφή αναδεικνύεται στη σχέση του με

Διαβάστε περισσότερα

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΑΠΟΔΕΛΤΙΩΣΗ Ημερομηνία 14/4/2015 Μέσο Συντάκτης Link www.thessalikipress.gr Θεοδώρα Τζανή http://www.thessalikipress.gr/eidiseis/biblio/e-stigmoula-einai-dunate-ste-thessalikepress.html MEAT INFO ''Η στιγμούλα είναι

Διαβάστε περισσότερα

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ

ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ ΥΠΑΡΞΗ ΚΑΙ ΑΝΥΠΑΡΞΙΑ Την έρευνα για τη φύση του την αρχίζει ο άνθρωπος θέτοντας στον εαυτό του την ερώτηση: «Ποιός είμαι; Τι είμαι;» Στην πορεία της αναζήτησης για την απάντηση, η ερώτηση διαφοροποιείται

Διαβάστε περισσότερα

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΑΝΔΡΟΓΥΝΟ: Η ΘΕΣΗ ΚΑΙ Ο ΡΟΛΟΣ ΤΟΥ ΣΤΗΝ ΚΟΙΝΩΝΙΑ Το ερωτικό παιχνίδι του άντρα και της γυναίκας είναι μια μικρή εκδήλωση του παιχνιδιού όλης της ζωής. Το ζευγάρι γνωρίζει και ζει τους κραδασμούς που το διαπερνούν, συμμετέχοντας έτσι στις δονήσεις του

Διαβάστε περισσότερα

8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Επιχείρηµα. Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ

8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας. Επιχείρηµα. Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ 8 ο συνέδριο της Ελληνικής Ψυχαναλυτικής Εταιρείας Επιχείρηµα Χρήστος ΖΕΡΒΗΣ Η έννοια της σαγήνης έχει σηµειώσει στην ψυχανάλυση µακρά πορεία εξέλιξης, η οποία συµπίπτει µε την ιστορία της φροϋδικής ανακάλυψης.

Διαβάστε περισσότερα

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις.

ΕΡΓΑΣΙΕΣ. Α ομάδα. Αφού επιλέξεις τρία από τα παραπάνω αποσπάσματα που σε άγγιξαν περισσότερο, να καταγράψεις τις δικές σου σκέψεις. Α ομάδα ΕΡΓΑΣΙΕΣ 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα μηνύματα που θέλει να περάσει μέσα

Διαβάστε περισσότερα

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους

Εφηβεία και Πρότυπα. 2)Τη στάση του απέναντι στους άλλους, ενήλικες και συνομηλίκους Εφηβεία και Πρότυπα Τι σημαίνει εφηβεία; Η εφηβεία είναι η περίοδος της ζωής του ανθρώπου που αρχίζει με το τέλος της παιδικής ηλικίας και οδηγεί στην ενηλικίωση. Είναι μια εξελικτική φάση που κατά τη

Διαβάστε περισσότερα

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων]

Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος. Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη. [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] Αξιολόγηση του Εκπαιδευτικού Προγράμματος Εκπαίδευση μέσα από την Τέχνη [Αξιολόγηση των 5 πιλοτικών τμημάτων] 1. Είστε ικανοποιημένος/η από το Πρόγραμμα; Μ. Ο. απαντήσεων: 4,7 Ικανοποιήθηκαν σε απόλυτο

Διαβάστε περισσότερα

ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΒΒΑΔΙΑ Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας

ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ. ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΒΒΑΔΙΑ Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΣΤΑ ΠΑΙΔΙΑ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΡΙΣΗ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ΚΑΒΒΑΔΙΑ Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας 29.05.2015 Ερωτήματα που μας απασχολούν Τι κάνουμε όταν αμφιβάλλουμε για το αν θα τα καταφέρουμε να κρατήσουμε

Διαβάστε περισσότερα

Γράφει: Μαρία Παπαδοπούλου, Συμβουλευτική Ψυχολόγος Παίδων & Ενηλίκων, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών Εφήβων, Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης

Γράφει: Μαρία Παπαδοπούλου, Συμβουλευτική Ψυχολόγος Παίδων & Ενηλίκων, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών Εφήβων, Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης Γράφει: Μαρία Παπαδοπούλου, Συμβουλευτική Ψυχολόγος Παίδων & Ενηλίκων, Κινητή Μονάδα Ψυχικής Υγείας Παιδιών Εφήβων, Ψυχιατρικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης Η μητέρα μοιάζει με πηγή σε βουνό που ποτίζει το δέντρο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ

ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΣΕΜΙΝΑΡΙΟΥ Γ. ΔΕΞΙΟΤΗΤΕΣ ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΗΣ (Α & Β ΚΥΚΛΟΣ) Ημ/νίες Διεξαγωγής: 16-17/11, 30/11, 01/12, 07 08/12, 2013, 11-12/01, 25-26/01, 01-02/02, 15-16/02,

Διαβάστε περισσότερα

Green André : Για το Αρνητικό. Εις Μνήμην. Σάββας Σαββόπουλος

Green André : Για το Αρνητικό. Εις Μνήμην. Σάββας Σαββόπουλος Green André : Για το Αρνητικό. Εις Μνήμην Σάββας Σαββόπουλος Ευχαριστώ την επιτροπή εσωτερικών εκδηλώσεων που μου έκανε την τιμή να μου αναθέσει να μιλήσω για το έργο του Αndré Green στην σημερινή, τιμητική

Διαβάστε περισσότερα

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης

Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Κοινωνιολογία της Εκπαίδευσης Εθνομεθοδολογία Διδάσκων: Δρ. Βασίλης Ντακούμης 1 Διάγραμμα της παρουσίασης Μάθημα 9ο (σελ. 197 207) 2 Η Εθνομεθοδολογία Βασικές Θέσεις Η εθνομεθοδολογία, αποτελεί έκφραση

Διαβάστε περισσότερα

Μαρία Τζιρίτα: Να μην παύουμε ποτέ να παλεύουμε για τον καλύτερο εαυτό μας

Μαρία Τζιρίτα: Να μην παύουμε ποτέ να παλεύουμε για τον καλύτερο εαυτό μας Τετάρτη, 13 Ιανουαρίου 2016 Μαρία Τζιρίτα: Να μην παύουμε ποτέ να παλεύουμε για τον καλύτερο εαυτό μας Η συγγραφέας Μαρία Τζιρίτα Η Μαρία Τζιρίτα μιλά για το τελευταίο της βιβλίο «Ιόλη», στο Πινάκιο, μέσω

Διαβάστε περισσότερα

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη

Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Χάρτινη Αγκαλιά Συγγραφέας: Ιφιγένεια Μαστρογιάννη Επιμέλεια εργασίας: Παναγιώτης Γιαννόπουλος Περιεχόμενα Ερώτηση 1 η : σελ. 3-6 Ερώτηση 2 η : σελ. 7-9 Παναγιώτης Γιαννόπουλος Σελίδα 2 Ερώτηση 1 η Η συγγραφέας

Διαβάστε περισσότερα

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης

Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Ανάπτυξη Χωρικής Αντίληψης και Σκέψης Clements & Sarama, 2009; Sarama & Clements, 2009 Χωρική αντίληψη και σκέψη Προσανατολισμός στο χώρο Οπτικοποίηση (visualization) Νοερή εικονική αναπαράσταση Νοερή

Διαβάστε περισσότερα

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES.

A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. A READER LIVES A THOUSAND LIVES BEFORE HE DIES. 1. Η συγγραφέας του βιβλίου μοιράζεται μαζί μας πτυχές της ζωής κάποιων παιδιών, άλλοτε ευχάριστες και άλλοτε δυσάρεστες. α) Ποια πιστεύεις ότι είναι τα

Διαβάστε περισσότερα

Η δικη μου μαργαριτα 1

Η δικη μου μαργαριτα 1 Η δική μου Μαργαρίτα 1 Παναγιώτης Μπραουδάκης 2 Η δική μου Μαργαρίτα Η δική μου Μαργαρίτα 3 Παναγιώτης Μπραουδάκης Εκδόσεις Λευκή Σελίδα ΠΟΙΗΣΗ Παναγιώτης Μπραουδάκης Η δική μου Μαργαρίτα Διορθώσεις: Ελένη

Διαβάστε περισσότερα

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις

14 Δυσκολίες μάθησης για την ανάπτυξη των παιδιών, αλλά και της εκπαιδευτικής πραγματικότητας. Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες και αιτιολογίες για τις ΠΡΟΛΟΓΟΣ Οι δυσκολίες μάθησης των παιδιών συνεχίζουν να απασχολούν όλους όσοι ασχολούνται με την ανάπτυξη των παιδιών και με την εκπαίδευση. Τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι, μέσα στην τάξη τους, βρίσκονται

Διαβάστε περισσότερα

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H

æ Y X A N A Y T I K H K E æ H 1 8 2 Y N A N T H E I M E T O M Y O, T H N T P A ø I A K A I T H N O I H H E P I E X O M E N A Πρόλογος: Κώστας Σολδάτος........................... 9 1. ΘΑΝAΣΗΣ ΤΖΑΒΑΡΑΣ: Αρχαιογνωσία, αρχαιολατρία και αντιστάσεις στην ψυχανάλυση.. 13 2. ΠΈΤΡΟΣ ΧΑΡΤΟΚΌΛΛΗΣ: Η προέλευση και η

Διαβάστε περισσότερα

Η Μαρίνα Γιώτη στο agrinio-life Συνέντευξη στην Ιουλία Ιωάννου

Η Μαρίνα Γιώτη στο agrinio-life Συνέντευξη στην Ιουλία Ιωάννου Ημερομηνία 28/07/2015 Μέσο Συντάκτης Link http://agrinio-life.gr/ Ιουλία Ιωάννου http://goo.gl/kpy6j7 Η Μαρίνα Γιώτη στο agrinio-life Συνέντευξη στην Ιουλία Ιωάννου 171 Views July 28, 2015 No Comments

Διαβάστε περισσότερα

Αλληλεπίδραση μαθητού/γονέα/σχολείου σε. επαγγελματικές επιλογές

Αλληλεπίδραση μαθητού/γονέα/σχολείου σε. επαγγελματικές επιλογές Αλληλεπίδραση μαθητού/γονέα/σχολείου σε θέματα που σχετίζονται με εκπαιδευτικές και επαγγελματικές επιλογές Δρ. Κατερίνα Αργυροπούλου Οικογένεια & επιλογή σταδιοδρομίας {1} Αναπαραγωγή του σχεδίου οικογενειακής

Διαβάστε περισσότερα

Sexual Communication. ΕΥΗ ΚΥΡΝΑ, PhD

Sexual Communication. ΕΥΗ ΚΥΡΝΑ, PhD + Sexual Communication ΕΥΗ ΚΥΡΝΑ, PhD + + Παράπονα γυναικών... n Το πιο συχνό παράπονο των γυναικών είναι οτι οι άνδρες δεν τις ακούν. n Οι άνδρες είτε αγνοούν, είτε προσφέρουν λύσεις n Όµως, οι γυναίκες

Διαβάστε περισσότερα

Διάλογοι Σελίδα.1

Διάλογοι Σελίδα.1 Διάλογοι 2012-2013 Σελίδα.1 Επιφυλλίδα - Οπισθόφυλλο Η ουσία της έννοιας Νοημοσύνη Ζούμε σε έναν κόσμο όπου τα πράγματα τα ρυθμίζουν οι Αρχές και όχι οι επιθυμίες και οι στόχοι μας. Τα γεγονότα με σταθερότητα

Διαβάστε περισσότερα

Οι γνώμες είναι πολλές

Οι γνώμες είναι πολλές Η Ψυχολογία στη Φυσική Αγωγή στο πλαίσιο του σχολικού περιβάλλοντος ΚασταμονίτηςΚωνσταντίνος Ψυχολόγος Οι γνώμες είναι πολλές Πολλές είναι οι γνώμες στο τι προσφέρει τελικά ο αθλητισμός στην παιδική ηλικία

Διαβάστε περισσότερα

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ

Π Ι Σ Τ Ο Π Ο Ι Η Σ Η Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ Ε Π Α Ρ Κ Ε Ι Α Σ Τ Η Σ ΕΛΛΗΝΟΜΑΘΕΙΑΣ Χ Ρ Η Σ Η Γ Λ Ω Σ Σ Α Σ Π Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ι Ρ Α Δ Ε Ι Γ Μ Α Τ Ω Ν 2 0 Μ 0 Ν Α Δ Ε Σ 1 Y Π Ο Υ Ρ Γ Ε Ι Ο Π Α Ι Δ Ε Ι Α Σ Κ Α Ι Θ Ρ Η Σ Κ Ε Υ Μ Α Τ Ω Ν Κ Ε Ν Τ Ρ Ο Ε Λ Λ

Διαβάστε περισσότερα

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια

ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια 18 ΤΙ ΟΝΟΜΑΖΟΥΜΕ ΓΝΩΣΗ; ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ; Το ερώτημα για το τι είναι η γνώση (τι εννοούμε όταν λέμε ότι κάποιος γνωρίζει κάτι ή ποια χαρακτηριστικά αποδίδουμε σε ένα πρόσωπο το οποίο λέμε

Διαβάστε περισσότερα

Ενίσχυση των σχέσεων και της συνεργασίας ανάμεσα στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς. Στηρίζεται στην ενεργητική παρουσία των συμμετεχόντων, στην

Ενίσχυση των σχέσεων και της συνεργασίας ανάμεσα στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς. Στηρίζεται στην ενεργητική παρουσία των συμμετεχόντων, στην Ενίσχυση των σχέσεων και της συνεργασίας ανάμεσα στα σχολεία και στους εκπαιδευτικούς. Στηρίζεται στην ενεργητική παρουσία των συμμετεχόντων, στην ανταλλαγή απόψεων και εμπειριών και στην αξιοποίηση της

Διαβάστε περισσότερα

Τους τροµάζει η µοναξιά. Πώς θα κάνουν καινούρια αρχή µετά από τόσα χρόνια συµβίωσης; Τι θα αντιµετωπίσουν;

Τους τροµάζει η µοναξιά. Πώς θα κάνουν καινούρια αρχή µετά από τόσα χρόνια συµβίωσης; Τι θα αντιµετωπίσουν; Διαζύγιο Σύµφωνα µε στατιστικά στοιχεία, στις αναπτυγµένες χώρες υπολογίζεται ότι ένας στους δύο γάµους καταλήγει σε διαζύγιο. Το διαζύγιο είναι µια ψυχικά τραυματική εμπειρία για αυτούς που χωρίζουν.

Διαβάστε περισσότερα

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ

Νίκος Σιδέρης. Μιλώ για την κρίση με το παιδί. Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ ΑΝΤΙΤΥΠΑ ΠΡΩΤΗ ΕΚΔΟΣΗ 12.000 ΑΝΤΙΤΥΠΑ Νίκος Σιδέρης Μιλώ για την κρίση με το παιδί Εμπιστευτική επιστολή σε μεγάλους που σκέφτονται Από τον συγγραφέα του μπεστ σέλερ Τα παιδιά δεν θέλουν ψυχολόγο. Γονείς θέλουν!

Διαβάστε περισσότερα

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ.

ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 22-3-2011 ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΟΔΟΧΗ ΤΗΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΝΟΣΟΥ ΣΤΟ 46 ο ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΘΗΝΩΝ. 1. Εισαγωγή 2. Η Πρώτη Συνάντηση της Ομάδας Μαθητών. 3. Η Δεύτερη

Διαβάστε περισσότερα

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ

ΓΙΑΝΝΗΣ ΠΕΧΤΕΛΙΔΗΣ, ΥΒΟΝ ΚΟΣΜΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Η παιδική ηλικία είναι ένα ζήτημα για το οποίο η κοινωνιολογία έχει δείξει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 έως σήμερα βρίσκεται υπό εξέλιξη ένα πρόγραμμα

Διαβάστε περισσότερα

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΣΕΞΟΥΑΛΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ Φύλο (sex) Σεξουαλικότητα (sexuality) Σεξουαλική υγεία (sexual health) Κοινωνική ταυτότητα (γένος) (gender) Κοινωνική ταυτότητα φύλου (gender identity) Σεξουαλικός προσανατολισµός

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Διοικώ 1 Επαγγελματική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Επαγγελματική Βελτίωση Διοικώ 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι «διοίκηση» 2. Η «διοίκηση»

Διαβάστε περισσότερα

Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος :13

Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος :13 Πένυ Παπαδάκη : «Με οδηγούν και οι ίδιοι οι ήρωες στο τέλος που θα ήθελαν» Τετάρτη, 29 Μάρτιος 2017-11:13 Από τη Μαίρη Γκαζιάνη Η συγγραφέας Πένυ Παπαδάκη καταπιάνεται με ένα ακόμα κοινωνικό θέμα στο νέο

Διαβάστε περισσότερα

ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΟ κ. ΒΛΑΧΟ ΔΗΜΗΤΡΙΟ. Θέμα συζήτησης: Πως μαθαίνουμε καλύτερα

ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΟ κ. ΒΛΑΧΟ ΔΗΜΗΤΡΙΟ. Θέμα συζήτησης: Πως μαθαίνουμε καλύτερα ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΜΕ ΤΟΝ ΣΧΟΛΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΟ κ. ΒΛΑΧΟ ΔΗΜΗΤΡΙΟ Θέμα συζήτησης: Πως μαθαίνουμε καλύτερα 5 Νοεμβρίου 2014 FLL WORLD CLASS 2014 ΠΕΡΙΕΧΌΜΕΝΑ Η ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ... 2 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΑΛΕΞΙΑΣ & ΕΛΕΟΝΟΡΑΣ... 3 ΛΙΑ...

Διαβάστε περισσότερα

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων

Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Λογοτεχνικό Εξωσχολικό Ανάγνωσμα Περιόδου Χριστουγέννων Τίτλος βιβλίου: «Μέχρι το άπειρο κι ακόμα παραπέρα» Συγγραφέας: Άννα Κοντολέων Εκδόσεις: Πατάκη ΕΡΓΑΣΙΕΣ: 1. Ένας έφηβος, όπως είσαι εσύ, προσπαθεί

Διαβάστε περισσότερα

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ

TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ TO ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΣΤΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ Η λέξη ΠΑΙΧΝΊΔΙ προέρχεται από την λέξη παίχτης παίζω παις. Με την έννοια παιχνίδι ορίζουμε την κατ εξοχήν αυθόρμητη και ενδιαφέρουσα δραστηριότητα των παιδιών που έχει ως στόχο

Διαβάστε περισσότερα

ΔΙΑΖΥΓΙΟ. Ζάγκα Αλεξάνδρα Α.Μ: Κούτσικου Ναυσικά Α.Μ:

ΔΙΑΖΥΓΙΟ. Ζάγκα Αλεξάνδρα Α.Μ: Κούτσικου Ναυσικά Α.Μ: ΔΙΑΖΥΓΙΟ Ζάγκα Αλεξάνδρα Α.Μ:1051485 Κούτσικου Ναυσικά Α.Μ:1049140 Τις τρεις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται αλλαγή στο οικογενειακό περιβάλλον: Στις Η.Π.Α ένας (1) στους δύο (2) γάμους καταλήγει σε

Διαβάστε περισσότερα

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων

e-seminars Συνεργάζομαι 1 Προσωπική Βελτίωση Seminars & Consulting, Παναγιώτης Γ. Ρεγκούκος, Σύμβουλος Επιχειρήσεων Εισηγητής Ειδικών Σεμιναρίων e-seminars Πρωτοποριακή Συνεχής Επαγγελματική και Προσωπική Εκπαίδευση Προσωπική Βελτίωση Συνεργάζομαι 1 e Seminars Copyright Seminars & Consulting Page 1 Περιεχόμενα 1. Τι είναι Συνεργασία 2. Γιατί χρειάζεται

Διαβάστε περισσότερα

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου]

Το κορίτσι με τα πορτοκάλια. Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας. [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Το κορίτσι με τα πορτοκάλια Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας [Σεμίραμις Αμπατζόγλου] [Γ'1 Γυμνασίου] Εργασία Χριστουγέννων στο μάθημα της Λογοτεχνίας: Σεμίραμις Αμπατζόγλου Τάξη: Γ'1 Γυμνασίου

Διαβάστε περισσότερα

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY

ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY ΚΟΙΝΟΤΙΚΟ ΝΗΠΙΑΓΩΓΕΙΟ «ΛΗΤΩ ΠΑΠΑΧΡΙΣΤΟΦΟΡΟΥ» ΚΑΙ ΒΡΕΦΟΚΟΜΙΚΟΣ ΣΤΑΘΜΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΚΥΠΡΟY Προσαρμογή- Αποχωρισμός Αγαπητοί γονείς, Κατανοώντας τους προβληματισμούς και τα ερωτήματα σας γύρω από θέματα

Διαβάστε περισσότερα

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο

Θετική Ψυχολογία. Καρακασίδου Ειρήνη, MSc. Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Θετική Ψυχολογία Καρακασίδου Ειρήνη, MSc Ψυχολόγος-Αθλητική Ψυχολόγος Υποψήφια Διδάκτωρ Κλινικής και Συμβουλευτικής Ψυχολογίας, Πάντειο Παν/μιο Εισαγωγή Θετική-Αρνητική Ψυχολογία Στόχοι της Ψυχολογίας

Διαβάστε περισσότερα

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΑΣΠΑΙΤΕ ΕΠΑΙΚ 2013-2014 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΑΓΩΓΙΚΗ ΕΠΙΣΤΗΜΗ ΔΙΔΑΣΚΩΝ ΚΑΘΗΓΗΤΗΣ : ΜΑΥΡΙΚΑΚΗΣ ΕΜΜΑΝΟΥΗΛ «Ο ΕΝΣΤΕΡΝΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ-ΕΝΑ ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ» ΣΤΑΜΑΤΑΚΗ ΜΑΡΙΑ ΤΣΕΜΕΚΙΔΟΥ ΓΕΩΡΓΙΑ ΣΥΝΤΥΧΑΚΗΣ ΜΑΝΩΛΗΣ

Διαβάστε περισσότερα

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ

ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΣ ΠΑΙΔΙΩΝ ΜΕ ΔΕΠ-Υ ΣΤΑΥΡΟΥΛΑ ΣΙΑΠΑΤΗ Δρ.Σχολικής Ψυχολογίας Παν/μιου Αθηνών Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής & Οικογενειακή Θεραπεύτρια ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΗ ΘΕΡΑΠΕΙΑ ΣΤΗ ΔΕΠ-Υ Ευρήματα μελετών (Ηannafin

Διαβάστε περισσότερα

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία

2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ. Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία 2 ο Σεμινάριο ΕΓΚΥΡΗ ΠΡΑΞΗ & ΣΥΝΟΧΗ ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΗΣ ΖΩΗΣ Δίκτυο σχολείων για τη μη-βία Α Μέρος: ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ Τα επίπεδα συνείδησης Ύπνος Μισοξύπνιο Αφύπνιση Ελάχιστη εργασία των εξωτερικών αισθήσεων Με εικόνες

Διαβάστε περισσότερα

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις

Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές προσεγγίσεις Έργο: «Ένταξη παιδιών παλιννοστούντων και αλλοδαπών στο σχολείο - για τη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση (Γυμνάσιο)» Επιμορφωτικό Σεμινάριο Η διαπολιτισμική διάσταση των φιλολογικών βιβλίων του Γυμνασίου: διδακτικές

Διαβάστε περισσότερα